২. গুহট্ঠকসুত্তনিদ্দেসৰণ্ণনা
৭. দুতিযে – সত্তোতি লগ্গো. গুহাযন্তি কাযে. কাযো হি রাগাদীনং ৰাল়ানং ৰসনোকাসতো ‘‘গুহা’’তি ৰুচ্চতি. বহুনাভিছন্নোতি বহুনা রাগাদিকিলেসজাতেন অভিচ্ছন্নো. এতেন অজ্ঝত্তবন্ধনং ৰুত্তং. তিট্ঠন্তি রাগাদিৰসেন তিট্ঠন্তো. মোহনস্মিং পগাল়্হোতি মোহনং ৰুচ্চতি কামগুণো. এত্থ হি দেৰমনুস্সা মুয্হন্তি তেসু অজ্ঝোগাল়্হা হুত্ৰা; এতেন বাহিরবন্ধনং ৰুত্তং. দূরে ৰিৰেকা হি তথাৰিধো সোতি সো তথারূপো নরো তিৰিধাপি কাযৰিৰেকাদিৰিৰেকা দূরে, অনাসন্নে. কিংকারণা? কামা হি লোকে ন হি সুপ্পহাযাতি যস্মা লোকে কামা সুপ্পহাযা ন হোন্তি, তস্মাতি ৰুত্তং হোতি.
সত্তোতি হি খো ৰুত্তন্তি ‘‘সত্তো, নরো, মানৰো’’তি এৰমাদিনা নযেন কথিতোযেৰ. গুহা তাৰ ৰত্তব্বাতি গুহা তাৰ কথেতব্বা. কাযোতি ৰাতিআদীসু অযং তাৰ পদযোজনা – কাযো ইতি ৰা গুহা ইতি ৰা…পে… কুম্ভো ইতি ৰাতি. তত্থ কাযোতি ‘‘কুচ্ছিতানং আযোতি কাযো’’তিআদিনা হেট্ঠা সতিপট্ঠানকথাযং ৰুত্তোযেৰ. রাগাদিৰাল়ানং ৰসনোকাসট্ঠেন গুহা, ‘‘পটিচ্ছাদনট্ঠেনা’’তিপি একে. ‘‘দূরঙ্গমং একচরং, অসরীরং গুহাসয’’ন্তিআদীসু (ধ. প. ৩৭) ৰিয. রাগাদীহি ঝাপনট্ঠেন দেহো ‘‘তে হিত্ৰা মানুসং দেহ’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৩২ থোকং ৰিসদিসং) ৰিয. পমত্তকরণট্ঠেন সন্দেহো ‘‘ভিজ্জতি পূতিসন্দেহো, মরণন্তঞ্হি জীৰিত’’ন্তিআদীসু (ধ. প. ১৪৮) ৰিয. সংসারে সঞ্চরণট্ঠেন নাৰা ‘‘সিঞ্চ ভিক্খু ইমং নাৰং, সিত্তা তে লহুমেস্সতী’’তিআদীসু (ধ. প. ৩৬৯) ৰিয. ইরিযাপথস্স অত্থিভাৰট্ঠেন রথো ‘‘রথো সীলপরিক্খারো, ঝানক্খো চক্কৰীরিযো’’তিআদীসু (সং. নি. ৫.৪) ৰিয. অচ্চুগ্গতট্ঠেন ধজো ‘‘ধজো রথস্স পঞ্ঞাণ’’ন্তিআদীসু (জা. ২.২২.১৮৪১) ৰিয.
