নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
খুদ্দকনিকাযে
মহানিদ্দেস-অট্ঠকথা
গন্থারম্ভকথা
অৰিজ্জালঙ্গিং ঘাতেন্তো, নন্দিরাগঞ্চ মূলতো;
ভাৰেন্তট্ঠঙ্গিকং মগ্গং, ফুসি যো অমতং পদং.
পাপুণিত্ৰা জিনো বোধিং, মিগদাযং ৰিগাহিয;
ধম্মচক্কং পৰত্তেত্ৰা, থেরং কোণ্ডঞ্ঞমাদিতো.
অট্ঠারসন্নং কোটীনং, বোধেসি তাপসো তহিং;
ৰন্দেহং সিরসা তঞ্চ, সব্বসত্তানমুত্তমং.
তথা ধম্মুত্তমঞ্চেৰ, সঙ্ঘঞ্চাপি অনুত্তরং;
সংখিত্তেন হি যো ৰুত্তং, ধম্মচক্কং ৰিভাগসো.
সারিপুত্তো মহাপঞ্ঞো, সত্থুকপ্পো জিনত্রজো;
ধম্মচক্কং ৰিভাজেত্ৰা, মহানিদ্দেসমব্রৰি;
পাঠো ৰিসিট্ঠো নিদ্দেসো, তংনামৰিসেসিতো চ.
তং সারিপুত্তং জিনরাজপুত্তং, থেরং থিরানেকগুণাধিৰাসং;
পঞ্ঞাপভাৰুগ্গতচারুকিত্তিং, সুনীচৰুত্তিঞ্চ অথো নমিত্ৰা.
খমাদযাদিযুত্তেন, যুত্তমুত্তাদিৰাদিনা;
বহুস্সুতেন থেরেন, দেৰেন অভিযাচিতো.
মহাৰিহারৰাসীনং, সজ্ঝাযম্হি পতিট্ঠিতো;
গহেতব্বং গহেত্ৰান, পোরাণেসু ৰিনিচ্ছযং.
অৰোক্কমেন্তো সমযং সকঞ্চ, অনামসন্তো সমযং পরঞ্চ;
পুব্বোপদেসট্ঠকথানযঞ্চ, যথানুরূপং উপসংহরন্তো.
ঞাণপ্পভেদাৰহনস্স তস্স, যোগীহি নেকেহি নিসেৰিতস্স;
অত্থং অপুব্বং অনুৰণ্ণযন্তো, সুত্তঞ্চ যুত্তিঞ্চ অনুক্কমেন্তো.
আরভিস্সং সমাসেন, মহানিদ্দেসৰণ্ণনং;
সদ্ধম্মবহুমানেন, নাত্তুক্কংসনকম্যতা.
ৰক্খামহং অট্ঠকথং জনস্স, হিতায সদ্ধম্মচিরট্ঠিতত্থং;
সক্কচ্চ সদ্ধম্মপজোতিকং তং, সুণাথ ধারেথ চ সাধু সন্তোতি.
তত্থ ‘‘পাঠো ৰিসিট্ঠো নিদ্দেসো, তংনামৰিসেসিতো চা’’তি ৰুত্তত্তা দুৰিধো পাঠো – ব্যঞ্জনপাঠো, অত্থপাঠো চ. তেসু ব্যঞ্জনপাঠো অক্খরপদব্যঞ্জনআকারনিরুত্তিনিদ্দেসৰসেন ছব্বিধো. অত্থপাঠো সঙ্কাসনপকাসনৰিৰরণৰিভজনউত্তানীকরণপঞ্ঞত্তিৰসেন ছব্বিধো. তত্থ তীসু দ্ৰারেসু পরিসুদ্ধপযোগভাৰেন ৰিসুদ্ধকরুণানং চিত্তেন পৰত্তিতদেসনা ৰাচাহি অকথিতত্তা অদেসিতত্তা অক্খরমিতি সঞ্ঞিতা, তং পারাযনিকব্রাহ্মণানং মনসা পুচ্ছিতপঞ্হানং ৰসেন ভগৰতা রতনঘরে নিসীদিত্ৰা সম্মসিতপট্ঠানমহাপকরণৰসেন চ অক্খরং নামাতি গহেতব্বং.
অথ ৰা অপরিপুণ্ণং পদং অক্খরমিতি গহেতব্বং ‘‘সট্ঠিৰস্সসহস্সানী’’তি এৰমাদীসু (পে. ৰ. ৮০২; জা. ১.৪.৫৪; নেত্তি. ১২০) ৰিয. এত্থ হি সকার নকার সোকারাদীনি অক্খরমিতি, একক্খরং ৰা পদং অক্খরমিতি একে. ‘‘যাযং তণ্হা পোনোভৰিকা’’তি এৰমাদীসু (মহাৰ. ১৪; ৰিভ. ২০৩; ম. নি. ৩.৩৭৪; পটি. ম. ২.৩০) ৰিভত্যন্তং অত্থজোতকং অক্খরপিণ্ডং পদং. ‘‘নামঞ্চ রূপঞ্চা’’তি এৰমাদীসু (ধ. স. দুকমাতিকা ১০৯; সু. নি. ৮৭৮; মহানি. ১০৭; চূল়নি. অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেসো ৬; নেত্তি. ৪৫) বহুঅক্খরেহি যুত্তং পদং নাম. সংখিত্তেন ৰুত্তং পদং ৰিভাৰেতি. পদেন অভিহিতং ব্যঞ্জযতি ব্যত্তং পাকটং করোতীতি ব্যঞ্জনং, ৰাক্যমেৰ. ‘‘চত্তারো ইদ্ধিপাদা’’তি সঙ্খেপেন কথিতমত্থং. ‘‘কতমে চত্তারো? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ছন্দসমাধিপধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি. ৰীরিযচিত্তৰীমংসসমাধিপধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতী’’তিআদীসু (ৰিভ. ৪৩১; সং. নি. ৫.৮১৩; দী. নি. ৩.৩০৬; অ. নি. ৪.২৭৬) পাকটকরণভাৰেন ব্যঞ্জনং নাম. ব্যঞ্জনৰিভাগপকাসো আকারো. ‘‘তত্থ কতমো ছন্দো? যো ছন্দো ছন্দিকতা কত্তুকম্যতা’’তি এৰমাদীসু (ৰিভ. ৪৩৩) কথিতব্যঞ্জনং অনেকৰিধেন ৰিভাগকরণং আকারো নাম. আকারাভিহিতস্স নিব্বচনং নিরুত্তি. ‘‘ফস্সো, ৰেদনা’’তি এৰমাদীসু (ধ. স. ১) আকারেন কথিতং ‘‘ফুসতীতি ফস্সো. ৰেদিযতীতি ৰেদনা’’তি নীহরিত্ৰা ৰচনং নিরুত্তি নাম. নিব্বচনৰিত্থারো নিস্সেসতো দেসোতি নিদ্দেসো, ৰেদিযতীতি ৰেদনাতি নিব্বচনলদ্ধপদং ‘‘সুখা দুক্খা অদুক্খমসুখা, সুখযতীতি সুখা, দুক্খযতীতি দুক্খা, নেৰ দুক্খযতি ন সুখযতীতি অদুক্খমসুখা’’তি অত্থৰিত্থারো নিরৰসেসেন কথিতত্তা নিদ্দেসো নাম.
এৰং ছব্বিধানি ব্যঞ্জনপদানি জানিত্ৰা চ ছসু অত্থপদেসু সঙ্খেপতো কাসনা দীপনা সঙ্কাসনা, ‘‘মঞ্ঞমানো খো, ভিক্খু, বন্ধো মারস্স অমঞ্ঞমানো মুত্তো পাপিমতো’’তি এৰমাদীসু সঙ্খেপেন অত্থদীপনা সঙ্কাসনা নাম. এসো পন থেরো ‘‘বুদ্ধেন ভগৰতা এৰং সঙ্খেপং কত্ৰা ৰুত্তমত্থং ‘অঞ্ঞাতং ভগৰা, অঞ্ঞাতং সুগতা’’’তি কথেতুং সমত্থো পটিৰিজ্ঝি.
উপরি ৰত্তব্বমত্থং আদিতো কাসনা দীপনা পকাসনা, ‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, আদিত্ত’’ন্তি এৰমাদীসু (মহাৰ. ৫৪; সং. নি. ৪.২৮) পচ্ছা কথিতব্বমত্থং পঠমৰচনেন দীপনা পকাসনা নাম. এৰং পঠমং দীপিতং অত্থং পুন পাকটং কত্ৰা দীপনেন ‘‘কিঞ্চ, ভিক্খৰে, সব্বং আদিত্তং? চক্খুং, ভিক্খৰে, আদিত্তং, রূপা আদিত্তা’’তি এৰমাদীসু (মহাৰ. ৫৪; সং. নি. ৪.২৮) কথিতেসু ‘‘তিক্খিন্দ্রিযো সঙ্খেপেন ৰুত্তং পটিৰিজ্ঝতী’’তি কথিতত্তা দ্ৰে অত্থপদানি তিক্খিন্দ্রিযস্স উপকারৰসেন ৰুত্তানি.
সংখিত্তস্স ৰিত্থারাভিধানং সকিং ৰুত্তস্স চ পুনপি অভিধানং ৰিৰরণং, ‘‘কুসলা ধম্মা’’তি (ধ. স. ১) সঙ্খেপেন নিক্খিত্তস্স. ‘‘কতমে ধম্মা কুসলা? যস্মিং সমযে কামাৰচরং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতী’’তি (ধ. স. ১) নিদ্দেসৰসেন ৰিত্থারণং ৰিত্থারৰসেন পুন কথনং ৰিৰরণং নাম.
তং ৰিভাগকরণং ৰিভজনং, ‘‘যস্মিং সমযে’’তি (ধ. স. ১) ৰিৰরিতে কুসলে ধম্মে ‘‘তস্মিং সমযে ফস্সো হোতি, ৰেদনা হোতী’’তি (ধ. স. ১) ৰিভাগকরণং ৰিভজনং নাম. ৰিৰরস্স ৰিত্থারাভিধানেন ৰিভত্তস্স চ উপমাভিধানেন পটিপাদনং উত্তানীকরণং, ৰিৰরণেন ৰিৰরিতত্থস্স ‘‘কতমো তস্মিং সমযে ফস্সো হোতি? যো তস্মিং সমযে ফস্সো ফুসনা সম্ফুসনা’’তি (ধ. স. ২) অতিৰিৰরিত্ৰা কথনঞ্চ ৰিভজনেন ৰিভত্তস্স ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, গাৰী নিচ্চম্মা, এৰমেৰ খ্ৰাহং, ভিক্খৰে, ফস্সাহারো দট্ঠব্বোতি ৰদামী’’তি (সং. নি. ২.৬৩) এৰমাদিউপমাকথনঞ্চ উত্তানীকরণং নাম. ধম্মং সুণন্তানং ধম্মদেসনেন চিত্তস্স অনেকৰিধেন সোমনস্সউপ্পাদনঞ্চ অতিখিণবুদ্ধীনং অনেকৰিধেন ঞাণস্স তিখিণভাৰকরণঞ্চ পঞ্ঞত্তি নাম, তেসং সুণন্তানং তংচিত্ততোসনেন তংচিত্তনিসামনেন চ পঞ্ঞাযতীতি পঞ্ঞত্তি. তত্থ ভগৰা অক্খরেহি সঙ্কাসযতি, পদেহি পকাসযতি, ব্যঞ্জনেহি ৰিৰরতি, আকারেহি ৰিভজতি, নিরুত্তীহি উত্তানীকরোতি, নিদ্দেসেহি পঞ্ঞাপযতীতি. কিং ৰুত্তং হোতি? বুদ্ধা ভগৰন্তো একচ্চে ৰেনেয্যে একস্মিং দেসনে অক্খরেহি অত্থসঙ্কাসনং করোন্তি…পে… নিদ্দেসেহি অত্থপঞ্ঞাপনং করোন্তীতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো.
অথ ৰা অক্খরেহি সঙ্কাসযিত্ৰা পদেহি পকাসযতি, ব্যঞ্জনেহি ৰিৰরিত্ৰা আকারেহি ৰিভজতি, নিরুত্তীহি উত্তানীকত্ৰা নিদ্দেসেহি পঞ্ঞাপযতি. কিং ৰুত্তং হোতি? এৰরূপেন ধম্মদেসনেন একচ্চেসু ঠানেসু একচ্চানং ৰেনেয্যানং ৰিনযতীতি.
অথ ৰা অক্খরেহি উগ্ঘাটযিত্ৰা পদেহি পকাসেন্তো ৰিনযতি উগ্ঘটিতঞ্ঞুং, ব্যঞ্জনেহি ৰিৰরিত্ৰা আকারেহি ৰিভজন্তো ৰিনযতি ৰিপঞ্চিতঞ্ঞুং, নিরুত্তীহি উত্তানীকত্ৰা নিদ্দেসেহি পঞ্ঞাপেন্তো ৰিনযতি নেয্যং. ইতি ৰেনেয্যৰসেনপি যোজেতব্বমেৰ.
অত্থতো পনেত্থ কতমো ব্যঞ্জনপাঠো, কতমো অত্থপাঠোতি? বুদ্ধানং ভগৰন্তানং ধম্মং দেসেন্তানং যো অত্থাৰগমকো সৰিঞ্ঞত্তিকসদ্দো, সো ব্যঞ্জনপাঠো. যো তেন অভিসমেতব্বো লক্খণরসাদিসহিতো ধম্মো, সো অত্থপাঠোতি ৰেদিতব্বো. পুনপি সন্ধাযভাসিতো ব্যঞ্জনভাসিতো সাৰসেসপাঠো অনৰসেসপাঠো নীতো নেয্যোতি ছব্বিধো পাঠো. তত্থ অনেকত্থৰত্তা সন্ধাযভাসিতো ‘‘মাতরং পিতরং হন্ত্ৰা, রাজানো দ্ৰে চ খত্তিযে’’তি এৰমাদি (ধ. প. ২৯৪). একত্থৰত্তা ব্যঞ্জনভাসিতো ‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা’’তি এৰমাদি (ধ. প. ১.২; নেত্তি. ৮৯, ৯২; পেটকো. ১৪). সাৰসেসো ‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, আদিত্ত’’ন্তি এৰমাদি (মহাৰ. ৫৪; সং. নি. ৪.২৮). ৰিপরীতো অনৰসেসো ‘‘সব্বে ধম্মা সব্বাকারেন বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণমুখে আপাথং আগচ্ছন্তী’’তি এৰমাদি (মহানি. ১৫৬; চূল়নি. মোঘরাজমাণৰপুচ্ছানিদ্দেসো ৮৫; পটি. ম. ৩.৫). যথা ৰচনং, তথা অৰগন্তব্বো নীতো ‘‘অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা’’তি এৰমাদি. যুত্তিযা অনুস্সরিতব্বো নেয্যো ‘‘একপুগ্গলো ভিক্খৰে’’তি এৰমাদি (অ. নি. ১.১৭০).
