১৪. পোসালমাণৰসুত্তনিদ্দেসৰণ্ণনা
৮১. চুদ্দসমে পোসালসুত্তে – যো অতীতং আদিসতীতি যো ভগৰা অত্তনো চ পরেসঞ্চ ‘‘একম্পি জাতি’’ন্তিআদিভেদং অতীতং আদিসতি.
একম্পি জাতিন্তি একম্পি পটিসন্ধিমূলকং চুতিপরিযোসানং একভৰপরিযাপন্নং খন্ধসন্তানং. এস নযো দ্ৰেপি জাতিযোতিআদীসু. অনেকেপি সংৰট্টকপ্পেতিআদীসু পন পরিহাযমানো কপ্পো সংৰট্টকপ্পো, তদা সব্বেসং ব্রহ্মলোকে সন্নিপতনতো. ৰড্ঢমানো কপ্পো ৰিৰট্টকপ্পো, তদা ব্রহ্মলোকতো সত্তানং ৰিৰট্টনতো. তত্থ সংৰট্টেন সংৰট্টট্ঠাযী গহিতো হোতি তংমূলকত্তা, ৰিৰট্টেন চ ৰিৰট্টট্ঠাযী. এৰঞ্হি সতি যানি তানি ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, কপ্পস্স অসঙ্খ্যেয্যানি. কতমানি চত্তারি? সংৰট্টো সংৰট্টট্ঠাযী ৰিৰট্টো ৰিৰট্টট্ঠাযী’’তি ৰুত্তানি (অ. নি. ৪.১৫৬), তানি পরিগ্গহিতানি হোন্তি. সংৰট্টকপ্পে ৰিৰট্টকপ্পেতি চ কপ্পস্স অদ্ধং গহেত্ৰা ৰুত্তং. সংৰট্টৰিৰট্টকপ্পেতি সকলং কপ্পং গহেত্ৰা ৰুত্তং. কথং অনুস্সরতীতি চে? অমুত্রাসিন্তিআদিনা নযেন. তত্থ অমুত্রাসিন্তি অমুম্হি সংৰট্টকপ্পে অহং অমুম্হি ভৰে ৰা যোনিযা ৰা গতিযা ৰা ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযা ৰা সত্তাৰাসে ৰা সত্তনিকাযে ৰা আসিং. এৰংনামোতি তিস্সো ৰা ফুস্সো ৰা. এৰংগোত্তোতি কচ্চানো ৰা কস্সপো ৰা. ইদমস্স অতীতভৰে অত্তনো নামগোত্তানুস্সরণৰসেন ৰুত্তং. সচে পন তস্মিং কালে অত্তনো ৰণ্ণসম্পত্তিং ৰা লূখপণীতজীৰিতভাৰং ৰা সুখদুক্খবহুলতং ৰা অপ্পাযুকদীঘাযুকভাৰং ৰা অনুস্সরিতুকামো, তম্পি অনুস্সরতিযেৰ. তেনাহ – ‘‘এৰংৰণ্ণো এৰমাযুপরিযন্তো’’তি. তত্থ এৰংৰণ্ণোতি ওদাতো ৰা সামো ৰা. এৰমাহারোতি সালিমংসোদনাহারো ৰা পৰত্তফলভোজনো ৰা. এৰং সুখদুক্খপটিসংৰেদীতি অনেকপ্পকারেন কাযিকচেতসিকানং সামিসনিরামিসাদিপ্পভেদানং ৰা সুখদুক্খানং পটিসংৰেদী. এৰমাযুপরিযন্তোতি এৰং ৰস্সসতপরমাযুপরিযন্তো ৰা চতুরাসীতি কপ্পসহস্সপরমাযুপরিযন্তো ৰা.
সো ততো চুতো অমুত্র উদপাদিন্তি সো অহং ততো ভৰতো যোনিতো গতিতো ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিতো সত্তাৰাসতো সত্তনিকাযতো ৰা চুতো পুন অমুকস্মিং নাম ভৰে যোনিযা গতিযা ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযা সত্তাৰাসে সত্তনিকাযে ৰা উদপাদিং. তত্রাপাসিন্তি অথ তত্রাপি ভৰে যোনিযা গতিযা ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযা সত্তাৰাসে সত্তনিকাযে ৰা পুন অহোসিং. এৰংনামোতিআদিৰুত্তনযমেৰ.
অপি চ – যস্মা অমুত্রাসিন্তি ইদং অনুপুব্বেন আরোহন্তস্স যাৰদিচ্ছকং অনুস্সরণং. সো ততো চুতোতি পটিনিৰত্তন্তস্স পচ্চৰেক্খণং. তস্মা ইধূপপন্নোতি ইমিস্সা ইধূপপত্তিযা অনন্তরমেৰস্স উপপত্তিট্ঠানং সন্ধায অমুত্র উদপাদিন্তি ইদং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. তত্রাপাসিন্তি এৰমাদি পনস্স তত্রা ইমিস্সা উপপত্তিযা অন্তরে উপপত্তিট্ঠানে নামগোত্তাদীনং অনুস্সরণদস্সনত্থং ৰুত্তং. সো ততো চুতো ইধূপপন্নোতি স্ৰাহং ততো অনন্তরূপপত্তিট্ঠানতো চুতো ইধ অসুকস্মিং নাম খত্তিযকুলে ৰা ব্রাহ্মণকুলে ৰা নিব্বত্তো.
ইতিতি এৰং. সাকারং সউদ্দেসন্তি নামগোত্তৰসেন সউদ্দেসং, ৰণ্ণাদিৰসেন সাকারং. নামগোত্তেন হি সত্তো ‘‘তিস্সো কস্সপো’’তি উদ্দিসিযতি, ৰণ্ণাদীহি ‘‘ওদাতো সামো’’তি নানত্ততো পঞ্ঞাযতি. তস্মা নামগোত্তং উদ্দেসো, ইতরে আকারাতি. পুব্বেনিৰাসন্তি পুব্বে অতীতজাতীসু নিৰুট্ঠক্খন্ধা পুব্বেনিৰাসো. নিৰুট্ঠাতি অজ্ঝাৰুট্ঠা অনুভূতা অত্তনো সন্তানে উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধা, নিৰুট্ঠধম্মা ৰা. নিৰুট্ঠাতি গোচরনিৰাসেন নিৰুট্ঠা, অত্তনো ৰিঞ্ঞাণেন ৰিঞ্ঞাতা পরিচ্ছিন্না, পরৰিঞ্ঞাণেন ৰিঞ্ঞাতাপি ৰা ছিন্নৰটুমকানুস্সরণাদীসু. তে বুদ্ধানংযেৰ লব্ভন্তি. তং পুব্বেনিৰাসং আদিসতি কথেতি. পরেসং অতীতন্তি অঞ্ঞেসং পরপুগ্গলানং পুব্বেনিৰাসং একম্পি জাতিন্তিআদিনা নযেন আদিসতি.
মহাপদানিযসুত্তন্তন্তি মহাপুরিসানং অপদাননিযুত্তং মহাপদানসুত্তং (দী. নি. ২.১ আদযো). মহাসুদস্সনিযসুত্তন্তন্তি মহাসুদস্সনস্স সম্পত্তিযুত্তং মহাসুদস্সনসুত্তং (দী. নি. ২.২৪১ আদযো). মহাগোৰিন্দিযসুত্তন্তন্তি মহাগোৰিন্দব্রাহ্মণস্স অপদাননিযুত্তং মহাগোৰিন্দসুত্তং (দী. নি. ২.২৯৩ আদযো). মাঘদেৰিযসুত্তন্তন্তি মঘদেৰরঞ্ঞো অপদাননিযুত্তং মঘদেৰসুত্তং (ম. নি. ২.৩০৮ আদযো). সতানুসারিঞ্ঞাণং হোতীতি পুব্বেনিৰাসানুস্সতিসম্পযুত্তঞাণং হোতি.