কিমিকুলানং আৰাসভাৰেন ৰম্মিকো ‘‘ৰম্মিকোতি খো, ভিক্খু, ইমস্সেতং চাতুমহাভূতিকস্স কাযস্স অধিৰচন’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.২৫১) ৰিয. যথেৰ হি বাহিরকো ৰম্মিকো, ৰমতি ৰন্তকো ৰন্তুস্সযো ৰন্তসিনেহসম্বদ্ধোতি চতূহি কারণেহি ‘‘ৰম্মিকো’’তি ৰুচ্চতি. সো হি অহিনকুলউন্দূরঘরগোল়িকাদযো নানপ্পকারে পাণকে ৰমতীতি ৰম্মিকো. উপচিকাহি ৰন্তকোতি ৰম্মিকো. উপচিকাহি ৰমিত্ৰা মুখতুণ্ডকেহি উক্খিত্তপংসুচুণ্ণেন কটিপ্পমাণেনপি পোরিসপ্পমাণেনপি উস্সিতোতি ৰম্মিকো. উপচিকাহি ৰন্তখেল়সিনেহেন আবদ্ধতায সত্তসত্তাহং দেৰে ৰস্সন্তেপি ন ৰিপ্পকিরীযতি, নিদাঘেপি ততো পংসুমুট্ঠিং গহেত্ৰা তস্মিং মুট্ঠিনা পীল়িযমানে সিনেহো নিক্খমতি, এৰং ৰন্তসিনেহেন সম্বদ্ধোতি ৰম্মিকো. এৰমযং কাযোপি ‘‘অক্খিম্হা অগ্গিগূথকো’’তিআদিনা নযেন নানপ্পকারং অসুচিকলিমলং ৰমতীতি ৰম্মিকো. বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধখীণাসৰা ইমস্মিং অত্তভাৰে নিকন্তিপরিযাদানেন অত্তভাৰং ছড্ডেত্ৰা গতাতি অরিযেহি ৰন্তকোতিপি ৰম্মিকো. যেহি চাযং তীহি অট্ঠিসতেহি উস্সিতো নহারুসম্বদ্ধো মংসাৰলেপনো অল্লচম্মপরিযোনদ্ধো ছৰিরঞ্জিতো সত্তে ৰঞ্চেতি, তং সব্বং অরিযেহি ৰন্তমেৰাতি ৰন্তুস্সযোতিপি ৰম্মিকো. ‘‘তণ্হা জনেতি পুরিসং, চিত্তমস্স ৰিধাৰতী’’তি (সং. নি. ১.৫৫-৫৭) এৰং তণ্হায জনিতত্তা অরিযেহি ৰন্তেনেৰ তণ্হাসিনেহেন সম্বদ্ধো অযন্তি ৰন্তসিনেহেন সম্বদ্ধোতিপি ৰম্মিকো. যথা চ ৰম্মিকস্স অন্তো নানপ্পকারা পাণকা তত্থেৰ জাযন্তি, উচ্চারপস্সাৰং করোন্তি, গিলানা সযন্তি, মতা নিপতন্তি. ইতি সো তেসং সূতিঘরং ৰচ্চকুটি গিলানসালা সুসানঞ্চ হোতি. এৰং খত্তিযমহাসালাদীনম্পি কাযো ‘‘অযং গোপিতরক্খিতো মণ্ডিতপসাদিতো মহানুভাৰানং কাযো’’তি অচিন্তেত্ৰা ছৰিনিস্সিতা পাণা চম্মনিস্সিতা পাণা মংসনিস্সিতা পাণা নহারুনিস্সিতা পাণা অট্ঠিনিস্সিতা পাণা অট্ঠিমিঞ্জনিস্সিতা পাণাতি এৰং কুলগণনায অসীতিমত্তানি কিমিকুলসহস্সানি অন্তোকাযস্মিংযেৰ জাযন্তি, উচ্চারপস্সাৰং করোন্তি, গেলঞ্ঞেন আতুরিতানি সযন্তি, মতামতা নিপতন্তি. ইতি অযম্পি তেসং পাণানং সূতিঘরং ৰচ্চকুটি গিলানসালা সুসানঞ্চ হোতীতি ‘‘ৰম্মিকো’’তি সঙ্খং গতো.
মনাপামনাপপতনট্ঠেন নগরং ‘‘সক্কাযনগর’’ন্তিআদীসু ৰিয. রোগাদীনং নীল়ভাৰেন কুলাৰকভাৰেন নীল়ং ‘‘রোগনীল়ং পভঙ্গুর’’ন্তিআদীসু (ধ. প. ১৪৮) ৰিয. পটিসন্ধিযা নিৰাসগেহট্ঠেন কুটি ‘‘পঞ্চদ্ৰারাযং কুটিকাযং পসক্কিযা’’তিআদীসু (থেরগা. ১২৫) ৰিয. পূতিভাৰেন গণ্ডো ‘‘রোগোতি ভিক্খৰে, গণ্ডোতি ভিক্খৰে, সল্লোতি ভিক্খৰে, কাযস্সেতং অধিৰচন’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৯.১৫) ৰিয. ভিজ্জনট্ঠেন কুম্ভো ‘‘কুম্ভূপমং কাযমিমং ৰিদিত্ৰা’’তিআদীসু (ধ. প. ৪০) ৰিয. কাযস্সেতং অধিৰচনন্তি এতং ৰুত্তপ্পকারং চতুমহাভূতমযস্স কুচ্ছিতধম্মানং আযস্স অধিৰচনং, কথনন্তি অত্থো. গুহাযন্তি সরীরস্মিং. সত্তোতি অল্লীনো. ৰিসত্তোতি ৰণ্ণরাগাদিৰসেন ৰিৰিধো অল্লীনো. সণ্ঠানরাগৰসেন আসত্তো. তত্থেৰ ‘‘সুভং সুখ’’ন্তি গহণৰসেন লগ্গো. অত্তগ্গহণৰসেন লগ্গিতো. পলিবুদ্ধোতি ফস্সরাগৰসেন অমুঞ্চিত্ৰা ঠিতো. ভিত্তিখিলেতি ভিত্তিযং আকোটিতখাণুকে. নাগদন্তেতি তথেৰ হত্থিদন্তসদিসে ৰঙ্কদণ্ডকে. সত্তন্তি ভিত্তিখিলে লগ্গং. ৰিসত্তন্তি নাগদন্তে লগ্গং. আসত্তন্তি চীৰরৰংসে লগ্গং. লগ্গন্তি চীৰররজ্জুযা লগ্গং. লগ্গিতন্তি পীঠপাদে লগ্গং. পলিবুদ্ধন্তি মঞ্চপাদে লগ্গন্তি এৰমাদিনা নযেন যোজেতব্বং.
