৪. সুদ্ধট্ঠকসুত্তনিদ্দেসৰণ্ণনা

২৩. চতুত্থে সুদ্ধট্ঠকে পঠমগাথায তাৰত্থো – ন, ভিক্খৰে, এৰরূপেন দস্সনেন সুদ্ধি হোতি, অপি চ খো কিলেসমলীনত্তা অসুদ্ধং, কিলেসরোগানং অধিগমা সরোগমেৰ চন্দাভং ব্রাহ্মণং, অঞ্ঞং ৰা এৰরূপং দিস্ৰা দিট্ঠিগতিকো বালো অভিজানাতি ‘‘পস্সামি সুদ্ধং পরমং অরোগং, তেন চ দিট্ঠিসঙ্খাতেন দস্সনেন সংসুদ্ধি নরস্স হোতী’’তি, সো এৰং অভিজানন্তো তং দস্সনং ‘‘পরম’’ন্তি ঞত্ৰা তস্মিং দস্সনে সুদ্ধানুপস্সী সমানো তং দস্সনং ‘‘মগ্গঞাণ’’ন্তি পচ্চেতি. তং পন মগ্গঞাণং ন হোতি.

পরমং আরোগ্যপ্পত্তন্তি উত্তমং নিব্যাধিং পাপুণিত্ৰা ঠিতং. তাণপ্পত্তন্তি তথা পালনপ্পত্তং. লেণপ্পত্তন্তি নিলীযনপ্পত্তং.সরণপ্পত্তন্তি পতিট্ঠাপত্তং, দুক্খনাসনং ৰা পত্তং. অভযপ্পত্তন্তি নিব্ভযভাৰপ্পত্তং. অচ্চুতপ্পত্তন্তি নিচ্চলভাৰং পত্তং. অমতপ্পত্তন্তি অমতং মহানিব্বানং পত্তং. নিব্বানপ্পত্তন্তি ৰানৰিরহিতং পত্তং.

অভিজানন্তোতি ৰিসেসেন জানন্তো. আজানন্তোতি আজানমানো. ৰিজানন্তোতি অনেকৰিধেন জানমানো. পটিৰিজানন্তোতি তং তং পটিচ্চ ৰিজানমানো. পটিৰিজ্ঝন্তোতি হদযে কুরুমানো.

চক্খুৰিঞ্ঞাণং রূপদস্সনেনাতি চক্খুৰিঞ্ঞাণেন রূপদস্সনং. ঞাণন্তি পচ্চেতীতি পঞ্ঞা ইতি সদ্দহতি. মগ্গোতি পচ্চেতীতি ‘‘উপাযো’’তি সদ্দহতি. পথোতি সঞ্চারো. নীযানন্তি গহেত্ৰা যাতীতি নীযানং. ‘‘নিয্যান’’ন্তি ৰা পাঠো.

২৪. ‘‘দিট্ঠেন চে সুদ্ধী’’তি দুতিযগাথা. তস্সত্থো – তেন রূপদস্সনসঙ্খাতেন দিট্ঠেন যদি কিলেসসুদ্ধি নরস্স হোতি, তেন ৰা ঞাণেন সো যদি জাতিআদিদুক্খং পজহাতি, এৰং সন্তে অরিযমগ্গতো অঞ্ঞেন অসুদ্ধিমগ্গেনেৰ সো সুজ্ঝতি, রাগাদীহি উপধীহি সউপধিকো এৰ সমানো সুজ্ঝতীতি ৰত্তব্বতং আপন্নো হোতি, ন চ এৰংৰিধো সুজ্ঝতি. তস্মা দিট্ঠী হি নং পাৰ তথা ৰদানং, সা নং দিট্ঠিযেৰ ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিকো অয’’ন্তি কথেতি, দিট্ঠিঅনুরূপং ‘‘সস্সতো লোকো’’তিআদিনা নযেন তথা তথা ৰদতীতি.

রাগেন সহ ৰত্ততীতি সরাগো, রাগৰাতি অত্থো. সদোসোতিআদীসুপি এসেৰ নযো.

২৫. ন ব্রাহ্মণোতি ততিযগাথা. তস্সত্থো – যো পন বাহিতপাপত্তা ব্রাহ্মণো হোতি, সো মগ্গেন অধিগতাসৰক্খযো খীণাসৰব্রাহ্মণো অরিযমগ্গঞাণতো অঞ্ঞেন অভিমঙ্গলসম্মতরূপসঙ্খাতে দিট্ঠে, তথাৰিধসদ্দসঙ্খাতে সুতে, অৰীতিক্কমসঙ্খাতে সীলে, হত্থিৰতাদিভেদে ৰতে, পথৰিআদিভেদে মুতে চ উপ্পন্নেন মিচ্ছাঞাণেন সুদ্ধিং ন আহাতি. সেসমস্স ব্রাহ্মণস্স ৰণ্ণভণনায ৰুত্তং. সো হি তেধাতুকপুঞ্ঞে সব্বস্মিঞ্চ পাপে অনূপলিত্তো, কস্মা? তস্স পহীনত্তা তস্স অত্তদিট্ঠিযা, যস্স কস্সচি ৰা গহণস্স পহীনত্তা অত্তঞ্জহো, পুঞ্ঞাভিসঙ্খারাদীনং অকরণতো ‘‘নযিধ পকুব্বমানো’’তি ৰুচ্চতি. তস্মা নং এৰং পসংসন্তো আহ. সব্বস্সেৰ চস্স পুরিমপাদেন সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো – পুঞ্ঞে চ পাপে চ অনূপলিত্তো অত্তঞ্জহো নযিধ পকুব্বমানো ন ব্রাহ্মণো অঞ্ঞতো সুদ্ধিমাহাতি. নাতি পটিক্খেপোতি ন ইতি পটিসেধো.

বাহিত্ৰা সব্বপাপকানীতি গাথাযত্থো – যো চতুত্থমগ্গেন বাহিত্ৰা সব্বপাপকানি ঠিতত্তো ঠিতোইচ্চেৰ ৰুত্তং হোতি. বাহিতপাপত্তা এৰ চ ৰিমলো ৰিমলভাৰং ব্রহ্মভাৰং সেট্ঠভাৰং পত্তো, পটিনিস্সট্ঠসমাধিৰিক্খেপকরকিলেসমলেন অগ্গমগ্গফলসমাধিনা সাধুসমাহিতো, সংসারহেতুসমতিক্কমেন সংসারমতিচ্চ পরিনিট্ঠিতকিচ্চতায কেৰলীতি চ, তণ্হাদিট্ঠীহি অনিস্সিতত্তা অনিস্সিতোতি চ, লোকধম্মেহি নিব্বিকারত্তা তাদীতি চ পৰুচ্চতি. এৰং থুতিরহো স ব্রহ্মা সো ব্রাহ্মণোতি.

অঞ্ঞত্র সতিপট্ঠানেহীতি চত্তারো সতিপট্ঠানে মুঞ্চিত্ৰা. সম্মপ্পধানাদীসুপি এসেৰ নযো.

সন্তেকে সমণব্রাহ্মণাতি একচ্চে লোকসঙ্কেতেন ‘‘সমণব্রাহ্মণা’’তি লদ্ধৰোহারা সংৰিজ্জন্তি. দিট্ঠসুদ্ধিকাতি দিট্ঠেন সুদ্ধিং ইচ্ছমানা. তে একচ্চানং রূপানং দস্সনন্তি এতে দিট্ঠসুদ্ধিকা এতেসং রূপারম্মণানং ওলোকনং. মঙ্গলং পচ্চেন্তীতি ইদ্ধিকারণং বুদ্ধিকারণং সব্বসম্পত্তিকারণং পতিট্ঠাপেন্তি. অমঙ্গলং পচ্চেন্তীতি অনিদ্ধিকারণং ন বুদ্ধিকারণং ন সম্পত্তিকারণং পতিট্ঠাপেন্তি. তে কালতো ৰুট্ঠহিত্ৰাতি এতে দিট্ঠাদিমঙ্গলিকা পুরেতরমেৰ উট্ঠহিত্ৰা. অভিমঙ্গলগতানীতি ৰিসেসেন ৰুড্ঢিকারণগতানি. রূপানি পস্সন্তীতি নানাৰিধানি রূপারম্মণানি দক্খন্তি. চাটকসকুণন্তি এৰংনামকং. ফুস্সৰেল়ুৰলট্ঠিন্তি ফুস্সনক্খত্তেন উপ্পন্নং তরুণবেল়ুৰলট্ঠিং. গব্ভিনিত্থিন্তি সগব্ভং ইত্থিং. কুমারকং খন্ধে আরোপেত্ৰা গচ্ছন্তন্তি তরুণদারকং অংসে উস্সাপেত্ৰা গচ্ছমানং. পুণ্ণঘটন্তি উদকপুণ্ণঘটং. রোহিতমচ্ছন্তি রত্তরোহিতমচ্ছং. আজঞ্ঞরথন্তি সিন্ধৰযুত্তরথং. উসভন্তি মঙ্গলউসভং. গোকপিলন্তি কপিলগাৰিং.

পলালপুঞ্জন্তি থুসরাসিং. তক্কঘটন্তি গোতক্কাদিপূরিতচাটিং. রিত্তঘটন্তি তুচ্ছঘটং. নটন্তি নটকাদিং. ‘‘ধুত্তকিরিয’’ন্তি একে. নগ্গসমণকন্তি নিচ্চোল়সমণং. খরন্তি গদ্রভং. খরযানন্তি গদ্রভযুত্তং ৰয্হাদিকং. একযুত্তযানন্তি একেন ৰাহনেন সংযুত্তং যানং. কাণন্তি একক্খিউভযক্খিকাণং. কুণিন্তি হত্থকুণিং. খঞ্জন্তি খঞ্জপাদং তিরিযগতপাদং. পক্খহতন্তি পীঠসপ্পিং. জিণ্ণকন্তি জরাজিণ্ণং. ব্যাধিকন্তি ব্যাধিপীল়িতং. মতন্তি কালঙ্কতং.

সুতসুদ্ধিকাতি সোতৰিঞ্ঞাণেন সুতেন সুদ্ধিং ইচ্ছমানা. সদ্দানং সৰনন্তি সদ্দারম্মণানং সৰনং. ৰড্ঢাতি ৰাতিআদযো লোকে পৰত্তসদ্দমত্তানি গহেত্ৰা ৰুত্তা. অমঙ্গলং পন ‘‘কাণো’’তিআদিনা তেন তেন নামেন ৰুত্তসদ্দাযেৰ. ‘‘ছিন্দ’’ন্তি ৰাতি হত্থপাদাদিচ্ছিন্নন্তি ৰা. ‘‘ভিন্দ’’ন্তি ৰাতি সীসাদিভিন্নন্তি ৰা. ‘‘দড্ঢ’’ন্তি ৰাতি অগ্গিনা ঝাপিতন্তি ৰা. ‘‘নট্ঠ’’ন্তি ৰাতি চোরাদীহি ৰিনাসিতন্তি ৰা. ‘‘নত্থী’’তি ৰাতি ন ৰিজ্জতীতি ৰা.