অত্থো পন অনেকপ্পকারো পাঠত্থো সভাৰত্থো ঞাযত্থো পাঠানুরূপো নপাঠানুরূপো সাৰসেসত্থো নিরৰসেসত্থো নীতত্থো নেয্যত্থো ইচ্চাদি. তত্থ যো অপ্পস্সত্থস্স ঞাপনত্থমুচ্চারিযতে, সো পাঠত্থো ‘‘সাত্থং সব্যঞ্জন’’ন্তিআদীসু (পারা. ১; দী. নি. ১.১৯০) ৰিয. রূপারূপধম্মানং লক্খণরসাদিসভাৰত্থো ‘‘সম্মাদিট্ঠিং ভাৰেতী’’তিআদীসু (ৰিভ. ৪৮৫; সং. নি. ৫.৩) ৰিয. যো ঞাযমানো হিতায সংৰত্ততি, সো ঞাতুং অরহতীতি ঞাযত্থো – ‘‘অত্থৰাদী ধম্মৰাদী’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৯, ১৯৪; ৩.২৩৮; ম. নি. ১.৪১১) ৰিয. যথাপাঠং ভাসিতো পাঠানুরূপো ‘‘চক্খু, ভিক্খৰে, পুরাণকম্ম’’ন্তি (সং. নি. ৪.১৪৬) ভগৰতা ৰুত্তং. তস্মা চক্খুমপি কম্মন্তি. ব্যঞ্জনচ্ছাযায অত্থং পটিবাহযমানেন ৰুত্তো অত্থো নপাঠানুরূপো, সো পাঠতো অননুঞ্ঞাতো অকতপটিক্খেপো ৰিযুত্তো. সো চ সঙ্গহেতব্বম্পি অসঙ্গহেত্ৰা, পরিৰজ্জেতব্বম্পি ৰা কিঞ্চি অপরিৰজ্জেত্ৰা পরিসেসং কত্ৰা ৰুত্তো সাৰসেসত্থো ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণং (সং. নি. ৪.৬০; মহানি. ১০৭). সব্বে তসন্তি দণ্ডস্স, সব্বে ভাযন্তি মচ্চুনো’’তিআদীসু (ধ. প. ১২৯) ৰিয. ৰিপরীতো নিরৰসেসত্থো ‘‘সন্ধাৰিতং সংসরিতং মমঞ্চেৰ তুম্হাকঞ্চ (দী. নি. ২.১৫৫; মহাৰ. ২৮৭; নেত্তি. ১১৪). তত্র, ভিক্খৰে, কো মন্তা কো সদ্ধাতা…পে… অঞ্ঞত্র দিট্ঠপদেহী’’তিআদীসু (অ. নি. ৭.৬৬) ৰিয. সদ্দৰসেনেৰ ৰেদিতব্বো নীতত্থো ‘‘রূপা সদ্দা রসা গন্ধা, ফোট্ঠব্বা চ মনোরমা’’তিআদীসু (সং. নি. ১.১৫১, ১৬৫; মহাৰ. ৩৩) ৰিয. সম্মুতিৰসেন ৰেদিতব্বো নেয্যত্থো ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, ৰলাহকূপমা পুগ্গলা’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.১০১-১০২) ৰিয. এৰমিধ পাঠঞ্চ অত্থঞ্চ ৰিৰরিত্ৰা ঠিতো অসংহীরো ভৰতি পরৰাদীহি দীঘরত্তং তিত্থৰাসেন.
ইতি অসংহীরভাৰেন যাৰ আগমাধিগমসম্পদং, তাৰ ৰত্তুং সক্কোতি. সঙ্খেপৰিত্থারনযেন হেতুদাহরণাদীহি অৰবোধযিতুং সমত্থো. এৰংৰিধো অত্তানঞ্চ পরঞ্চ সোধেতুং সমত্থভাৰেন দুস্সীল্যদিট্ঠিমলৰিরহিতত্তা সুচি. দুস্সীলো হি অত্তানং উপহনতি, তেন নাদেয্যৰাচো চ ভৰতি সব্যোহারমানো ইধ নিচ্চাতুরো ৰেজ্জোৰ. দুদ্দিট্ঠি পরং উপহনতি, নাৰস্সযো চ ভৰতি ৰাল়গহাকুলো ইৰ কমলসণ্ডো. উভযৰিপন্নো পন সব্বথাপি অনুপাসনীযো ভৰতি গূথগতমিৰ ছৰালাতং গূথগতো ৰিয চ কণ্হসপ্পো. উভযসম্পন্নো পন সব্বথাপি উপাসনীযো সেৰিতব্বো চ ৰিঞ্ঞূহি, নিরুপদ্দৰো ইৰ রতনাকরো, এৰং ভূতো এৰং অমচ্ছরো অহীনাচরিযমুট্ঠি. সুত্তসুত্তানুলোমআচরিযৰাদঅত্তনোমতিসঙ্খাতানঞ্চ চতুন্নং অপরিচ্চাগী, তেসং ৰসেন ব্যাখ্যাতো.
‘‘একংসৰচনং একং, ৰিভজ্জৰচনং পদং;
ততিযং পটিপুচ্ছেয্য, চতুত্থং পন ঠাপযে’’তি.
এতেসং ৰা অপরিচ্চাগী. ততো এৰ সোতূনং হিতে নিযুত্তত্তা নেসং অৰবোধনং পতি অকিলাসু ভৰতীতি. আহ চেত্থ –
‘‘পাঠত্থৰিদসংহীরো, ৰত্তা সুচি অমচ্ছরো;
চতুন্নং অপরিচ্চাগী, দেসকস্স হিতান্ৰিতো’’তি.
এত্থ দেসকস্সাতি দেসকো অস্স, ভৰেয্যাতি অত্থো. হিতান্ৰিতোতি হিতে অনুগতো হিতচিত্তো. সো এসো সুচিত্তা পিযো, চতুন্নং অপরিচ্চাগিত্তা গরু, অসংহীরত্তা ভাৰনীযো, দেসকত্তা ৰত্তা, হিতান্ৰিতত্তা ৰচনক্খমো, পাঠত্থৰিদত্তা গম্ভীরকথং কত্তা, অমচ্ছরত্তা ন চাট্ঠানে নিযোজকো ইতি –
‘‘পিযো গরু ভাৰনীযো, ৰত্তা চ ৰচনক্খমো;
গম্ভীরঞ্চ কথং কত্তা, নো চাট্ঠানে নিযোজকো’’তি. (অ. নি. ৭.৩৭; নেত্তি. ১১৩);
‘‘অভিহিতো দেসকো সো, তাৰ দানি অভিধীযতে’’.
তত্থ ধম্মগরুত্তা কথং ন পরিভৰতি, আচরিযগরুত্তা কথিকং ন পরিভৰতি, সদ্ধাপঞ্ঞাদিগুণপটিমণ্ডিতত্তা অত্তানং ন পরিভৰতি, অসঠামাযাৰিত্তা অমতাভিমুখত্তা চ অৰিক্খিত্তচিত্তো ভৰতি, সুমেধত্তা যোনিসো মনসি করোতীতি. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো সুণন্তো সদ্ধম্মং ভব্বো নিযামং ওক্কমিতুং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তং. কতমেহি পঞ্চহি? ন কথং পরিভোতি, ন কথিকং পরিভোতি, ন অত্তানং পরিভোতি, অৰিক্খিত্তচিত্তো ধম্মং সুণাতি একগ্গচিত্তো, যোনিসো মনসি করোতী’’তি (অ. নি. ৫.১৫১).
তংলক্খণপ্পত্তত্তা ভাৰনং ভজতীতি. আহ চেত্থ –
‘‘ধম্মাচরিযগরু সদ্ধাপঞ্ঞাদিগুণমণ্ডিতো;
অসঠামাযাৰিকস্স, সুমেধো অমতাভিমুখো’’. –
ইতি ৰত্তা চ সোতা চ.
এৰং ৰুত্তপ্পকারং ব্যঞ্জনঞ্চ অত্থঞ্চ দস্সেত্ৰা ইদানি যো অতিঅগ্গং কত্ৰা কথিতত্তা মহাসমুদ্দমহাপথৰী ৰিয মহা চ সো নিদ্দেসো চাতি মহানিদ্দেসো, তং মহানিদ্দেসং ৰণ্ণযিস্সামি.
তদেতং মহানিদ্দেসং অত্থসম্পন্নং ব্যঞ্জনসম্পন্নং গম্ভীরং গম্ভীরত্থং লোকুত্তরপ্পকাসকং সুঞ্ঞতপ্পটিসংযুত্তং পটিপত্তিমগ্গফলৰিসেসসাধনং পটিপত্তিপটিপক্খপটিসেধনং যোগাৰচরানং ঞাণৰররতনাকরভূতং ধম্মকথিকানং ধম্মকথাৰিলাসৰিসেসহেতুভূতং সংসারভীরুকানং দুক্খনিস্সরণতদুপাযদস্সনেন অস্সাসজননত্থং তপ্পটিপক্খনাসনত্থঞ্চ গম্ভীরত্থানঞ্চ অনেকেসং সুত্তন্তপদানং অত্থৰিৰরণেন সুজনহদযপরিতোসজননত্থং, তথাগতেন অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন সব্বত্থ অপ্পটিহতসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমহাদীপোভাসেন সকলজনৰিত্থতমহাকরুণাসিনেহেন ৰেনেয্যজনহদযগতকিলেসন্ধকারৰিধমনত্থং সমুজ্জলিতস্স সদ্ধম্মমহাপদীপস্স তদধিপ্পাযৰিকাসনসিনেহপরিসেকেন পঞ্চৰস্সসহস্সমতিচিরসমুজ্জলনমিচ্ছতা লোকানুকম্পকেন সত্থুকপ্পেন ধম্মরাজস্স ধম্মসেনাপতিনা আযস্মতা সারিপুত্তত্থেরেন ভাসিতং সুত্ৰা আযস্মা আনন্দো পঠমমহাসঙ্গীতিকালে যথাসুতমেৰ সঙ্গহং আরোপেসি.
সো পনেস ৰিনযপিটকং সুত্তন্তপিটকং অভিধম্মপিটকন্তি তীসু পিটকেসু সুত্তন্তপিটকপরিযাপন্নো, দীঘনিকাযো মজ্ঝিমনিকাযো সংযুত্তনিকাযো অঙ্গুত্তরনিকাযো খুদ্দকনিকাযোতি পঞ্চসু মহানিকাযেসু খুদ্দকমহানিকাযপরিযাপন্নো, সুত্তং গেয্যং ৰেয্যাকরণং গাথা উদানং ইতিৰুত্তকং জাতকং অব্ভুতধম্মং ৰেদল্লন্তি নৰসু সত্থুসাসনঙ্গেসু যথাসম্ভৰং গাথঙ্গৰেয্যাকরণঙ্গদ্ৰযসঙ্গহিতো.
‘‘দ্ৰাসীতি বুদ্ধতো গণ্হিং, দ্ৰেসহস্সানি ভিক্খুতো;
চতুরাসীতি সহস্সানি, যে মে ধম্মা পৰত্তিনো’’তি. (থেরগা. ১০২৭) –
ধম্মভণ্ডাগারিকত্থেরেন পঞ্চসু ঠানেসু এতদগ্গং আরোপিতেন পটিঞ্ঞাতানং চতুরাসীতিযা ধম্মক্খন্ধসহস্সানং ভিক্খুতো গহিতেসু দ্ৰীসু ধম্মক্খন্ধসহস্সেসু অনেকসতধম্মক্খন্ধসঙ্গহিতো. তস্স দ্ৰে ৰগ্গা অট্ঠকৰগ্গো পারাযনৰগ্গো খগ্গৰিসাণসুত্তঞ্চ, একেকস্মিং ৰগ্গে সোল়স সোল়স কত্ৰা খগ্গৰিসাণসুত্তঞ্চাতি তেত্তিংস সুত্তানি কামসুত্তাদিখগ্গৰিসাণসুত্তপরিযোসানানি. এৰং অনেকধা ৰৰত্থাপিতস্স ইমস্স মহানিদ্দেসস্স অনুপুব্বপদত্থৰণ্ণনং করিস্সামি. অযঞ্হি মহানিদ্দেসো পাঠতো অত্থতো চ উদ্দিসন্তেন নিদ্দিসন্তেন চ সক্কচ্চং উদ্দিসিতব্বো নিদ্দিসিতব্বো চ, উগ্গণ্হন্তেনাপি সক্কচ্চং উগ্গণ্হিতব্বো ধারেতব্বো চ. তং কিস্স হেতু? গম্ভীরত্তা ইমস্স মহানিদ্দেসস্স লোকহিতায লোকে চিরট্ঠিতত্থন্তি.
১. অট্ঠকৰগ্গো
১. কামসুত্তনিদ্দেসৰণ্ণনা
তত্থ কামসুত্তং আদি. তস্মিম্পি ‘‘কামং কামযমানস্সা’’তি গাথা আদি. সা উদ্দেসনিদ্দেসপটিনিদ্দেসৰসেন তিধা ঠিতা. ‘‘কামং কামযমানস্সা’’তি এৰমাদি উদ্দেসো. ‘‘কামাতি উদ্দানতো দ্ৰে কামা – ৰত্থুকামা চ কিলেসকামা চা’’তি নিদ্দেসো. ‘‘কতমে ৰত্থুকামা? মনাপিকা রূপা’’তি এৰমাদি পটিনিদ্দেসো.
১. তত্থ কামন্তি মনাপিযরূপাদিতেভূমকধম্মসঙ্খাতং ৰত্থুকামং. কামযমানস্সাতি ইচ্ছমানস্স. তস্স চেতং সমিজ্ঝতীতি তস্স কামযমানস্স সত্তস্স তং কামসঙ্খাতং ৰত্থু সমিজ্ঝতি চে, সচে সো তং লভতীতি ৰুত্তং হোতি. অদ্ধা পীতিমনো হোতীতি একংসং তুট্ঠচিত্তো হোতি. লদ্ধাতি লভিত্ৰা. মচ্চোতি সত্তো. যদিচ্ছতীতি যং ইচ্ছতি. ইদং পন সঙ্খেপতো পদত্থসম্বন্ধমত্তমেৰ, ৰিত্থারো পন উপরি পাল়িযং আগতনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. যথা চ ইমস্মিং, এৰং ইতো পরং সব্বেসুপীতি.