লগ্গনাধিৰচনন্তি ৰিসেসেন অল্লীযনকথনং. ছন্নোতি ৰুত্তপ্পকারেহি কিলেসেহি ছাদিতো. পুনপ্পুনং উপ্পত্তিৰসেন উপরূপরি ছন্নোতি উচ্ছন্নো. আৰুতোতি আৰরিতো. নিৰুতোতি ৰারিতো. ওফুতোতি অৰত্থরিত্ৰা ছাদিতো. পিহিতোতি ভাজনেন উক্খলিমুখং ৰিয পলিগুণ্ঠিতো. পটিচ্ছন্নোতি আৰটো. পটিকুজ্জিতোতি অধোমুখং ঠপিতো. তত্থ তিণপণ্ণাদীহি ছাদিতং ৰিয ছন্নো. উচ্ছন্নো নদিং আৰরণসেতু ৰিয. আৰুতো জনসঞ্চরণমগ্গাৰরণং ৰিয.
ৰিনিবদ্ধো মানৰসেনাতি নানাৰিধেন মানাতিমানৰসেন নানাৰিধে আরম্মণে বদ্ধো হুত্ৰা তিট্ঠতি. পরামট্ঠো দিট্ঠিৰসেনাতি দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠীনং ৰসেন পরামট্ঠো আমসিত্ৰা গহিতো. ৰিক্খেপগতো উদ্ধচ্চৰসেনাতি আরম্মণে অসন্তিট্ঠনৰসেন চিত্তৰিক্খেপং পত্তো উপগতো. অনিট্ঠঙ্গতো ৰিচিকিচ্ছাৰসেনাতি রতনত্তযাদীসু কঙ্খাসঙ্খাতায ৰিচিকিচ্ছায ৰসেন সন্নিট্ঠানং অপ্পত্তো. থামগতো অনুসযৰসেনাতি দুন্নীহরণঅপ্পহীনানুসযৰসেন থিরভাৰং পত্তো উপগতো হুত্ৰা তিট্ঠতি.
রূপূপযন্তি তণ্হাদিট্ঠূপযৰসেন রূপং উপগন্ত্ৰা আরম্মণং কত্ৰা. ৰিঞ্ঞাণং তিট্ঠমানং তিট্ঠতীতি তস্মিং আরম্মণে রূপারম্মণং ৰিঞ্ঞাণং তিট্ঠন্তং তিট্ঠতি. রূপারম্মণং রূপপতিট্ঠন্তি রূপমেৰ আরম্মণং আলম্বিত্ৰা রূপমেৰ পতিট্ঠং কত্ৰা. নন্দূপসেচনন্তি সপ্পীতিকতণ্হোদকেন আসিত্তং ৰিঞ্ঞাণং. ৰুদ্ধিন্তি ৰুদ্ধিভাৰং. ৰিরূল়্হিন্তি জৰনৰসেন উপরিতো ৰিরূল়্হিভাৰং. ৰেপুল্লন্তি তদারম্মণৰসেন ৰেপুল্লং.