সীলসুদ্ধিকাতি সীলেন ৰিসুদ্ধিং ইচ্ছনকা. সীলমত্তেনাতি সংৰরণমত্তেন. সংযমমত্তেনাতি উপরমমত্তেন. সংৰরমত্তেনাতি দ্ৰারথকনমত্তেন. অৰীতিক্কমমত্তেনাতি ন অতিক্কমিতমত্তেন. সমণো মুণ্ডিকাপুত্তোতি মাতিতো লদ্ধনামং. সম্পন্নকুসলন্তি পরিপুণ্ণকুসলং. পরমকুসলন্তি উত্তমকুসলং. উত্তমপত্তিপ্পত্তন্তি উত্তমং অরহত্তং পাপুণিতব্বতং পত্ৰা ঠিতং. অযোজ্জন্তি পরাজেতুং অসক্কুণেয্যং সমণং.

ৰতসুদ্ধিকাতি সমাদানেন ৰতেন সুদ্ধিং ইচ্ছনকা. হত্থিৰতিকা ৰাতি সমাদিন্নং হত্থিৰতং এতেসং অত্থীতি হত্থিৰতিকা, সব্বহত্থিকিরিযং করোন্তীতি অত্থো. কথং? ‘‘অজ্জ পট্ঠায হত্থীহি কাতব্বং করিস্সামী’’তি এৰং উপ্পন্নচিত্তা হত্থীনং গমনাকারং তিট্ঠনাকারং নিসীদনাকারং সযনাকারং উচ্চারপস্সাৰকরণাকারং, অঞ্ঞে হত্থী দিস্ৰা সোণ্ডং উস্সাপেত্ৰা গমনাকারঞ্চ সব্বং করোন্তীতি হত্থিৰতিকা. অস্সৰতিকাদীসুপি লব্ভমানৰসেন যথাযোগং যোজেতব্বং. তেসু অৰসানে দিসাৰতিকা ৰাতি পুরত্থিমাদিদিসানং নমস্সনৰসেন সমাদিন্নদিসাৰতিকা, এতেসং ৰুত্তপ্পকারানং সমণব্রাহ্মণানং ৰতসমাদানং সম্পজ্জমানং হত্থিআদীনং সহব্যতং উপনেতি. সচে খো পনস্স মিচ্ছাদিট্ঠি হোতি ‘‘ইমিনাহং সীলৰতসমাদানব্রহ্মচরিযেন দেৰো ৰা দেৰঞ্ঞতরো ৰা হোমী’’তি চিন্তযন্তস্স নিরযতিরচ্ছানযোনীনং অঞ্ঞতরো হোতীতি ঞাতব্বং. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা (ম. নি. ২.৭৯) –

‘‘ইধ, পুণ্ণ, একচ্চো কুক্কুরৰতং ভাৰেতি পরিপুণ্ণং অব্বোকিণ্ণং, কুক্কুরসীলং ভাৰেতি পরিপুণ্ণং অব্বোকিণ্ণং, কুক্কুরচিত্তং ভাৰেতি পরিপুণ্ণং অব্বোকিণ্ণং, কুক্কুরাকপ্পং ভাৰেতি পরিপুণ্ণং অব্বোকিণ্ণং. সো কুক্কুরৰতং ভাৰেত্ৰা পরিপুণ্ণং অব্বোকিণ্ণং, কুক্কুরসীলং ভাৰেত্ৰা পরিপুণ্ণং অব্বোকিণ্ণং, কুক্কুরচিত্তং ভাৰেত্ৰা পরিপুণ্ণং অব্বোকিণ্ণং, কুক্কুরাকপ্পং ভাৰেত্ৰা পরিপুণ্ণং অব্বোকিণ্ণং কাযস্স ভেদা পরং মরণা কুক্কুরানং সহব্যতং উপপজ্জতি. সচে খো পনস্স এৰংদিট্ঠি হোতি ‘ইমিনাহং সীলেন ৰা ৰতেন ৰা তপেন ৰা ব্রহ্মচরিযেন ৰা দেৰো ৰা ভৰিস্সামি দেৰঞ্ঞতরো ৰা’তি, সাস্স হোতি মিচ্ছাদিট্ঠি. মিচ্ছাদিট্ঠিস্স খো অহং, পুণ্ণ, দ্ৰিন্নং গতীনং অঞ্ঞতরং গতিং ৰদামি নিরযং ৰা তিরচ্ছানযোনিং ৰা. ইতি খো, পুণ্ণ, সম্পজ্জমানং কুক্কুরৰতং কুক্কুরানং সহব্যতং উপনেতি, ৰিপজ্জমানং নিরয’’ন্তি.

গন্ধব্বৰতিকাদযো গন্ধব্বাদীনং সহব্যতং উপগচ্ছন্তীতি অত্থো ন গহেতব্বো, মিচ্ছাদিট্ঠিযা গহিতত্তা নিরযতিরচ্ছানযোনিমেৰ উপগচ্ছন্তীতি গহেতব্বো.

মুতসুদ্ধিকাতি ফুসিতেন সুদ্ধিকা. পথৰিং আমসন্তীতি সসম্ভারিকং মহাপথৰিং কাযেন ফুসন্তি. হরিতন্তি অল্লনীলসদ্দলং. গোমযন্তি গৰাদিগোমযং. কচ্ছপন্তি অট্ঠিকচ্ছপাদিঅনেকৰিধং. ফালং অক্কমন্তীতি অযফালং মদ্দন্তি. তিলৰাহন্তি তিলসকটং তিলরাসিং ৰা. ফুস্সতিলং খাদন্তীতি মঙ্গলপটিসংযুত্তং তিলং খাদন্তি. ফুস্সতেলং মক্খেন্তীতি তথারূপং তিলতেলং সরীরব্ভঞ্জনং করোন্তি. দন্তকট্ঠন্তি দন্তপোণং. মত্তিকায ন্হাযন্তীতি কুঙ্কুট্ঠাদিকায সণ্হমত্তিকায সরীরং উব্বট্টেত্ৰা ন্হাযন্তি. সাটকং নিৰাসেন্তীতি মঙ্গলপটিসংযুত্তং ৰত্থং পরিদহন্তি. ৰেঠনং ৰেঠেন্তীতি সীসৰেঠনং পত্তুণ্ণাদিপটং সীসে ঠপেন্তি পটিমুচ্চন্তি.

তেধাতুকং কুসলাভিসঙ্খারন্তি কামধাতুরূপধাতুঅরূপধাতূসু পটিসন্ধিদাযকং কোসল্লসম্ভূতং পচ্চযাভিসঙ্খারং. সব্বং অকুসলন্তি দ্ৰাদসৰিধং অকোসল্লসম্ভূতং অকুসলং. যতোতি যদা. তে দসৰিধো পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো চ, দ্ৰাদসৰিধো অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো চ, চতুব্বিধো আনেঞ্জাভিসঙ্খারো চ যথানুরূপং সমুচ্ছেদপ্পহানেন পহীনা হোন্তি. অত্তদিট্ঠিজহোতি ‘‘এসো মে অত্তা’’তি গহিতদিট্ঠিং জহো. গাহং জহোতি ‘‘এসোহমস্মী’’তি মানসম্পযুত্তগহণং জহো. পুন অত্তঞ্জহোতি ‘‘এতং মমা’’তি তণ্হাগহণৰসেন চ দিট্ঠিগহণৰসেন চ পরামসিত্ৰা গহিতং, পরতো আমট্ঠঞ্চ, তস্মিং অভিনিৰিট্ঠঞ্চ, বলৰতণ্হাৰসেন গিলিত্ৰা অজ্ঝোসিতঞ্চ, বলৰমুচ্ছিতঞ্চ. সব্বং তং চত্তং হোতীতিআদযো ৰুত্তনযাযেৰ.

২৬. এৰং ‘‘ন ব্রাহ্মণো অঞ্ঞতো সুদ্ধিমাহা’’তি ৰত্ৰা ইদানি যে দিট্ঠিগতিকা অঞ্ঞতো সুদ্ধিং ব্রুৰন্তি, তেসং তস্সা দিট্ঠিযা অনিব্বাহকভাৰং দস্সেন্তো ‘‘পুরিমং পহাযা’’তি গাথমাহ. তস্সত্থো – তেহি অঞ্ঞতো সুদ্ধিৰাদা সমানাপি যস্সা দিট্ঠিযা অপ্পহীনত্তা গহণমুঞ্চনং হোতি, তায পুরিমং সত্থারাদিং পহায অপরং নিস্সিতা, এজাসঙ্খাতায তণ্হায অনুগতা অভিভূতা রাগাদিভেদং ন তরন্তি সঙ্গং, তঞ্চ অতরন্তা তং তং ধম্মং উগ্গণ্হন্তি চ নিরস্সজন্তি চ মক্কটোৰ সাখন্তি.

পুরিমং সত্থারং পহাযাতি পুরিমগহিতং সত্থুপটিঞ্ঞং ৰজ্জেত্ৰা. পরং সত্থারং নিস্সিতাতি অঞ্ঞং সত্থুপটিঞ্ঞং নিস্সিতা অল্লীনা. পুরিমং ধম্মক্খানং পহাযাতিআদীসুপি এসেৰ নযো.

এজানুগাতি তণ্হায অনুগা. এজানুগতাতি তণ্হায অনুগতা. এজানুসটাতি তণ্হায অনুসটা পক্খন্দা ৰা. এজায পন্না পতিতাতি তণ্হায নিমুগ্গা চ নিক্খিপিতা চ.

মক্কটোতি ৰানরো. অরঞ্ঞেতি ৰিপিনে. পৰনেতি মহাৰনে. চরমানোতি গচ্ছমানো. এৰমেৰাতি ওপম্মসংসন্দনং. পুথূতি নানা. পুথুদিট্ঠিগতানীতি নানাৰিধানি দিট্ঠিগতানি. গণ্হন্তি চ মুঞ্চন্তি চাতি গহণৰসেন গণ্হন্তি চ চজনৰসেন মুঞ্চন্তি চ. আদিযন্তি চ নিরস্সজন্তি চাতি পলিবোধং করোন্তি চ ৰিস্সজ্জেন্তি চ খিপন্তি চ.

