৫. পরমট্ঠকসুত্তনিদ্দেসৰণ্ণনা
৩১. পঞ্চমে পরমট্ঠকসুত্তে পরমন্তি দিট্ঠীসু পরিব্বসানোতি ইদং পরমন্তি গহেত্ৰা সকায সকায দিট্ঠিযা ৰসমানো. যদুত্তরিং কুরুতেতি যং অত্তনো সত্থারাদিং সেট্ঠং করোতি. হীনাতি অঞ্ঞে ততো সব্বমাহাতি তং অত্তনো সত্থারাদিং ঠপেত্ৰা ততো অঞ্ঞে সব্বে ‘‘হীনা ইমে’’তি আহ. তস্মা ৰিৰাদানি অৰীতিৰত্তোতি তেন কারণেন সো দিট্ঠিকলহে অৰীতিৰত্তোৰ হোতি.
ৰসন্তীতি পঠমুপ্পন্নদিট্ঠিৰসেন ৰসন্তি. পৰসন্তীতি পৰিসিত্ৰা ৰসন্তি. আৰসন্তীতি ৰিসেসেন ৰসন্তি. পরিৰসন্তীতি সব্বভাগেন ৰসন্তি. তং উপমায সাধেন্তো ‘‘যথা আগারিকা ৰা’’তিআদিমাহ. আগারিকা ৰাতি ঘরসামিকা. ঘরেসু ৰসন্তীতি অত্তনো ঘরেসু আসঙ্কৰিরহিতা হুত্ৰা নিৰসন্তি. সাপত্তিকা ৰাতি আপত্তিবহুলা. সকিলেসা ৰাতি রাগাদিকিলেসবহুলা. উত্তরিং করোতীতি অতিরেকং করোতি. অযং সত্থা সব্বঞ্ঞূতি ‘অযং অম্হাকং সত্থা সব্বং জানাতি’.
সব্বে পরপ্পৰাদে খিপতীতি সব্বা পরলদ্ধিযো ছড্ডেতি. উক্খিপতীতি নীহরতি. পরিক্খিপতীতি পরম্মুখে করোতি. দিট্ঠিমেধগানীতি দিট্ঠিৰিহেসকানি.
৩২. দুতিযগাথাযত্থো – এৰং অৰীতিৰত্তো চ যং দিট্ঠে সুতে সীলৰতে মুতেতি এতেসু চতূসু ৰত্থূসু উপ্পন্নদিট্ঠিসঙ্খাতে অত্তনি পুব্বে ৰুত্তপ্পকারং আনিসংসং পস্সতি, তদেৰ সো তত্থ সকায দিট্ঠিযা আনিসংসং ‘‘ইদং সেট্ঠ’’ন্তি অভিনিৰিসিত্ৰা অঞ্ঞং সব্বং পরসত্থারাদিকং নিহীনতো পস্সতি.
দ্ৰে আনিসংসে পস্সতীতি দ্ৰে গুণে ওলোকেতি. দিট্ঠধম্মিকঞ্চাতি দিট্ঠে পচ্চক্খে অত্তভাৰে ৰিপচ্চনকরণং. সম্পরাযিকঞ্চাতি পরলোকে পটিলভিতব্বগুণঞ্চ. যংদিট্ঠিকো সত্থাতি যংলদ্ধিকো তিত্থাযতনসামিকো. অলং নাগত্তায ৰাতি নাগরাজভাৰায ৰা পরিযত্তং. সুপণ্ণত্তাদীসুপি এসেৰ নযো. দেৰত্তায ৰাতি সম্মুতিদেৰাদিভাৰায. আযতিং ফলপাটিকঙ্খী হোতীতি অনাগতে ৰিপাকফলং পত্থযানো হোতি. দিট্ঠসুদ্ধিযাপি দ্ৰে আনিসংসে পস্সতীতি চক্খুৰিঞ্ঞাণেন দিট্ঠরূপাযতনস্স ৰসেন সুদ্ধিযা হেতুত্তাপি অত্তনো গহিতগহণেন দ্ৰে গুণে ওলোকেতি. সুতসুদ্ধিযাদীসুপি এসেৰ নযো.