যাৰতকং আকঙ্খতীতি যত্তকং ঞাতুং ইচ্ছতি, তত্তকং জানিস্সামীতি ঞাণং পেসেতি. অথস্স দুব্বলপত্তপুটে পক্খন্দনারাধো ৰিয অপ্পটিহতং অনিৰারিতং ঞাণং গচ্ছতি. তেন যাৰতকং আকঙ্খতি, তাৰতকং অনুস্সরতি. বোধিজন্তি বোধিযা মূলে জাতং. ঞাণং উপ্পজ্জতীতি চতুমগ্গঞাণং উপ্পজ্জতি. অযমন্তিমা জাতীতি তেন ঞাণেন জাতিমূলস্স পহীনত্তা পুন ‘‘অযমন্তিমা জাতি, নত্থিদানি পুনব্ভৰো’’তি (দী. নি. ২.৩১) অপরম্পি ঞাণং উপ্পজ্জতি. ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তঞাণন্তি এত্থ উপরি ‘‘সত্তান’’ন্তি পদং ইধেৰ আহরিত্ৰা সত্তানং ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তঞাণন্তি যোজেতব্বং. পরানি চ অপরানি চ ‘‘পরাপরানী’’তি ৰত্তব্বে সন্ধিৰসেন রো-কারং কত্ৰা ‘‘পরোপরানী’’তি ৰুচ্চতি. পরোপরানং ভাৰো পরোপরিযং, পরোপরিযমেৰ পরোপরিযত্তং, ৰেনেয্যসত্তানং সদ্ধাদীনং পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং পরোপরিযত্তং ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তং, ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তস্স ঞাণং ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তঞাণং, ইন্দ্রিযানং উত্তমানুত্তমভাৰঞাণন্তি অত্থো. ‘‘ইন্দ্রিযৰরোৰরিযত্তঞাণ’’ন্তিপি পাঠো, ৰরানি চ অৰরানি চ ৰরোৰরিযানি, ৰরোৰরিযানং ভাৰো ৰরোৰরিযত্তন্তি যোজেতব্বং. অৰরিযানীতি চ উত্তমানীতি অত্থো. অথ ৰা – পরানি চ ওপরানি চ পরোপরানি, তেসং ভাৰো পরোপরিযত্তন্তি যোজেতব্বং. ওপরানীতি চ ওরানীতি ৰুত্তং হোতি, লামকানীতি অত্থো ‘‘পরোপরাযস্স সমেচ্চ ধম্মা’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.৫; সু. নি. ৪৭৯) ৰিয. ‘‘ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তে ঞাণ’’ন্তি ভুম্মৰচনেনপি পাঠো (পটি. ম. অট্ঠ. ১.১.৬৮).
তথাগতস্সাতি যথা ৰিপস্সিআদযো পুব্বকা ইসযো আগতা, তথা আগতস্স. যথা চ তে গতা, তথা গতস্স. তথাগতবলন্তি অঞ্ঞেহি অসাধারণং তথাগতস্সেৰ বলং. যথা ৰা পুব্ববুদ্ধানং বলং পুঞ্ঞুস্সযসম্পত্তিযা আগতং, তথা আগতবলন্তিপি অত্থো. তত্থ দুৰিধং তথাগতস্স বলং কাযবলঞ্চ ঞাণবলঞ্চ. তেসু কাযবলং হত্থিকুলানুসারেন ৰেদিতব্বং. ৰুত্তঞ্হেতং পোরাণেহি –
‘‘কাল়াৰকঞ্চ গঙ্গেয্যং, পণ্ডরং তম্বপিঙ্গলং;
গন্ধমঙ্গলহেমঞ্চ, উপোসথছদ্দন্তিমে দসা’’তি. (ম. নি. অট্ঠ. ১.১৪৮; সং. নি. অট্ঠ. ২.২.২২; অ. নি. অট্ঠ. ৩.১০.২১; ৰিভ. অট্ঠ. ৭৬০; উদা. অট্ঠ. ৭৫; পটি. ম. অট্ঠ. ২.২.৪৪);
যদেতং পকতিহত্থিগ্গণনায হত্থীনং কোটিসহস্সস্স, পুরিসগণনায দসন্নং পুরিসকোটিসহস্সানং বলং হোতি, ইদং তাৰ তথাগতস্স কাযবলং. ঞাণবলং পন মহাসীহনাদে (ম. নি. ১.১৪৬ আদযো) আগতং দসবলঞাণং চতুৰেসারজ্জঞাণং অট্ঠসু পরিসাসু অকম্পনঞাণং চতুযোনিপরিচ্ছেদকঞাণং পঞ্চগতিপরিচ্ছেদকঞাণং সংযুত্তকে (সং. নি. ২.৩৩-৩৪) আগতানি তেসত্ততি ঞাণানি সত্তসত্ততি ঞাণানীতি এৰং অঞ্ঞানিপি অনেকানি ঞাণসহস্সানি, এতং ঞাণবলং নাম. ইধাপি ঞাণবলমেৰ অধিপ্পেতং, ঞাণঞ্হি অকম্পিযট্ঠেন উপথম্ভকট্ঠেন চ বলন্তি (পটি. ম. অট্ঠ. ২.২.৪৪) ৰুত্তং.
সত্তানং আসযানুসযে ঞাণন্তি এত্থ রূপাদীসু খন্ধেসু ছন্দরাগেন সত্তা ৰিসত্তাতি সত্তা. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –
‘‘রূপে খো, রাধ, যো ছন্দো যো রাগো যা নন্দী যা তণ্হা, তত্র সত্তো তত্র ৰিসত্তো, তস্মা ‘সত্তো’তি ৰুচ্চতি. ৰেদনায… সঞ্ঞায… সঙ্খারেসু… ৰিঞ্ঞাণে যো ছন্দো যো রাগো যা নন্দী যা তণ্হা, তত্র সত্তো তত্র ৰিসত্তো, তস্মা ‘সত্তো’তি ৰুচ্চতী’’তি (সং. নি. ৩.১৬১; মহানি. ৭).
অক্খরচিন্তকা পন অত্থং অৰিচারেত্ৰা ‘‘নামমত্তমেত’’ন্তি ইচ্ছন্তি. যেপি অত্থং ৰিচারেন্তি, তে সত্ৰযোগেন সত্তাতি ইচ্ছন্তি. তেসং সত্তানং আসযন্তি নিস্সযন্তি এত্থাতি আসযো, মিচ্ছাদিট্ঠিযা সম্মাদিট্ঠিযা ৰা কামাদীহি নেক্খম্মাদীহি ৰা পরিভাৰিতস্স চিত্তসন্তানস্সেতং অধিৰচনং. সত্তসন্তানে অনুসেন্তি অনুপৰত্তন্তীতি অনুসযা, থামগতানং কামরাগাদীনং এতং অধিৰচনং. আসযো চ অনুসযো চ আসযানুসযো. জাতিগ্গহণেন চ দ্ৰন্দসমাসৰসেন চ একৰচনং ৰেদিতব্বং. যস্মা চরিতাধিমুত্তিযো আসযানুসযসঙ্গহিতা, তস্মা উদ্দেসে চরিতাধিমুত্তীসু ঞাণানি আসযানুসযঞাণেনেৰ সঙ্গহেত্ৰা ‘‘আসযানুসযে ঞাণ’’ন্তি ৰুত্তং.
যমকপাটিহীরে ঞাণন্তি এত্থ অগ্গিক্খন্ধউদকধারাদীনং অপুব্বং অচরিমং সকিংযেৰ পৰত্তিতো যমকং, অস্সদ্ধিযাদীনং পটিপক্খধম্মানং হরণতো পাটিহীরং, যমকঞ্চ তং পাটিহীরঞ্চাতি যমকপাটিহীরং.
মহাকরুণাসমাপত্তিযা ঞাণন্তি এত্থ পরদুক্খে সতি সাধূনং হদযকম্পনং করোতীতি করুণা, কিনাতি ৰা পরদুক্খং হিংসতি ৰিনাসেতীতি করুণা, কিরীযতি ৰা দুক্খিতেসু ফরণৰসেন পসারীযতীতি করুণা, ফরণকম্মৰসেন কম্মগুণৰসেন চ মহতী করুণা মহাকরুণা, সমাপজ্জন্তি এতং মহাকারুণিকাতি সমাপত্তি, মহাকরুণা চ সা সমাপত্তি চাতি মহাকরুণাসমাপত্তি, তস্সং মহাকরুণাসমাপত্তিযং. তং সম্পযুত্তং ৰা ঞাণং.
সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং অনাৰরণঞাণন্তি এত্থ পঞ্চনেয্যপথপ্পভেদং সব্বং অঞ্ঞাসীতি সব্বঞ্ঞূ, সব্বঞ্ঞুস্স ভাৰো সব্বঞ্ঞুতা, সব্বঞ্ঞুতা এৰ ঞাণং সব্বঞ্ঞুতাঞাণন্তি ৰত্তব্বে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণন্তি ৰুত্তং. সঙ্খতাসঙ্খতাদিভেদা সব্বধম্মা হি সঙ্খারো ৰিকারো লক্খণং নিব্বানং পঞ্ঞত্তীতি পঞ্চেৰ নেয্যপথা হোন্তি. আৰজ্জনপটিবদ্ধত্তা এৰ হি নত্থি তস্স আৰরণন্তি তদেৰ অনাৰরণঞাণন্তি ৰুচ্চতি (পটি. ম. অট্ঠ. ১.১.৬৮).