২৭. পঞ্চমগাথায চ সম্বন্ধো – যো চ সো ‘‘দিট্ঠী হি নং পাৰ তথা ৰদান’’ন্তি ৰুত্তো, সো সযং সমাদাযাতি. তত্থ সযন্তি সামং. সমাদাযাতি গহেত্ৰা. ৰতানীতি হত্থিৰতাদীনি. উচ্চাৰচন্তি অপরাপরং, হীনপণীতং ৰা সত্থারতো সত্থারাদিং. সঞ্ঞসত্তোতি কামসঞ্ঞাদীসু লগ্গো. ৰিদ্ৰা চ ৰেদেহি সমেচ্চ ধম্মন্তি পরমত্থৰিদ্ৰা চ অরহা চতূহি মগ্গঞাণৰেদেহি চতুসচ্চধম্মং অভিসমেচ্চাতি. সেসং পাকটমেৰ.

সামং সমাদাযাতি সযমেৰ গহেত্ৰা. আদাযাতি আদিযিত্ৰা গণ্হিত্ৰা. সমাদাযাতি সম্মা আদায. আদিযিত্ৰাতি পলিবোধং কত্ৰা. সমাদিযিত্ৰাতি সম্মা পলিবোধং কত্ৰা. গণ্হিত্ৰাতি অৰিস্সজ্জেত্ৰা. পরামসিত্ৰাতি দস্সিত্ৰা. অভিনিৰিসিত্ৰাতি পতিট্ঠহিত্ৰা. কামসঞ্ঞাদযো ৰুত্তনযা এৰ.

ৰিদ্ৰাতি মেধাৰী. ৰিজ্জাগতোতি ৰিজাননভাৰং গতো. ঞাণীতি পঞ্ঞাসম্পন্নো. ৰিভাৰীতি ঞাণেন ৰীমংসকো. মেধাৰীতি অনিচ্চাদীহি তুলিতঞাণো. পঞ্ঞাতিআদযো হেট্ঠা ৰুত্তনযাযেৰ. চতুসচ্চধম্মং ৰিচিনাতীতি ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো. বোজ্ঝঙ্গত্থো হেট্ঠা ৰুত্তোৰ. ৰীমংসাতি চতুসচ্চধম্মৰিচিননা পঞ্ঞাৰ. ‘‘ৰীমংসা ধম্মচিন্তনা’’তি হি ৰুত্তা. ৰিপস্সনাতি মগ্গসম্পযুত্তা ৰিৰিধাকারেন পস্সনা পঞ্ঞাৰ. সম্মাদিট্ঠীতি সোভনা পসট্ঠা সুন্দরা মগ্গসম্পযুত্তা সম্মাদিট্ঠি. তেহি ৰেদেহীতি এতেহেৰ চতূহি মগ্গঞাণেহি. অন্তগতোতি জাতিজরামরণস্স পরিযোসানং গতো. কোটিগতোতিআদযো হেট্ঠা ৰুত্তনযাৰ. ৰেদানং ৰা অন্তগতোতি জানিতব্বানং অৰসানপ্পত্তো. ৰেদেহি ৰা অন্তগতোতি চতূহি মগ্গঞাণৰেদেহি ৰট্টদুক্খস্স পরিযন্তভাৰেন অন্তসঙ্খাতং নিব্বানং গতো. ৰিদিতত্তাতি ৰিদিতভাৰেন জানিতভাৰেন.

ৰেদানি ৰিচেয্য কেৰলানীতি গাথায অযমত্থো – যো চতূহি মগ্গঞাণৰেদেহি কিলেসক্খযং করোন্তো গতো, সো পরমত্থতো ৰেদগূ নাম হোতি. সোৰ সব্বসমণব্রাহ্মণানং সত্থসঞ্ঞিতানি ৰেদানি তাযেৰ মগ্গভাৰনায কিচ্চতো অনিচ্চাদিৰসেন ৰিচেয্য. তত্থ ছন্দরাগপ্পহানেন তমেৰ সব্বং ৰেদমতিচ্চ যাপি ৰেদপচ্চযা, অঞ্ঞথা ৰা উপ্পজ্জন্তি ৰেদনা, তাসু সব্বৰেদনাসু ৰীতরাগো হোতি. তস্মা তমত্থং দস্সেন্তো ‘‘কিং পত্তিনমাহু ৰেদগু’’ন্তি (সু. নি. ৫৩৩) পুট্ঠো ‘‘ইদং পত্তিন’’ন্তি অৰত্ৰা ‘‘ৰেদানি ৰিচেয্য…পে… ৰেদগূ সো’’তি আহ. যস্মা ৰা যো পৰিচযপঞ্ঞায ৰেদানি ৰিচেয্য, তত্থ ছন্দরাগপ্পহানেন সব্বং ৰেদমতিচ্চ ৰত্ততি. সো সত্থসঞ্ঞিতানি ৰেদানি গতো ঞাতো অতিক্কন্তোৰ হোতি. যো ৰেদনাসু ৰীতরাগো, সোপি ৰেদনাসঞ্ঞিতানি ৰেদানি গতো অতিক্কন্তো, অতিৰেদনং গতোতিপি ৰেদগূ. তস্মা তম্পি অত্থং দস্সেন্তো ‘‘ইদং পত্তিন’’ন্তি অৰত্ৰা ‘‘ৰেদানি ৰিচেয্য…পে… ৰেদগূ সো’’তি আহ.

সমেচ্চাতি ঞাণেন সমাগন্ত্ৰা. অভিসমেচ্চাতি ঞাণেন পটিৰিজ্ঝিত্ৰা. ধম্মন্তি চতুসচ্চধম্মং. সব্বে সঙ্খারাতি সব্বে সপ্পচ্চযা ধম্মা. তে হি সঙ্খতসঙ্খারা নাম. পচ্চযেহি সঙ্গম্ম করীযন্তীতি সঙ্খারা, তে এৰং পচ্চযেহি সঙ্গম্ম কতত্তা ‘‘সঙ্খতা’’তি ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তা. ‘‘কম্মনিব্বত্তা তেভূমকরূপারূপধম্মা অভিসঙ্খতসঙ্খারা’’তি (ৰিসুদ্ধি. ২.৫৮৭) অট্ঠকথাসু ৰুত্তা. তেপি ‘‘অনিচ্চা ৰত সঙ্খারা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.২২১, ২৭২; সং. নি. ১.১৮৬) সঙ্খতসঙ্খারেসু সঙ্গহং গচ্ছন্তি. ‘‘অৰিজ্জাগতোযং, ভিক্খৰে, পুরিসপুগ্গলো পুঞ্ঞঞ্চে সঙ্খারং অভিসঙ্খরোতী’’তিআদীসু (সং. নি. ২.৫১) অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারাৰ আগতা. তেভূমিককুসলাকুসলচেতনা অভিসঙ্খরণকসঙ্খারা নাম. ‘‘যাৰতিকা অভিসঙ্খারস্স গতি, তাৰতিকং গন্ত্ৰা অক্খাহতং মঞ্ঞে অট্ঠাসী’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.১৫) আগতং কাযিকচেতসিকৰীরিযং পযোগাভিসঙ্খারো নাম. ‘‘সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং সমাপন্নস্স খো, আৰুসো ৰিসাখ, ভিক্খুনো পঠমং নিরুজ্ঝতি ৰচীসঙ্খারো, ততো কাযসঙ্খারো, ততো চিত্তসঙ্খারো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৪৬৪) আগতা ৰিতক্কৰিচারা ৰাচং সঙ্খরোন্তীতি ৰচীসঙ্খারা, অস্সাসপস্সাসা কাযেন সঙ্খরীযন্তীতি কাযসঙ্খারা, সঞ্ঞা চ ৰেদনা চ চিত্তেন সঙ্খরীযন্তীতি চিত্তসঙ্খারা. ইধ পন সঙ্খতসঙ্খারা অধিপ্পেতা. অনিচ্চা হুত্ৰা অভাৰট্ঠেন. দুক্খা পটিপীল়নট্ঠেন. সব্বে ধম্মাতি নিব্বানম্পি অন্তোকত্ৰা ৰুত্তা. অনত্তা অৰসৰত্তনট্ঠেন. অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারাতি এত্থ যং পটিচ্চ ফলমেতি, সো পচ্চযো. পটিচ্চাতি ন ৰিনা, অপচ্চক্খিত্ৰাতি অত্থো. এতীতি উপ্পজ্জতি চেৰ পৰত্ততি চাতি অত্থো. অপিচ উপকারকট্ঠো পচ্চযট্ঠো. অৰিজ্জা চ সা পচ্চযো চাতি অৰিজ্জাপচ্চযো, তস্মা অৰিজ্জাপচ্চযা. সঙ্খারা সম্ভৰন্তীতি নিব্বত্তন্তি, এৰং সম্ভৰন্তিসদ্দস্স সেসপদেহিপি যোজনা কাতব্বা.

তত্থ কতমা অৰিজ্জা? দুক্খে অঞ্ঞাণং, দুক্খসমুদযে অঞ্ঞাণং, দুক্খনিরোধে অঞ্ঞাণং, দুক্খনিরোধগামিনিযা পটিপদায অঞ্ঞাণং, পুব্বন্তে অঞ্ঞাণং, অপরন্তে অঞ্ঞাণং, পুব্বন্তাপরন্তে অঞ্ঞাণং, ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু অঞ্ঞাণং. কতমে সঙ্খারা? পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো আনেঞ্জাভিসঙ্খারো, কাযসঙ্খারো ৰচীসঙ্খারো চিত্তসঙ্খারো, অট্ঠ কামাৰচরকুসলচেতনা, পঞ্চ রূপাৰচরকুসলচেতনা পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো, দ্ৰাদস অকুসলচেতনা অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো, চতস্সো অরূপাৰচরকুসলচেতনা আনেঞ্জাভিসঙ্খারো, কাযসঞ্চেতনা কাযসঙ্খারো, ৰচীসঞ্চেতনা ৰচীসঙ্খারো, মনোসঞ্চেতনা চিত্তসঙ্খারো.