৩৩. ততিযগাথাযত্থো – এৰং পস্সতো চ যং অত্তনো সত্থারাদিং নিস্সিতো অঞ্ঞং পরসত্থারাদিং হীনং পস্সতি, তং পন দস্সনং গন্থমেৰ কুসলা ৰদন্তি, বন্ধনন্তি ৰুত্তং হোতি. যস্মা এতদেৰ, তস্মা হি দিট্ঠং ৰ সুতং মুতং ৰা, সীলব্বতং ভিক্খু ন নিস্সযেয্য, নাভিনিৰেসেয্যাতি ৰুত্তং হোতি.
কুসলাতি খন্ধাদিজাননে ছেকা. খন্ধকুসলাতি রূপাদীসু পঞ্চসু খন্ধেসু কুসলা. ধাতুআযতনপটিচ্চসমুপ্পাদসতিপট্ঠানসম্মপ্পধানইদ্ধিপাদইন্দ্রিযবলবোজ্ঝঙ্গমগ্গফলনিব্বানেসুপি এসেৰ নযো. তত্থ মগ্গকুসলাতি চতূসু মগ্গেসু. ফলকুসলাতি চতূসু ফলেসু. নিব্বানকুসলাতি দুৰিধে নিব্বানে ছেকা. তে কুসলাতি তে এতেসু ৰুত্তপ্পকারেসু ছেকা. এৰং ৰদন্তীতি এৰং কথেন্তি. গন্থো এসোতি পস্সতো চ অত্তনো সত্থারাদিনিস্সিতঞ্চ অঞ্ঞং পরসত্থারাদিং হীনতো দস্সনঞ্চ গন্থো বন্ধনো এসোতি ৰদন্তি. লগ্গনং এতন্তি এতং ৰুত্তপ্পকারং নাগদন্তে লগ্গিতং ৰিয অধোলম্বনং. বন্ধনং এতন্তি নিচ্ছিন্দিতুং দুক্খট্ঠেন সঙ্খলিকাদিবন্ধনং ৰিয এতং বন্ধনং. পলিবোধো এসোতি সংসারতো নিক্খমিতুং অপ্পদানট্ঠেন এসো পলিবোধো.
৩৪. চতুত্থগাথাযত্থো – ন কেৰলং দিট্ঠসুতাদীসু ন নিস্সযেয্য, অপিচ খো পন অসঞ্জাতং উপরূপরি দিট্ঠিম্পি লোকস্মিং ন কপ্পযেয্য, ন জনেয্যাতি ৰুত্তং হোতি. কীদিসং? ঞাণেন ৰা সীলৰতেন ৰাপি, সমাপত্তিঞাণাদিঞাণেন ৰা সীলৰতেন ৰা যা কপ্পিযতি, এতং দিট্ঠিং ন কপ্পেয্য. ন কেৰলঞ্চ দিট্ঠিং ন কপ্পযেয্য, অপিচ খো পন মানেনপি জাতিআদীহি ৰত্থূহি সমোতি অত্তানমনূপনেয্য, হীনো ন মঞ্ঞেথ ৰিসেসি ৰাপীতি.
অট্ঠসমাপত্তিঞাণেন ৰাতি পঠমজ্ঝানাদীনং অট্ঠন্নং সমাপত্তীনং সম্পযুত্তপঞ্ঞায ৰা. পঞ্চাভিঞ্ঞাঞাণেন ৰাতি লোকিযানং পঞ্চন্নং অভিঞ্ঞানং সম্পযুত্তপঞ্ঞায ৰা. মিচ্ছাঞাণেন ৰাতি ৰিপরীতসভাৰেন পৰত্তায পঞ্ঞায অমুত্তে মুত্তং পস্সাতি এৰং উপ্পন্নেন মিচ্ছাঞাণেন ৰা.