কামাতি উদ্দিসিতব্বপদং. উদ্দানতোতি নিদ্দিসিতব্বপদং. উদ্দানতোতি ৰগ্গৰসেন ‘‘মচ্ছুদ্দানং কিনেয্যা’’তি আদীসু ৰিয. অথ ৰা উপরূপরি দানতো উদ্দানং, উদ্ধং উদ্ধং সোধনতো ব্যৰদানট্ঠেন ৰোদানং ৰিয. ৰিত্থারকরণভাৰেন ৰা. কামা ইতি পাঠসেসং কত্ৰা ৰত্তব্বং. দ্ৰেতি গণনপরিচ্ছেদো, ন একং, ন তযো. ৰত্থুকামা চাতি মনাপিযরূপাদিৰত্থুকামা চ. উপতাপনট্ঠেন ৰিবাধনট্ঠেন চ কিলেসকামা চ. তেসু ৰত্থুকামো পরিঞ্ঞেয্যো, কিলেসকামো পহাতব্বো. তত্থ ৰত্থুকামো কিলেসকামেন পত্থযিতব্বোতি কামীযতীতি কামো. কিলেসকামো ৰত্থুকামানং পচ্চাসীসনস্স কারণভাৰেন কামীযতে অনেনাতি কামো. তত্থ রূপাদিক্খন্ধে সঙ্গহিতো ৰত্থুকামো, সঙ্খারক্খন্ধে সঙ্গহিতো কিলেসকামো. ছহি ৰিঞ্ঞাণেহি ৰিজানিতব্বো ৰত্থুকামো, মনোৰিঞ্ঞাণেন জানিতব্বো কিলেসকামো. কিলেসানং পতিট্ঠট্ঠেন কারণট্ঠেন আরম্মণট্ঠেন চ ৰত্থুকামো.
‘‘নেতে কামা যানি চিত্রানি লোকে, সঙ্কপ্পরাগো পুরিসস্স কামো;
তিট্ঠন্তি চিত্রানি তথেৰ লোকে, অথেত্থ ধীরা ৰিনযন্তি ছন্দ’’ন্তি. (অ. নি. ৬.৬৩);
নন্দমাণৰক- (ধ. প. অট্ঠ. ১.৬৮ উপ্পলৰণ্ণত্থেরীৰত্থু) সোরেয্যসেট্ঠিপুত্তাদীনং (ধ. প. ৪৩) ৰত্থূনি চেত্থ নিদস্সনং. কিলেসকামো তাপনট্ঠেন বাধনট্ঠেন চ সযং কামেতীতি কামো. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘রত্তো খো, ব্রাহ্মণ, রাগেন অভিভূতো পরিযাদিন্নচিত্তো অত্তব্যাবাধাযপি চেতেতি, পরব্যাবাধাযপি চেতেতি, উভযব্যাবাধাযপি চেতেতী’’তি চ ‘‘রত্তো খো, ব্রাহ্মণ, পাণম্পি হনতি, অদিন্নম্পি আদিযতি, পরদারম্পি গচ্ছতি, মুসাপি ভণতী’’তি (অ. নি. ৩.৫৪) চ এৰমাদি নিদস্সনং.
তমেৰ পটিনিদ্দেসৰসেন ৰিত্থারেত্ৰা ৰত্তুকামো – ‘‘কতমে ৰত্থুকামা’’তিআদিমাহ. তত্থ কতমেতি কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. পঞ্চৰিধা হি পুচ্ছা, তাসং ৰিভাগো উপরি পাল়িযংযেৰ আৰি ভৰিস্সতি. তাসু অযং কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. তত্থ মনাপিকাতি মনং অপ্পাযন্তি ৰদ্ধেন্তীতি মনাপা, মনাপা এৰ মনাপিকা. রূপাতি কম্মচিত্তউতুআহারসমুট্ঠানৰসেন চতুসমুট্ঠানিকা রূপারম্মণা. রূপযন্তীতি রূপা, ৰণ্ণৰিকারং আপজ্জমানা হদযঙ্গতভাৰং পকাসেন্তীতি অত্থো.
তত্থ কেনট্ঠেন রূপন্তি? রুপ্পনট্ঠেন. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –
‘‘কিঞ্চ, ভিক্খৰে, রূপং ৰদেথ? রুপ্পতীতি খো, ভিক্খৰে, তস্মা ‘রূপ’ন্তি ৰুচ্চতি. কেন রুপ্পতি? সীতেনপি রুপ্পতি, উণ্হেনপি রুপ্পতি, জিঘচ্ছাযপি রুপ্পতি, পিপাসাযপি রুপ্পতি, ডংসমকসৰাতাতপসরীসপসম্ফস্সেনপি রুপ্পতি. রুপ্পতীতি খো, ভিক্খৰে, তস্মা ‘রূপ’ন্তি ৰুচ্চতী’’তি (সং. নি. ৩.৭৯).
তত্থ রুপ্পতীতি কুপ্পতি ঘট্টীযতি পীল়ীযতি, ভিজ্জতীতি অত্থো. সীতেন তাৰ রুপ্পনং লোকন্তরিকনিরযে পাকটং. মহিংসকরট্ঠাদীসুপি হিমপাতসীতলেসু পদেসেসু এতং পাকটমেৰ. তত্থ হি সত্তা সীতেন ভিন্নছিন্নসরীরা জীৰিতক্খযম্পি পাপুণন্তি.
উণ্হেন রুপ্পনং অৰীচিমহানিরযে পাকটং. তত্থ হি তত্তায লোহপথৰিযা নিপজ্জাপেত্ৰা পঞ্চৰিধবন্ধনাদিকরণকালে সত্তা মহাদুক্খং অনুভৰন্তি.
জিঘচ্ছায রুপ্পনং পেত্তিৰিসযে চেৰ দুব্ভিক্খকালে চ পাকটং. পেত্তিৰিসযস্মিঞ্হি সত্তা দ্ৰে তীণি বুদ্ধন্তরানি কিঞ্চিদেৰ আমিসং হত্থেন গহেত্ৰা মুখে পক্খিপন্তা নাম ন হোন্তি, অন্তোউদরং আদিত্তসুসিররুক্খো ৰিয হোতি. দুব্ভিক্খে কঞ্জিকমত্তম্পি অলভিত্ৰা মরণসত্তানং পমাণং নত্থি.
পিপাসায রুপ্পনং কালকঞ্জিকাদীসু পাকটং. তত্থ হি সত্তা দ্ৰে তীণি বুদ্ধন্তরানি হদযতেমনমত্তং ৰা জিৰ্হাতেমনমত্তং ৰা উদকবিন্দুম্পি লদ্ধুং ন সক্কোন্তি. ‘‘পানীযং পিৰিস্সামা’’তি নদিং গতানং জলং ৰালুকাতলং সম্পজ্জতি. মহাসমুদ্দং পক্খন্তানম্পি সমুদ্দো পিট্ঠিপাসাণোযেৰ হোতি. তে সুস্সন্তা বলৰদুক্খপীল়িতা ৰিরৰন্তি. ডংসাদীহি রুপ্পনং ডংসমক্খিকাদিবহুলেসু পদেসেসু পাকটং. তং পন – ‘‘কতমং তং রূপং সনিদস্সনং? সপ্পটিঘ’’ন্তি আদিনা নযেন অভিধম্মে (ধ. স. ৬৫৬, ৬৫৮) ৰিত্থারিতমেৰ.
সপ্পন্তীতি সদ্দা, উদাহরীযন্তীতি অত্থো. উতুচিত্তৰসেন দ্ৰিসমুট্ঠানিকা সদ্দা. গন্ধযন্তীতি গন্ধা, অত্তনো ৰত্থূনি সূচযন্তীতি অত্থো. রসন্তি তে সত্তাতি রসা, অস্সাদেন্তীতি অত্থো. ফুসীযন্তীতি ফোট্ঠব্বা. এতে গন্ধাদযো চতুসমুট্ঠানিকাৰ. তেসং ৰিভাগো অভিধম্মে (ধ. স. ৬২২-৬২৪) ৰিত্থারিতোযেৰ.
তমেৰত্থং ৰিত্থারৰসেন দস্সেন্তো ‘‘অত্থরণা পাৰুরণা’’তিআদিমাহ. তত্থ অত্থরিত্ৰা নিপজ্জিযন্তীতি অত্থরণা. সরীরং ৰেঠেত্ৰা পারুপীযন্তীতি পাৰুরণা. অন্তোজাতাদযো চত্তারো দাসী চ দাসো চ দাসিদাসা. খেত্তং নাম যস্মিং পুব্বণ্ণং রুহতি. ৰত্থু নাম যস্মিং অপরণ্ণং রুহতি. যত্থ ৰা উভযম্পি রুহতি, তং খেত্তং. তদত্থায কতভূমিভাগো ৰত্থু. খেত্তৰত্থুসীসেন চেত্থ ৰাপীতল়াকাদীনিপি সঙ্গহিতানি. হিরঞ্ঞন্তি কহাপণো. সুৰণ্ণন্তি জাতরূপং. তেসং গহণেন লোহমাসকো জতুমাসকো দারুমাসকোতি সব্বেপি সঙ্গহং গচ্ছন্তি. গামনিগমরাজধানিযোতি এককুটিকাদি গামো. আপণযুত্তো নিগমো. একস্স রঞ্ঞো আণাপৰত্তিট্ঠানং রাজধানী. রট্ঠন্তি জনপদেকদেসং. জনপদোতি কাসিকোসলাদিজনপদো. কোসোতি চতুব্বিধো কোসো – হত্থী অস্সো রথো পত্তি. কোট্ঠাগারন্তি তিৰিধং কোট্ঠাগারং – ধনকোট্ঠাগারং ধঞ্ঞকোট্ঠাগারং ৰত্থকোট্ঠাগারং. যং কিঞ্চীতি অনৰসেসপরিযাদানৰচনং. রজনীযন্তি রঞ্জেতুং যুত্তট্ঠেন.
ইতো পরং তিকৰসেন দস্সেতুং অতীতত্তিকঅজ্ঝত্তত্তিকহীনত্তিকওকাসত্তিকসংযোগত্তিককামাৰচরত্তিকৰসেন ছত্তিকে আহ. তত্থ অতীতত্তিকে তাৰ অত্তনো সভাৰং উপ্পাদাদিক্খণং ৰা পত্ৰা অতিক্কন্তাতি অতীতা. তদুভযম্পি ন আগতাতি অনাগতা. তং তং কারণং পটিচ্চ উপ্পন্নাতি পচ্চুপ্পন্না. ইদং ভৰেন পরিচ্ছন্নং. পটিসন্ধিতো হি পট্ঠায অতীতভৰেসু নিব্বত্তা অনন্তরভৰে ৰা নিব্বত্তা হোন্তু কপ্পকোটিসতসহস্সমত্থকে ৰা, সব্বে অতীতাযেৰ নাম. চুতিতো পট্ঠায অনাগতভৰেসু নিব্বত্তনকা কামা অনন্তরভৰে ৰা নিব্বত্তন্তু কপ্পকোটিসতসহস্সমত্থকে ৰা, সব্বে অনাগতাযেৰ নাম. চুতিপটিসন্ধিঅন্তরে পৰত্তা কামা পচ্চুপ্পন্না নাম.
অজ্ঝত্তত্তিকে ‘‘এৰং পৰত্তমানা মযং অত্তাতি গহণং গমিস্সামা’’তি ইমিনা ৰিয অধিপ্পাযেন অত্তানং অধিকারং কত্ৰা পৰত্তা অত্তনো সন্তানে পৰত্তা পাটিপুগ্গলিকা কামা অজ্ঝত্তা কামা নাম. ততো বহিভূতা পন ইন্দ্রিযবদ্ধা ৰা অনিন্দ্রিযবদ্ধা ৰা বহিদ্ধা নাম. ততিযপদং তদুভযৰসেন ৰুত্তং.
হীনত্তিকে হীনাতি লামকা. মজ্ঝিমাতি হীনপণীতানং মজ্ঝে ভৰাতি মজ্ঝিমা. অৰসেসা উত্তমট্ঠেন পণীতা. অপি চ উপাদাযুপাদায হীনমজ্ঝিমপণীততা ৰেদিতব্বা. নেরযিকানঞ্হি কামা কোটিপ্পত্তা হীনা নাম. তে উপাদায তিরচ্ছানেসু নাগসুপণ্ণানং কামা পণীতা নাম. সেসতিরচ্ছানগতানং কামা মজ্ঝিমা নাম. তেসম্পি কামা হীনা. তে উপাদায মহেসক্খপেতানং কামা পণীতা নাম. অৰসেসানং কামা মজ্ঝিমা নাম. তেসম্পি হীনা. তে উপাদায জানপদানং কামা পণীতা নাম. পচ্চন্তৰাসীনং কামা মজ্ঝিমা নাম. তেসম্পি হীনা. তে উপাদায গামভোজকানং কামা পণীতা নাম. তেসং পরিচারিকানং কামা মজ্ঝিমা নাম. তেসম্পি হীনা. তে উপাদায জনপদসামিকানং কামা পণীতা নাম. তেসং পরিচারিকানং কামা মজ্ঝিমা নাম. তেসম্পি হীনা. তে উপাদায পদেসরাজূনং কামা পণীতা নাম. তেসং অমচ্চানং কামা মজ্ঝিমা নাম. তেসম্পি হীনা. তে উপাদায চক্কৰত্তিরঞ্ঞো কামা পণীতা নাম. তস্স অমচ্চানং কামা মজ্ঝিমা নাম. তস্সপি হীনা. তে উপাদায ভুম্মদেৰানং কামা পণীতা নাম. তেসং পরিচারিকানং দেৰানং কামা মজ্ঝিমা নাম. তেসম্পি হীনা. তে উপাদায চাতুমহারাজিকানং দেৰানং কামা পণীতাতিআদিনা নযেন যাৰ অকনিট্ঠদেৰানং কামা মত্থকপ্পত্তা পণীতা নাম. এৰং উপাদাযুপাদায হীনমজ্ঝিমপণীততা ৰেদিতব্বা.
ওকাসত্তিকে আপাযিকা কামাতি অৰড্ঢিসঙ্খাতেসু অপগতঅযেসু চতূসু অপাযেসু নিব্বত্তকামা আপাযিকা. মনুস্সেসু নিব্বত্তকামা মানুসিকা. দেৰেসু নিব্বত্তকামা দিব্বা.
সংযোগত্তিকে পচ্চুপট্ঠিতানং কামানং পরিভুঞ্জনতো ঠপেত্ৰা নেরযিকে সেসঅপাযসত্তানং মনুস্সানং চাতুমহারাজিকে দেৰে উপাদায যাৰ তুসিতকাযিকানঞ্চ দেৰানং কামা পচ্চুপট্ঠিতা কামা নাম. পকতিপটিযত্তারম্মণতো অতিরেকেন রমিতুকামতাকালে যথারুচিতং আরম্মণং নিম্মিনিত্ৰা নিম্মিনিত্ৰা রমন্তীতি নিম্মানরতীনং দেৰানং কামা নিম্মিতা কামা নাম. অত্তনো অজ্ঝাসযং ঞত্ৰা পরেহি নিম্মিতে আরম্মণে সেৰন্তীতি পরনিম্মিতৰসৰত্তীনং কামা পরনিম্মিতা কামা নাম. পরিগ্গহিতাতি ‘‘ময্হং এত’’ন্তি গহিতা কামা. অপরিগ্গহিতাতি তথা অপরিগ্গহিতা উত্তরকুরুকানং কামা. মমাযিতাতি তণ্হাৰসেন ‘‘মম এত’’ন্তি গহিতা. অমমাযিতাতি ৰুত্তপটিপক্খা.