তত্থ সিযা – কথং পনেতং জানিতব্বং ‘‘ইমে সঙ্খারা অৰিজ্জাপচ্চযা হোন্তী’’তি? অৰিজ্জাভাৰে ভাৰতো. যস্স হি দুক্খাদীসু অৰিজ্জাসঙ্খাতং অঞ্ঞাণং অপ্পহীনং হোতি, সো দুক্খে তাৰ পুব্বন্তাদীসু চ অঞ্ঞাণেন সংসারদুক্খং সুখসঞ্ঞায গহেত্ৰা তস্সেৰ হেতুভূতে তিৰিধেপি সঙ্খারে আরভতি. সমুদযে অঞ্ঞাণেন দুক্খহেতুভূতেপি তণ্হাপরিক্খারে সঙ্খারে সুখহেতুতো মঞ্ঞমানো আরভতি. নিরোধে পন মগ্গে চ অঞ্ঞাণেন দুক্খস্স অনিরোধভূতেপি গতিৰিসেসে দুক্খনিরোধসঞ্ঞী হুত্ৰা নিরোধস্স চ অমগ্গভূতেসুপি যঞ্ঞামরতপাদীসু নিরোধমগ্গসঞ্ঞী হুত্ৰা দুক্খনিরোধং পত্থযমানো যঞ্ঞামরতপাদিমুখেন তিৰিধেপি সঙ্খারে আরভতি.

অপি চ সো তায চতূসু সচ্চেসু অপ্পহীনাৰিজ্জতায ৰিসেসতো জাতিজরারোগমরণাদিঅনেকাদীনৰৰোকিণ্ণম্পি পুঞ্ঞফলসঙ্খাতং দুক্খং দুক্খতো অজানন্তো তস্স অধিগমায কাযৰচীচিত্তসঙ্খারভেদং পুঞ্ঞাভিসঙ্খারং আরভতি দেৰচ্ছরকামকো ৰিয মরুপ্পপাতং. সুখসম্মতস্সাপি চ তস্স পুঞ্ঞফলস্স অন্তে মহাপরিল়াহজনিকং ৰিপরিণামদুক্খতং অপ্পস্সাদতঞ্চ অপস্সন্তোপি তপ্পচ্চযং ৰুত্তপ্পকারমেৰ পুঞ্ঞাভিসঙ্খারং আরভতি সলভো ৰিয দীপসিখাভিনিপাতং, মধুবিন্দুগিদ্ধো ৰিয চ মধুলিত্তসত্থধারালেহনং.

কামুপসেৰনাদীসু চ সৰিপাকেসু আদীনৰং অপস্সন্তো সুখসঞ্ঞায চেৰ কিলেসাভিভূততায চ দ্ৰারত্তযপ্পৰত্তম্পি অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারং আরভতি বালো ৰিয গূথকীল়নং, মরিতুকামো ৰিয চ ৰিসখাদনং. আরুপ্পৰিপাকেসু চাপি সঙ্খারৰিপরিণামদুক্খতং অনৰবুজ্ঝমানো সস্সতাদিৰিপল্লাসেন চিত্তসঙ্খারভূতং আনেঞ্জাভিসঙ্খারং আরভতি দিসামূল়্হো ৰিয পিসাচনগরাভিমুখমগ্গগমনং. এৰং যস্মা অৰিজ্জাভাৰতোৰ সঙ্খারভাৰো, ন অভাৰতো. তস্মা জানিতব্বমেতং ‘‘ইমে সঙ্খারা অৰিজ্জাপচ্চযা হোন্তী’’তি.

এত্থাহ – গণ্হাম তাৰ এতং ‘‘অৰিজ্জা সঙ্খারানং পচ্চযো’’তি, কিং পনাযমেকাৰ অৰিজ্জা সঙ্খারানং পচ্চযো, উদাহু অঞ্ঞেপি পচ্চযা সন্তীতি? কিং পনেত্থ যদি তাৰ একাৰ, এককারণৰাদো আপজ্জতি. অথ অঞ্ঞেপি সন্তি, ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তি এককারণনিদ্দেসো নুপপজ্জতীতি? ন নুপপজ্জতি. কস্মা? যস্মা –

‘‘একং ন একতো ইধ, নানেকমনেকতোপি নো একং;

ফলমত্থি অত্থি পন এক-হেতুফলদীপনে অত্থো’’. (ৰিভ. অট্ঠ. ২২৬, সঙ্খারপদনিদ্দেস; পটি. ম. অট্ঠ. ১.১.১০৫; ৰিসুদ্ধি. ২.৬১৭);

ভগৰা হি কত্থচি পধানত্তা, কত্থচি পাকটত্তা, কত্থচি অসাধারণত্তা দেসনাৰিলাসস্স চ ৰেনেয্যানঞ্চ অনুরূপতো একমেৰ হেতুং ৰা ফলং ৰা দীপেতি. তস্মা অযমিধ অৰিজ্জা ৰিজ্জমানেসুপি অঞ্ঞেসু ৰত্থারম্মণসহজাতধম্মাদীসু সঙ্খারকারণেসু ‘‘অস্সাদানুপস্সিনো তণ্হা পৰড্ঢতী’’তি (সং. নি. ২.৫২) চ, ‘‘অৰিজ্জাসমুদযা আসৰসমুদযো’’তি (ম. নি. ১.১০৪) চ ৰচনতো অঞ্ঞেসম্পি তণ্হাদীনং সঙ্খারহেতূনং হেতূতি পধানত্তা, ‘‘অৰিদ্ৰা, ভিক্খৰে, অৰিজ্জাগতো পুঞ্ঞাভিসঙ্খারম্পি অভিসঙ্খরোতী’’তি পাকটত্তা, অসাধারণত্তা চ সঙ্খারানং হেতুভাৰেন দীপিতাতি ৰেদিতব্বা. এতেনেৰ চ একেকহেতুফলদীপনপরিহারৰচনেন সব্বত্থ একেকহেতুফলদীপনে পযোজনং ৰেদিতব্বন্তি.

এত্থাহ – এৰং সন্তেপি একন্তানিট্ঠফলায সাৰজ্জায অৰিজ্জায কথং পুঞ্ঞানেঞ্জাভিসঙ্খারপচ্চযত্তং যুজ্জতি? ন হি নিম্ববীজতো উচ্ছু উপ্পজ্জতীতি. কথং ন যুজ্জিস্সতি? লোকস্মিঞ্হি –

‘‘ৰিরুদ্ধো চা ৰিরুদ্ধো চ, সদিসাসদিসো তথা;

ধম্মানং পচ্চযো সিদ্ধো, ৰিপাকা এৰ তে চ ন’’.

ইতি অযং অৰিজ্জা ৰিপাকৰসেন একন্তানিট্ঠফলা, সভাৰৰসেন চ সাৰজ্জাপি সমানা সব্বেসম্পি এতেসং পুঞ্ঞাভিসঙ্খারাদীনং যথানুরূপং ঠানকিচ্চসভাৰৰিরুদ্ধাৰিরুদ্ধপচ্চযৰসেন, সদিসাসদিসপচ্চযৰসেন চ পচ্চযো হোতীতি ৰেদিতব্বা. অপি চ অযং অঞ্ঞোপি পরিযাযো –

‘‘চুতূপপাতে সংসারে, সঙ্খারানঞ্চ লক্খণে;

যো পটিচ্চসমুপ্পন্ন-ধম্মেসু চ ৰিমুয্হতি.

‘‘অভিসঙ্খরোতি সো এতে, সঙ্খারে তিৰিধে যতো;

অৰিজ্জা পচ্চযো তেসং, তিৰিধানম্পযং ততো.

‘‘যথাপি নাম জচ্চন্ধো, নরো অপরিণাযকো;

একদা যাতি মগ্গেন, উম্মগ্গেনাপি একদা.

‘‘সংসারে সংসরং বালো, তথা অপরিণাযকো;

করোতি একদা পুঞ্ঞং, অপুঞ্ঞমপি একদা.

‘‘যদা চ ঞত্ৰা সো ধম্মং, সচ্চানি অভিসমেস্সতি;

তদা অৰিজ্জূপসমা, উপসন্তো চরিস্সতী’’তি.

সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণন্তি ছৰিঞ্ঞাণকাযা চক্খুৰিঞ্ঞাণং সোতৰিঞ্ঞাণং ঘানৰিঞ্ঞাণং জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং কাযৰিঞ্ঞাণং মনোৰিঞ্ঞাণং. তত্থ চক্খুৰিঞ্ঞাণং কুসলৰিপাকং অকুসলৰিপাকন্তি দুৰিধং. তথা সোতঘানজিৰ্হাকাযৰিঞ্ঞাণানি. মনোৰিঞ্ঞাণং পন দ্ৰে ৰিপাকমনোধাতুযো, তিস্সো অহেতুকৰিপাকমনোৰিঞ্ঞাণধাতুযো, অট্ঠ সহেতুকৰিপাকচিত্তানি, পঞ্চ রূপাৰচরৰিপাকচিত্তানি, চত্তারি অরূপাৰচরৰিপাকচিত্তানীতি বাৰীসতিৰিধং. ইতি সব্বানি বাত্তিংসলোকিযৰিপাকৰিঞ্ঞাণানি.

তত্থ সিযা – কথং পনেতং জানিতব্বং ‘‘ইদং ৰুত্তপ্পকারং ৰিঞ্ঞাণং সঙ্খারপচ্চযা হোতী’’তি? উপচিতকম্মাভাৰে ৰিপাকাভাৰতো. ৰিপাকঞ্হেতং, ৰিপাকঞ্চ ন উপচিতকম্মাভাৰে উপ্পজ্জতি, যদি উপ্পজ্জেয্য, সব্বেসং সব্বৰিপাকানি উপ্পজ্জেয্যুং, ন চ উপ্পজ্জন্তীতি জানিতব্বমেতং ‘‘সঙ্খারপচ্চযা ইদং ৰিঞ্ঞাণং হোতী’’তি. সব্বমেৰ হি ইদং পৰত্তিপটিসন্ধিৰসেন দ্ৰেধা পৰত্ততি. তত্থ দ্ৰে পঞ্চৰিঞ্ঞাণানি, দ্ৰে মনোধাতুযো, সোমনস্সসহগতা অহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতূতি ইমানি তেরস পঞ্চৰোকারভৰে পৰত্তিযংযেৰ পৰত্তন্তি. সেসানি একূনৰীসতি তীসু ভৰেসু যথানুরূপং পৰত্তিযম্পি পটিসন্ধিযম্পি পৰত্তন্তি.

‘‘লদ্ধপ্পচ্চযমিতি ধম্ম-মত্তমেতং ভৰন্তরমুপেতি;

নাস্স ততো সঙ্কন্তি, ন ততো হেতুং ৰিনা হোতি’’.

ইতি হেতং লদ্ধপ্পচ্চযং রূপারূপধম্মমত্তং উপ্পজ্জমানং ‘‘ভৰন্তরমুপেতী’’তি ৰুচ্চতি, ন সত্তো ন জীৰো. তস্স চ নাপি অতীতভৰতো ইধ সঙ্কন্তি অত্থি, নাপি ততো হেতুং ৰিনা ইধ পাতুভাৰো. এত্থ চ পুরিমং চৰনতো চুতি, পচ্ছিমং ভৰন্তরাদিপটিসন্ধানতো পটিসন্ধীতি ৰুচ্চতি.