৩৫. পঞ্চমগাথাযত্থো – এৰঞ্হি দিট্ঠিং অকপ্পেন্তো অমঞ্ঞমানো চ অত্তং পহায অনুপাদিযানো যং পুব্বে গহিতং, তং পহায পরং অগ্গণ্হন্তো তস্মিম্পি ৰুত্তপ্পকারে ঞাণে দুৰিধং নিস্সযং নো করোতি, অকরোন্তো চ স ৰে ৰিযত্তেসু নানাদিট্ঠিৰসেন ভিন্নেসু সত্তেসু ন ৰগ্গসারী ছন্দাদিৰসেন অগচ্ছনধম্মো হুত্ৰা দ্ৰাসট্ঠিযা দিট্ঠীসু কিঞ্চি দিট্ঠিং ন পচ্চেতি, ন পচ্চাগচ্ছতীতি ৰুত্তং হোতি.
চতূহি উপাদানেহীতি কামুপাদানাদীহি চতূহি ভুসং গহণেহি স ৰে ৰিযত্তেসূতি সো পুগ্গলো নিচ্ছিতেসু. ভিন্নেসূতি দ্ৰিধা ভিন্নেসু.
৩৬. ইদানি যো সো ইমায গাথায ৰুত্তো খীণাসৰো, তস্স ৰণ্ণভণনত্থং ‘‘যস্সূভযন্তে’’তিআদিকা তিস্সো গাথাযো আহ. তত্থ পঠমগাথায যস্সূভযন্তেতি পুব্বে ৰুত্তে ফস্সাদিভেদে. পণিধীতি তণ্হা. ভৰাভৰাযাতি পুনপ্পুনভৰায. ইধ ৰা হুরং ৰাতি সকত্তভাৰাদিভেদে ইধ ৰা পরত্তভাৰাদিভেদে পরত্থ ৰা.
ফস্সো একো অন্তোতি চক্খুসম্ফস্সাদিকো একো কোট্ঠাসো. ফস্সসমুদযোতি ৰত্থারম্মণো. যতো সমুদেতি উপ্পজ্জতি, সো সমুদযো. দুতিযো অন্তোতি দুতিযো কোট্ঠাসো. অতীতন্তি অতি ইতং অতীতং, অতিক্কন্তন্তি ৰুত্তং হোতি. অনাগতন্তি ন আগতং, অনুপ্পন্নন্তি ৰুত্তং হোতি. সুখা ৰেদনাদযো ৰিসভাগৰসেন. নামরূপদুকং নমনরুপ্পনৰসেন. অজ্ঝত্তিকাদযো অজ্ঝত্তবাহিরৰসেন. সক্কাযাদযো খন্ধপঞ্চকানং পৰত্তিসমুদযৰসেন ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা.
সকত্তভাৰোতি অত্তনো অত্তভাৰো. পরত্তভাৰোতি পরস্স অত্তভাৰো.
৩৭. দুতিযগাথায দিট্ঠে ৰাতি দিট্ঠসুদ্ধিযা ৰা. এস নযো সুতাদীসু. সঞ্ঞাতি সঞ্ঞাসমুট্ঠাপিকা দিট্ঠি.
অপরামসন্তন্তি তণ্হামানদিট্ঠীহি ন পরামসন্তং. অনভিনিৰেসন্তন্তি তেহেৰ অনভিনিৰিসন্তং.
‘‘ৰিনিবদ্ধো’’তি ৰাতি মানেন ৰিনিবদ্ধোতি ৰা. ‘‘পরামট্ঠো’’তি ৰাতি পরতো নিচ্চসুখসুভাদীহি পরামট্ঠোতি ৰা. ৰিক্খেপগতোতি উদ্ধচ্চৰসেন. অনিট্ঠঙ্গতোতি ৰিচিকিচ্ছাৰসেন. থামগতোতি অনুসযৰসেন. গতিযাতি গন্তব্বৰসেন.