অত্থি রাগোতিআদীনি লোভস্সেৰ নামানি. সো হি রঞ্জনৰসেন রাগো, নন্দনৰসেন নন্দী, তণ্হাযনৰসেন তণ্হাতি ৰুচ্চতি. পতিট্ঠিতং তত্থ ৰিঞ্ঞাণং ৰিরূল়্হন্তি কম্মং জৰাপেত্ৰা পটিসন্ধিআকড্ঢনসমত্থতায পতিট্ঠিতঞ্চেৰ ৰিরূল়্হঞ্চ. যত্থাতি তেভূমকৰট্টে ভুম্মং. সব্বত্থ ৰা পুরিমপদে এতং ভুম্মং. অত্থি তত্থ সঙ্খারানং ৰুদ্ধীতি ইদং ইমস্মিং ৰিপাকৰট্টে ঠিতস্স আযতিং ৰট্টহেতুকে সঙ্খারে সন্ধায ৰুত্তং. যত্থ অত্থি আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তীতি যস্মিং ঠানে আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তি অত্থি. তত্থ পুরিমসুত্তং রূপাদিআরম্মণলগ্গনৰসেন ৰুত্তং, দুতিযসুত্তং তদেৰারম্মণং অভিনন্দনৰসেন ৰুত্তং, ততিযং ৰিঞ্ঞাণপতিট্ঠানৰসেন ৰুত্তং, চতুত্থং চতুব্বিধআহারৰসেন, কুসলাকুসলৰিঞ্ঞাণপতিট্ঠানৰসেন ৰুত্তন্তি ঞাতব্বং.
যেভুয্যেনাতি পাযেন. মুয্হন্তীতি মোহং আপজ্জন্তি. সম্মুয্হন্তীতি ৰিসেসেন মুয্হন্তি. সম্পমুয্হন্তীতি সব্বাকারেন মুয্হন্তি. অথ ৰা রূপারম্মণং পটিচ্চ মুয্হন্তি, সদ্দারম্মণং পটিচ্চ সম্মুয্হন্তি, মুতারম্মণং পটিচ্চ সম্পমুয্হন্তি. অৰিজ্জায অন্ধীকতাতি অট্ঠসু ঠানেসু অঞ্ঞাণায অৰিজ্জায অন্ধীকতা. ‘‘গতা’’তি ৰা পাঠো, অন্ধভাৰং উপগতাতি অত্থো. পগাল়্হোতি পৰিট্ঠো. ওগাল়্হোতি হেট্ঠাভাগং পৰিট্ঠো. অজ্ঝোগাল়্হোতি অধিওগাহিত্ৰা অৰত্থরিত্ৰা ৰিসেসেন পৰিট্ঠো নিমুগ্গোতি অধোমুখং হুত্ৰা পৰিট্ঠো. অথ ৰা দস্সনসংসগ্গেন ওগাল়্হো. সৰনসংসগ্গেন অজ্ঝোগাল়্হো. ৰচনসংসগ্গেন নিমুগ্গো. সপ্পুরিসসংসগ্গৰিরহিতো ৰা ওগাল়্হো. সদ্ধম্মসেৰনৰিরহিতো ৰা অজ্ঝোগাল়্হো. ধম্মানুধম্মপটিপত্তিৰিরহিতো ৰা নিমুগ্গো.
ৰিৰেকাতি ৰিৰিত্তি, ৰিৰিচ্চনং ৰা ৰিৰেকো. তযোতি গণনপরিচ্ছেদো. কাযৰিৰেকোতি কাযেন ৰিৰিত্তি, ৰিনা অপসক্কনং. চিত্তৰিৰেকাদীসুপি এসেৰ নযো. ইধ ভিক্খূতি ইমস্মিং সাসনে. সংসারে ভযং ইক্খনতো ভিক্খু. ৰিৰিত্তন্তি সুঞ্ঞং, অপ্পসদ্দং অপ্পনিগ্ঘোসন্তি অত্থো. এতদেৰ হি সন্ধায ৰিভঙ্গে ‘‘ৰিৰিত্তন্তি সন্তিকে চেপি সেনাসনং হোতি, তঞ্চ অনাকিণ্ণং গহট্ঠেহি পব্বজিতেহি, তেন তং ৰিৰিত্ত’’ন্তি (ৰিভ. ৫২৬) ৰুত্তং. সেতি চেৰ আসতি চ এত্থাতি সেনাসনং, মঞ্চপীঠাদীনমেতমধিৰচনং. তেনাহ –
‘‘সেনাসনন্তি মঞ্চোপি সেনাসনং, পীঠম্পি… ভিসিপি… বিব্বোহনম্পি… ৰিহারোপি… অড্ঢযোগোপি… পাসাদোপি… অট্টোপি… মাল়োপি… লেণম্পি… গুহাপি… রুক্খমূলম্পি… ৰেল়ুগুম্বোপি… যত্থ ৰা পন ভিক্খূ পটিক্কমন্তি, সব্বমেতং সেনাসন’’ন্তি (ৰিভ. ৫২৭).