এত্থাহ – ননু এৰং অসঙ্কন্তিপাতুভাৰে সতি যে ইমস্মিং মনুস্সত্তভাৰে খন্ধা, তেসং নিরুদ্ধত্তা, ফলপচ্চযস্স চ কম্মস্স তত্থ অগমনতো, অঞ্ঞস্স অঞ্ঞতো চ তং ফলং সিযা, উপভুঞ্জকে চ অসতি কস্স তং ফলং সিযা, তস্মা ন সুন্দরমিদং ৰিধানন্তি? তত্রিদং ৰুচ্চতি –

‘‘সন্তানে যং ফলং এতং, নাঞ্ঞস্স ন চ অঞ্ঞতো;

বীজানং অভিসঙ্খারো, এতস্সত্থস্স সাধকো.

‘‘ফলস্সুপ্পত্তিযা এৰ, সিদ্ধা ভুঞ্জকসম্মুতি;

ফলুপ্পাদেন রুক্খস্স, যথা ফলতি সম্মুতী’’তি.

যোপি ৰদেয্য ‘‘এৰং সন্তেপি এতে সঙ্খারা ৰিজ্জমানা ৰা ফলস্স পচ্চযা সিযুং, অৰিজ্জমানা ৰা. যদি চ ৰিজ্জমানা, পৰত্তিক্খণেযেৰ নেসং ৰিপাকেন ভৰিতব্বং. অথ অৰিজ্জমানা, পৰত্তিতো পুব্বে পচ্ছা চ নিচ্চং ফলাৰহা সিযু’’ন্তি. সো এৰং ৰত্তব্বো –

‘‘কতত্তা পচ্চযা এতে, ন চ নিচ্চং ফলাৰহা;

পাটিভোগাদিকং তত্থ, ৰেদিতব্বং নিদস্সন’’ন্তি.

ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপন্তি ইধ ৰেদনাসঞ্ঞাসঙ্খারক্খন্ধা নামং, চত্তারি মহাভূতানি চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদাযরূপং রূপং. অভাৰকগব্ভসেয্যকানং অণ্ডজানঞ্চ পটিসন্ধিক্খণে ৰত্থুদসকং কাযদসকন্তি ৰীসতি রূপরূপানি, তযো চ অরূপিনো খন্ধাতি এতে তেৰীসতি ধম্মা ‘‘ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপ’’ন্তি ৰেদিতব্বা. সভাৰকানং ভাৰদসকং পক্খিপিত্ৰা তেত্তিংস, ওপপাতিকসত্তেসু ব্রহ্মকাযিকাদীনং পটিসন্ধিক্খণে চক্খুসোতৰত্থুদসকানি জীৰিতিন্দ্রিযনৰকঞ্চাতি একূনচত্তালীস রূপরূপানি, তযো চ অরূপিনো খন্ধাতি এতে বাচত্তালীস ধম্মা ‘‘ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপ’’ন্তি ৰেদিতব্বা. কামভৰে পন সেসওপপাতিকানং, সংসেদজানং ৰা সভাৰকপরিপুণ্ণাযতনানং পটিসন্ধিক্খণে চক্খুসোতঘানজিৰ্হাকাযৰত্থুভাৰদসকানীতি সত্ততি রূপরূপানি, তযো চ অরূপিনো খন্ধাতি এতে তেসত্ততি ধম্মা ‘‘ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপ’’ন্তি ৰেদিতব্বা. এস উক্কংসো, অৰকংসেন পন তংতংদসকৰিকলানং তস্স তস্স ৰসেন হাপেত্ৰা হাপেত্ৰা পটিসন্ধিযং ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপসঙ্খা ৰেদিতব্বা. অরূপীনং পন তযোৰ অরূপিনো খন্ধা. অসঞ্ঞীনং রূপতো জীৰিতিন্দ্রিযনৰকমেৰাতি. এস তাৰ পটিসন্ধিযং নযো.

পৰত্তে পন সব্বত্থ রূপপৰত্তিদেসে পটিসন্ধিচিত্তস্স ঠিতিক্খণে পটিসন্ধিচিত্তেন সহ পৰত্তউতুতো উতুসমুট্ঠানং সুদ্ধট্ঠকং পাতুভৰতি. পঠমভৰঙ্গতো পভুতি চিত্তসমুট্ঠানং সুদ্ধট্ঠকং, সদ্দপাতুভাৰকালে উতুতো চেৰ চিত্ততো চ সদ্দনৰকং, কবল়ীকারাহারূপজীৰীনং আহারসমুট্ঠানং সুদ্ধট্ঠকন্তি এৰং আহারসমুট্ঠানস্স, সুদ্ধট্ঠকস্স, উতুচিত্তসমুট্ঠানানঞ্চ দ্ৰিন্নং নৰকানং ৰসেন ছব্বীসতিৰিধং, একেকচিত্তে তিক্খত্তুং উপ্পজ্জমানং ৰুত্তকম্মসমুট্ঠানঞ্চ সত্ততিৰিধন্তি ছন্নৰুতিৰিধং রূপং, তযো চ অরূপিনো খন্ধাতি নৰনৰুতিধম্মা যথাসম্ভৰং ‘‘ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপ’’ন্তি ৰেদিতব্বা.

তত্থ সিযা – কথং পনেতং জানিতব্বং ‘‘পটিসন্ধিনামরূপং ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা হোতী’’তি? সুত্ততো যুত্তিতো চ. সুত্তে হি ‘‘চিত্তানুপরিৰত্তিনো ধম্মা’’তিআদিনা (ধ. স. দুকমাতিকা ৬২) নযেন বহুধা ৰেদনাদীনং ৰিঞ্ঞাণপচ্চযতা সিদ্ধা. যুত্তিতো পন –

‘‘চিত্তজেন হি রূপেন, ইধ দিট্ঠেন সিজ্ঝতি;

অদিট্ঠস্সাপি রূপস্স, ৰিঞ্ঞাণং পচ্চযো ইতী’’তি.

নামরূপপচ্চযা সল়াযতনন্তি নামং ৰুত্তমেৰ. ইধ পন রূপং নিযমতো চত্তারি মহাভূতানি, ছ ৰত্থূনি, জীৰিতিন্দ্রিযন্তি একাদসৰিধং. সল়াযতনং পন চক্খাযতনং সোতঘানজিৰ্হাকাযমনাযতনং.

তত্থ সিযা – কথং পনেতং জানিতব্বং ‘‘নামরূপং সল়াযতনস্স পচ্চযো’’তি? নামরূপভাৰে ভাৰতো. তস্স তস্স হি নামস্স রূপস্স চ ভাৰে তং তং আযতনং হোতি, ন অঞ্ঞথাতি.

সল়াযতনপচ্চযা ফস্সোতি –

‘‘ছল়েৰ ফস্সা সঙ্খেপা, চক্খুসম্ফস্সআদযো;

ৰিঞ্ঞাণমিৰ বাত্তিংস, ৰিত্থারেন ভৰন্তি তে’’.

ফস্সপচ্চযা ৰেদনাতি –

‘‘দ্ৰারতো ৰেদনা ৰুত্তা, চক্খুসম্ফস্সজাদিকা;

ছল়েৰ তা পভেদেন, ইধ বাত্তিংস ৰেদনা’’.

ৰেদনাপচ্চযা তণ্হাতি –

‘‘রূপতণ্হাদিভেদেন, ছ তণ্হা ইধ দীপিতা;

একেকা তিৰিধা তত্থ, পৰত্তাকারতো মতা.

‘‘দুক্খী সুখং পত্থযতি, সুখী ভিয্যোপি ইচ্ছতি;

উপেক্খা পন সন্তত্তা, সুখমিচ্চেৰ ভাসিতা.

‘‘তণ্হায পচ্চযা তস্মা, হোন্তি তিস্সোপি ৰেদনা;

ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা, ইতি ৰুত্তা মহেসিনা’’তি.

তণ্হাপচ্চযা উপাদানন্তি চত্তারি উপাদানানি কামুপাদানং দিট্ঠুপাদানং সীলব্বতুপাদানং অত্তৰাদুপাদানং. উপাদানপচ্চযা ভৰোতি ইধ কম্মভৰো অধিপ্পেতো, উপপত্তিভৰো পন পদুদ্ধারৰসেন ৰুত্তো. ভৰপচ্চযা জাতীতি কম্মভৰপচ্চযা জাতি পটিসন্ধিখন্ধানং পাতুভৰো.

তত্থ সিযা – কথং পনেতং জানিতব্বং ‘‘ভৰো জাতিযা পচ্চযো’’তি চে? বাহিরপচ্চযসমত্তেপি হীনপণীততাদিৰিসেসদস্সনতো. বাহিরানঞ্হি জনকজননিসুক্কসোণিতাহারাদীনং পচ্চযানং সমত্তেপি সত্তানং যমকানম্পি সতং হীনপণীততাদিৰিসেসো দিস্সতি. সো চ ন অহেতুকো সব্বদা চ সব্বেসঞ্চ অভাৰতো, ন কম্মভৰতো অঞ্ঞহেতুকো তদভিনিব্বত্তকসত্তানং অজ্ঝত্তসন্তানে অঞ্ঞস্স কারণস্স অভাৰতোতি কম্মভৰহেতুকোৰ. কম্মঞ্হি সত্তানং হীনপণীততাদিৰিসেসস্স হেতু. তেনাহ ভগৰা – ‘‘কম্মং সত্তে ৰিভজতি যদিদং হীনপণীততাযা’’তি (ম. নি. ৩.২৮৯). তস্মা জানিতব্বমেতং ‘‘ভৰো জাতিযা পচ্চযো’’তি.

জাতিপচ্চযা জরামরণন্তিআদীসু যস্মা অসতি জাতিযা জরামরণঞ্চেৰ সোকাদযো চ ধম্মা ন হোন্তি, জাতিযা পন সতি জরামরণঞ্চেৰ জরামরণসঙ্খাতদুক্খধম্মফুট্ঠস্স বালস্স জরামরণাদিসম্বন্ধা ৰা তেন তেন দুক্খধম্মেন ফুট্ঠস্স অনভিসম্বন্ধা ৰা সোকাদযো চ ধম্মা হোন্তি. তস্মা জাতিপচ্চযা জরামরণন্তি. সমেচ্চ অভিসমেচ্চ ধম্মন্তি ঞাণেন সমাগন্ত্ৰা চতুসচ্চধম্মং পটিৰিজ্ঝিত্ৰা.