৩৮. ততিযগাথায ধম্মাপি তেসং ন পটিচ্ছিতাসেতি দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিগতধম্মাপি তেসং ‘‘ইদমেৰ সচ্চং, মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি (উদা. ৫৪) এৰং ন পটিচ্ছিতা. পারঙ্গতো ন পচ্চেতি তাদীতি নিব্বানপারং গতো তেন তেন মগ্গেন পহীনে কিলেসে পুন নাগচ্ছতি পঞ্চহি চ আকারেহি তাদী হোতীতি. সেসং পাকটমেৰ.
ৰীসতিৰত্থুকা সক্কাযদিট্ঠীতি ‘‘রূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তিআদিনা (পটি. ম. ১.১৩২) নযেন একেকস্মিং খন্ধে চতূহি চতূহি আকারেহি পঞ্চক্খন্ধে পতিট্ঠং কত্ৰা পৰত্তা ৰিজ্জমানে কাযে দিট্ঠি. দসৰত্থুকা মিচ্ছাদিট্ঠীতি ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনযপ্পৰত্তা (ধ. স. ১২২১) দিট্ঠি. অন্তগ্গাহিকাদিট্ঠীতি ‘‘সস্সতো লোকো ইদমেৰ সচ্চং, মোঘমঞ্ঞ’’ন্তিআদিনযপ্পৰত্তা (ম. নি. ৩.২৭) একেকং অন্তং অত্থীতি গহেত্ৰা পৰত্তা দিট্ঠি. যা এৰরূপা দিট্ঠীতি ইদানি ৰুচ্চমানানং একূনৰীসপদানং সাধারণং মূলপদং. যা দিট্ঠি, তদেৰ দিট্ঠিগতং; যা দিট্ঠি, তদেৰ দিট্ঠিগহনন্তি সব্বেসং সম্বন্ধো কাতব্বো. যা অযাথাৰদস্সনট্ঠেন দিট্ঠি, তদেৰ দিট্ঠীসু গতং দস্সনং দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিযা অন্তোগতত্তাতি দিট্ঠিগতং. হেট্ঠাপিস্স অত্থো ৰুত্তোযেৰ.
দ্ৰিন্নং অন্তানং একন্তগতত্তাতিপি দিট্ঠিগতং. তত্থ সস্সতোতি নিচ্চো. লোকোতি অত্তা. ‘‘ইধ সরীরংযেৰ নস্সতি, অত্তা পন ইধ পরত্থ চ সোযেৰা’’তি মঞ্ঞন্তি. সো হি সামঞ্ঞেৰ আলোকেতীতি কত্ৰা লোকোতি মঞ্ঞতি. অসস্সতোতি অনিচ্চো. অত্তা সরীরেনেৰ সহ নস্সতীতি মঞ্ঞন্তি. অন্তৰাতি পরিত্তে কসিণে ঝানং উপ্পাদেত্ৰা তং পরিত্তকসিণারম্মণং চেতনং ‘‘সপরিযন্তো অত্তা’’তি মঞ্ঞন্তি. অনন্ত ৰাতি ন অন্তৰা অপ্পমাণে কসিণে ঝানং উপ্পাদেত্ৰা তং অপ্পমাণকসিণারম্মণং চেতনং ‘‘অপরিযন্তো অত্তা’’তি মঞ্ঞন্তি. তং জীৰং তং সরীরন্তি জীৰো চ সরীরঞ্চ তংযেৰ. জীৰোতি অত্তা, লিঙ্গৰিপল্লাসেন নপুংসকৰচনং কতং. সরীরন্তি রাসট্ঠেন খন্ধপঞ্চকং. অঞ্ঞং জীৰং অঞ্ঞং সরীরন্তি অঞ্ঞো জীৰো অঞ্ঞং খন্ধপঞ্চকং. হোতি তথাগতো পরং মরণাতি খন্ধা ইধেৰ ৰিনস্সন্তি, সত্তো মরণতো পরং হোতি ৰিজ্জতি ন নস্সতি, তথাগতোতি চেতং সত্তাধিৰচনন্তি. কেচি পন ‘‘তথাগতোতি অরহা’’তি ৰদন্তি. ইমে ন হোতীতি পক্খে দোসং দিস্ৰা এৰং গণ্হন্তি. ন হোতি তথাগতো পরং মরণাতি খন্ধাপি ইধেৰ নস্সন্তি, তথাগতো চ মরণতো পরং ন হোতি উচ্ছিজ্জতি. ইমে হোতীতি পক্খে দোসং দিস্ৰা এৰং গণ্হন্তি. হোতি চ ন চ হোতীতি ইমে একেকপক্খপরিগ্গহে দোসং দিস্ৰা উভযপক্খং গণ্হন্তি. নেৰ হোতি ন ন হোতীতি ইমে উভযপক্খপরিগ্গহে উভযদোসাপত্তিং দিস্ৰা ‘‘হোতি চ ন হোতী’’তি চ ‘‘নেৰ হোতি ন ন হোতী’’তি চ অমরাৰিক্খেপপক্খং গণ্হন্তি.