সব্বত্থ অসঙ্গমপ্পটিহতমনাৰরণঞাণন্তি এত্থ অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নেসু অসঙ্গং সঙ্গৰিরহিতং অপ্পটিহতং পটিপক্খৰিরহিতং হুত্ৰা পৰত্তং আৰরণৰিরহিতং ঞাণং.
অনাগতম্পি আদিসতীতি –
‘‘ইমস্মিং ভদ্দকে কপ্পে, তযো আসিংসু নাযকা;
অহমেতরহি সম্বুদ্ধো, মেত্তেয্যো চাপি হেস্সতী’’তি. চ –
‘‘অসীতিৰস্সসহস্সাযুকেসু, ভিক্খৰে, মনুস্সেসু মেত্তেয্যো নাম ভগৰা লোকে উপ্পজ্জিস্সতি অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো’’তি চ (দী. নি. ৩.১০৭) –
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, সঙ্খো নাম রাজা যো সো যূপো রঞ্ঞা মহাপনাদেন কারাপিতো, তং যূপং উস্সাপেত্ৰা অজ্ঝাৰসিত্ৰা তং দত্ৰা ৰিস্সজ্জিত্ৰা সমণব্রাহ্মণকপণদ্ধিকৰণিব্বকযাচকানং দানং দত্ৰা মেত্তেয্যস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স সন্তিকে কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিস্সতী’’তি চ (দী. নি. ৩.১০৮) –
‘‘অনাগতে অট্ঠিস্সরো নাম পচ্চেকসম্বুদ্ধো ভৰিস্সতী’’তি (মি. প. ৪.১.৩) চ, ‘‘সুমনিস্সরো নাম পচ্চেকসম্বুদ্ধো ভৰিস্সতী’’তি চ –
আদিনা নযেন দেৰদত্তাদীনং অনাগতং আচিক্খতি. পচ্চুপ্পন্নম্পি আদিসতীতি ইদং পাকটমেৰ.
৮২. ৰিভূতরূপসঞ্ঞিস্সাতি সমতিক্কন্তরূপসঞ্ঞিস্স. সব্বকাযপ্পহাযিনোতি তদঙ্গৰিক্খম্ভনৰসেন সব্বরূপকাযপহাযিনো, পহীনরূপভৰপটিসন্ধিকস্সাতি অধিপ্পাযো. নত্থি কিঞ্চীতি পস্সতোতি ৰিঞ্ঞাণাভাৰদস্সনেন ‘‘নত্থি কিঞ্চী’’তি পস্সতো, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনলাভিনোতি ৰুত্তং হোতি. ঞাণং সক্কানুপুচ্ছামীতি সক্কাতি ভগৰন্তং আলপন্তো আহ. তস্স পুগ্গলস্স ঞাণং পুচ্ছামি, কীদিসং ইচ্ছিতব্বন্তি. কথং নেয্যাতি কথঞ্চ সো নেতব্বো, কথমস্স উত্তরিঞাণং উপ্পাদেতব্বন্তি.
কতমা রূপসঞ্ঞাতি এত্থ রূপসঞ্ঞাতি সঞ্ঞাসীসেন ৰুত্তরূপাৰচরঝানঞ্চেৰ তদারম্মণঞ্চ. রূপাৰচরঝানম্পি হি রূপন্তি ৰুচ্চতি ‘‘রূপী রূপানি পস্সতী’’তিআদীসু (ধ. স. ২৪৮; পটি. ম. ১.২০৯). তস্স আরম্মণম্পি ‘‘বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানী’’তিআদীসু (ধ. স. ২২৩). তস্মা ইধ রূপে সঞ্ঞা রূপসঞ্ঞাতি এৰং সঞ্ঞাসীসেন রূপাৰচরঝানস্সেতং অধিৰচনং. রূপং সঞ্ঞা অস্সাতি রূপসঞ্ঞা, রূপমস্স নামন্তি ৰুত্তং হোতি. এৰং পথৰীকসিণাদিভেদস্স তদারম্মণস্স চেতং অধিৰচনন্তি ৰেদিতব্বং. ইধ পন কুসলৰিপাককিরিযৰসেন পঞ্চদসঝানসঙ্খাতা রূপসঞ্ঞা এৰ অধিপ্পেতা. রূপাৰচরসমাপত্তিং সমাপন্নস্স ৰাতি রূপাৰচরকুসলজ্ঝানসমাপত্তিং সমাপন্নস্স. উপপন্নস্স ৰাতি ৰিপাকজ্ঝানৰসেন তস্মিং ভৰে উপপন্নস্স. দিট্ঠধম্মসুখৰিহারিস্স ৰাতি ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে কিরিযাঝানং সমাপজ্জিত্ৰা সুখং উপ্পাদেত্ৰা ৰিহরন্তস্স. অরূপসমাপত্তিযোতি আকাসানঞ্চাযতনাদীনি. পটিলদ্ধস্সাতি উপ্পাদেত্ৰা ঠিতস্স. রূপসঞ্ঞা ৰিভূতা হোন্তীতি রূপসঞ্ঞা অপগতা হোন্তি. ৰিগতাতি ৰিনাসিতা. ‘‘অভাৰিতা’’তিপি পাঠো, সুন্দরো.
তদঙ্গসমতিক্কমাতি তদঙ্গপ্পহানৰসেন অতিক্কমেন. ৰিক্খম্ভনপ্পহানেন পহীনোতি অরূপজ্ঝানপটিলাভেন ৰিক্খম্ভনেন পহীনো. তস্স রূপকাযোতি তস্স অরূপসমাপত্তিপটিলাভিনো অরূপপুগ্গলস্স রূপাৰচরকাযো.
আকিঞ্চঞ্ঞাযতনন্তি এত্থ নাস্স কিঞ্চনন্তি অকিঞ্চনং, অন্তমসো সঙ্গমত্তম্পি অস্স অৰসিট্ঠং নত্থীতি ৰুত্তং হোতি. অকিঞ্চনস্স ভাৰো আকিঞ্চঞ্ঞং, আকাসানঞ্চাযতনৰিঞ্ঞাণাপগমস্সেতং অধিৰচনং, তং আকিঞ্চঞ্ঞং অধিট্ঠানট্ঠেন ইমিস্সা সঞ্ঞায আযতনন্তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং, আকাসে পৰত্তিতৰিঞ্ঞাণাপগমারম্মণস্স ঝানস্সেতং অধিৰচনং. ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসমাপত্তিং সতো সমাপজ্জিত্ৰাতি তং ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সতোকারী হুত্ৰা সমাপজ্জিত্ৰা. ততো ৰুট্ঠহিত্ৰাতি সতোকারী হুত্ৰা তায সমাপত্তিযা ৰুট্ঠায. তঞ্ঞেৰ ৰিঞ্ঞাণন্তি তং আকাসে পৰত্তিতং মহগ্গতৰিঞ্ঞাণং. অভাৰেতীতি ৰিনাসেতি. ৰিভাৰেতীতি ৰিৰিধা নাসেতি. অন্তরধাপেতীতি অদস্সনং গমেতি.
কথং সো নেতব্বোতি সো পুগ্গলো কেনপ্পকারেন জানিতব্বো. ৰিনেতব্বোতি নানাৰিধেন জানিতব্বো. অনুনেতব্বোতি পুনপ্পুনং চিত্তেন কথং গমযিতব্বো.
৮৩. অথস্স ভগৰা তাদিসে পুগ্গলে অত্তনো অপ্পটিহতঞাণতং পকাসেত্ৰা তং ঞাণং ব্যাকাতুং গাথমাহ. তত্থ ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো সব্বা, অভিজানং তথাগতোতি অভিসঙ্খারৰসেন চতস্সো পটিসন্ধিৰসেন সত্তাতি এৰং সব্বা ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো অভিজানন্তো তথাগতো. তিট্ঠন্তমেনং জানাতীতি কম্মাভিসঙ্খারৰসেন তিট্ঠমেতং পুগ্গলং জানাতি – ‘‘আযতিং অযং এৰংগতিকো ভৰিস্সতী’’তি. ধিমুত্তন্তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনাদীসু অধিমুত্তং. তপ্পরাযণন্তি তম্মযং.
ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযোতি পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণস্স ঠানানি সৰিঞ্ঞাণকা খন্ধা এৰ. তত্থ সেয্যথাপীতি নিদস্সনত্থে নিপাতো যথা মনুস্সাতি অত্থো. অপরিমাণেসুপি হি চক্কৰাল়েসু অপরিমাণানং মনুস্সানং ৰণ্ণসণ্ঠানাদিৰসেন দ্ৰেপি একসদিসা নত্থি. যেপি হি কত্থচি যমকভাতরো ৰণ্ণেন ৰা সণ্ঠানেন ৰা সদিসা হোন্তি. তেপি আলোকিতৰিলোকিতাদীহি ৰিসদিসাৰ হোন্তি. তস্মা ‘‘নানত্তকাযা’’তি ৰুত্তা. পটিসন্ধিসঞ্ঞা পন নেসং তিহেতুকাপি দুহেতুকাপি অহেতুকাপি হোতি. তস্মা ‘‘নানত্তসঞ্ঞিনো’’তি ৰুত্তা. একচ্চে চ দেৰাতি ছ কামাৰচরদেৰা. তেসু হি কেসঞ্চি কাযো নীলো হোতি, কেসঞ্চি পীতকাদিৰণ্ণো. সঞ্ঞা পন নেসং তিহেতুকাপি দুহেতুকাপি হোতি, অহেতুকা ন হোতি. একচ্চে চ ৰিনিপাতিকাতি চতুঅপাযৰিনিমুত্তা পুনব্বসুমাতা যক্খিনী পিযঙ্করমাতা ফুস্সমিত্তা ধম্মগুত্তাতি এৰমাদযো অঞ্ঞে চ ৰেমানিকা পেতা. এতেসঞ্হি ওদাতকাল়মঙ্গুরচ্ছৰিসামৰণ্ণাদিৰসেন চেৰ কিসথূলরস্সদীঘৰসেন চ কাযো নানা হোতি, মনুস্সানং ৰিয তিহেতুকদুহেতুকাহেতুকৰসেন সঞ্ঞাপি. তে পন দেৰা ৰিয ন মহেসক্খা, কপণমনুস্সা ৰিয অপ্পেসক্খা দুল্লভঘাসচ্ছাদনা দুক্খপীল়িতা ৰিহরন্তি. একচ্চে কাল়পক্খে দুক্খিতা জুণ্হপক্খে সুখিতা হোন্তি, তস্মা সুখসমুস্সযতো ৰিনিপতিতত্তা ৰিনিপাতিকাতি ৰুত্তা. যে পনেত্থ তিহেতুকা, তেসং ধম্মাভিসমযোপি হোতি পিযঙ্করমাতাদীনং ৰিয.
ব্রহ্মকাযিকাতি ব্রহ্মপারিসজ্জব্রহ্মপুরোহিতমহাব্রহ্মানো. পঠমাভিনিব্বত্তাতি তে সব্বেপি পঠমজ্ঝানেন নিব্বত্তা. ব্রহ্মপারিসজ্জা পন পরিত্তেন, ব্রহ্মপুরোহিতা মজ্ঝিমেন, কাযোৰ নেসং ৰিপ্ফারিকতরো হোতি. মহাব্রহ্মানো পণীতেন, কাযো পন নেসং অতিৰিপ্ফারিকতরো হোতি. ইতি তে কাযস্স নানত্তা, পঠমজ্ঝানৰসেন সঞ্ঞায একত্তা নানত্তকাযা একত্তসঞ্ঞিনোতি ৰুত্তা. যথা চ তে, এৰং চতূসু অপাযেসু সত্তা. নিরযেসু হি কেসঞ্চি গাৰুতং, কেসঞ্চি অড্ঢযোজনং, কেসঞ্চি তিগাৰুতং অত্তভাৰো হোতি, দেৰদত্তস্স পন যোজনসতিকো জাতো. তিরচ্ছানেসুপি কেচি খুদ্দকা হোন্তি, কেচি মহন্তা. পেত্তিৰিসযেসুপি কেচি সট্ঠিহত্থা, কেচি অসীতিহত্থা হোন্তি, কেচি সুৰণ্ণা, কেচি দুব্বণ্ণা. তথা কালকঞ্চিকা অসুরা. অপি চেত্থ দীঘপিট্ঠিকপেতা নাম সট্ঠিযোজনিকাপি হোন্তি. সঞ্ঞা পন সব্বেসম্পি অকুসলৰিপাকাহেতুকাৰ হোতি. ইতি আপাযিকাপি নানত্তকাযা একত্তসঞ্ঞিনোতি সঙ্খং গচ্ছন্তি.
আভস্সরাতি দণ্ডউক্কায অচ্চি ৰিয এতেসং সরীরতো আভা ছিজ্জিত্ৰা ছিজ্জিত্ৰা পতন্তী ৰিয সরতি ৰিসরতীতি আভস্সরা. তেসু পঞ্চকনযে দুতিযততিযজ্ঝানদ্ৰযং পরিত্তং ভাৰেত্ৰা উপপন্না পরিত্তাভা নাম হোন্তি. মজ্ঝিমং ভাৰেত্ৰা উপপন্না অপ্পমাণাভা নাম হোন্তি. পণীতং ভাৰেত্ৰা উপপন্না আভস্সরা নাম হোন্তি. ইধ পন উক্কট্ঠপরিচ্ছেদৰসেন সব্বে গহিতা. সব্বেসঞ্হি তেসং কাযো একৰিপ্ফারোৰ হোতি, সঞ্ঞা পন অৰিতক্কৰিচারমত্তা চ অৰিতক্কঅৰিচারা চাতি নানা.
সুভকিণ্হাতি সুভেন ৰোকিণ্ণা, সুভেন সরীরপ্পভাৰণ্ণেন একগ্ঘনাতি অত্থো. এতেসঞ্হি ন আভস্সরানং ৰিয ছিজ্জিত্ৰা ছিজ্জিত্ৰা পভা গচ্ছতীতি. চতুক্কনযে ততিযস্স পঞ্চকনযে চতুক্কস্স পরিত্তমজ্ঝিমপণীতস্স ঝানস্স ৰসেন পরিত্তসুভঅপ্পমাণসুভসুভকিণ্হা নাম হুত্ৰা নিব্বত্তন্তি. ইতি সব্বেপি তে একত্তকাযা চেৰ চতুত্থজ্ঝানসঞ্ঞায একত্তসঞ্ঞিনো চাতি ৰেদিতব্বা. ৰেহপ্ফলাপি চতুত্থৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিমেৰ ভজন্তি. অসঞ্ঞসত্তা ৰিঞ্ঞাণাভাৰা এত্থ সঙ্গহং ন গচ্ছন্তি, সত্তাৰাসেসু গচ্ছন্তি.
সুদ্ধাৰাসা ৰিৰট্টপক্খে ঠিতা, ন সব্বকালিকা, কপ্পসতসহস্সম্পি অসঙ্খ্যেয্যম্পি বুদ্ধসুঞ্ঞে লোকে ন উপ্পজ্জন্তি. সোল়সকপ্পসহস্সব্ভন্তরে বুদ্ধেসু উপ্পন্নেসুযেৰ উপ্পজ্জন্তি. ধম্মচক্কপৰত্তিস্স (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৰ. ১৩; পটি. ম. ২.৩০) ভগৰতো খন্ধাৰারসদিসা হোন্তি. তস্মা নেৰ ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিং, ন চ সত্তাৰাসং ভজন্তি. মহাসীৰত্থেরো পন ‘‘ন খো পন সো, সারিপুত্ত, আৰাসো সুলভরূপো, যো মযা অনাৰুট্ঠপুব্বো ইমিনা দীঘেন অদ্ধুনা অঞ্ঞত্র সুদ্ধাৰাসেহি দেৰেহীতি ইমিনা সুত্তেন (ম. নি. ১.১৬০) সুদ্ধাৰাসাপি চতুত্থৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিং চতুত্থসত্তাৰাসঞ্চ ভজন্তী’’তি ৰদতি, তং অপ্পটিবাহিতত্তা সুত্তস্স অনুঞ্ঞাতং (অ. নি. অট্ঠ. ৩.৭.৪৪-৪৫; পটি. ম. অট্ঠ. ১.১.২১).
সব্বসো রূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমাতি এত্থ সব্বসোতি সব্বাকারেন, সব্বাসং ৰা অনৰসেসানন্তি অত্থো. রূপসঞ্ঞানন্তি সঞ্ঞাসীসেন ৰুত্তরূপাৰচরজ্ঝানানঞ্চেৰ তদারম্মণানঞ্চ. রূপাৰচরজ্ঝানম্পি হি রূপন্তি ৰুচ্চতি ‘‘রূপী রূপানি পস্সতী’’তিআদীসু (ধ. স. ২৪৮; পটি. ম. ১.২০৯), তস্স আরম্মণম্পি ‘‘বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানী’’তিআদীসু (ধ. স. ২২৩). তস্মা ইধ ‘‘রূপে সঞ্ঞা রূপসঞ্ঞা’’তি এৰং সঞ্ঞাসীসেন ৰুত্তরূপাৰচরজ্ঝানস্সেতং অধিৰচনং. রূপং সঞ্ঞা অস্সাতি রূপসঞ্ঞা, রূপমস্স নামন্তি ৰুত্তং হোতি. এৰং পথৰীকসিণাদিভেদস্স তদারম্মণস্স চেতং অধিৰচনন্তি ৰেদিতব্বং.