এৰং দ্ৰাদসপদিকং পচ্চযাকারপ্পৰত্তিং দস্সেত্ৰা ইদানি ৰিৰট্টৰসেন অৰিজ্জাদীনং নিরোধদস্সনত্থং ‘‘অৰিজ্জানিরোধা সঙ্খারনিরোধোতি সমেচ্চ অভিসমেচ্চ ধম্ম’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ অৰিজ্জানিরোধাতি অৰিজ্জায অনুপ্পাদনিরোধা পুন অপ্পৰত্তিনিরোধেন. সঙ্খারনিরোধোতি সঙ্খারানং অনুপ্পাদনিরোধো হোতি. এৰং সেসপদেসুপি. ইদং দুক্খন্তিআদযো পুব্বে ৰুত্তনযা এৰ. ইমে ধম্মা অভিঞ্ঞেয্যাতি ইমে তেভূমকা ধম্মা সভাৰলক্খণাৰবোধৰসেন সোভনাকারেন, অধিকেন ঞাণেন ৰা সভাৰতো জানিতব্বা. পরিঞ্ঞেয্যাতি সামঞ্ঞলক্খণাৰবোধৰসেন, কিচ্চসমাপনৰসেন চ ব্যাপিত্ৰা জানিতব্বা. ইমে ধম্মা পহাতব্বাতি ইমে সমুদযপক্খিকা ধম্মা তেন তেন গুণঙ্গেন পহাতব্বা. ভাৰেতব্বাতি ৰড্ঢেতব্বা. সচ্ছিকাতব্বাতি পচ্চক্খং কাতব্বা. দুৰিধা সচ্ছিকিরিযা পটিলাভসচ্ছিকিরিযা চ আরম্মণসচ্ছিকিরিযা চ. ছন্নং ফস্সাযতনানন্তি চক্খাদীনং ছন্নং আযতনানং. সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চাতি উপ্পাদঞ্চ নিরোধঞ্চ.

ভূরিপঞ্ঞোতি ভূরি ৰিযাতি ভূরি, তায ভূরিপঞ্ঞায সমন্নাগতো ভূরিপঞ্ঞো. মহাপঞ্ঞোতিআদীসু মহাপঞ্ঞাদীহি সমন্নাগতোতি অত্থো.

তত্রিদং মহাপঞ্ঞাদীনং নানত্তং – কতমা মহাপঞ্ঞা? মহন্তে অত্থে পরিগ্গণ্হাতীতি মহাপঞ্ঞা. মহন্তে ধম্মে…পে… মহন্তা নিরুত্তিযো… মহন্তানি পটিভানানি পরিগ্গণ্হাতীতি মহাপঞ্ঞা. মহন্তে সীলক্খন্ধে পরিগ্গণ্হাতীতি মহাপঞ্ঞা. মহন্তে সমাধিক্খন্ধে…পে… পঞ্ঞাক্খন্ধে… ৰিমুত্তিক্খন্ধে… ৰিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধে পরিগ্গণ্হাতীতি মহাপঞ্ঞা. মহন্তানি ঠানাঠানানি…পে… মহাৰিহারসমাপত্তিযো… মহন্তানি অরিযসচ্চানি… মহন্তে সতিপট্ঠানে… সম্মপ্পধানে… ইদ্ধিপাদে… মহন্তানি ইন্দ্রিযানি … বলানি… বোজ্ঝঙ্গানি… মহন্তে অরিযমগ্গে… মহন্তানি সামঞ্ঞফলানি… মহাঅভিঞ্ঞাযো… মহন্তং পরমত্থং নিব্বানং পরিগ্গণ্হাতীতি মহাপঞ্ঞা.

কতমা পুথুপঞ্ঞা? পুথুনানাখন্ধেসু ঞাণং পৰত্ততীতি পুথুপঞ্ঞা. পুথুনানাধাতূসু…পে… পুথুনানাআযতনেসু… পুথুনানাপটিচ্চসমুপ্পাদেসু… পুথুনানাসুঞ্ঞতমনুপলব্ভেসু… পুথুনানাঅত্থেসু… ধম্মেসু… নিরুত্তীসু… পটিভানেসু… পুথুনানাসীলক্খন্ধেসু… পুথুনানাসমাধিপঞ্ঞাৰিমুত্তিৰিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধেসু… পুথুনানাঠানাঠানেসু… পুথুনানাৰিহারসমাপত্তীসু… পুথুনানাঅরিযসচ্চেসু… পুথুনানাসতিপট্ঠানেসু… সম্মপ্পধানেসু… ইদ্ধিপাদেসু… ইন্দ্রিযেসু… বলেসু… বোজ্ঝঙ্গেসু… পুথুনানাঅরিযমগ্গেসু… সামঞ্ঞফলেসু… অভিঞ্ঞাসু… পুথুনানাজনসাধারণে ধম্মে সমতিক্কম্ম পরমত্থে নিব্বানে ঞাণং পৰত্ততীতি পুথুপঞ্ঞা.

কতমা হাসপঞ্ঞা? ইধেকচ্চো হাসবহুলো ৰেদবহুলো তুট্ঠিবহুলো পামোজ্জবহুলো সীলং পরিপূরেতি. ইন্দ্রিযসংৰরং পরিপূরেতি. ভোজনে মত্তঞ্ঞুতং…পে… জাগরিযানুযোগং… সীলক্খন্ধং… সমাধিক্খন্ধং… পঞ্ঞাক্খন্ধং… ৰিমুত্তিক্খন্ধং… ৰিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধং পরিপূরেতীতি হাসপঞ্ঞা. হাসবহুলো…পে… পামোজ্জবহুলো ঠানাঠানং পটিৰিজ্ঝতীতি হাসপঞ্ঞা. হাসবহুলো ৰিহারসমাপত্তিযো পরিপূরেতীতি হাসপঞ্ঞা. হাসবহুলো অরিযসচ্চানি পটিৰিজ্ঝতীতি হাসপঞ্ঞা. সতিপট্ঠানে ভাৰেতি সম্মপ্পধানে… ইদ্ধিপাদে… ইন্দ্রিযানি… বলানি… বোজ্ঝঙ্গে… অরিযমগ্গং ভাৰেতীতি হাসপঞ্ঞা, হাসবহুলো সামঞ্ঞফলানি সচ্ছিকরোতীতি হাসপঞ্ঞা, অভিঞ্ঞাযো পটিৰিজ্ঝতীতি হাসপঞ্ঞা, হাসবহুলো পরমত্থং নিব্বানং সচ্ছিকরোতীতি হাসপঞ্ঞা.

কতমা জৰনপঞ্ঞা? যং কিঞ্চি রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে সন্তিকে ৰা, সব্বং রূপং অনিচ্চতো খিপ্পং জৰতীতি জৰনপঞ্ঞা. দুক্খতো, অনত্ততো খিপ্পং জৰতীতি জৰনপঞ্ঞা. যা কাচি ৰেদনা…পে… যা কাচি সঞ্ঞা… যে কেচি সঙ্খারা… যং কিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং…পে… যং দূরে সন্তিকে ৰা, সব্বং ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চতো… দুক্খতো… অনত্ততো খিপ্পং জৰতীতি জৰনপঞ্ঞা. চক্খুং…পে… জরামরণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চতো… দুক্খতো… অনত্ততো খিপ্পং জৰতীতি জৰনপঞ্ঞা.

রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চং খযট্ঠেন, দুক্খং ভযট্ঠেন, অনত্তা অসারকট্ঠেনাতি তুলযিত্ৰা তীরযিত্ৰা ৰিভাৰযিত্ৰা ৰিভূতং কত্ৰা রূপনিরোধে নিব্বানে খিপ্পং জৰতীতি জৰনপঞ্ঞা. ৰেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং… চক্খুং…পে… জরামরণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চং খযট্ঠেন, দুক্খং ভযট্ঠেন, অনত্তা অসারকট্ঠেনাতি তুলযিত্ৰা…পে… ৰিভূতং কত্ৰা জরামরণনিরোধে নিব্বানে খিপ্পং জৰতীতি জৰনপঞ্ঞা.

রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চং সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং খযধম্মং ৰযধম্মং ৰিরাগধম্মং নিরোধধম্মন্তি তুলযিত্ৰা…পে… ৰিভূতং কত্ৰা রূপনিরোধে নিব্বানে খিপ্পং জৰতীতি জৰনপঞ্ঞা. ৰেদনা…পে… সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং… চক্খুং…পে… জরামরণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চং…পে… নিরোধধম্মন্তি তুলযিত্ৰা…পে… ৰিভূতং কত্ৰা জরামরণনিরোধে নিব্বানে খিপ্পং জৰতীতি জৰনপঞ্ঞা.

কতমা তিক্খপঞ্ঞা? খিপ্পং কিলেসে ছিন্দতীতি তিক্খপঞ্ঞা. উপ্পন্নং কামৰিতক্কং নাধিৰাসেতি. উপ্পন্নং ব্যাপাদৰিতক্কং… উপ্পন্নং ৰিহিংসাৰিতক্কং… উপ্পন্নুপ্পন্নে পাপকে অকুসলে ধম্মে… উপ্পন্নং রাগং… উপ্পন্নং দোসং… মোহং… কোধং… উপনাহং… মক্খং… পল়াসং… ইস্সং… মচ্ছরিযং… মাযং… সাঠেয্যং… থম্ভং… সারম্ভং… মানং… অতিমানং… মদং… পমাদং… সব্বে কিলেসে… সব্বে দুচ্চরিতে… সব্বে অভিসঙ্খারে… সব্বে ভৰগামিকম্মে নাধিৰাসেতি পজহতি ৰিনোদেতি ব্যন্তীকরোতি অনভাৰং গমেতীতি তিক্খপঞ্ঞা. একম্হি আসনে চত্তারো অরিযমগ্গা, চত্তারি চ সামঞ্ঞফলানি, চতস্সো চ পটিসম্ভিদাযো, ছ অভিঞ্ঞাযো অধিগতা হোন্তি সচ্ছিকতা ফস্সিতা পঞ্ঞাযাতি তিক্খপঞ্ঞা.

কতমা নিব্বেধিকপঞ্ঞা? ইধেকচ্চো সব্বসঙ্খারেসু উব্বেগবহুলো হোতি উত্তাসবহুলো উক্কণ্ঠনবহুলো অরতিবহুলো অনভিরতিবহুলো বহিমুখো ন রমতি সব্বসঙ্খারেসু, অনিব্বিদ্ধপুব্বং অপদালিতপুব্বং লোভক্খন্ধং নিব্বিজ্ঝতি পদালেতীতি নিব্বেধিকপঞ্ঞা. অনিব্বিদ্ধপুব্বং অপদালিতপুব্বং দোসক্খন্ধং…পে… মোহক্খন্ধং… কোধং… উপনাহং…পে… সব্বে ভৰগামিকম্মে নিব্বিজ্ঝতি পদালেতীতি নিব্বেধিকপঞ্ঞা.