অপি চ ৰিহারো অড্ঢযোগো পাসাদো হম্মিযং গুহাতি ইদং ৰিহারসেনাসনং নাম. মঞ্চো পীঠং ভিসি বিব্বোহনন্তি ইদং মঞ্চপীঠসেনাসনং নাম. চিমিলিকা চম্মখণ্ডো তিণসন্থারো পণ্ণসন্থারোতি ইদং সন্থতসেনাসনং নাম. যত্থ ৰা পন ভিক্খূ পটিক্কমন্তি, ইদং ওকাসসেনাসনং নামাতি এৰং চতুব্বিধং সেনাসনং হোতি. তং সব্বম্পি সেনাসনগ্গহণেন গহিতমেৰ.
ইধ পনস্স সকুণসদিসস্স চাতুদ্দিসস্স ভিক্খুনো অনুচ্ছৰিকসেনাসনং দস্সেন্তো ‘‘অরঞ্ঞং রুক্খমূল’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ অরঞ্ঞন্তি ‘‘নিক্খমিত্ৰা বহি ইন্দখীলা সব্বমেতং অরঞ্ঞ’’ন্তি (ৰিভ. ৫২৯) ইদং ভিক্খুনীনং ৰসেন আগতং. ‘‘আরঞ্ঞকং নাম সেনাসনং পঞ্চধনুসতিকং পচ্ছিম’’ন্তি (পারা. ৬৫৪) ইদং পন ইমস্স ভিক্খুনো অনুরূপং. তস্স লক্খণং ৰিসুদ্ধিমগ্গে ধুতঙ্গনিদ্দেসে (ৰিসুদ্ধি. ১.৩১) ৰুত্তং. রুক্খমূলন্তি যংকিঞ্চি সন্তচ্ছাযং ৰিৰিত্তং রুক্খমূলং. পব্বতন্তি সেলং. তত্থ হি উদকসোণ্ডীসু উদককিচ্চং কত্ৰা সীতায রুক্খচ্ছাযায নিসিন্নস্স নানাদিসাসু খাযমানাসু সীতেন ৰাতেন বীজিযমানস্স চিত্তং একগ্গং হোতি. কন্দরন্তি কং ৰুচ্চতি উদকং, তেন দারিতং, উদকেন ভিন্নং পব্বতপদেসং. যং ‘‘নদীতুম্ব’’ন্তিপি ‘‘নদীকুঞ্জ’’ন্তিপি ৰদন্তি. তত্থ হি রজতপট্টসদিসা ৰালুকা হোতি, মত্থকে মণিৰিতানং ৰিয ৰনগহনং, মণিখন্ধসদিসং উদকং সন্দতি. এৰরূপং কন্দরং ওরুয্হ পানীযং পিৰিত্ৰা গত্তানি সীতানি কত্ৰা ৰালুকং উস্সাপেত্ৰা পংসুকূলচীৰরং পঞ্ঞপেত্ৰা নিসিন্নস্স সমণধম্মং করোতো চিত্তং একগ্গং হোতি. গিরিগুহন্তি দ্ৰিন্নং পব্বতানং অন্তরং, একস্মিংযেৰ ৰা উমঙ্গসদিসং মহাৰিৰরং. সুসানলক্খণং ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.৩৪) ৰুত্তং.
ৰনপত্থন্তি গামন্তং অতিক্কমিত্ৰা মনুস্সানং অনুপচারট্ঠানং যত্থ ন কসন্তি ন ৰপন্তি. তেনেৰাহ ‘‘ৰনপত্থন্তি দূরানমেতং সেনাসনানং অধিৰচন’’ন্তিআদি (ৰিভ. ৫৩১). অব্ভোকাসন্তি অচ্ছন্নং. আকঙ্খমানো পনেত্থ চীৰরকুটিং কত্ৰা ৰসতি. পলালপুঞ্জন্তি পলালরাসিং. মহাপলালপুঞ্জতো হি পলালং নিক্কড্ঢিত্ৰা পব্ভারলেণসদিসে আলযে করোন্তি, গচ্ছগুম্বাদীনম্পি উপরি পলালং পক্খিপিত্ৰা হেট্ঠা নিসিন্না সমণধম্মং করোন্তি. সব্বমেতং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘কাযেন ৰিৰিত্তো ৰিহরতী’’তিআদি. একো চঙ্কমং অধিট্ঠাতি পৰত্তযতীতি ৰুত্তং হোতি. ইরিযতীতি ইরিযাপথং ৰত্তযতি. ৰত্ততীতি ইরিযাপথৰুত্তিং উপ্পাদেতি. পালেতীতি ইরিযাপথং রক্খতি. যপেতীতি যপযতি. যাপেতীতি যাপযতি.