সমতিক্কমাতি ৰিরাগা নিরোধা চ. কিং ৰুত্তং হোতি? এতাসং কুসলৰিপাককিরিযৰসেন পঞ্চদসন্নং ঝানসঙ্খাতানং রূপসঞ্ঞানং এতেসঞ্চ পথৰীকসিণাদিৰসেন অট্ঠন্নং আরম্মণসঙ্খাতানং রূপসঞ্ঞানং সব্বাকারেন অনৰসেসানং ৰা ৰিরাগা চ নিরোধা চ ৰিরাগহেতু চেৰ নিরোধহেতু চ আকাসানঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. ন হি সক্কা সব্বসো অনতিক্কন্তরূপসঞ্ঞেন এতং উপসম্পজ্জ ৰিহরিতুন্তি. তত্থ যস্মা আরম্মণে অৰিরত্তস্স সঞ্ঞাসমতিক্কমো ন হোতি, সমতিক্কন্তাসু চ সঞ্ঞাসু আরম্মণং সমতিক্কন্তমেৰ হোতি. তস্মা আরম্মণসমতিক্কমং অৰত্ৰা –
‘‘তত্থ কতমা রূপসঞ্ঞা? রূপাৰচরসমাপত্তিং সমাপন্নস্স ৰা উপপন্নস্স ৰা দিট্ঠধম্মসুখৰিহারিস্স ৰা সঞ্ঞা সঞ্জাননা সঞ্জানিতত্তং, ইমা ৰুচ্চন্তি রূপসঞ্ঞাযো. ইমা রূপসঞ্ঞাযো অতিক্কন্তো হোতি ৰীতিক্কন্তো সমতিক্কন্তো, তেন ৰুচ্চতি সব্বসো রূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা’’তি –
এৰং ৰিভঙ্গে (ৰিভ. ৬০২) সঞ্ঞানংযেৰ সমতিক্কমো ৰুত্তো. যস্মা পন আরম্মণসমতিক্কমেন পত্তব্বা এতা সমাপত্তিযো, ন একস্মিংযেৰ আরম্মণে পঠমজ্ঝানাদীনি ৰিয, তস্মা অযং আরম্মণসমতিক্কমৰসেনাপি অত্থৰণ্ণনা কতাতি ৰেদিতব্বা.
পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমাতি চক্খাদীনং ৰত্থূনং রূপাদীনং আরম্মণানঞ্চ পটিঘাতেন উপ্পন্না সঞ্ঞা পটিঘসঞ্ঞা, রূপসঞ্ঞাদীনং এতং অধিৰচনং. যথাহ – ‘‘তত্থ কতমা পটিঘসঞ্ঞা? রূপসঞ্ঞা সদ্দসঞ্ঞা গন্ধসঞ্ঞা রসসঞ্ঞা ফোট্ঠব্বসঞ্ঞা, ইমা ৰুচ্চন্তি পটিঘসঞ্ঞাযো’’তি (ৰিভ. ৬০৩). তাসং কুসলৰিপাকানং পঞ্চন্নং অকুসলৰিপাকানং পঞ্চন্নন্তি সব্বসো দসন্নং পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা পহানা অসমুপ্পাদা, অপ্পৰত্তিং কত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি.
কামঞ্চেতা পঠমজ্ঝানাদীনি সমাপন্নস্সাপি ন সন্তি, ন হি তস্মিং সমযে পঞ্চদ্ৰারৰসেন চিত্তং পৰত্ততি, এৰং সন্তেপি অঞ্ঞত্থ পহীনানং সুখদুক্খানং চতুত্থজ্ঝানে ৰিয সক্কাযদিট্ঠাদীনং ততিযমগ্গে ৰিয চ ইমস্মিংযেৰ ঝানে উস্সাহজননত্থং ইমস্স ঝানস্স পসংসাৰসেন এতাসং এত্থ ৰচনং ৰেদিতব্বং. অথ ৰা – কিঞ্চাপি তা রূপাৰচরং সমাপন্নস্স ন সন্তি, অথ খো ন পহীনত্তা ন সন্তি, ন হি রূপৰিরাগায রূপাৰচরভাৰনা সংৰত্ততি, রূপাযত্তা চ এতাসং পৰত্তি, অযং পন ভাৰনা রূপৰিরাগায সংৰত্ততি. তস্মা তা এত্থ ‘‘পহীনা’’তি ৰত্তুং ৰট্টতি. ন কেৰলঞ্চ ৰত্তুং, একংসেনেৰ এৰং ধারেতুম্পি ৰট্টতি. তাসঞ্হি ইতো পুব্বে অপ্পহীনত্তাযেৰ ‘‘পঠমজ্ঝানং সমাপন্নস্স সদ্দো কণ্টকো’’তি (অ. নি. ১০.৭২) ৰুত্তো ভগৰতা. ইধ চ পহীনত্তাযেৰ অরূপসমাপত্তীনং আনেঞ্জতা সন্তৰিমোক্খতা চ ৰুত্তা – ‘‘আল়ারো চ কালামো অরূপং সমাপন্নো পঞ্চমত্তানি সকটসতানি নিস্সায নিস্সায অতিক্কন্তানি নেৰ অদ্দস, ন পন সদ্দং অস্সোসী’’তি (দী. নি. ২.১৯২).
নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকারাতি নানত্তে গোচরে পৰত্তানং সঞ্ঞানং, নানত্তানং ৰা সঞ্ঞানং. যস্মা হি এতা –
‘‘তত্থ কতমা নানত্তসঞ্ঞা? অসমাপন্নস্স মনোধাতুসমঙ্গিস্স ৰা মনোৰিঞ্ঞাণধাতুসমঙ্গিস্স ৰা সঞ্ঞা সঞ্জাননা সঞ্জানিতত্তং, ইমা ৰুচ্চন্তি নানত্তসঞ্ঞাযো’’তি (ৰিভ. ৬০৪) –
এৰং ৰিভঙ্গে ৰিভজিত্ৰা ৰুত্তাৰ ইধ অধিপ্পেতা অসমাপন্নস্স মনোধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতুসঙ্গহিতা সঞ্ঞা রূপসদ্দাদিভেদে নানত্তে নানাসভাৰে গোচরে পৰত্তন্তি. যস্মা চেতা অট্ঠ কামাৰচরকুসলসঞ্ঞা দ্ৰাদস অকুসলসঞ্ঞা একাদস কামাৰচরকুসলৰিপাকসঞ্ঞা দ্ৰে অকুসলৰিপাকসঞ্ঞা একাদস কামাৰচরকিরিযসঞ্ঞাতি এৰং চতুচত্তালীসম্পি সঞ্ঞা নানত্তা নানাসভাৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং অসদিসা, তস্মা ‘‘নানত্তসঞ্ঞা’’তি ৰুত্তা. তাসং সব্বসো নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকারা অনাৰজ্জনা অসমন্নাহারা অপচ্চৰেক্খণা. যস্মা তা নাৰজ্জতি ন মনসিকরোতি ন পচ্চৰেক্খতি, তস্মাতি ৰুত্তং হোতি.
যস্মা চেত্থ পুরিমা রূপসঞ্ঞা পটিঘসঞ্ঞা চ ইমিনা ঝানেন নিব্বত্তে ভৰেপি ন ৰিজ্জন্তি, পগেৰ তস্মিং ভৰে ইমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরণকালে, তস্মা তাসং ‘‘সমতিক্কমা অত্থঙ্গমা’’তি দ্ৰেধাপি অভাৰোযেৰ ৰুত্তো. নানত্তসঞ্ঞাসু পন যস্মা অট্ঠ কামাৰচরকুসলসঞ্ঞা নৰ কিরিযসঞ্ঞা দস অকুসলসঞ্ঞাতি, ইমা সত্তৰীসতি সঞ্ঞা ইমিনা ঝানেন নিব্বত্তে ভৰে ৰিজ্জন্তি, তস্মা তাসং ‘‘অমনসিকারা’’তি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. তত্রাপি হি ইমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরন্তো তাসং অমনসিকারাযেৰ উপসম্পজ্জ ৰিহরতি, তা পন মনসিকরোন্তো অসমাপন্নো হোতীতি. সঙ্খেপতো চেত্থ ‘‘রূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা’’তি ইমিনা সব্বরূপাৰচরধম্মানং পহানং ৰুত্তং. ‘‘পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকারা’’তি ইমিনা সব্বেসং কামাৰচরচিত্তচেতসিকানঞ্চ পহানং অমনসিকারো চ ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো (পটি. ম. অট্ঠ. ২.১.২১৩).