২৮. স সব্বধম্মেসু ৰিসেনিভূতো, যং কিঞ্চি দিট্ঠং ৰ সুতং মুতং ৰাতি সো ভূরিপঞ্ঞো খীণাসৰো যং কিঞ্চি দিট্ঠং ৰা সুতং ৰা মুতং ৰা তেসু সব্বধম্মেসু মারসেনং ৰিনাসেত্ৰা ঠিতভাৰেন ৰিসেনিভূতো. তমেৰ দস্সিন্তি তং এৰ ৰিসুদ্ধদস্সিং. ৰিৰটং চরন্তন্তি তণ্হাছদনাদিৰিগমেন ৰিৰটং হুত্ৰা চরন্তং. কেনীধ লোকস্মি ৰিকপ্পযেয্যাতি কেন ইধ লোকে তণ্হাকপ্পেন ৰা দিট্ঠিকপ্পেন ৰা কোচি ৰিকপ্পেয্য, তেসং ৰা পহীনত্তা রাগাদিনা পুব্বে ৰুত্তেনাতি.

কামা তে পঠমা সেনাতিআদীসু চতূসু গাথাসু অযমত্থো – যস্মা আদিতোৰ অগারিযভূতে সত্তে ৰত্থুকামেসু কিলেসকামা মোহযন্তি, তে অভিভুয্য অনগারিযভাৰং উপগতানং পন্তেসু ৰা সেনাসনেসু, অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেসু ৰা অধিকুসলেসু ধম্মেসু অরতি উপ্পজ্জতি. ৰুত্তঞ্চেতং – ‘‘পব্বজিতেন খো, আৰুসো, অভিরতি দুক্করা’’তি (সং. নি. ৪.৩৩১). ততো তে পরপটিবদ্ধজীৰিকত্তা খুপ্পিপাসা বাধেতি, তায বাধিতানং পরিযেসনতণ্হা চিত্তং কিলমযতি, অথ নেসং কিলন্তচিত্তানং থিনমিদ্ধং ওক্কমতি ততো ৰিসেসমনধিগচ্ছন্তানং দুরভিসম্ভৰেসু অরঞ্ঞৰনপত্থেসু সেনাসনেসু ৰিহরতং উত্রাসসঞ্ঞিতা ভীরু জাযতি, তেসং উস্সঙ্কিতপরিসঙ্কিতানং দীঘরত্তং ৰিৰেকরসমনস্সাদযমানানং ৰিহরতং ‘‘ন সিযা নু খো এস মগ্গো’’তি পটিপত্তিযং ৰিচিকিচ্ছা উপ্পজ্জতি, তং ৰিনোদেত্ৰা ৰিহরতং অপ্পমত্তকেন ৰিসেসাধিগমেন মানমক্খথম্ভা জাযন্তি, তেপি ৰিনোদেত্ৰা ৰিহরতং ততো অধিকতরং ৰিসেসাধিগমং নিস্সায লাভসক্কারসিলোকা উপ্পজ্জন্তি, লাভাদিমুচ্ছিতা ধম্মপটিরূপকানি পকাসেন্তা মিচ্ছাযসং অধিগন্ত্ৰা তত্থ ঠিতা জাতিআদীহি অত্তানং উক্কংসেন্তি, পরং ৰম্ভেন্তি. তস্মা কামাদীনং পঠমসেনাদিভাৰো ৰেদিতব্বো.

এৰমেতং দসৰিধং সেনং উদ্দিসিত্ৰা যস্মা সা কণ্হধম্মসমন্নাগতত্তা কণ্হস্স নমুচিনো উপকারায সংৰত্ততি, তস্মা নং ‘‘তৰ সেনা’’তি নিদ্দিসন্তো আহ – ‘‘এসা নমুচি তে সেনা, কণ্হস্সাভিপ্পহারিনী’’তি. তত্থ অভিপ্পহারিনীতি সমণব্রাহ্মণানং ঘাতিনী নিপ্পোথিনী, অন্তরাযকরীতি অত্থো. ন নং অসূরো জিনাতি, জেত্ৰাৰ লভতে সুখন্তি এৰং তৰ সেনং অসূরো কাযে চ জীৰিতে চ সাপেক্খো পুরিসো ন জিনাতি, সূরো পন জিনাতি, জেত্ৰাৰ মগ্গসুখং ফলসুখঞ্চ অধিগচ্ছতি.

যতো চতূহি অরিযমগ্গেহীতি যদা চতূহি নিদ্দোসনিব্বানমগ্গনসঙ্খাতেহি মগ্গেহি. মারসেনাতি মারস্স সেনা ৰচনকরা কিলেসা. পটিসেনিকরাতি পটিপক্খকরা. জিতা চাতি পরাজযমানা হনিতা চ. পরাজিতা চাতি নিগ্গহিতা চ. ভগ্গাতি ভিন্না. ৰিপ্পলুগ্গাতি চুণ্ণৰিচুণ্ণা. পরম্মুখাতি ৰিমুখভাৰং পাপিতা. ৰিসেনিভূতোতি নিক্কিলেসো হুত্ৰা ঠিতো.

ৰোদাতদস্সিন্তি ব্যৰদাতদস্সিং. তানি ছদনানীতি এতানি তণ্হাদিকিলেসছদনানি. ৰিৰটানীতি পাকটীকতানি. ৰিদ্ধংসিতানীতি ঠিতট্ঠানতো অপহতানি. উগ্ঘাটিতানীতি উপ্পাটিতানি. সমুগ্ঘাটিতানীতি ৰিসেসেন উপ্পাটিতানি.

২৯. ন কপ্পযন্তীতি গাথায সম্বন্ধো অত্থো চ – কিঞ্চ ভিয্যো? তে হি তাদিসা সন্তো দ্ৰিন্নং কপ্পানং পুরেক্খারানঞ্চ কেনচি ন কপ্পযন্তি, ন পুরেক্খরোন্তি. পরমত্থং অচ্চন্তসুদ্ধিং অধিগতত্তা অনচ্চন্তসুদ্ধিংযেৰ অকিরিযসস্সতদিট্ঠিং ‘‘অচ্চন্তসুদ্ধী’’তি ন তে ৰদন্তি. আদানগন্থং গতিতং ৰিসজ্জাতি চতুব্বিধম্পি রূপাদীনং আদাযকত্তা আদানগন্থং অত্তনো চিত্তসন্তানে গথিতং বদ্ধং অরিযমগ্গসত্থেন ৰিস্সজ্জ ছিন্দিত্ৰা. সেসং পাকটমেৰ.

অচ্চন্তসুদ্ধিন্তি অচ্চন্তং পরমত্থং সুদ্ধিং. সংসারসুদ্ধিন্তি সংসারতো সুদ্ধিং. অকিরিযদিট্ঠিন্তি করোতো ন করীযতি পাপন্তি অকিরিযদিট্ঠিং. সস্সতৰাদন্তি ‘‘নিচ্চো ধুৰো সস্সতো’’তি ৰচনং. ন ৰদন্তি ন কথেন্তি.

গন্থাতি নামকাযং গন্থেন্তি, চুতিপটিসন্ধিৰসেন ৰট্টস্মিং ঘটেন্তীতি গন্থা. অভিজ্ঝা চ সা নামকাযঘটনৰসেন গন্থো চাতি অভিজ্ঝাকাযগন্থো. হিতসুখং ব্যাপাদযতীতি ব্যাপাদো. ব্যাপাদো চ সো ৰুত্তনযেন গন্থো চাতি ব্যাপাদো কাযগন্থো. সীলব্বতপরামাসোতি ‘‘ইতো বহিদ্ধা সমণব্রাহ্মণানং সীলেন সুদ্ধি ৰতেন সুদ্ধী’’তি (ধ. স. ১১৪৩, ১২২২) পরতো আমাসো. ইদংসচ্চাভিনিৰেসোতি সব্বঞ্ঞুভাসিতম্পি পটিক্খিপিত্ৰা ‘‘সস্সতো লোকো, ইদমেৰ সচ্চং, মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি (ধ. স. ১১৪৪) ইমিনা আকারেন অভিনিৰেসো ইদংসচ্চাভিনিৰেসো. অত্তনো দিট্ঠিযা রাগোতি অত্তনা অভিনিৰিসিত্ৰা গহিতায দিট্ঠিযা ছন্দরাগো. পরৰাদেসু আঘাতোতি পরস্স ৰচনেসু কোপো. অপ্পচ্চযোতি অতুট্ঠাকারো. অত্তনো সীলং ৰাতি অত্তনা সমাদিন্নং গোসীলাদিসীলং ৰা. অত্তনো দিট্ঠীতি অত্তনা গহিতা পরামট্ঠা দিট্ঠি. তেহি গন্থেহীতি এতেহি ৰুত্তেহি নামকাযঘটনেহি. রূপং আদিযন্তীতি চতুসমুট্ঠানিকং রূপারম্মণং আদিযন্তি গণ্হন্তি. উপাদিযন্তীতি উপগন্ত্ৰা গণ্হন্তি তণ্হাগহণেন. পরামসন্তি দিট্ঠিগহণেন. অভিনিৰিসন্তি মানগহণেন. ৰট্টন্তি তেভূমকৰট্টং. গন্থেতি বন্ধনে.

ৰোসজ্জিত্ৰা ৰাতি সম্মা ৰিস্সজ্জিত্ৰা ৰা. গথিতেতি বন্ধনে. গন্থিতেতি গন্থনেন গন্থিতে. ৰিবন্ধেতি ৰিসেসেন বন্ধে. আবন্ধেতি অনেকৰিধেন বন্ধে. পলিবুদ্ধেতি অমুঞ্চিতে. বন্ধনে পোটযিত্ৰাতি তণ্হামানদিট্ঠিবন্ধনানি পপ্পোটযিত্ৰা. ৰিসজ্জাতি চজিত্ৰা.