অযং পনেত্থ অট্ঠকথানযো (পটি. ম. অট্ঠ. ২.১.১১৩) – ‘‘সস্সতো লোকো’’তি ৰাতিআদীহি দসহাকারেহি দিট্ঠিপভেদোৰ ৰুত্তো. তত্থ সস্সতোলোকোতি চ খন্ধপঞ্চকং লোকোতি গহেত্ৰা ‘‘অযং লোকো নিচ্চো ধুৰো সব্বকালিকো’’তি গণ্হন্তস্স সস্সতন্তি গহণাকারপ্পৰত্তা দিট্ঠি. অসস্সতোতি তমেৰ লোকং ‘‘উচ্ছিজ্জতি ৰিনস্সতী’’তি গণ্হন্তস্স উচ্ছেদগ্গহণাকারপ্পৰত্তা দিট্ঠি. অন্তৰাতি পরিত্তকসিণলাভিনো সুপ্পমত্তে ৰা সরাৰমত্তে ৰা কসিণে সমাপন্নস্স অন্তোসমাপত্তিযং পৰত্তিতরূপারূপধম্মে ‘‘লোকো’’তি চ কসিণপরিচ্ছেদন্তেন ‘‘অন্তৰা’’তি চ গণ্হন্তস্স ‘‘অন্তৰা লোকো’’তি গহণাকারপ্পৰত্তা দিট্ঠি. সা সস্সতদিট্ঠিপি হোতি উচ্ছেদদিট্ঠিপি. ৰিপুলকসিণলাভিনো পন তস্মিং কসিণে সমাপন্নস্স অন্তোসমাপত্তিযং পৰত্তিতরূপারূপধম্মে ‘‘লোকো’’তি চ কসিণপরিচ্ছেদন্তেন চ ‘‘অনন্তো’’তি গণ্হন্তস্স ‘‘অনন্তৰা লোকো’’তি গহণাকারপ্পৰত্তা দিট্ঠি. সা সস্সতদিট্ঠি হোতি, উচ্ছেদদিট্ঠিপি. তং জীৰং তং সরীরন্তি ভেদনধম্মস্স সরীরস্সেৰ ‘‘জীৰ’’ন্তি গহিতত্তা ‘‘সরীরে উচ্ছিজ্জমানে জীৰম্পি উচ্ছিজ্জতী’’তি উচ্ছেদগ্গহণাকারপ্পৰত্তা দিট্ঠি. দুতিযপদেন সরীরতো অঞ্ঞস্স জীৰস্স গহিতত্তা ‘‘সরীরে চ উচ্ছিজ্জমানেপি জীৰং ন উচ্ছিজ্জতী’’তি সস্সতগহণাকারপ্পৰত্তা দিট্ঠি. হোতি তথাগতোতিআদীসু ‘‘সত্তো তথাগতো নাম, সো পরং মরণা হোতী’’তি গণ্হতো পঠমা সস্সতদিট্ঠি. ‘‘ন হোতী’’তি গণ্হতো দুতিযা উচ্ছেদদিট্ঠি. ‘‘হোতি চ ন চ হোতী’’তি গণ্হতো ততিযা একচ্চসস্সতদিট্ঠি. ‘‘নেৰ হোতি ন ন হোতী’’তি গণ্হতো চতুত্থা অমরাৰিক্খেপদিট্ঠীতি ৰুত্তপ্পকারা দসৰিধা দিট্ঠি. যথাযোগং ভৰদিট্ঠি চ ৰিভৰদিট্ঠি চাতি দ্ৰিধা হোতি. তাসু একাপি তেসং খীণাসৰানং ন পটিচ্ছিতাতি অত্থো.