ইতি ভগৰা পন্নরসন্নং রূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমেন দসন্নং পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমেন চতুচত্তালীসায নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকারেনাতি তীহি পদেহি আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তিযা ৰণ্ণং কথেসি. কিং কারণাতি চে? সোতূনং উস্সাহজননত্থঞ্চেৰ পলোভনত্থঞ্চ. সচে হি কেচি অপণ্ডিতা ৰদেয্যুং – ‘‘সত্থা আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তিং নিব্বত্তেথাতি ৰদতি, কো নু খো এতায নিব্বত্তিতায অত্থো, কো আনিসংসো’’তি. ‘‘তে এৰং ৰত্তুং মা লভন্তূ’’তি ইমেহি আকারেহি সমাপত্তিযা ৰণ্ণং কথেসি. তঞ্হি নেসং সুত্ৰা এৰং ভৰিস্সতি – ‘‘এৰং সন্তা কির অযং সমাপত্তি এৰং পণীতা, নিব্বত্তেস্সাম ন’’ন্তি, অথস্সা নিব্বত্তনত্থায উস্সাহং করিস্সন্তীতি.
পলোভনত্থঞ্চাপি তেসং এতিস্সা ৰণ্ণং কথেসি ৰিসকণ্টকৰাণিজোৰিয, ৰিসকণ্টকৰাণিজো নাম গুল়ৰাণিজো ৰুচ্চতি. সো কির গুল়ফাণিতখণ্ডসক্করাদীনি সকটেন আদায পচ্চন্তগামং গন্ত্ৰা ‘‘ৰিসকণ্টকং গণ্হথ, ৰিসকণ্টকং গণ্হথা’’তি উগ্ঘোসেসি. তং সুত্ৰা গামিকা ‘‘ৰিসং নাম কক্খল়ং, যো নং খাদতি, সো মরতি, কণ্টকোপি ৰিজ্ঝিত্ৰা মারেতি, উভোপেতে কক্খল়া, কো এত্থ আনিসংসো’’তি গেহদ্ৰারানি থকেসুং, দারকে চ পলাপেসুং. তং দিস্ৰা ৰাণিজো ‘‘অৰোহারকুসলা ইমে গামিকা, হন্দ নে উপাযেন গণ্হাপেমী’’তি ‘‘অতিমধুরং গণ্হথ, অতিসাদুং গণ্হথ, গুল়ং ফাণিতং সক্করং সমগ্ঘং লব্ভতি, কূটমাসককূটকহাপণাদীহিপি লব্ভতী’’তি উগ্ঘোসেসি. তং সুত্ৰা গামিকা হট্ঠপহট্ঠা নিক্খন্তা বহুম্পি মূলং দত্ৰা গহেসুং.
তত্থ ৰাণিজস্স ‘‘ৰিসকণ্টকং গণ্হথা’’তি উগ্ঘোসনং ৰিয ভগৰতো ‘‘আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তিং নিব্বত্তেথা’’তি ৰচনং. ‘‘উভোপেতে কক্খল়া, কো এত্থ আনিসংসো’’তি গামিকানং চিন্তনং ৰিয ‘‘ভগৰা ‘আকাসানঞ্চাযতনং নিব্বত্তেথা’তি আহ, কো নু খো এত্থ আনিসংসো, নাস্স গুণং জানামা’’তি সোতূনং চিন্তনং. অথস্স ৰাণিজস্স ‘‘অতিমধুরং গণ্হথা’’তিআদিৰচনং ৰিয ভগৰতো রূপসঞ্ঞাসমতিক্কমনাদিকং আনিসংসপ্পকাসনং. ইদঞ্হি সুত্ৰা তে বহুম্পি মূলং দত্ৰা গামিকা ৰিয গুল়ং ‘‘ইমিনা আনিসংসেন পলোভিতচিত্তা মহন্তম্পি উস্সাহং কত্ৰা ইমং সমাপত্তিং নিব্বত্তেস্সন্তী’’তি উস্সাহজননত্থং পলোভনত্থঞ্চ কথেসি.
আকাসানঞ্চাযতনূপগাতি এত্থ নাস্স অন্তোতি অনন্তং, আকাসং অনন্তং আকাসানন্তং, আকাসানন্তং এৰ আকাসানঞ্চং, তং আকাসানঞ্চং অধিট্ঠানট্ঠেন আযতনমস্স সসম্পযুত্তধম্মস্স ঝানস্স দেৰানং দেৰাযতনমিৰাতি আকাসানঞ্চাযতনং. কসিণুগ্ঘাটিমাকাসস্সেতং অধিৰচনং. তত্থ ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা পটিসন্ধিৰসেন আকাসানঞ্চাযতনভৰং উপগতা আকাসানঞ্চাযতনূপগা. ইতো পরেসু ৰিসেসমত্তমেৰ ৰণ্ণযিস্সাম (ধ. স. অট্ঠ. ২৬৫, ১৪৩৬-৭).
আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্মাতি এত্থ তাৰ পুব্বে ৰুত্তনযেন আকাসানঞ্চং আযতনমস্স অধিট্ঠানট্ঠেনাতি ঝানম্পি আকাসানঞ্চাযতনং, ৰুত্তনযেনেৰ আরম্মণম্পি. এৰমেতং ঝানঞ্চ আরম্মণঞ্চাতি উভযম্পি অপ্পৰত্তিকরণেন চ অমনসিকরণেন চ সমতিক্কমিত্ৰাৰ যস্মা ইদং ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরিতব্বং, তস্মা উভযম্পেতং একজ্ঝং কত্ৰা ‘‘আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্মা’’তি ইদং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনূপগাতি এত্থ পন ‘‘অনন্ত’’ন্তি মনসিকাতব্বৰসেন নাস্স অন্তোতি অনন্তং, অনন্তমেৰ আনঞ্চং, ৰিঞ্ঞাণং আনঞ্চং ‘‘ৰিঞ্ঞাণানঞ্চ’’ন্তি অৰত্ৰা ‘‘ৰিঞ্ঞাণঞ্চ’’ন্তি ৰুত্তং. অযঞ্হেত্থ রুল়্হীসদ্দো. তদেৰ ৰিঞ্ঞাণঞ্চং অধিট্ঠানট্ঠেন আযতনন্তি ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং. তত্থ ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনভৰং উপগতা ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনূপগা.
ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্মাতি এত্থপি পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ ৰিঞ্ঞাণঞ্চং আযতনমস্স অধিট্ঠানট্ঠেনাতি ঝানম্পি ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং, ৰুত্তনযেনেৰ চ আরম্মণম্পি. এৰমেতং ঝানঞ্চ আরম্মণঞ্চাতি উভযম্পি অপ্পৰত্তিকরণেন চ অমনসিকরণেন চ সমতিক্কমিত্ৰাৰ যস্মা ইদং আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরিতব্বং, তস্মা উভযম্পেতং একজ্ঝং কত্ৰা ‘‘ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্মা’’তি ইদং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
আকিঞ্চঞ্ঞাযতনূপগাতি এত্থ পন নাস্স কিঞ্চনন্তি অকিঞ্চনং, অন্তমসো ভঙ্গমত্তম্পি অস্স অৰসিট্ঠং নত্থীতি ৰুত্তং হোতি. অকিঞ্চনস্স ভাৰো আকিঞ্চঞ্ঞং, আকাসানঞ্চাযতনৰিঞ্ঞাণাপগমস্সেতং অধিৰচনং. তং আকিঞ্চঞ্ঞং অধিট্ঠানট্ঠেন আযতনন্তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং. তত্থ ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনভৰং উপগতা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনূপগা. অযং সত্তমৰিঞ্ঞাণট্ঠিতীতি ইমং সত্তমং পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণস্স ঠানং জানাতি. নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং যথেৰ সঞ্ঞায, এৰং ৰিঞ্ঞাণস্সাপি সুখুমত্তা নেৰ ৰিঞ্ঞাণং নাৰিঞ্ঞাণং, তস্মা ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু ন ৰুত্তং.
অভূতন্তি অভূতত্থং ‘‘রূপং অত্তা’’তিআদিৰচনং. তং ৰিপল্লাসভাৰতো অতচ্ছং. দিট্ঠিনিস্সযতো অনত্থসঞ্হিতং. অথ ৰা অভূতন্তি অসন্তং অৰিজ্জমানং. অচোরস্সেৰ ‘‘ইদং তে চোরিকায আভতং, ন ইদং তুয্হং ঘরে ধন’’ন্তিআদিৰচনং. অতচ্ছন্তি অতথাকারং অঞ্ঞথা সন্তং. অনত্থসঞ্হিতন্তি ন ইধলোকত্থং ৰা পরলোকত্থং ৰা নিস্সিতং. ন তং তথাগতো ব্যাকরোতীতি তং অনিয্যানিককথং তথাগতো ন কথেতি. ভূতং তচ্ছং অনত্থসঞ্হিতন্তি রাজকথাদিতিরচ্ছানকথং. ভূতং তচ্ছং অত্থসঞ্হিতন্তি অরিযসচ্চসন্নিস্সিতং. তত্র কালঞ্ঞূ তথাগতো হোতীতি তস্মিং ততিযব্যাকরণে তস্স পঞ্হস্স ব্যাকরণত্থায তথাগতো কালঞ্ঞূ হোতি. মহাজনস্স আদানকালং গহণকালং জানিত্ৰা সহেতুকং সকারণং কত্ৰা যুত্তপত্তকালেযেৰ ব্যাকরোতীতি অত্থো.