সব্বেপি কামাৰচরা ধম্মাতি ‘‘হেট্ঠতো অৰীচিনিরযং পরিযন্তং করিত্ৰা’’তিআদিনা (ধ. স. ১২৮৭) নযেন ৰুত্তেসু কামাৰচরধম্মেসু পরিযাপন্না. তত্রাযং ৰচনত্থো – উদ্দানতো দ্ৰে কামা, ৰত্থুকামো চ কিলেসকামো চাতি. তত্থ কিলেসকামো অত্থতো ছন্দরাগো. ৰত্থুকামো তেভূমকং ৰট্টং. কিলেসকামো চেত্থ কামেতীতি কামো. ইতরো কামীযতীতি. যস্মিং পন পদেসে দুৰিধোপেসো কামো পৰত্তিৰসেন অৰচরতি, সো চতুন্নং অপাযানং মনুস্সানং ছন্নঞ্চ দেৰলোকানং ৰসেন একাদসৰিধো পদেসো কামো এত্থ অৰচরতীতি কামাৰচরো. তত্থ পরিযাপন্নধম্মে সন্ধায ‘‘সব্বেপি কামাৰচরা ধম্মা’’তি ৰুত্তং. অত্তনো সভাৰং ধারেন্তীতি ধম্মা. রূপাৰচরা ধম্মাতি ‘‘হেট্ঠতো ব্রহ্মলোকং পরিযন্তং করিত্ৰা উপরিতো অকনিট্ঠে দেৰে অন্তোকরিত্ৰা’’তিআদিনা (ধ. স. ১২৮৯) নযেন ৰুত্তানং রূপাৰচরধম্মানং ৰসেন সব্বেপি ধম্মা রূপাৰচরা. অরূপাৰচরা ধম্মাতি ‘‘হেট্ঠতো আকাসানঞ্চাযতনুপগে দেৰে পরিযন্তং করিত্ৰা উপরিতো নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনুপগে দেৰে অন্তোকরিত্ৰা’’তিআদিনা (ধ. স. ১২৯১) নযেন ৰুত্তা সব্বেপি অরূপাৰচরা ধম্মা. তত্থ রূপে অৰচরন্তীতি রূপাৰচরা. অরূপে অৰচরন্তীতি অরূপাৰচরা. তণ্হাৰত্থুকাতি পতিট্ঠট্ঠেন কারণট্ঠেন চ তণ্হায ৰত্থুভূতা. তণ্হারম্মণাতি তণ্হাপৰত্তিৰসেন তণ্হায আরম্মণভূতা. কামনীযট্ঠেনাতি পচ্চাসীসিতব্বট্ঠেন. রজনীযট্ঠেনাতি রঞ্জেতুং যুত্তট্ঠেন. মদনীযট্ঠেনাতি কুলমদাদিমদং উপ্পাদনীযট্ঠেন.
তত্থ ‘‘কতমে ৰত্থুকামা? মনাপিকা রূপা’’তিআদিং কত্ৰা ‘‘যং কিঞ্চি রজনীযং ৰত্থূ’’তি পরিযোসানং সৰিঞ্ঞাণকঅৰিঞ্ঞাণকৰসেন ৰুত্তং. অৰসেসং একচতুক্কাদিকছত্তিকন্তি ৰেদিতব্বং.
এৰং ৰত্থুকামং দস্সেত্ৰা কিলেসকামং দস্সেতুং ‘‘কতমে কিলেসকামা’’তিআদিমাহ. তত্থ ছন্দোতি দুব্বলরাগো. রাগোতি ততো বলৰতরো. উপরি তযোপি রাগা ইমেহি বলৰতরা. কামেসূতি পঞ্চসু কামগুণেসু. কামচ্ছন্দোতি কামসঙ্খাতো ছন্দো, ন কত্তুকম্যতাছন্দো, ন ধম্মচ্ছন্দো. কামনৰসেন রজ্জনৰসেন চ কামোযেৰ রাগো কামরাগো. কামনৰসেন নন্দনৰসেন চ কামোযেৰ নন্দী কামনন্দী. এৰং সব্বত্থ কামত্থং ৰিদিত্ৰা তণ্হাযনট্ঠেন কামতণ্হা. সিনেহনট্ঠেন কামস্নেহো. পরিডয্হনট্ঠেন কামপরিল়াহো. মুচ্ছনট্ঠেন কামমুচ্ছা. গিলিত্ৰা পরিনিট্ঠাপনট্ঠেন কামজ্ঝোসানং. ৰট্টস্মিং ওঘেহি ওসীদাপেতীতি কামোঘো. ৰট্টস্মিং যোজেতীতি কামযোগো. দল়্হৰসেন তণ্হাদিট্ঠিগ্গহণং উপাদানং. চিত্তং নীৰরতি পরিযোনন্ধতীতি নীৰরণং.
অদ্দসন্তি অদ্দক্খিং. কামাতি আলপনং. তেতি তৰ. মূলন্তি পতিট্ঠং. সঙ্কপ্পাতি পরিকপ্পেন. ন তং সঙ্কপ্পযিস্সামীতি তং পরিকপ্পনং ন করিস্সামি. ন হোহিসীতি ন ভৰিস্সসি.
ইচ্ছমানস্সাতি পচ্চাসীসন্তস্স. সাদিযমানস্সাতি অস্সাদিযমানস্স. পত্থযমানস্সাতি পত্থনং উপ্পাদেন্তস্স. পিহযমানস্সাতি পাপুণিতুং ইচ্ছং উপ্পাদেন্তস্স. অভিজপ্পমানস্সাতি তণ্হাৰসেন তিত্তিং উপ্পাদেন্তস্স. অথ ৰা অভিৰদন্তস্স.
খত্তিযস্স ৰাতিআদি চতুজ্জাতিৰসেন ৰুত্তং. গহট্ঠস্স ৰা পব্বজিতস্স ৰাতি লিঙ্গৰসেন ৰুত্তং. দেৰস্স ৰা মনুস্সস্স ৰাতি উপপত্তিৰসেন ৰুত্তং. ইজ্ঝতীতি নিপ্ফজ্জতি. সমিজ্ঝতীতি সম্মা নিপ্ফজ্জতি. ইজ্ঝতি ৰিসেসরূপপটিলাভৰসেন. লভতি দস্সনীযরূপপটিলাভৰসেন. পটিলভতি পসাদনীযরূপপটিলাভৰসেন. অধিগচ্ছতি সণ্ঠানরূপপটিলাভৰসেন. ৰিন্দতি ছৰিপ্পসাদরূপপটিলাভৰসেন. অথ ৰা পুঞ্ঞমহত্তেন ইজ্ঝতি. জাতিমহত্তেন লভতি. ইস্সরিযমহত্তেন পটিলভতি. সুখমহত্তেন অধিগচ্ছতি. সম্পত্তিমহত্তেন ৰিন্দতীতি.
একংসৰচনন্তি এককোট্ঠাসৰচনং. ‘‘একংসং চীৰরং কত্ৰা (পারা. ৩৪৯, ৩৬৭), একংসব্যাকরণীযো পঞ্হো’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩১২; অ. নি. ৪.৪২) ৰিয অনেকংসগহণপটিক্খেপো. নিস্সংসযৰচনন্তি সংসযৰিরহিতৰচনং, সন্দেহপটিক্খেপৰচনন্তি অত্থো. নিক্কঙ্খাৰচনন্তি ‘‘কথমিদং কথমিদ’’ন্তি কঙ্খাপটিক্খেপৰচনং. অদ্ৰেজ্ঝৰচনন্তি দ্ৰিধাভাৰং দ্ৰেজ্ঝং, তংঅভাৰেন অদ্ৰেজ্ঝৰচনং. দ্ৰিধাভাৰৰিরহিতং ‘‘অদ্ৰেজ্ঝৰচনা বুদ্ধা’’তিআদীসু ৰিয ৰিমতিপটিক্খেপো. অদ্ৰেল়্হকৰচনন্তি দ্ৰিহদযাভাৰেন অদ্ৰেল়্হকং. ‘‘ইতিহাস, ইতিহাসা’’তি দ্ৰেল়্হকপটিক্খেপৰচনং. নিযোগৰচনন্তি একস্মিং অত্থে দ্ৰে ন যুজ্জন্তীতি নিযোগৰচনং দ্ৰিধাপথপটিক্খেপো. অঞ্ঞত্থ পন ‘‘নিযোগা অনাগতারম্মণা নত্থী’’তি আগতং. অপণ্ণকৰচনন্তি পলাসরহিতং সারৰচনং অৰিরদ্ধকারণং ‘‘অপণ্ণকং ঠানমেকে’’তিআদীসু (জা. ১.১.১) ৰিয, অপণ্ণকমণি ৰিয সপ্পতিট্ঠৰচনং. অৰত্থাপনৰচনমেতন্তি এতং ৰচনং ওতরিত্ৰা পতিট্ঠিতং সন্তিট্ঠাপনং ঠপনং.
যানি ইমস্মিং মহানিদ্দেসে ৰিভত্তিং আরোপিতানি পদানি, তানি ৰিভত্তিং গচ্ছন্তানি তীহি কারণেহি ৰিভত্তিং গচ্ছন্তি, নানা হোন্তানি চতূহি কারণেহি নানা ভৰন্তি. অপরদীপনা পনেত্থ দ্ৰে ঠানানি গচ্ছন্তি. কথং? তানি হি ব্যঞ্জনৰসেন উপসগ্গৰসেন অত্থৰসেন ৰাতি ইমেহি তীহি কারণেহি ৰিভত্তিং গচ্ছন্তি. তত্থ ‘‘কোধো কুজ্ঝনা কুজ্ঝিতত্তং, দোসো দুস্সনা দুস্সিতত্ত’’ন্তি (ধ. স. ১০৬৬) এৰং ব্যঞ্জনৰসেন ৰিভত্তিগমনং ৰেদিতব্বং. তত্থ হি একোৰ কোধো ব্যঞ্জনৰসেন এৰং ৰিভত্তিং লভতি. ‘‘ইজ্ঝতি সমিজ্ঝতি লভতি পটিলভতি গচ্ছতি অধিগচ্ছতী’’তি এৰং পন উপসগ্গৰসেন ৰিভত্তিগমনং ৰেদিতব্বং. ‘‘পণ্ডিচ্চং কোসল্লং নেপুঞ্ঞং ৰেভব্যা চিন্তা উপপরিক্খা’’তি (ধ. স. ১৬) এৰং অত্থৰসেন ৰিভত্তিগমনং ৰেদিতব্বং.
তেসু পীতিপদনিদ্দেসে তাৰ ইমা তিস্সো ৰিভত্তিযো লব্ভন্তি. পীতি পামোজ্জন্তি হি ব্যঞ্জনৰসেন ৰিভত্তিগমনং হোতি. আমোদনা পমোদনা পহাসোতি উপসগ্গৰসেন. ৰিত্তি তুট্ঠি ওদগ্যং অত্তমনতাতি অত্থৰসেন. ইমিনা নযেন সব্বপদনিদ্দেসেসু ৰিভত্তিগমনং ৰেদিতব্বং.
নানা হোন্তানিপি নামনানত্তেন লক্খণনানত্তেন কিচ্চনানত্তেন পটিক্খেপনানত্তেনাতি ইমেহি চতূহি কারণেহি নানা হোন্তি. তত্থ ‘‘কতমো তস্মিং সমযে ব্যাপাদো হোতি? যো তস্মিং সমযে দোসো দুস্সনা’’তি এত্থ ব্যাপাদোতি ৰা দোসোতি ৰা দ্ৰেপি এতে কোধো এৰ, নামেন পন নানত্তং গতাতি এৰং নামনানত্তেন নানত্তং ৰেদিতব্বং.
রাসট্ঠেন চ পঞ্চপি খন্ধা একোৰ খন্ধো হোতি. এত্থ পন রূপং রুপ্পনলক্খণং, ৰেদনা ৰেদযিতলক্খণা, সঞ্ঞা সঞ্জাননলক্খণা, চেতনা চেতযিতলক্খণা, ৰিঞ্ঞাণং ৰিজাননলক্খণন্তি ইমিনা লক্খণনানত্তেন পঞ্চক্খন্ধা হোন্তি. এৰং লক্খণনানত্তেন নানত্তং ৰেদিতব্বং.
‘‘চত্তারো সম্মপ্পধানা – ইধ ভিক্খু অনুপ্পন্নানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং অনুপ্পাদায…পে… চিত্তং পগ্গণ্হাতি পদহতী’’তি (ৰিভ. ৩৯০; দী. নি. ২.৪০২) একমেৰ ৰীরিযং কিচ্চনানত্তেন চতূসু ঠানেসু আগতং. এৰং কিচ্চনানত্তেন নানত্তং ৰেদিতব্বং.
‘‘চত্তারো অসদ্ধম্মা কোধগরুতা, ন সদ্ধম্মগরুতা, মক্খগরুতা, ন সদ্ধম্মগরুতা, লাভগরুতা, ন সদ্ধম্মগরুতা, সক্কারগরুতা, ন সদ্ধম্মগরুতা’’তি এৰমাদীসু (অ. নি. ৪.৪৪) পন পটিক্খেপনানত্তেন নানত্তং ৰেদিতব্বং.
ইমানি পন চত্তারি নানত্তানি ন পীতিযাযেৰ লব্ভন্তি, সব্বেসুপি যথালাভৰসেন লব্ভন্তি. পীতিযা হি পীতীতি নামং, চিত্তস্স চিত্তন্তি নামং. পীতি চ ফরণলক্খণা, ৰেদনা ৰেদযিতলক্খণা, সঞ্ঞা সঞ্জাননলক্খণা, চেতনা চেতযিতলক্খণা, ৰিঞ্ঞাণং ৰিজাননলক্খণং.
তথা পীতি ফরণকিচ্চা, ৰেদনা অনুভৰনকিচ্চা, সঞ্ঞা সঞ্জাননকিচ্চা, চেতনা চেতযিতকিচ্চা, ৰিঞ্ঞাণং ৰিজাননকিচ্চন্তি এৰং কিচ্চনানত্তেন নানত্তং ৰেদিতব্বং. পটিক্খেপনানত্তং পীতিপদে নত্থি.
অলোভাদিনিদ্দেসে পন ‘‘অলোভো অলুব্ভনা অলুব্ভিতত্ত’’ন্তিআদিনা (ধ. স. ৩৫) নযেন লব্ভতীতি এৰং পটিক্খেপনানত্তেন নানত্তং ৰেদিতব্বং. এৰং সব্বপদনিদ্দেসেসু লব্ভমানৰসেন চতুব্বিধম্পি নানত্তং ৰেদিতব্বং.