পঠমং ঝানং সমাপন্নস্সাতি কুসলজ্ঝানসমঙ্গিস্স. নীৰরণেহি চিত্তং ৰিৰিত্তন্তি উপচারেন নীৰরণেহি ৰিৰিত্তম্পি সমানং অন্তোঅপ্পনাযং সুট্ঠু ৰিৰিত্তং নাম হোতীতি দস্সেতুং ‘‘পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স নীৰরণেহি চিত্তং ৰিৰিত্তং হোতী’’তি ৰুত্তং. এসেৰ নযো ৰিতক্কৰিচারপীতিসুখদুক্খেহি দুতিযততিযচতুত্থজ্ঝানানি সমাপন্নানন্তি. রূপসঞ্ঞাযাতি কুসলৰিপাককিরিযৰসেন পঞ্চদসন্নং রূপাৰচরজ্ঝানানং সঞ্ঞায. পটিঘসঞ্ঞাযাতি চক্খুরূপাদিসঙ্ঘট্টনেন উপ্পন্নায কুসলাকুসলৰিপাকৰসেন দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণসঙ্খাতায পটিঘসঞ্ঞায চ. নানত্তসঞ্ঞাযাতি নানারম্মণে পৰত্তায চতুচত্তালীসকামাৰচরসঞ্ঞায চ চিত্তং ৰিৰিত্তং হোতি সুঞ্ঞং হোতি.
আকাসানঞ্চাযতনং সমাপন্নস্সাতি এত্থ নাস্স অন্তোতি অনন্তং, আকাসং অনন্তং আকাসানন্তং, আকাসানন্তমেৰ আকাসানঞ্চং, তং আকাসানঞ্চং অধিট্ঠানট্ঠেন আযতনমস্স সসম্পযুত্তধম্মস্স ঝানস্স দেৰানং দেৰাযতনমিৰাতি আকাসানঞ্চাযতনং, কসিণুগ্ঘাটিমাকাসারম্মণঝানস্সেতং অধিৰচনং. তং আকাসানঞ্চাযতনং সমাপন্নস্স কুসলকিরিযঝানং সমাপন্নস্স. রূপসঞ্ঞাযাতি সঞ্ঞাসীসেন রূপাৰচরজ্ঝানতো চেৰ তদারম্মণতো চ. রূপাৰচরজ্ঝানম্পি হি ‘‘রূপ’’ন্তি ৰুচ্চতি ‘‘রূপী রূপানি পস্সতী’’তিআদীসু (পটি. ম. ১.২০৯), তস্স আরম্মণম্পি ‘‘বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানী’’তিআদীসুপি (পটি. ম. ১.২০৯). তস্মা ইধ রূপে সঞ্ঞা রূপসঞ্ঞাতি এৰং সঞ্ঞাসীসেন রূপাৰচরজ্ঝানস্সেতং অধিৰচনং. রূপে সঞ্ঞা অস্সাতি রূপসঞ্ঞং, রূপমস্স নামন্তি ৰুত্তং হোতি. এৰং পথৰীকসিণাদিভেদস্স তদারম্মণস্স চেতং অধিৰচনন্তি ৰেদিতব্বং. এতায কুসলৰিপাককিরিযাৰসেন পঞ্চদসৰিধায ঝানসঙ্খাতায রূপসঞ্ঞায. এতায চ পথৰীকসিণাদিৰসেন অট্ঠৰিধায আরম্মণসঙ্খাতায রূপসঞ্ঞায.
পটিঘসঞ্ঞাযাতি চক্খাদীনং ৰত্থূনং রূপাদীনং আরম্মণানঞ্চ পটিঘাতেন সমুপ্পন্না সঞ্ঞা পটিঘসঞ্ঞা, রূপসঞ্ঞাদীনং এতং অধিৰচনং. যথাহ – ‘‘তত্থ কতমা পটিঘসঞ্ঞা? রূপসঞ্ঞা সদ্দসঞ্ঞা গন্ধসঞ্ঞা রসসঞ্ঞা ফোট্ঠব্বসঞ্ঞা, ইমা ৰুচ্চন্তি পটিঘসঞ্ঞাযো’’তি (ৰিভ. ৬০৩). তা কুসলৰিপাকা পঞ্চ অকুসলৰিপাকা পঞ্চাতি এতায পটিঘসঞ্ঞায.