যে কিলেসাতি যে কিলেসা সোতাপত্তিমগ্গেন পহীনা, তে কিলেসে. ন পুনেতীতি ন পুন এতি. ন পচ্চেতীতি পুন নিব্বত্তেত্ৰা ন পটিএতি, ন পচ্চাগচ্ছতীতি পচ্চভৰে নাগচ্ছতি. পঞ্চহাকারেহি তাদীতি পঞ্চহি কারণেহি কোট্ঠাসেহি ৰা সদিসো. ইট্ঠানিট্ঠে তাদীতি ইট্ঠারম্মণে চ অনিট্ঠারম্মণে চ অনুনযপটিঘং মুঞ্চিত্ৰা ঠিতত্তা দ্ৰীসু সদিসো. চত্তাৰীতি কিলেসে চজিতৰা. তিণ্ণাৰীতি সংসারং অতিক্কমিতৰা. মুত্তাৰীতি রাগাদিতো মুত্তৰা. তংনিদ্দেসা তাদীতি তেন তেন সীলসদ্ধাদিনা নিদ্দিসিত্ৰা নিদ্দিসিত্ৰা কথেতব্বতো সদিসো.
তং পঞ্চৰিধং ৰিত্থারেত্ৰা কথেতুকামো ‘‘কথং অরহা ইট্ঠানিট্ঠে তাদী’’তিআদিমাহ. তত্থ লাভেপীতি চতুন্নং পচ্চযানং লাভেপি. অলাভেপীতি তেসং অলাভেপি. যসেপীতি পরিৰারেপি. অযসেপীতি পরিৰারৰিপত্তিযাপি. পসংসাযপীতি ৰণ্ণভণনাযপি. নিন্দাযপীতি গরহাযপি. সুখেপীতি কাযিকসুখেপি. দুক্খেপীতি কাযিকদুক্খেপি. একঞ্চে বাহং গন্ধেন লিম্পেয্যুন্তি সচে একং বাহং চতুজাতিযগন্ধেন লেপং উপরূপরি দদেয্যুং. ৰাসিযা তচ্ছেয্যুন্তি যদি একং বাহং ৰড্ঢকী ৰাসিযা তচ্ছেত্ৰা তচ্ছেত্ৰা তনুং করেয্যুং. অমুস্মিং নত্থি রাগোতি অমুস্মিং গন্ধলেপনে সিনেহো নত্থি ন সংৰিজ্জতি. অমুস্মিং নত্থি পটিঘন্তি অমুস্মিং ৰাসিযা তচ্ছনে পটিহননসঙ্খাতং পটিঘং কোপং নত্থি ন সংৰিজ্জতি. অনুনযপটিঘৰিপ্পহীনোতি সিনেহঞ্চ কোপঞ্চ পজহিত্ৰা ঠিতো. উগ্ঘাতিনিঘাতিৰীতিৰত্তোতি অনুনযৰসেন অনুগ্গহঞ্চ পটিঘৰসেন নিগ্গহঞ্চ অতিক্কমিত্ৰা ঠিতো. অনুরোধৰিরোধসমতিক্কন্তোতি অনুনযঞ্চ পটিঘঞ্চ সম্মা অতিক্কন্তো.
সীলে সতীতি সীলে সংৰিজ্জমানে. সীলৰাতি সীলসম্পন্নো. তেন নিদ্দেসং কথনং লভতীতি তাদী. সদ্ধায সতি সদ্ধোতি এৰমাদীসুপি এসেৰ নযো.
সদ্ধম্মপ্পজ্জোতিকায মহানিদ্দেসট্ঠকথায
পরমট্ঠকসুত্তনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.