অপরদীপনা পন পদত্থুতি ৰা হোতি দল়্হীকম্মং ৰাতি এৰং দ্ৰে ঠানানি গচ্ছতি. যট্ঠিকোটিযা উপ্পীল়েন্তেন ৰিয হি সকিমেৰ ‘‘পীতী’’তি ৰুত্তে এতং পদং ফুল্লিতমণ্ডিতৰিভূসিতং নাম ন হোতি, পুনপ্পুনং ব্যঞ্জনৰসেন উপসগ্গৰসেন অত্থৰসেন ‘‘পীতি পামোজ্জং আমোদনা পমোদনা হাসো পহাসো ৰিত্তী’’তি (ধ. স. ৯) ৰুত্তে ফুল্লিতমণ্ডিতৰিভূসিতং নাম হোতি. যথা হি দহরকুমারং নহাপেত্ৰা মনোরমং ৰত্থং পরিদহাপেত্ৰা পুপ্ফানি পিল়ন্ধাপেত্ৰা অক্খীনি অঞ্জেত্ৰা অথস্স নলাটে একমেৰ মনোসিলাবিন্দুং করেয্য, ন তস্স এত্তাৰতা চিত্ততিলকো নাম হোতি, নানাৰণ্ণেহি পন পরিৰারেত্ৰা বিন্দূসু কতেসু চিত্ততিলকো নাম হোতি. এৰং সম্পদমিদং ৰেদিতব্বং. অযং পদত্থুতি নাম.
ব্যঞ্জনৰসেন পন উপসগ্গৰসেন অত্থৰসেন চ পুনপ্পুনং ভণনমেৰ দল়্হীকম্মং নাম. যথা হি ‘‘আৰুসো’’তি ৰা ‘‘ভন্তে’’তি ৰা ‘‘যক্খো’’তি ৰা ‘‘সপ্পো’’তি ৰা ৰুত্তে দল়্হীকম্মং নাম ন হোতি, ‘‘আৰুসো আৰুসো, ভন্তে ভন্তে, যক্খো যক্খো, সপ্পো সপ্পো’’তি ৰুত্তে পন দল়্হীকম্মং নাম হোতি, এৰমেৰ সকিংদেৰ যট্ঠিকোটিযা উপ্পীল়েন্তেন ৰিয ‘‘পীতী’’তি ৰুত্তমত্তে দল়্হীকম্মং নাম ন হোতি, পুনপ্পুনং ব্যঞ্জনৰসেন উপসগ্গৰসেন অত্থৰসেন ‘‘পীতি পামোজ্জং আমোদনা পমোদনা হাসো পহাসো ৰিত্তী’’তি ৰুত্তেযেৰ দল়্হীকম্মং নাম হোতীতি এৰং অপরদীপনা দ্ৰে ঠানানি গচ্ছতি. এতিস্সাপি ৰসেন লব্ভমানকপদনিদ্দেসেসু সব্বত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো.
তত্থ পীনযতীতি পীতি. সা সম্পিযাযনলক্খণা, কাযচিত্তপীণনরসা ফরণরসা ৰা, ওদগ্যপচ্চুপট্ঠানা. যা পঞ্চকামগুণপটিসঞ্ঞুত্তাতি যা রূপাদিপঞ্চকামকোট্ঠাসপটিসংযুত্তা পীতি, সা পীনযতীতি পীতি, ইদং সভাৰপদং. পমুদিতস্স ভাৰো পামোজ্জং. আমোদনাকারো আমোদনা. পমোদনাকারো পমোদনা. যথা ৰা ভেসজ্জানং ৰা তেলানং ৰা উণ্হোদকসীতোদকানং ৰা একতো করণং ‘‘মোদনা’’তি ৰুচ্চতি, এৰমযম্পি পীতিধম্মানং একতো করণেন মোদনা. উপসগ্গৰসেন পন মণ্ডেত্ৰা ‘‘আমোদনা পমোদনা’’তি ৰুত্তা.
হাসেতীতি হাসো. পহাসেতীতি পহাসো, হট্ঠপহট্ঠাকারানমেতং অধিৰচনং. ৰিত্তীতি ৰিত্তং, ধনস্সেতং নামং. অযং পন সোমনস্সপচ্চযত্তা ৰিত্তিসরিক্খতায ৰিত্তি. যথা হি ধনিনো ধনং পটিচ্চ সোমনস্সং উপ্পজ্জতি, এৰং পীতিমতোপি পীতিং পটিচ্চ সোমনস্সং উপ্পজ্জতি. তস্মা ‘‘ৰিত্তী’’তি ৰুত্তা. তুট্ঠীতি সভাৰসণ্ঠিতায পীতিযা এতং নামং. পীতিমা পন পুগ্গলো কাযচিত্তানং উগ্গতত্তা অব্ভুগ্গতত্তা ‘‘উদগ্গো’’তি ৰুচ্চতি, উদগ্গস্স ভাৰো ওদগ্যং.
অত্তনো মনতা অত্তমনতা. অনভিরদ্ধস্স হি মনো দুক্খপদট্ঠানত্তা ন অত্তনো মনো নাম হোতি, অভিরদ্ধস্স সুখপদট্ঠানত্তা অত্তনো মনো নাম হোতি, ইতি অত্তনো মনতা অত্তমনতা, সকমনতা, সকমনস্স ভাৰোতি অত্থো. সা পন যস্মা ন অঞ্ঞস্স কস্সচি অত্তনো মনতা, চিত্তস্সেৰ পনেসা ভাৰো চেতসিকো ধম্মো, তস্মা ‘‘অত্তমনতা চিত্তস্সা’’তি ৰুত্তা.
চিত্তৰিচিত্ততায চিত্তং. আরম্মণং মিনমানং জানাতীতি মনো. মানসন্তি মনো এৰ, ‘‘অন্তলিক্খচরো পাসো, য্ৰাযং চরতি মানসো’’তি (মহাৰ. ৩৩; সং. নি. ১.১৫১) হি এত্থ পন সম্পযুত্তকধম্মো ‘‘মানসো’’তি ৰুত্তো.
‘‘কথঞ্হি ভগৰা তুয্হং, সাৰকো সাসনে রতো;
অপ্পত্তমানসো সেক্খো, কালংকযিরা জনে সুতা’’তি. (সং. নি. ১.১৫৯) –
এত্থ অরহত্তং ‘‘মানস’’ন্তি ৰুত্তং. ইধ পন মনো এৰ মানসং, ব্যঞ্জনৰসেন হেতং পদং ৰড্ঢিতং.
হদযন্তি চিত্তং. ‘‘চিত্তং ৰা তে খিপিস্সামি, হদযং ৰা তে ফালেস্সামী’’তি (সু. নি. আল়ৰকসুত্তং; সং. নি. ১.২৩৭; ২৪৬) এত্থ উরো ‘‘হদয’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘হদযা হদযং মঞ্ঞে অঞ্ঞায তচ্ছতী’’তি (ম. নি. ১.৬৩) এত্থ চিত্তং. ‘‘ৰক্কং হদয’’ন্তি (খু. পা. ৩.দ্ৰতিংসাকারো; দী. নি. ২.৩৭৭; ম. নি. ১.১১০) এত্থ হদযৰত্থু. ইধ পন চিত্তমেৰ অব্ভন্তরট্ঠেন ‘‘হদয’’ন্তি ৰুত্তং. তমেৰ পরিসুদ্ধট্ঠেন পণ্ডরং, ভৰঙ্গং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. যথাহ – ‘‘পভস্সরমিদং, ভিক্খৰে, চিত্তং, তঞ্চ খো আগন্তুকেহি উপক্কিলেসেহি উপক্কিলিট্ঠ’’ন্তি (অ. নি. ১.৪৯). ততো নিক্খন্তত্তা পন অকুসলম্পি গঙ্গায নিক্খন্তা নদী গঙ্গা ৰিয গোধাৰরিতো নিক্খন্তা গোধাৰরী ৰিয চ ‘‘পণ্ডর’’ন্ত্ৰেৰ ৰুত্তং.
মনো মনাযতনন্তি ইধ পন মনোগ্গহণং মনস্সেৰ আযতনভাৰদীপনত্থং. তেনেতং দীপেতি ‘‘নযিদং দেৰাযতনং ৰিয মনস্স আযতনত্তা মনাযতনং, অথ খো মনো এৰ আযতনং মনাযতন’’ন্তি. তত্থ নিৰাসট্ঠানট্ঠেন আকরট্ঠেন সমোসরণট্ঠানট্ঠেন সঞ্জাতিদেসট্ঠেন কারণট্ঠেন চ আযতনং ৰেদিতব্বং. তথা হি লোকে ‘‘ইস্সরাযতনং, ৰাসুদেৰাযতন’’ন্তিআদীসু নিৰাসট্ঠানং ‘‘আযতন’’ন্তি ৰুচ্চতি. ‘‘সুৰণ্ণাযতনং, রজতাযতন’’ন্তিআদীসু আকরো. সাসনে পন ‘‘মনোরমে আযতনে, সেৰন্তি নং ৰিভঙ্গমা’’তিআদীসু (অ. নি. ৫.৩৮) সমোসরণট্ঠানং. ‘‘দক্খিণাপথো গুন্নং আযতন’’ন্তিআদীসু সঞ্জাতিদেসো. ‘‘তত্র তত্রেৰ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতিআযতনে’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.১০২; ৫.২৩; ম. নি. ৩.১৫৮) কারণং. ইধ পন সঞ্জাতিদেসট্ঠেন সমোসরণঠানট্ঠেন কারণট্ঠেনাতি তিধাপি ৰট্টতি.
ফস্সাদযো হি ধম্মা এত্থ সঞ্জাযন্তীতি সঞ্জাতিদেসট্ঠেনপি এতং আযতনং. বহিদ্ধা রূপসদ্দগন্ধরসফোট্ঠব্বা আরম্মণভাৰেনেত্থ ওসরন্তীতি সমোসরণঠানট্ঠেনপি আযতনং. ফস্সাদীনং পন সহজাতাদিপচ্চযট্ঠেন কারণত্তা কারণট্ঠেনপি আযতনন্তি ৰেদিতব্বং. তদেৰ মননলক্খণে ইন্দট্ঠং কারেতীতি ইন্দ্রিযং, মনো এৰ ইন্দ্রিযং মনিন্দ্রিযং.
ৰিজানাতীতি ৰিঞ্ঞাণং. ৰিঞ্ঞাণমেৰ খন্ধো ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো. তস্স রাসিআদিৰসেন অত্থো ৰেদিতব্বো. ‘‘মহাউদকক্খন্ধোত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছতী’’তি (অ. নি. ৪.৫১) এত্থ হি রাসট্ঠেন খন্ধো ৰুত্তো. ‘‘সীলক্খন্ধো সমাধিক্খন্ধো’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৫৫৫) গুণট্ঠেন. ‘‘অদ্দসা খো ভগৰা মহন্তং দারুক্খন্ধ’’ন্তি (সং. নি. ৪.২৪১-২৪২) এত্থ পণ্ণত্তিমত্তট্ঠেন. ইধ পন রুল়্হিতো খন্ধো ৰুত্তো. রাসট্ঠেন হি ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স একদেসো একং ৰিঞ্ঞাণং. তস্মা যথা রুক্খস্স একদেসং ছিন্দন্তো ‘‘রুক্খং ছিন্দতী’’তি ৰুচ্চতি, এৰমেৰ ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স একদেসভূতং একম্পি ৰিঞ্ঞাণং রূল়্হিতো ‘‘ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি ৰুত্তং.
তজ্জা মনোৰিঞ্ঞাণধাতূতি তেসং ফস্সাদীনং ধম্মানং অনুচ্ছৰিকা মনোৰিঞ্ঞাণধাতু. ইমস্মিঞ্হি পদে একমেৰ চিত্তং মিননট্ঠেন মনো, ৰিজাননট্ঠেন ৰিঞ্ঞাণং, সভাৰট্ঠেন নিস্সত্তট্ঠেন ৰা ধাতূতি তীহি নামেহি ৰুত্তং. সহগতোতি অৰিজহিতো. সহজাতোতি সদ্ধিং নিগ্গতো. সংসট্ঠোতি সংসগ্গো হুত্ৰা ঠিতো. সম্পযুত্তোতি সমং পকারেহি যুত্তো. কতমেহি পকারেহীতি? একুপ্পাদাদীহি. নত্থি কেচি ধম্মা কেহিচি ধম্মেহি সম্পযুত্তাতি? আমন্তা. ইতি হি ইমস্স পঞ্হস্স পটিক্খেপে ‘‘ননু অত্থি কেচি ধম্মা কেহিচি ধম্মেহি সহগতা সহজাতা সংসট্ঠা একুপ্পাদা একনিরোধা একৰত্থুকা একারম্মণা’’তি (কথা. ৪৭৩) এৰং একুপ্পাদতাদীনং ৰসেন সম্পযোগত্থো ৰুত্তো. ইতি ইমেহি একুপ্পাদতাদীহি সমং পকারেহি যুত্তো সম্পযুত্তো. একুপ্পাদোতি একতো উপ্পন্নো, ন ৰিনাতি অত্থো. একনিরোধোতি একতো নিরোধো. একৰত্থুকোতি হদযৰত্থুৰসেন একৰত্থুকো. একারম্মণোতি রূপাদিৰসেন একারম্মণো.
এত্থ সহগতসদ্দো তব্ভাৰে, ৰোকিণ্ণে, আরম্মণে, নিস্সযে, সংসট্ঠেতি পঞ্চসু অত্থেসু দিস্সতি জিনৰচনে. ‘‘যাযং তণ্হা পোনোভৰিকা নন্দিরাগসহগতা’’তি (মহাৰ. ১৪; ৰিভ. ২০৩; ম. নি. ৩.৩৭৪; সং. নি. ৫.১০৮১; পটি. ম. ২.৩০) এত্থ তব্ভাৰে ৰেদিতব্বো, নন্দিরাগভূতাতি অত্থো. ‘‘যা, ভিক্খৰে, ৰীমংসা কোসজ্জসহগতা কোসজ্জসম্পযুত্তা’’তি (সং. নি. ৫.৮৩২) এত্থ ৰোকিণ্ণে, অন্তরন্তরা উপ্পজ্জমানেন কোসজ্জেন ৰোকিণ্ণাতি অযমেত্থ অত্থো. ‘‘লাভী হোতি রূপসহগতানং ৰা সমাপত্তীনং অরূপসহগতানং ৰা সমাপত্তীন’’ন্তি (পু. প. ৩-৬) এত্থ আরম্মণে, রূপারম্মণানং অরূপারম্মণানন্তি অত্থো. ‘‘অট্ঠিকসঞ্ঞাসহগতং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতী’’তি (সং. নি. ৫.২৩৮) এত্থ নিস্সযে, অট্ঠিকসঞ্ঞং নিস্সায অট্ঠিকসঞ্ঞং ভাৰেত্ৰা পটিলদ্ধন্তি অত্থো. ‘‘ইদং সুখং ইমায পীতিযা সহগতং হোতি সহজাতং সম্পযুত্ত’’ন্তি (ৰিভ. ৫৭৮) এত্থ সংসট্ঠে, সংমিস্সন্তি অত্থো. ইমস্মিম্পি ঠানে সংসট্ঠে আগতো.