ইমে পন চত্তারো গন্থে কিলেসপটিপাটিযাপি আহরিতুং ৰট্টতি, মগ্গপটিপাটিযাপি – কিলেসপটিপাটিযা অভিজ্ঝাকাযগন্থো অরহত্তমগ্গেন পহীযতি, ব্যাপাদো কাযগন্থো অনাগামিমগ্গেন, সীলব্বতপরামাসো কাযগন্থো ইদংসচ্চাভিনিৰেসো কাযগন্থো সোতাপত্তিমগ্গেন. মগ্গপটিপাটিযা সীলব্বতপরামাসো কাযগন্থো ইদংসচ্চাভিনিৰেসো কাযগন্থো সোতাপত্তিমগ্গেন, ব্যাপাদো কাযগন্থো অনাগামিমগ্গেন, অভিজ্ঝাকাযগন্থো অরহত্তমগ্গেনাতি. এতে চত্তারো গন্থা যস্স সংৰিজ্জন্তি, তং চুতিপটিসন্ধিৰসেন ৰট্টস্মিং গন্থেন্তি ঘটেন্তীতি গন্থা. তে চতুপ্পভেদা অভিজ্ঝাযন্তি এতায, সযং ৰা অভিজ্ঝাযতি, অভিজ্ঝাযনমত্তমেৰ ৰা এসাতি অভিজ্ঝা. লোভোযেৰ নামকাযং গন্থেতি চুতিপটিসন্ধিৰসেন ৰট্টস্মিং ঘটেতীতি কাযগন্থো. ব্যাপজ্জতি তেন চিত্তং পূতিভাৰং গচ্ছতি, ব্যাপাদযতি ৰা ৰিনযাচাররূপসম্পত্তিহিতসুখাদীনীতি ব্যাপাদো. ‘‘ইতো বহিদ্ধা সমণব্রাহ্মণানং সীলেন সুদ্ধি ৰতেন সুদ্ধী’’তি পরামসনং সীলব্বতপরামাসো, সব্বঞ্ঞুভাসিতম্পি পটিক্খিপিত্ৰা ‘‘সস্সতো লোকো, ইদমেৰ সচ্চং, মোঘমঞ্ঞ’’ন্তিআদিনা আকারেন অভিনিৰিসতীতি ইদংসচ্চাভিনিৰেসো. যথা ৰয্হং ৰাতিআদিং ৰয্হাদিৰিসঙ্খরণং গন্থানং ৰিযোগকরণে উপমং দস্সেন্তো আহ.

ন জনেন্তীতি ন উপ্পাদেন্তি. ন সঞ্জনেন্তীতি ন নিব্বত্তেন্তি. নাভিনিব্বত্তেন্তীতি উপসগ্গৰসেন পদং ৰড্ঢিতং. ন সঞ্জনেন্তীতি উপ্পাদক্খণং. ন নিব্বত্তেন্তি নাভিনিব্বত্তেন্তীতি পৰত্তিক্খণং সন্ধায ৰুত্তং.

৩০. সীমাতিগোতি গাথা একপুগ্গলাধিট্ঠানায দেসনায ৰুত্তা. পুব্বসদিসো এৰ পনস্সা সম্বন্ধো, সো এৰং অত্থৰণ্ণনায সদ্ধিং ৰেদিতব্বো – কিঞ্চ ভিয্যো? সো ঈদিসো ভূরিপঞ্ঞো চতুন্নং কিলেসসীমানং অতীতত্তা সীমাতিগো, বাহিতপাপত্তা চ ব্রাহ্মণো, ইত্থম্ভূতস্স চ তস্স নত্থি, পরচিত্তপুব্বেনিৰাসঞাণেহি ঞত্ৰা ৰা মংসদিব্বচক্খূহি দিস্ৰা ৰা কিঞ্চি সমুগ্গহীতং, অভিনিৰিট্ঠন্তি ৰুত্তং হোতি. সো চ কামরাগাভাৰতো ন রাগরাগী রূপারূপরাগাভাৰতো ন ৰিরাগরত্তো, যতো এৰংৰিধস্স তস্স ‘‘ইদং পরম’’ন্তি কিঞ্চি ইধ উগ্গহীতং নত্থীতি অরহত্তনিকূটেন দেসনং নিট্ঠাপেসি.

চতস্সো সীমাযোতি চত্তারো পরিচ্ছেদা. দিট্ঠানুসযোতি দিট্ঠি চ সা অপ্পহীনট্ঠেন অনুসযো চাতি দিট্ঠানুসযো. ৰিচিকিচ্ছানুসযাদীসুপি এসেৰ নযো. কেনট্ঠেন অনুসযা? অনুসযনট্ঠেন. কো এস অনুসযট্ঠো নামাতি? অপ্পহীনট্ঠো. এতে হি অপ্পহীনট্ঠেন তস্স তস্স সন্তানে অনুসেন্তি নাম, তস্মা ‘‘অনুসযা’’তি ৰুচ্চন্তি. অনুসেন্তীতি অনুরূপং কারণং লভিত্ৰা উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো. অথাপি সিযা – অনুসযট্ঠো নাম অপ্পহীনাকারো, অপ্পহীনাকারো চ ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৰত্তুং ন যুজ্জতি, তস্মা ন অনুসযা উপ্পজ্জন্তীতি. তত্রিদং পটিৰচনং – অপ্পহীনাকারো অনুসযো, অনুসযোতি পন অপ্পহীনট্ঠেন থামগতা কিলেসা ৰুচ্চন্তি. সো চিত্তসম্পযুত্তো সারম্মণো সপ্পচ্চযট্ঠেন সহেতুকো একন্তাকুসলো অতীতোপি হোতি অনাগতোপি পচ্চুপ্পন্নোপি, তস্মা ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৰত্তুং যুজ্জতি.

তত্রিদং পমাণং – পটিসম্ভিদাযং তাৰ অভিসমযকথাযং (পটি. ম. ৩.২১) ‘‘পচ্চুপ্পন্নে কিলেসে পজহতী’’তি পুচ্ছিত্ৰা অনুসযানং পচ্চুপ্পন্নভাৰস্স অত্থিতায ‘‘থামগতো অনুসযং পজহতী’’তি ৰুত্তং. ধম্মসঙ্গণিযং মোহস্স পদভাজনে (ধ. স. ৩৯০) ‘‘অৰিজ্জানুসযো অৰিজ্জাপরিযুট্ঠানং, অৰিজ্জালঙ্গী মোহো অকুসলমূলং, অযং তস্মিং সমযে মোহো হোতী’’তি অকুসলচিত্তেন সদ্ধিং অৰিজ্জানুসযস্স উপ্পন্নভাৰো ৰুত্তো. কথাৰত্থুস্মিং ‘‘অনুসযা অব্যাকতা অনুসযা অহেতুকা অনুসযা চিত্তৰিপ্পযুত্তা’’তি (কথা. ৬০৫) সব্বে ৰাদা পটিসেধিতা. অনুসযযমকে সত্তন্নং মহাৰারানং অঞ্ঞতরস্মিং উপ্পজ্জনৰারে ‘‘যস্স কামরাগানুসযো উপ্পজ্জতি তস্স পটিঘানুসযো উপ্পজ্জতী’’তিআদি ৰুত্তং. তস্মা ‘‘অনুসেন্তীতি অনুরূপং কারণং লভিত্ৰা উপ্পজ্জন্তী’’তি যং ৰুত্তং, তং ইমিনা তন্তিপ্পমাণেন সুৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. যম্পি ‘‘চিত্তসম্পযুত্তো সারম্মণো’’তিআদি ৰুত্তং, তম্পি সুৰুত্তমেৰ. অনুসযো হি নামেস পরিনিপ্ফন্নো চিত্তসম্পযুত্তো অকুসলধম্মোতি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং.

তত্থ দিট্ঠানুসযো চতূসু দিট্ঠিসম্পযুত্তেসু, ৰিচিকিচ্ছানুসযো ৰিচিকিচ্ছাসহগতে, অৰিজ্জানুসযো দ্ৰাদসসু অকুসলচিত্তেসু সহজাতৰসেন আরম্মণৰসেন চ; তযোপি অৰসেসতেভূমকধম্মেসু আরম্মণৰসেন দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছামোহা. কামরাগানুসযো চেত্থ লোভসহগতচিত্তেসু সহজাতৰসেন আরম্মণৰসেন চ, মনাপেসু অৰসেসকামাৰচরধম্মেসু আরম্মণৰসেন উপ্পজ্জমানো লোভো. পটিঘানুসযো দোমনস্সসহগতচিত্তেসু সহজাতৰসেন আরম্মণৰসেন চ, অমনাপেসু অৰসেসকামাৰচরধম্মেসু আরম্মণৰসেনেৰ উপ্পজ্জমানো দোসো. মানানুসযো দিট্ঠিৰিপ্পযুত্তলোভসহগতচিত্তেসু সহজাতৰসেন আরম্মণৰসেন চ, দুক্খৰেদনাৰজ্জেসু অৰসেসকামাৰচরধম্মেসু রূপারূপাৰচরধম্মেসু চ আরম্মণৰসেনেৰ উপ্পজ্জমানো মানো. ভৰরাগানুসযো চতূসু দিট্ঠিৰিপ্পযুত্তেসু উপ্পজ্জমানোপি সহজাতৰসেন ৰুত্তো. আরম্মণৰসেনেৰ পন রূপারূপাৰচরধম্মেসু উপ্পজ্জমানো লোভো ৰুত্তো.

তত্থ দিট্ঠানুসযোতি দ্ৰাসট্ঠিৰিধা দিট্ঠি. ৰিচিকিচ্ছানুসযোতি অট্ঠৰত্থুকা ৰিচিকিচ্ছা. তদেকট্ঠা চ কিলেসাতি সহজেকট্ঠৰসেন দিট্ঠিযা ৰিচিকিচ্ছায, সহজেকট্ঠৰসেন একতো ঠিতা. মানানুসযোতি নৰৰিধমানো. পরমত্থঞাণেন ৰা ঞত্ৰাতি পরেসং চিত্তাচারজাননপঞ্ঞায জানিত্ৰা, চেতোপরিযঞাণেন জানিত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণেন ৰাতি অতীতে নিৰুট্ঠক্খন্ধানুস্সরণঞাণেন জানিত্ৰা. মংসচক্খুনা ৰাতি পকতিচক্খুনা. দিব্বচক্খুনা ৰাতি দিব্বসদিসেন দিব্বৰিহারসন্নিস্সিতেন ৰা দিব্বচক্খুনা পস্সিত্ৰা. রাগরত্তাতি রাগেন রঞ্জিতা. যে পঞ্চসু কামগুণেসূতি যে পঞ্চসু রূপাদিৰত্থুকামকোট্ঠাসেসু. ৰিরাগরত্তাতি ৰিরাগসঙ্খাতাসু রূপারূপসমাপত্তীসু অতিরত্তা অল্লীনা. যতো কামরাগো চাতি যদা কামভৰে রাগো চ. রূপারূপরাগেসুপি এসেৰ নযো.

সদ্ধম্মপ্পজ্জোতিকায মহানিদ্দেসট্ঠকথায

সুদ্ধট্ঠকসুত্তনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.