নানত্তসঞ্ঞাযাতি নানত্তে গোচরে পৰত্তায সঞ্ঞায, নানত্তায ৰা সঞ্ঞায. যথাহ – ‘‘তত্থ কতমা নানত্তসঞ্ঞা? অসমাপন্নস্স মনোধাতুসমঙ্গিস্স ৰা মনোৰিঞ্ঞাণধাতুসমঙ্গিস্স ৰা সঞ্ঞা সঞ্জাননা সঞ্জানিতত্তং, ইমা ৰুচ্চন্তি নানত্তসঞ্ঞাযো’’তি (ৰিভ. ৬০৪) এৰং ৰিভঙ্গে ৰিভজিত্ৰা ৰুত্তা. তা ইধ অধিপ্পেতা. অসমাপন্নস্স মনোধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতুসঙ্গহিতা সঞ্ঞা রূপসদ্দাদিভেদে নানত্তে নানাসভাৰে গোচরে পৰত্তন্তি. যস্মা চেসা অট্ঠ কামাৰচরকুসলসঞ্ঞা, দ্ৰাদস অকুসলসঞ্ঞা, একাদস কামাৰচরকুসলৰিপাকসঞ্ঞা, দ্ৰে অকুসলৰিপাকসঞ্ঞা, একাদস কামাৰচরকিরিযসঞ্ঞাতি এৰং চতুচত্তালীসম্পি সঞ্ঞা নানত্তা নানাসভাৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং অসদিসা, তস্মা ‘‘নানত্তসঞ্ঞা’’তি ৰুত্তা, তায নানত্তসঞ্ঞায.
চিত্তং ৰিৰিত্তং হোতীতি আকাসানঞ্চাযতনং সমাপন্নস্স রূপসঞ্ঞাপটিঘসঞ্ঞানানত্তসঞ্ঞাসঙ্খাতাহি সঞ্ঞাহি ঝানচিত্তং ৰিৰিত্তং হোতি ৰিনা হোতি অপসক্কনং হোতি. ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনন্তি এতদেৰ ৰিঞ্ঞাণং অধিট্ঠানট্ঠেন আযতনমস্সাতি ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং, আকাসে পৰত্তৰিঞ্ঞাণারম্মণস্স ঝানস্সেতং অধিৰচনং. তং ঝানং সমাপন্নস্স ৰুত্তপ্পকারায আকাসানঞ্চাযতনসঞ্ঞায চিত্তং ৰিৰিত্তং হোতি.
আকিঞ্চঞ্ঞাযতনন্তি এত্থ পন নাস্স কিঞ্চনন্তি অকিঞ্চনং, অন্তমসো ভঙ্গমত্তম্পি অস্স অৰসিট্ঠং নত্থীতি ৰুত্তং হোতি. অকিঞ্চনস্স ভাৰো আকিঞ্চঞ্ঞং, আকাসানঞ্চাযতনৰিঞ্ঞাণাপগমস্সেতং অধিৰচনং. তং আকিঞ্চঞ্ঞং অধিট্ঠানট্ঠেন আযতনমস্সাতি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং, আকাসে পৰত্তিতৰিঞ্ঞাণাপগমারম্মণঝানস্সেতং অধিৰচনং. তং আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমাপন্নস্স তায ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসঞ্ঞায চিত্তং ৰিৰিত্তং.
নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনন্তি এত্থ পন যায সঞ্ঞায ভাৰতো তং ‘‘নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতন’’ন্তি ৰুচ্চতি, যথাপটিপন্নস্স সা সঞ্ঞা হোতি, তং তাৰ দস্সেতুং ৰিভঙ্গে (ৰিভ. ৬২০) ‘‘নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞী’’তি উদ্ধরিত্ৰা তঞ্ঞেৰ ‘‘আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সন্ততো মনসি করোতি, সঙ্খারাৰসেসসমাপত্তিং ভাৰেতি, তেন ৰুচ্চতি নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞী’’তি ৰুত্তং. তত্থ সন্ততো মনসি করোতীতি ‘‘সন্তোৰতাযং সমাপত্তি, যত্র হি নাম নত্থিভাৰম্পি আরম্মণং করিত্ৰা ৰসতী’’তি এৰং সন্তারম্মণতায নং ‘‘সন্তা’’তি মনসি করোতি. তং নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং অপ্পেত্ৰা নিসিন্নস্স তায আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞায ঝানচিত্তং সুঞ্ঞং হোতি.