সহজাতসদ্দো ‘‘সহজাতং পুরেজাতং পচ্ছাজাত’’ন্তি (পট্ঠ. ১.১.৪৩৫) এত্থ ৰিয সহজাতে. সংসট্ঠসদ্দো ‘‘গিহীহি সংসট্ঠো’’তি চ, ‘‘এৰং সংসট্ঠো, ভন্তে’’তি (সং. নি. ৩.৩) চাতি এৰমাদীসু সংসগ্গে. ‘‘কিসে থূলে ৰিৰজ্জেত্ৰা সংসট্ঠা যোজিতা হযা’’তি (জা. ২.২২.৭০) এত্থ সদিসে.
‘‘পুচিমন্দপরিৰারো, অম্বো তে দধিৰাহন;
মূলং মূলেন সংসট্ঠং, সাখা সাখা নিসেৰরে’’তি. (জা. ১.২.৭২) –
এত্থ উপচিতে. ‘‘চিত্তসংসট্ঠা ধম্মা’’তি (ধ. স. দুকমাতিকা ৫৯) এত্থ চিত্তসম্পযুত্তধম্মে. ইধ পন যো ফলপ্পদানে অৰিযোগধম্মো ৰিনিব্ভোগং অকত্ৰা একুপ্পাদাদিধম্মো হুত্ৰা ‘‘সম্পযুত্তো’’তি ৰুচ্চতি. তংৰিসযো. অথ ৰা ‘‘সহগতো’’তি ৰত্ৰা পচ্ছতো পচ্ছতো আগতসুত্তেন ৰিয সো ন হোতীতি দস্সেতুং ‘‘সহজাতো’’তি ৰুত্তং. একতো উপ্পন্নরূপারূপং ৰিয সোপি ন হোতীতি দস্সেতুং ‘‘সংসট্ঠো’’তি ৰুত্তং.
খীরোদকং ৰিয চ সোপি ন হোতীতি দস্সেতুং ‘‘সম্পযুত্তো’’তি ৰুত্তং. ৰিনিব্ভোগং কাতুং অসক্কুণেয্যট্ঠেন হি সহুপ্পন্না ধম্মা সম্পযুত্তাপি অত্থি খীরতেলং ৰিয. তথা ৰিপ্পযুত্তাপি খীরতো অপনীতং নৰনীতং ৰিয. এৰং লক্খণসম্পযুত্তো একুপ্পাদাদিলক্খণোযেৰ হোতীতি দস্সেতুং ‘‘একুপ্পাদো’’তিআদি ৰুত্তং. এত্থ একুপ্পাদসহজাতানং কিং নানত্তং? উপ্পাদে অন্তরৰিরহিতো একুপ্পাদো. খীরকালমুত্তস্সাপি দধিনো মথনে মথনে পাকটং নৰনীতং ৰিয পুরেভত্তপচ্ছাভত্তৰসেন একদিৰসমেৰ জাতো ৰিয সো ন হোতীতি দস্সেতুং একক্খণে নিব্বত্তোতি সহজাতো. একৰত্থুকোতি পতিট্ঠট্ঠেন একপরিচ্ছেদেন একৰত্থুকো, দ্ৰিন্নং ভিক্খূনং একৰত্থুকতা ৰিয ঠানন্তরৰিরহিতো. একারম্মণোতি অনিযতেকারম্মণো ন চক্খুৰিঞ্ঞাণং ৰিযাতি এৰমেকে ৰণ্ণযন্তি.
মচ্চোতি মূলপদং. রূপাদীসু সত্তো লগ্গো লগ্গিতোতি সত্তো. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘সত্তো সত্তোতি, ভন্তে, ৰুচ্চতি, কিত্তাৰতা নু খো, ভন্তে, ‘সত্তো’তি ৰুচ্চতীতি? রূপে খো, রাধ, যো ছন্দো যো রাগো যা নন্দী যা তণ্হা, তত্র সত্তো তত্র ৰিসত্তো, তস্মা ‘সত্তো’তি ৰুচ্চতী’’তি (সং. নি. ৩.১৬১; মহানি. ৭). সত্তযোগেন ৰা সত্তো. সুগতিদুগ্গতিং নরতীতি নরো. মনুনো পুত্তোতি মানৰো. উপকরণেন সযং পোসযতীতি পোসো. পুং ৰুচ্চতি নিরযো, তং গলতীতি পুগ্গলো. জীৰিতিন্দ্রিযং ধারেতীতি জীৰো. চুতিতো জাতিং গচ্ছতীতি জাগু. জিযতীতি জন্তু. ইন্দ্রিযেন গচ্ছতীতি ইন্দগু. অথ ৰা ইন্দভূতেন কম্মুনা গচ্ছতীতি ইন্দগু. ‘‘হিন্দগূ’’তিপি পাল়ি. হিন্দন্তি মরণং, তং গচ্ছতীতি হিন্দগু. মনুতো জাতোতি মনুজো. যং সাদিযতীতি যং রূপাদিং অস্সাদিযতি. সেসং ৰুত্তনযমেৰ. ইতো পরং ৰুত্তমত্থং নিগমেন্তো তেনাহ ভগৰা –
‘‘কামং কামযমানস্স…পে… লদ্ধা মচ্চো যদিচ্ছতী’’তি;
ইতো পরং এত্তকম্পি অৰত্ৰা ৰিসেসমত্তমেৰ ৰক্খাম.
২. তস্স চে কামযানস্সাতি তস্স পুগ্গলস্স কামে ইচ্ছমানস্স, কামেন ৰা যাযমানস্স. ছন্দজাতস্সাতি জাততণ্হস্স. জন্তুনোতি সত্তস্স. তে কামা পরিহাযন্তীতি তে কামা পরিহাযন্তি চে. সল্লৰিদ্ধোৰ রুপ্পতীতি অথ সো অযোমযাদিনা সল্লেন ৰিদ্ধো ৰিয পীল়ীযতি. ইতো পরং ৰুত্তং ৰজ্জেত্ৰা অৰুত্তেসু যং যং অনুত্তানং, তং তদেৰ কথযিস্সামি.
চক্খুপীণনং আরম্মণং পাপুণনৰসেন যাযতি গচ্ছতি. দস্সনীযৰসেন পিযত্তং আরম্মণৰসেন অপ্পাপেতীতি নিয্যতি. সৰনীযং হুত্ৰা কণ্ণসোতপীণনং আরম্মণৰসেন পরিকড্ঢতীতি ৰুয্হতি. সরিতব্বং হুত্ৰা চিত্তপীণনং আরম্মণৰসেন গহেত্ৰা উপসংহরীযতীতি সংহরীযতি. যথাতি ওপম্মত্থে নিপাতো. হত্থিনা যাযতি গচ্ছতীতি হত্থিযানেন ৰা, ৰাইতি ৰিকপ্পত্থে. অস্সেন যাযতি গচ্ছতীতি অস্সযানেন ৰা. গোযুত্তং ৰয্হাদিযানং গোযানং, তেন গোযানেন. অজযানাদীসুপি এসেৰ নযো. ইট্ঠৰসেন জাতো সঞ্জাতো.
আরম্মণপিযত্তৰসেন নিব্বত্তো অভিনিব্বত্তো. আরম্মণমনাপভাৰেন পাতুভূতো. অথ ৰা কামরাগৰসেন জাতো সঞ্জাতো. কামনন্দিৰসেন নিব্বত্তো অভিনিব্বত্তো. কামতণ্হাৰসেন কামসিনেহৰসেন কামচ্ছন্দৰসেন কামপরিল়াহৰসেন চ পাতুভূতোতি ৰেদিতব্বো.
তে ৰা কামা পরিহাযন্তীতি তে ৰত্থুকামাদযো পরিহাযন্তি ৰিগচ্ছন্তি. সো ৰা কামেহি পরিহাযতীতি এসো খত্তিযাদিপুগ্গলো ৰত্থুকামাদিকামেহি পরিহাযতি ৰিগচ্ছতি ‘‘পুব্বেৰ মচ্চং ৰিজহন্তি ভোগা, মচ্চো ধনে পুব্বতরং জহাতী’’তি (জা. ১.৫.২) এৰমাদীসু ৰিয. কথন্তি কেন পকারেন. তিট্ঠন্তস্সেৰাতি ধরন্তস্সেৰ. তে ভোগেতি তে ৰত্থুকামাদযো ভোগে. রাজানো ৰাতি পথব্যাদিরাজানো. হরন্তীতি গহেত্ৰা গচ্ছন্তি, অপহরন্তি ৰা. চোরা ৰাতি সন্ধিচ্ছেদাদিকা. অগ্গি ৰাতি দাৰগ্গিআদি. দহতীতি ঝাপেতি ভস্মং করোতি. উদকং ৰাতি ওঘাদিউদকং. ৰহতীতি গহেত্ৰা মহাসমুদ্দং পাপেতি. অপ্পিযা ৰাতি অকন্তা অমনাপা. দাযাদা হরন্তীতি দাযজ্জৰিরহিতা অস্সামিকা হরন্তি. নিহিতং ৰাতি নিধানং কত্ৰা ঠপিতং. নাধিগচ্ছতীতি ন ৰিন্দতি ন পটিলভতি, ন পস্সতীতি অত্থো. দুপ্পযুত্তাতি ৰিসমপযোগেন যোজিতা কসিৰাণিজ্জাদিকম্মন্তা. ভিজ্জন্তীতি ভেদং পাপুণন্তি, ন পৰত্তন্তীতি অত্থো. ‘‘ভঞ্জন্তি রথং অযানকা’’তিআদীসু (জা. ২.২১.২৯৬) সম্ভৰো ৰেদিতব্বো.
কুলে ৰা কুলঙ্গারো উপ্পজ্জতীতি খত্তিযাদিকুলে কুলঝাপকো কুলে অন্তিমপুরিসো নিব্বত্ততি. ‘‘কুলঙ্করো’’তিপি পাল়ি. যো তে ভোগে ৰিকিরতীতি যো এসো কুলে পচ্ছিমকো তে হিরঞ্ঞাদিকে ভোগে খেপেতি. ৰিধমতীতি ৰিযোগং করোতি, দূরে খিপতি. ৰিদ্ধংসেতীতি নাসেতি অদস্সনং গমেতি. অথ ৰা ইত্থিধুত্তো হুত্ৰা ৰিকিরতি. সুরাধুত্তো হুত্ৰা ৰিধমতি. অক্খধুত্তো হুত্ৰা ৰিদ্ধংসেতি. ৰিকিরতি ৰা উপ্পন্নং আযং অজাননেন. ৰিধমতি ৰিস্সজ্জনমুখং অজাননেন. ৰিদ্ধংসেতি ঠপিতট্ঠানে আরক্খং অসংৰিধানেনাতি এৰমাদিনা যোজেতব্বং.
অনিচ্চতাযেৰ অট্ঠমীতি ৰিনাসভাৰো এৰ অট্ঠমো. হাযন্তীতি অদস্সনং যন্তি. পরিহাযন্তীতি ন পুন পঞ্ঞাযন্তি. পরিধংসেন্তীতি ঠানতো অপগচ্ছন্তি. পরিপতন্তীতি পগ্ঘরন্তি. অন্তরধাযন্তীতি অন্তরধানং অদস্সনং গচ্ছন্তি. ৰিপ্পলুজ্জন্তীতি চুণ্ণৰিচুণ্ণা হুত্ৰা অপগচ্ছন্তি.
তিট্ঠন্তেৰ তে ভোগেতি তেসং ধনানং ঠিতকালে ‘‘তিট্ঠন্তে নিব্বুতে চাপী’’তি এৰমাদীসু (ৰি. ৰ. ৮০৬) ৰিয. সোতি সো ভোগসামিকো পুগ্গলো. চৰতি দেৰলোকতো. মরতি মনুস্সলোকতো. ৰিপ্পলুজ্জতি নাগসুপণ্ণাদিলোকতো. অথ ৰা হাযতি ধঞ্ঞকোট্ঠাগারৰসেন. পরিহাযতি ধনকোট্ঠাগারৰসেন. পরিধংসতি বলিবদ্দহত্থিঅস্সাদিৰসেন. পরিপততি দাসিদাসৰসেন. অন্তরধাযতি দারাভরণৰসেন. নস্সতি উদকাদিৰসেনাতি একে ৰণ্ণযন্তি.
অযোমযেনাতি কাল়লোহাদিনিব্বত্তেন. সল্লেনাতি কণ্ডেন. অট্ঠিমযেনাতি মনুস্সট্ঠিং ঠপেত্ৰা অৰসেসেন. দন্তমযেনাতি হত্থিদন্তাদিনা. ৰিসাণমযেনাতি গোৰিসাণাদিনা. কট্ঠমযেনাতি ৰেল়ুকট্ঠাদিনা. ৰিদ্ধোতি ৰুত্তপ্পকারসল্লানং অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন পহটো. রুপ্পতীতি ৰিকিরতি, ৰিকারং আপজ্জতি. কুপ্পতীতি চলতি, কোপং উপ্পাদেতি. ঘট্টীযতীতি ঘট্টিতো হোতি. পীল়ীযতীতি পীল়িতো হোতি, লদ্ধপ্পহারো কুপ্পতি. ‘‘ততিযদিৰসে সলাকং পৰেসেত্ৰা ধোৰনকালে ঘট্টীযতি. খারপ্পদানে পীল়ীযতি. পহারধোৰনে ৰা রুপ্পতি. তস্মিং দুক্খুপ্পাদনে কুপ্পতি. সলাকপৰেসনে পীল়ীযতি. খারপ্পদানে ঘট্টীযতী’’তি এৰমেকে ৰণ্ণযন্তি.
ব্যাধিতোতি লদ্ধপ্পহারো হুত্ৰা পীল়িতো. দোমনস্সিতোতি দোমনস্সপ্পত্তো. ৰিপরিণামঞ্ঞথাভাৰাতি পকতিভাৰং জহিত্ৰা অঞ্ঞথাভাৰং উপনীতেন, অন্তোসোসাদি সোকো চ ৰাচাৰিপ্পলাপো পরিদেৰো চ কাযপীল়নাদি দুক্খঞ্চ চিত্তপীল়নাদি দোমনস্সঞ্চ ভুসো আযাসো উপাযাসো চ. এতে ৰুত্তপ্পকারা সোকাদযো উপ্পজ্জন্তি সমুদাচারং গচ্ছন্তি.
৩. ততিযগাথাযং সঙ্খেপত্থো – যো পন ইমে কামে তত্থ ছন্দরাগৰিক্খম্ভনেন ৰা সমুচ্ছেদেন ৰা অত্তনো পাদেন সপ্পস্স সিরং ৰিয পরিৰজ্জেতি, সো ভিক্খু সব্বলোকং ৰিপ্ফারেত্ৰা ঠিতত্তা লোকে ৰিসত্তিকাসঙ্খাতং তণ্হং সতো হুত্ৰা সমতিৰত্ততীতি.