যুত্তপত্তকালে ৰদতীতি কালৰাদী. ভূতং সভাৰং ৰদতীতি ভূতৰাদী. পরমত্থং নিব্বানং ৰদতীতি অত্থৰাদী. মগ্গফলধম্মং ৰদতীতি ধম্মৰাদী. সংৰরাদিৰিনযং ৰদতীতি ৰিনযৰাদী. তত্থ দিট্ঠন্তি অপরিমাণাসু লোকধাতূসু অপরিমাণানং সত্তানং চক্খুদ্ৰারেসু আপাথং আগচ্ছন্তং রূপারম্মণং নাম অত্থি, তং সব্বাকারতো জানাতি পস্সতি. এৰং জানতা পস্সতা চ তেন তং ইট্ঠানিট্ঠাদিৰসেন ৰা দিট্ঠসুতমুতৰিঞ্ঞাতেসু লব্ভমানকপদৰসেন ৰা ‘‘কতমং তং রূপং রূপাযতনং? যং রূপং চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায ৰণ্ণনিভা সনিদস্সনং সপ্পটিঘং নীলং পীতক’’ন্তিআদিনা (ধ. স. ৬১৭-৬১৮) নযেন অনেকেহি নামেহি তেরসহি ৰারেহি দ্ৰিপঞ্ঞাসায নযেহি ৰিভজ্জমানং তথমেৰ হোতি ৰিতথং নত্থি. এস নযো সোতদ্ৰারাদীসুপি. আপাথমাগচ্ছন্তেসু সদ্দাদীসু তেসং ৰিৰিধং দস্সেতুং ‘‘দিট্ঠং সুত’’ন্তি আহ. তত্থ দিট্ঠন্তি রূপাযতনং. সুতন্তি সদ্দাযতনং. মুতন্তি পত্ৰা গহেতব্বতো গন্ধাযতনং রসাযতনং ফোট্ঠব্বাযতনং. ৰিঞ্ঞাতন্তি সুখদুক্খাদিধম্মারম্মণং. পত্তন্তি পরিযেসিত্ৰা ৰা অপরিযেসিত্ৰা ৰা পত্তং. পরিযেসিতন্তি পত্তং ৰা অপত্তং ৰা পরিযেসিতং. অনুৰিচরিতং মনসাতি চিত্তেন অনুসঞ্চরিতং.
তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধন্তি ইমিনা এতং দস্সেতি – যঞ্হি অপরিমাণাসু লোকধাতূসু ইমস্স সদেৰকস্স লোকস্স নীলং পীতকন্তিআদি রূপারম্মণং চক্খুদ্ৰারে আপাথং আগচ্ছতি, ‘‘অযং সত্তো ইমস্মিং খণে ইমং নাম রূপারম্মণং দিস্ৰা সুমনো ৰা দুম্মনো ৰা মজ্ঝত্তো ৰা জাতো’’তি সব্বং তং তথাগতস্স এৰং অভিসম্বুদ্ধং. তথা যং অপরিমাণাসু লোকধাতূসু ইমস্স সদেৰকস্স লোকস্স ভেরিসদ্দো মুদিঙ্গসদ্দোতিআদি সদ্দারম্মণং সোতদ্ৰারে আপাথং আগচ্ছতি, মূলগন্ধো তচগন্ধোতিআদি গন্ধারম্মণং ঘানদ্ৰারে আপাথং আগচ্ছতি, মূলরসো খন্ধরসোতিআদি রসারম্মণং জিৰ্হাদ্ৰারে আপাথং আগচ্ছতি, কক্খল়ং মুদুকন্তিআদি পথৰীধাতুতেজোধাতুৰাযোধাতুভেদং ফোট্ঠব্বারম্মণং কাযদ্ৰারে আপাথং আগচ্ছতি, ‘‘অযং সত্তো ইমস্মিং খণে ইমং নাম ফোট্ঠব্বারম্মণং ফুসিত্ৰা সুমনো ৰা দুম্মনো ৰা মজ্ঝত্তো ৰা জাতো’’তি সব্বং তং তথাগতস্স এৰং অভিসম্বুদ্ধং. তথা যং অপরিমাণাসু লোকধাতূসু ইমস্স সদেৰকস্স লোকস্স সুখদুক্খাদিভেদং ধম্মারম্মণং মনোদ্ৰারস্স আপাথং আগচ্ছতি, ‘‘অযং সত্তো ইমস্মিং খণে ইমং নাম ধম্মারম্মণং ৰিজানিত্ৰা সুমনো ৰা দুম্মনো ৰা মজ্ঝত্তো ৰা জাতো’’তি সব্বং তং তথাগতস্স এৰং অভিসম্বুদ্ধং.
যঞ্হি, চুন্দ, ইমেসং সত্তানং দিট্ঠং সুতং মুতং ৰিঞ্ঞাতং, তত্থ তথাগতেন অদিট্ঠং ৰা অসুতং ৰা অমুতং ৰা অৰিঞ্ঞাতং ৰা নত্থি, ইমস্স পন মহাজনস্স পরিযেসিত্ৰা অপত্তম্পি অত্থি, অপরিযেসিত্ৰা অপত্তম্পি অত্থি, পরিযেসিত্ৰা পত্তম্পি অত্থি, অপরিযেসিত্ৰা পত্তম্পি অত্থি, সব্বম্পি তথাগতস্স অসম্পত্তং নাম নত্থি ঞাণেন অসচ্ছিকতং. তস্মা তথাগতোতি ৰুচ্চতীতি যং তথা লোকেন গতং, তস্স তথেৰ গতত্তা তথাগতোতি ৰুচ্চতীতি. পাল়িযং পন ‘‘অভিসম্বুদ্ধ’’ন্তি ৰুত্তং, তং গতসদ্দেন একত্থং. ইমিনা নযেন সব্বৰারেসু তথাগতোতি নিগমস্স অত্থো ৰেদিতব্বো (দী. নি. অট্ঠ. ৩.১৮৮; অ. নি. অট্ঠ. ২.৪.২৩).
‘‘যঞ্চ, চুন্দ, রত্তিং তথাগতো অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝতি, যঞ্চ রত্তিং অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযতি, যং এতস্মিং অন্তরে ভাসতি লপতি নিদ্দিসতি, সব্বং তং তথেৰ হোতি, নো অঞ্ঞথা, তস্মা তথাগতোতি ৰুচ্চতী’’তি –
এত্থ যং রত্তিং ভগৰা বোধিমণ্ডে অপ্পরাজিতপল্লঙ্কে নিসিন্নো তিণ্ণং মারানং মত্থকং মদ্দিত্ৰা অনুত্তরসম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো, যঞ্চ রত্তিং যমকসালানমন্তরে অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযি, এত্থন্তরে পঞ্চচত্তালীসৰস্সপরিমাণে কালে পঠমবোধিযাপি মজ্ঝিমবোধিযাপি পচ্ছিমবোধিযাপি যং ভগৰতা ভাসিতং সুত্তং গেয্যং…পে… ৰেদল্লং, তং সব্বং অত্থতো চ ব্যঞ্জনতো চ অনুপৰজ্জং অনূনমনধিকং সব্বাকারপরিপুণ্ণং রাগমদনিম্মদনং দোসমোহমদনিম্মদনং নত্থি, তত্থ ৰাল়গ্গমত্তম্পি অৰক্খলিতং, সব্বং তং একমুদ্দিকায লঞ্ছিতং ৰিয, একনাল়িযা মিতং ৰিয, একতুলায তুলিতং ৰিয চ তথমেৰ হোতি ৰিতথং নত্থি. তেনাহ – ‘‘যঞ্চ, চুন্দ, রত্তিং তথাগতো…পে… সব্বং তং তথমেৰ হোতি, নো অঞ্ঞথা তস্মা তথাগতোতি ৰুচ্চতী’’তি. গদঅত্থো হি এত্থ গতসদ্দো.
অপি চ – আগদনং আগদো, ৰচনন্তি অত্থো. তথো অৰিপরীতো আগদো অস্সাতি দ-কারস্স ত-কারং কত্ৰা গতোতি এৰমেতস্মিং অত্থে পদসিদ্ধি ৰেদিতব্বা.