যোতি ৰিভজিতব্বং পদং. যো যাদিসোতিআদীনি তস্স ৰিভজনপদানি. এত্থ চ যস্মা যোতি অত্থপদং. তঞ্চ অনিযমেন পুগ্গলং দীপেতি. তস্মা তস্স অত্থং দস্সেন্তো অনিযমেন পুগ্গলদীপকং যো-সদ্দমেৰ আহ. তস্মা এত্থ এৰমত্থো ৰেদিতব্বো – যোতি যো কোচীতি. যস্মা যো যো কোচি নাম, সো অৰস্সং যথালিঙ্গযথাযুত্তযথাৰিহিতযথাপ্পকারযংঠানপত্তযংধম্মসমন্নাগতৰসেন একেনাকারেন পঞ্ঞাযতি, তস্মা তং তত্থ ঞাপেতুং তং ভেদং পকাসেন্তো ‘‘যাদিসো’’তিআদিমাহ. তত্থ যাদিসোতি লিঙ্গৰসেন যাদিসো ৰা তাদিসো ৰা হোতু, দীঘো ৰা রস্সো ৰা কাল়ো ৰা ওদাতো ৰা মঙ্গুরচ্ছৰি ৰা কিসো ৰা থূলো ৰাতি অত্থো.
যথাযুত্তোতি যোগৰসেন যেন ৰা তেন ৰা যুত্তো হোতু, নৰকম্মযুত্তো ৰা উদ্দেসযুত্তো ৰা ৰাসধুরযুত্তো ৰাতি অত্থো. যথাৰিহিতোতি যথাঠপিতো নৰকম্মাধিট্ঠাযিকাদিৰসেন. যথাপকারোতি যথাপকারেন পতিট্ঠিতো পদীপনাযকাদিৰসেন. যংঠানপ্পত্তোতি যং ঠানন্তরং পত্তো সেনাপতিসেট্ঠিট্ঠানাদিৰসেন. যংধম্মসমন্নাগতোতি যেন ধম্মেন উপাগতো ধুতঙ্গাদিৰসেন.
ৰিক্খম্ভনতো ৰাতি উপচারপ্পনাসমাধীতি কিলেসানং দূরীকরণতো ৰা ঘটপ্পহারেন সেৰালানং ৰিয. সমুচ্ছেদতো ৰাতি পুন অপ্পৰত্তিং কত্ৰা অচ্চন্ততো মগ্গেন কিলেসানং উচ্ছিন্নমূলতো পহানৰসেন সমুচ্ছেদতো ৰা. অট্ঠিকঙ্কলূপমা কামাতিআদীনি একাদস পদানি ৰিপস্সনাৰসেন ৰুত্তানি.
বুদ্ধানুস্সতিং ভাৰেন্তোপীতিআদীনি ছ পদানি মরণস্সতিং ভাৰেন্তোপি, উপসমানুস্সতিং ভাৰেন্তোপীতি ইমানি চ উপচারজ্ঝানৰসেন ৰুত্তানি. আনাপানস্সতিং ভাৰেন্তোপি, কাযগতাসতিং ভাৰেন্তোপি, পঠমং ঝানং ভাৰেন্তোপীতিআদীনি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিং ভাৰেন্তোপীতি পরিযোসানানি অপ্পনাজ্ঝানৰসেন ৰুত্তানি. তত্থ অট্ঠিকঙ্কলূপমা কামাতি সুনিক্কন্তং নিক্কন্তং নিম্মংসং লোহিতমক্খিতং অট্ঠিকঙ্কলং উপমা এতেসং কামানন্তি অট্ঠিকঙ্কলূপমা কামা. অপ্পস্সাদট্ঠেনাতি ‘‘অপ্পং পরিত্তং সুখস্সাদং আদীনৰো এত্থ ভিয্যো’’তি দস্সনট্ঠেন. পস্সন্তোতি ‘‘যাৰদেৰ পন সো কুক্কুরো কিলমথস্স ৰিঘাতস্স ভাগী অস্সা’’তি ঞাণচক্খুনা পস্সন্তো. পরিৰজ্জেতীতি দূরঙ্গমেতি. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –
‘‘সেয্যথাপি, গহপতি, কুক্কুরো জিঘচ্ছাদুব্বল্যপরেতো গোঘাতকসূনং পচ্চুপট্ঠিতো অস্স, তমেনং দক্খো গোঘাতকো ৰা গোঘাতকন্তেৰাসী ৰা অট্ঠিকঙ্কলং সুনিক্কন্তং নিক্কন্তং নিম্মংসং লোহিতমক্খিতং উপসুম্ভেয্য. তং কিং মঞ্ঞসি, গহপতি, অপি নু খো সো কুক্কুরো অম্হং অট্ঠিকঙ্কলং সুনিক্কন্তং নিক্কন্তং নিম্মংসং লোহিতমক্খিতং পলেহন্তো জিঘচ্ছাদুব্বল্যং পটিৰিনেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘অদুঞ্হি, ভন্তে, অট্ঠিকঙ্কলং সুনিক্কন্তং নিক্কন্তং নিম্মংসং লোহিতমক্খিতং, যাৰদেৰ পন সো কুক্কুরো কিলমথস্স ৰিঘাতস্স ভাগী অস্সা’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, গহপতি, অরিযসাৰকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি ‘অট্ঠিকঙ্কলূপমা কামা ৰুত্তা ভগৰতা বহুদুক্খা বহুপাযাসা, আদীনৰো এত্থ ভিয্যো’তি. এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৰা যাযং উপেক্খা নানত্তা নানত্তসিতা, তং অভিনিৰজ্জেত্ৰা যাযং উপেক্খা একত্তা একত্তসিতা, যত্থ সব্বসো লোকামিসুপাদানা অপরিসেসা নিরুজ্ঝন্তি, তমেৰূপেক্খং ভাৰেতী’’তি (ম. নি. ২.৪২).
গিজ্ঝাদীহি সাধারণা মংসপেসি উপমা এতেসন্তি মংসপেসূপমা. বহূনং সাধারণট্ঠেন বহুসাধারণা. আদিত্তং তিণুক্কং উপমা এতেসন্তি তিণুক্কূপমা. অনুদহনট্ঠেনাতি হত্থাদিঝাপনট্ঠেন. সাধিকপোরিসপ্পমাণা ৰীতচ্চিকানং ৰীতধূমানং অঙ্গারানং পূরা অঙ্গারকাসু উপমা এতেসন্তি অঙ্গারকাসূপমা. মহাপরিল়াহট্ঠেনাতি মহন্তপরিতাপনট্ঠেন. আরামরামণেয্যাদিকং সুপিনং উপমা এতেসন্তি সুপিনকূপমা. ইত্তরপচ্চুপট্ঠানট্ঠেনাতি অপ্পত্ৰা, ন উপগন্ত্ৰা তিট্ঠনট্ঠেন. যাচিতেন লদ্ধং যানাদিভণ্ডং উপমা এতেসন্তি যাচিতকূপমা. তাৰকালিকট্ঠেনাতি অনিবন্ধনট্ঠেন. সম্পন্নফলরুক্খো উপমা এতেসন্তি রুক্খফলূপমা. সম্ভঞ্জনপরিভঞ্জনট্ঠেনাতি সাখাভঞ্জনট্ঠেন চেৰ সমন্ততো ভঞ্জিত্ৰা রুক্খপাতনট্ঠেন চ. অসি চ সূনা চ উপমা এতেসন্তি অসিসূনূপমা. অধিকুট্টনট্ঠেনাতি ছিন্দনট্ঠেন. সত্তিসূলং উপমা এতেসন্তি সত্তিসূলূপমা. ৰিনিৰিজ্ঝনট্ঠেনাতি নিপতেত্ৰা গমনট্ঠেন. ভযজননট্ঠেন সপ্পসিরং উপমা এতেসন্তি সপ্পসিরূপমা. সপ্পটিভযট্ঠেনাতি সহ অভিমুখে ভযট্ঠেন. দুক্খজননং অগ্গিক্খন্ধং উপমা এতেসন্তি অগ্গিক্খন্ধূপমা. মহাভিতাপনট্ঠেনাতি মহন্তঅভিতাপকাযপীল়াউপ্পাদনট্ঠেনাতি কামং পরিৰজ্জেতীতি. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘সেয্যথাপি, গহপতি, গিজ্ঝো ৰা কঙ্কো ৰা কুললো ৰা মংসপেসিং আদায উড্ডীযেয্য, তমেনং গিজ্ঝাপি কঙ্কাপি কুললাপি অনুপতিত্ৰা অনুপতিত্ৰা ৰিতচ্ছেয্যুং ৰিস্সজ্জেয্যুং. তং কিং মঞ্ঞসি, গহপতি, সচে সো গিজ্ঝো ৰা কঙ্কো ৰা কুললো ৰা তং মংসপেসিং ন খিপ্পমেৰ পটিনিস্সজ্জেয্য, সো ততোনিদানং মরণং ৰা নিগচ্ছেয্য, মরণমত্তং ৰা দুক্খ’’ন্তি ‘‘এৰং, ভন্তে’’. ‘‘এৰমেৰ খো, গহপতি, অরিযসাৰকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি ‘মংসপেসূপমা কামা ৰুত্তা ভগৰতা…পে… তমেৰূপেক্খং ভাৰেতি. সেয্যথাপি, গহপতি, পুরিসো আদিত্তং তিণুক্কং আদায পটিৰাতং গচ্ছেয্য. তং কিং মঞ্ঞসি, গহপতি, সচে সো পুরিসো তং আদিত্তং তিণুক্কং ন খিপ্পমেৰ পটিনিস্সজ্জেয্য, তস্স সা আদিত্তা তিণুক্কা হত্থং ৰা দহেয্য, বাহুং ৰা দহেয্য, অঞ্ঞতরং ৰা অঞ্ঞতরং ৰা অঙ্গপচ্চঙ্গং দহেয্য, সো ততোনিদানং মরণং ৰা নিগচ্ছেয্য, মরণমত্তং ৰা দুক্খ’’ন্তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’. ‘‘এৰমেৰ খো, গহপতি, অরিযসাৰকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি ‘তিণুক্কূপমা কামা ৰুত্তা ভগৰতা বহুদুক্খা বহুপাযাসা…পে… তমেৰূপেক্খং ভাৰেতি. সেয্যথাপি, গহপতি, অঙ্গারকাসু সাধিকপোরিসা পূরা অঙ্গারানং ৰীতচ্চিকানং ৰীতধূমানং. অথ পুরিসো আগচ্ছেয্য জীৰিতুকামো অমরিতুকামো সুখকামো দুক্খপ্পটিক্কূলো, তমেনং দ্ৰে বলৰন্তো পুরিসা নানাবাহাসু গহেত্ৰা অঙ্গারকাসুং উপকড্ঢেয্যুং. তং কিং মঞ্ঞসি গহপতি, অপি নু সো পুরিসো ইতি চিতি চেৰ কাযং সন্নামেয্যা’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্সহেতু’’? ‘‘ৰিদিতঞ্হি, ভন্তে, তস্স পুরিসস্স ‘ইমঞ্চ অহং অঙ্গারকাসুং পপতিস্সামি, ততোনিদানং মরণং ৰা নিগচ্ছিস্সামি মরণমত্তং ৰা দুক্খ’’’ন্তি. ‘‘এৰমেৰ খো গহপতি অরিযসাৰকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি ‘অঙ্গারকাসূপমা কামা ৰুত্তা ভগৰতা…পে… তমেৰূপেক্খং ভাৰেতি. সেয্যথাপি, গহপতি, পুরিসো সুপিনকং পস্সেয্য আরামরামণেয্যকং ৰনরামণেয্যকং ভূমিরামণেয্যকং পোক্খরণিরামণেয্যকং, সো পটিবুদ্ধো ন কিঞ্চি পটিপস্সেয্য. এৰমেৰ খো, গহপতি, অরিযসাৰকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি ‘সুপিনকূপমা কামা ৰুত্তা ভগৰতা…পে… তমেৰূপেক্খং ভাৰেতি. সেয্যথাপি, গহপতি, পুরিসো যাচিতকং ভোগং যাচিত্ৰা যানং ৰা পোরিসেয্যং পৰরমণিকুণ্ডলং. সো তেহি যাচিতকেহি ভোগেহি পুরক্খতো পরিৰুতো অন্তরাপণং পটিপজ্জেয্য. তমেনং জনো দিস্ৰা এৰং ৰদেয্য ‘ভোগী ৰত ভো পুরিসো, এৰং কির ভো ভোগিনো ভোগানি ভুঞ্জন্তী’তি. তমেনং সামিকা যত্থ যত্থেৰ তানি পস্সেয্যুং, তত্থ তত্থেৰ তানি হরেয্যুং. তং কিং মঞ্ঞসি, গহপতি, অলং নু খো তস্স পুরিসস্স অঞ্ঞথত্তাযা’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্সহেতু’’? ‘‘সামিনো হি, ভন্তে, তানি হরন্তী’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, গহপতি, অরিযসাৰকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি ‘যাচিতকূপমা কামা ৰুত্তা ভগৰতা…পে… তমেৰূপেক্খং ভাৰেতি. সেয্যথাপি, গহপতি, গামস্স ৰা নিগমস্স ৰা অৰিদূরে তিব্বো ৰনসণ্ডো, তত্রস্স রুক্খো সম্পন্নফলো চ উপপন্নফলো চ. ন চস্সু কানিচি ফলানি ভূমিযং পতিতানি. অথ পুরিসো আগচ্ছেয্য ফলত্থিকো ফলগৰেসী ফলপরিযেসনং চরমানো. সো তং ৰনসণ্ডং অজ্ঝোগাহেত্ৰা তং রুক্খং পস্সেয্য সম্পন্নফলঞ্চ উপপন্নফলঞ্চ. তস্স এৰমস্স ‘অযং খো রুক্খো সম্পন্নফলো চ উপপন্নফলো চ, নত্থি চ কানিচি ফলানি ভূমিযং পতিতানি, জানামি খো পনাহং রুক্খং আরোপিতুং. যংনূনাহং ইমং রুক্খং আরোহিত্ৰা যাৰদত্থঞ্চ খাদেয্যং, উচ্ছঙ্গঞ্চ পূরেয্য’ন্তি? সো তং রুক্খং আরোহিত্ৰা যাৰদত্থঞ্চ খাদেয্য, উচ্ছঙ্গঞ্চ পূরেয্য. অথ দুতিযো পুরিসো আগচ্ছেয্য ফলত্থিকো ফলগৰেসী ফলপরিযেসনং চরমানো তিণ্হং কুঠারিং আদায. সো তং ৰনসণ্ডং অজ্ঝোগাহেত্ৰা তং রুক্খং পস্সেয্য সম্পন্নফলঞ্চ উপপন্নফলঞ্চ. তস্স এৰমস্স ‘অযং খো রুক্খো সম্পন্নফলো চ উপপন্নফলো চ, নত্থি চ কানিচি ফলানি ভূমিযং পতিতানি, ন খো পনাহং জানামি রুক্খং আরোহিতুং. যংনূনাহং ইমং রুক্খং মূলতো ছেত্ৰা যাৰদত্থঞ্চ খাদেয্যং, উচ্ছঙ্গঞ্চ পূরেয্য’ন্তি. সো তং রুক্খং মূলতোৰ ছিন্দেয্য. তং কিং মঞ্ঞসি, গহপতি, অমুকো সো পুরিসো পঠমং রুক্খং আরূল়্হো, সচে সো ন খিপ্পমেৰ ওরোহেয্য, তস্স সো রুক্খো পপতন্তো হত্থং ৰা ভঞ্জেয্য পাদং ৰা ভঞ্জেয্য অঞ্ঞতরং ৰা অঞ্ঞতরং ৰা অঙ্গপচ্চঙ্গং ভঞ্জেয্য, সো ততোনিদানং মরণং ৰা নিগচ্ছেয্য, মরণমত্তং ৰা দুক্খ’’ন্তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’. ‘‘এৰমেৰ খো, গহপতি, অরিযসাৰকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি ‘রুক্খফলূপমা কামা ৰুত্তা ভগৰতা বহুদুক্খা বহুপাযাসা, আদীনৰো এত্থ ভিয্যো’তি. এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৰা যাযং উপেক্খা নানত্তা নানত্তসিতা, তং অভিনিৰজ্জেত্ৰা যাযং উপেক্খা একত্তা একত্তসিতা. যত্থ সব্বসো লোকামিসূপাদানা অপরিসেসা নিরুজ্ঝন্তি. তমেৰূপেক্খং ভাৰেতী’’তি (ম. নি. ২.৪৩-৪৮).
এৰং অট্ঠিকঙ্কলাদিকঅগ্গিক্খন্ধূপমপরিযোসানতো ৰিপস্সনং দস্সেত্ৰা ইদানি উপচারসমাধিং দস্সেন্তো ‘‘বুদ্ধানুস্সতিং ভাৰেন্তো’’তিআদিমাহ.
তত্থ পুনপ্পুনং উপ্পজ্জনতো সতি এৰ অনুস্সতি. পৰত্তিতব্বট্ঠানম্হিযেৰ চ পৰত্তত্তা সদ্ধাপব্বজিতস্স কুলপুত্তস্স অনুরূপা সতীতিপি অনুস্সতি. বুদ্ধং আরব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি বুদ্ধানুস্সতি. অরহতাদিবুদ্ধগুণারম্মণায সতিযা এতং অধিৰচনং, তং বুদ্ধানুস্সতিং. ভাৰেন্তোতি ৰড্ঢেন্তো ব্যূহেন্তো. ধম্মং আরব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি ধম্মানুস্সতি, স্ৰাক্খাততাদিধম্মগুণারম্মণায সতিযা এতং অধিৰচনং. সঙ্ঘং আরব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি সঙ্ঘানুস্সতি, সুপ্পটিপন্নতাদিসঙ্ঘগুণারম্মণায সতিযা এতং অধিৰচনং. সীলং আরব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি সীলানুস্সতি, অত্তনো অখণ্ডতাদিসীলগুণারম্মণায সতিযা এতং অধিৰচনং. চাগং আরব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি চাগানুস্সতি, অত্তনো মুত্তচাগতাদিচাগগুণারম্মণায সতিযা এতং অধিৰচনং. দেৰতা আরব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি দেৰতানুস্সতি, দেৰতা সক্খিট্ঠানে ঠপেত্ৰা অত্তনো সদ্ধাদিগুণারম্মণায সতিযা এতং অধিৰচনং. আনাপানে আরব্ভ উপ্পন্না সতি আনাপানস্সতি, আনাপাননিমিত্তারম্মণায সতিযা এতং অধিৰচনং. মরণং আরব্ভ উপ্পন্না সতি মরণস্সতি, একভৰপরিযাপন্নজীৰিতিন্দ্রিযুপচ্ছেদসঙ্খাতমরণারম্মণায সতিযা এতং অধিৰচনং.
কুচ্ছিতানং কেসাদীনং পটিক্কূলানং আযত্তা আকরত্তা কাযোতি সঙ্খং গতে সরীরে গতা পৰত্তা সতি কাযগতাসতি, তাদিসং ৰা কাযং গতা সতি ‘‘কাযগতসতী’’তি ৰত্তব্বে রস্সং অকত্ৰা ‘‘কাযগতাসতী’’তি ৰুত্তং. কেসাদিকেসু কাযকোট্ঠাসেসু পটিক্কূলনিমিত্তারম্মণায সতিযা এতং অধিৰচনং. উপসমং আরব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি. উপসমানুস্সতি, সব্বদুক্খূপসমারম্মণায সতিযা এতং অধিৰচনং.
ৰিতক্কৰিচারপীতিসুখচিত্তেকগ্গতাসম্পযুত্তং পঠমজ্ঝানং ভাৰেন্তো. পীতিসুখচিত্তেকগ্গতাসম্পযুত্তং দুতিযজ্ঝানং ভাৰেন্তো. সুখচিত্তেকগ্গতাসম্পযুত্তং ততিযজ্ঝানং ভাৰেন্তো. উপেক্খাচিত্তেকগ্গতাসম্পযুত্তং চতুত্থজ্ঝানং ভাৰেন্তো…পে… নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং ভাৰেন্তোপি কামে পরিৰজ্জেতীতি.
ৰিক্খম্ভনপ্পহানং দস্সেত্ৰা ইদানি সমুচ্ছেদেন কামানং পহানং দস্সেতুং ‘‘সোতাপত্তিমগ্গং ভাৰেন্তোপী’’তিআদিমাহ. তত্থ মগ্গসোতস্স আপজ্জনং সোতাপত্তি, সোতাপত্তিযা মগ্গো সোতাপত্তিমগ্গো. অপাযগমনীযে কামেতি যেহি অপাযং গচ্ছন্তি, তে অপাযগমনীযে কামে সমুচ্ছেদতো সোতাপত্তিমগ্গং ভাৰেন্তো পরিৰজ্জেতি. পটিসন্ধিৰসেন সকিংযেৰ ইমং লোকং আগচ্ছতীতি সকদাগামী, তস্স মগ্গো সকদাগামিমগ্গো. তং মগ্গং ভাৰেন্তো. ওল়ারিকেতি পরিল়াহপ্পত্তে. পটিসন্ধিৰসেনেৰ কামভৰং নাগচ্ছতীতি অনাগামী, তস্স মগ্গো অনাগামিমগ্গো. তং মগ্গং ভাৰেন্তো. অনুসহগতেতি সুখুমভাৰপ্পত্তে. কিলেসেহি আরকত্তা, কিলেসারীনং হতত্তা, সংসারচক্কস্স অরানং হতত্তা, পাপকরণে রহাভাৰা, পচ্চযাদীনং অরহত্তা চ অরহং, অরহতো ভাৰো অরহত্তং. কিং তং? অরহত্তফলং. অরহত্তস্স মগ্গো অরহত্তমগ্গো. তং অরহত্তমগ্গং ভাৰেন্তো. সব্বেন সব্বন্তি সব্বেনাকারেন সব্বং. সব্বথা সব্বন্তি সব্বপ্পকারেন সব্বং. অসেসং নিস্সেসন্তি নিরৰসেসং গন্ধমত্তম্পি অট্ঠপেত্ৰা. অথ ৰা সব্বেন সব্বং মূলৰসেন. সব্বথা সব্বং আকারনিপ্পদেসৰসেন. অসেসং নিস্সেসং ভাৰনানিপ্পদেসৰসেন. তথা পুরিমেন দুচ্চরিতাভাৰেন. দুতিযেন পরিযুট্ঠানাভাৰেন. ততিযেন অনুসযাভাৰেন এৰমেকে ৰণ্ণযন্তি.
সপ্পো ৰুচ্চতি অহীতি যো কোচি সরন্তো গচ্ছতি. কেনট্ঠেনাতি কেন অত্থেন. সংসপ্পন্তো গচ্ছতীতি যস্মা সম্মা সংসরন্তো গচ্ছতীতি সপ্পো. ভুজন্তোতি ৰঙ্কৰঙ্কো হুত্ৰা. পন্নসিরোতি নিপন্নসীসো হুত্ৰা. সিরেন সুপতীতি সীসং ভোগন্তরে কত্ৰা সুপনভাৰেন সিরসা সুপতীতি সরীসপো. বিলে সযতীতি বিলাসযো. ‘‘বিলসযো’’তিপি পাল়ি, তং সুন্দরং. গুহাযং সেতীতি গুহাসযো. দাঠা তস্স আৰুধোতি তস্স সপ্পস্স দুৰে দাঠা পহরণসত্থসঙ্খাতো আৰুধো. ৰিসং তস্স ঘোরন্তি তস্স সপ্পস্স ব্যাপকসঙ্খাতং ৰিসং দারুণং কক্খল়ং. জিৰ্হা তস্স দুৰিধাতি তস্স সপ্পস্স দ্ৰেধা জিৰ্হা. দ্ৰীহি জিৰ্হাহি রসং সাযতীতি দুৰিধাহি জিৰ্হাহি রসং জানাতি অস্সাদং ৰিন্দতি সাদিযতীতি. জীৰিতুং কামযতীতি জীৰিতুকামো. অমরিতুং কামযতীতি অমরিতুকামো. সুখং কামযতীতি সুখকামো. দুক্খপ্পটিক্কূলোতি দুক্খং অনিচ্ছমানো. পাদেনাতি অত্তনো পাদেন. সপ্পসিরন্তি সপ্পস্স সীসং. ৰজ্জেয্যাতি দূরতো ৰজ্জেয্য. ৰিৰজ্জেয্যাতি তস্স পমাণেন. পরিৰজ্জেয্যাতি সমন্ততো. অভিনিৰজ্জেয্যাতি চতুত্থপ্পমাণেন. অথ ৰা পুরিমেন সীসতো. দুতিযততিযেন দ্ৰীহি পস্সেহি. চতুত্থেন পচ্ছতো. ‘‘কামে পন অপ্পত্তস্স পরিযেসনমূলদুক্খৰত্থুভাৰেন ৰজ্জেয্য. পত্তস্স আরক্খমূলদুক্খৰত্থুভাৰেন ৰিৰজ্জেয্য. অঞ্ঞাণপরিল়াহদুক্খৰত্থুভাৰেন পরিৰজ্জেয্য. ৰিনাসমুখে পিযৰিপ্পযোগদুক্খৰত্থুভাৰেন অভিনিৰজ্জেয্যা’’তি এৰমেকে ৰণ্ণযন্তি.
রঞ্জনৰসেন রাগো. বলৰরঞ্জনট্ঠেন সারাগো. ৰিসযে সত্তানং অনু অনু নযনতো অনুনযো. অনুরুজ্ঝতীতি অনুরোধো, কামেতীতি অত্থো. যত্থ কত্থচি ভৰে সত্তা এতায নন্দন্তীতি নন্দী, সযং ৰা নন্দতীতি নন্দী. নন্দী চ সা রঞ্জনট্ঠেন রাগো চাতি নন্দিরাগো. তত্থ একস্মিং আরম্মণে সকিং উপ্পন্না তণ্হা নন্দী, পুনপ্পুনং উপ্পজ্জমানা নন্দিরাগোতি ৰুচ্চতি. চিত্তস্স সারাগোতি যো হেট্ঠা ‘‘বলৰরঞ্জনট্ঠেন সারাগো’’তি ৰুত্তো, সো ন সত্তস্স, চিত্তস্সেৰ সারাগোতি অত্থো.
ইচ্ছন্তি এতায আরম্মণানীতি ইচ্ছা. বহলকিলেসভাৰেন মুচ্ছন্তি এতায পাণিনোতি মুচ্ছা. গিলিত্ৰা পরিনিট্ঠপেত্ৰা গহণৰসেন অজ্ঝোসানং. ইমিনা সত্তা গিজ্ঝন্তি গেধং আপজ্জন্তীতি গেধো. বহলট্ঠেন ৰা গেধো. ‘‘গেধং ৰা পন পৰনসণ্ড’’ন্তি হি বহলট্ঠেনেৰ ৰুত্তং. অনন্তরপদং উপসগ্গৰসেন ৰড্ঢিতং, সব্বতোভাগেন ৰা গেধোতি পলিগেধো. সজ্জন্তি এতেনাতি সঙ্গো. লগ্গনট্ঠেন ৰা সঙ্গো. ওসীদনট্ঠেন পঙ্কো. আকড্ঢনৰসেন এজা. ‘‘এজা ইমং পুরিসং পরিকড্ঢতি তস্স তস্সেৰ ভৰস্স অভিনিব্বত্তিযা’’তি হি ৰুত্তং. ৰঞ্চনট্ঠেন মাযা. ৰট্টস্মিং সত্তানং জননট্ঠেন জনিকা. ‘‘তণ্হা জনেতি পুরিসং, চিত্তমস্স ৰিধাৰতী’’তি (সং. নি. ১.৫৫) হি ৰুত্তং. ৰট্টস্মিং সত্তে দুক্খেন সংযোজযমানা জনেতীতি সঞ্জননী. ঘটনট্ঠেন সিব্বিনী. অযঞ্হি ৰট্টস্মিং সত্তে চুতিপটিসন্ধিৰসেন সিব্বতি ঘটেতি তুন্নকারো ৰিয পিলোতিকায পিলোতিকং, তস্মা ‘‘ঘটনট্ঠেন সিব্বিনী’’তি ৰুত্তা. অনেকপ্পকারং ৰিসযজালং তণ্হাৰিপ্ফন্দিতনিৰেসসঙ্খাতং ৰা জালমস্সা অত্থীতি জালিনী.
আকড্ঢনট্ঠেন সীঘসোতা সরিতা ৰিযাতি সরিতা. অল্লট্ঠেন ৰা সরিতা. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘সরিতানি সিনেহিতানি চ সোমনস্সানি ভৰন্তি জন্তুনো’’তি (ধ. প. ৩৪১). অল্লানি চেৰ সিনিদ্ধানি চাতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. অনযব্যসনাপাদনট্ঠেন কুম্মানুবন্ধসুত্তকং ৰিযাতি সুত্তং. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘সুত্তন্তি খো, ভিক্খৰে, নন্দিরাগস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি (সং. নি. ২.১৫৯). রূপাদীসু ৰিত্থতট্ঠেন ৰিসতা. তস্স তস্স পটিলাভত্থায সত্তে আযূহাপেতীতি আযূহিনী. উক্কণ্ঠিতুং অপদানতো সহাযট্ঠেন দুতিযা. অযঞ্হি সত্তানং ৰট্টস্মিং উক্কণ্ঠিতুং ন দেতি, গতগতট্ঠানে পিযসহাযো ৰিয অভিরমাপেতি. তেনেৰ ৰুত্তং –
‘‘তণ্হাদুতিযো পুরিসো, দীঘমদ্ধানসংসরং;
ইত্থভাৰঞ্ঞথাভাৰং, সংসারং নাতিৰত্ততী’’তি. (ইতিৰু. ১৫; অ. নি. ৪.৯; মহানি. ১৯১; চূল়নি. পাযাযনানুগীতিগাথানিদ্দেস ১০৭);