‘‘যথাৰাদী, চুন্দ…পে… ৰুচ্চতী’’তি এত্থ ভগৰতো ৰাচায কাযো অনুলোমেতি কাযস্সপি ৰাচা, তস্মা ভগৰা যথাৰাদী তথাকারী, যথাকারী তথাৰাদী চ হোতি, এৰংভূতস্স চস্স যথা ৰাচা, কাযোপি তথা গতো পৰত্তোতি অত্থো. যথা চ কাযো, ৰাচাপি তথা গতা পৰত্তাতি তথাগতোতি এৰমেত্থ পদসিদ্ধি ৰেদিতব্বা.
অভিভূ অনভিভূতোতি উপরি ভৰগ্গং হেট্ঠা অৰীচিপরিযন্তং অপরিমাণাসু লোকধাতূসু সব্বসত্তে অভিভৰতি সীলেনপি সমাধিনাপি পঞ্ঞাযপি ৰিমুত্তিযাপি ন তস্স তুলা ৰা পমাণং ৰা অত্থি. অতুলো অপ্পমেয্যো অনুত্তরো রাজরাজা দেৰদেৰো সক্কানং অতিসক্কো ব্রহ্মানং অতিব্রহ্মা. অঞ্ঞদত্থূতি একংসত্থে নিপাতো. দক্খতীতি দসো. ৰসং ৰত্তেতীতি ৰসৰত্তী.
তত্রাযং পদসিদ্ধি ৰেদিতব্বা – অগদো ৰিয অগদো, কো পনেস? দেসনাৰিলাসো চেৰ পুঞ্ঞুস্সযো চ. তেন হেস মহানুভাৰো ভিসক্কো দিব্বাগদেন সপ্পে ৰিয সব্বপরপ্পৰাদিনো সদেৰকঞ্চ লোকং অভিভৰতি. ইতি সব্বলোকাভিভৰনে তথো অৰিপরীতো দেসনাৰিলাসমযো চেৰ পুঞ্ঞুস্সযো চ অগদো অস্সাতি দ-কারস্স ত-কারং কত্ৰা তথাগতোতি ৰেদিতব্বো (দী. নি. অট্ঠ. ১.৭).
ইধত্থঞ্ঞেৰ জানাতি কম্মাভিসঙ্খারৰসেনাতি অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারৰসেন ইধত্থঞ্ঞেৰ জানাতি. কাযস্স ভেদা পরং মরণাতি উপাদিন্নখন্ধভেদা মরণতো পরং. অপাযন্তিআদীসু ৰুড্ঢিসঙ্খাতসুখসাততো অযা অপেতত্তা অপাযো. দুক্খস্স গতি পটিসরণন্তি দুগ্গতি. দুক্করকারিনো এত্থ ৰিনিপতন্তীতি ৰিনিপাতো. নিরতিঅট্ঠেন নিরস্সাদট্ঠেন নিরযো. তং অপাযং…পে… নিরযং. উপপজ্জিস্সতীতি পটিসন্ধিৰসেন উপ্পজ্জিস্সতি. তিরচ্ছানযোনিন্তি তিরিযং অঞ্চন্তীতি তিরচ্ছানা, তেসং যোনি তিরচ্ছানযোনি, তং তিরচ্ছানযোনিং. পেত্তিৰিসযন্তি পচ্চভাৰং পত্তানং ৰিসযোতি পেত্তিৰিসযো, তং পেত্তিৰিসযং. মনসো উস্সন্নতায মনুস্সা, তেসু মনুস্সেসু. ইতো পরং কম্মাভিসঙ্খারৰসেনাতি এত্থ পুঞ্ঞাভিসঙ্খারৰসেন অত্থো গহেতব্বো.
আসৰানং খযাতি আসৰানং ৰিনাসেন. অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিন্তি আসৰৰিরহিতং অরহত্তফলসমাধিং. পঞ্ঞাৰিমুত্তিন্তি অরহত্তফলপঞ্ঞং. অরহত্তফলসমাধি রাগৰিরাগা চেতোৰিমুত্তি, অরহত্তফলপঞ্ঞা অৰিজ্জাৰিরাগা পঞ্ঞাৰিমুত্তীতি ৰেদিতব্বা. তণ্হাচরিতেন ৰা অপ্পনাঝানবলেন কিলেসে ৰিক্খম্ভেত্ৰা অধিগতং অরহত্তফলং রাগৰিরাগা চেতোৰিমুত্তি, দিট্ঠিচরিতেন উপচারজ্ঝানমত্তং নিব্বত্তেত্ৰা ৰিপস্সিত্ৰা অধিগতং অরহত্তফলং অৰিজ্জাৰিরাগা পঞ্ঞাৰিমুত্তি. অনাগামিফলং ৰা কামরাগং সন্ধায রাগৰিরাগা চেতোৰিমুত্তি, অরহত্তফলং সব্বপ্পকারতো অৰিজ্জাৰিরাগা পঞ্ঞাৰিমুত্তি.
আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং ধিমুত্তন্তি ৰিমোক্খেনাতি কেনট্ঠেন ৰিমোক্খো ৰেদিতব্বোতি? অধিমুচ্চনট্ঠেন. কো অযং অধিমুচ্চনট্ঠো নাম? পচ্চনীকধম্মেহি চ সুট্ঠু ৰিমুচ্চনট্ঠো, আরম্মণে চ অভিরতিৰসেন সুট্ঠু ৰিমুচ্চনট্ঠো, পিতু অঙ্কে ৰিস্সট্ঠঅঙ্গপচ্চঙ্গস্স দারকস্স সযনং ৰিয অনিগ্গহিতভাৰেন নিরাসঙ্কতায আরম্মণে পৰত্তীতি ৰুত্তং হোতি. এৰরূপেন ৰিমোক্খেন ধিমুত্তন্তি. ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং মুঞ্চিত্ৰা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনে নিরাসঙ্কৰসেন ধিমুত্তং অল্লীনং. তত্রাধিমুত্তন্তি তস্মিং সমাধিম্হি অল্লীনং. তদধিমুত্তন্তি তস্মিং ঝানে অধিমুত্তং. তদাধিপতেয্যন্তি তং ঝানং জেট্ঠকং. রূপাধিমুত্তোতিআদীনি পঞ্চ কামগুণগরুকৰসেন ৰুত্তানি. কুলাধিমুত্তোতিআদীনি তীণি খত্তিযাদিকুলগরুকৰসেন ৰুত্তানি. লাভাধিমুত্তোতিআদীনি অট্ঠ লোকধম্মৰসেন ৰুত্তানি. ধীৰরাধিমুত্তোতিআদীনি চত্তারি পচ্চযৰসেন ৰুত্তানি. সুত্তন্তাধিমুত্তোতিআদীনি পিটকত্তযৰসেন ৰুত্তানি. আরঞ্ঞকঙ্গাধিমুত্তোতিআদীনি ধুতঙ্গসমাদানৰসেন ৰুত্তানি. পঠমজ্ঝানাধিমুত্তোতিআদীনি পটিলাভৰসেন ৰুত্তানি.
কম্মপরাযণন্তি অভিসঙ্খারৰসেন. ৰিপাকপরাযণন্তি পৰত্তিৰসেন. কম্মগরুকন্তি চেতনাগরুকং. পটিসন্ধিগরুকন্তি উপপত্তিগরুকং.
৮৪. আকিঞ্চঞ্ঞাসম্ভৰং ঞত্ৰাতি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসমাপত্তিতো ৰুট্ঠহিত্ৰা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনজনককম্মাভিসঙ্খারং ঞত্ৰা ‘‘কিন্তি পলিবোধো অয’’ন্তি. নন্দিসংযোজনং ইতীতি যা চতুত্থঅরূপরাগসঙ্খাতা নন্দী তঞ্চ সংযোজনং ঞত্ৰা. ততো তত্থ ৰিপস্সতীতি অথ তত্থ আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসমাপত্তিতো ৰুট্ঠহিত্ৰা তং সমাপত্তিং অনিচ্চাদিৰসেন ৰিপস্সতি. এতং ঞাণং তথং তস্সাতি এতং তস্স পুগ্গলস্স এৰং ৰিপস্সতো অনুক্কমেন উপ্পন্নং অরহত্তঞাণং অৰিপরীতং. ৰুসীমতোতি ৰুসিতৰন্তস্স. সেসং সব্বত্থ পাকটমেৰ.
এৰং ভগৰা ইদম্পি সুত্তং অরহত্তনিকূটেনেৰ দেসেসি, দেসনাপরিযোসানে চ পুব্বসদিসো এৰ ধম্মাভিসমযো অহোসীতি.
সদ্ধম্মপ্পজ্জোতিকায চূল়নিদ্দেস-অট্ঠকথায
পোসালমাণৰসুত্তনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.