সোতাপন্নস্সাতি সোতাপত্তিফলং পত্তস্স. সক্কাযদিট্ঠিযাতি ৰীসতিৰত্থুকায সক্কাযদিট্ঠিযা. ৰিচিকিচ্ছাযাতি অট্ঠসু ঠানেসু কঙ্খায. সীলব্বতপরামাসাতি ‘‘সীলেন সুদ্ধি, ৰতেন সুদ্ধী’’তি পরামসিত্ৰা উপ্পজ্জনকদিট্ঠি. দিট্ঠানুসযাতি অপ্পহীনট্ঠেন সন্তানে অনুসযকা দিট্ঠানুসযা. তথা ৰিচিকিচ্ছানুসযা. তদেকট্ঠেহি চাতি তেহি সক্কাযদিট্ঠিআদীহি একতো ঠিতেহি চ. উপতাপেন্তি ৰিবাধেন্তি চাতি কিলেসা, তেহি সক্কাযদিট্ঠিযাদিকিলেসেহি চিত্তং ৰিৰিত্তং সুঞ্ঞং হোতি. এত্থ ‘‘তদেকট্ঠ’’ন্তি দুৰিধং একট্ঠং পহানেকট্ঠং সহজেকট্ঠঞ্চ. অপাযগমনীযা হি কিলেসা যাৰ সোতাপত্তিমগ্গেন ন পহীযন্তি, তাৰ দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাহি সহ একস্মিং পুগ্গলে ঠিতাতি পহানেকট্ঠা. দসসু হি কিলেসেসু ইধ দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছা এৰ আগতা. অনুসযেসু দিট্ঠানুসযৰিচিকিচ্ছানুসযা আগতা. সেসা পন অপাযগমনীযো লোভো দোসো মোহো মানো থিনং উদ্ধচ্চং অহিরিকং অনোত্তপ্পন্তি অট্ঠ কিলেসা দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাহি সহ পহানেকট্ঠা হুত্ৰা দ্ৰীহি অনুসযেহি সদ্ধিং সোতাপত্তিমগ্গেন পহীযন্তি. রাগদোসমোহপমুখেসু ৰা দিযড্ঢেসু কিলেসসহস্সেসু সোতাপত্তিমগ্গেন দিট্ঠিযা পহীযমানায দিট্ঠিযা সহ ৰিচিকিচ্ছা পহীনা, দিট্ঠানুসযৰিচিকিচ্ছানুসযেহি সহ অপাযগমনীযা সব্বকিলেসা পহানেকট্ঠৰসেন পহীযন্তি. সহজেকট্ঠা পন দিট্ঠিযা সহ ৰিচিকিচ্ছায চ সহ একেকস্মিং চিত্তে ঠিতা অৰসেসকিলেসা.
সোতাপত্তিমগ্গেন হি চত্তারি দিট্ঠিসহগতানি ৰিচিকিচ্ছাসহগতঞ্চাতি পঞ্চ চিত্তানি পহীযন্তি. তত্থ দ্ৰীসু দিট্ঠিসম্পযুত্তঅসঙ্খারিকচিত্তেসু পহীযমানেসু তেহি সহজাতো লোভো মোহো উদ্ধচ্চং অহিরিকং অনোত্তপ্পন্তি ইমে কিলেসা সহজেকট্ঠৰসেন পহীযন্তি, দ্ৰীসু দিট্ঠিসম্পযুত্তসসঙ্খারিকচিত্তেসু পহীযমানেসু তেহি সহজাতো লোভো মোহো থিনং উদ্ধচ্চং অহিরিকং অনোত্তপ্পন্তি ইমে কিলেসা সহজেকট্ঠৰসেন পহীযন্তি, ৰিচিকিচ্ছাসহগতচিত্তে পহীযমানে তেন সহজাতো মোহো উদ্ধচ্চং অহিরিকং অনোত্তপ্পন্তি ইমে কিলেসা সহজেকট্ঠৰসেন পহীযন্তি. তেহি দুৰিধেকট্ঠেহি কিলেসেহি চিত্তং ৰিৰিত্তং হোতীতি মগ্গচিত্তং ৰিৰিচ্চতি, ফলচিত্তং ৰিৰিত্তং ৰিযুত্তং অপসক্কিতং সুঞ্ঞং হোতীতি অত্থো.
সকদাগামিস্স ওল়ারিকা কামরাগসঞ্ঞোজনাতি ওল়ারিকভূতা কাযদ্ৰারে ৰীতিক্কমস্স পচ্চযভাৰেন থূলভূতা মেথুনরাগসঙ্খাতা সঞ্ঞোজনা. সো হি কামভৰে সঞ্ঞোজেতীতি ‘‘সঞ্ঞোজন’’ন্তি ৰুচ্চতি. পটিঘসঞ্ঞোজনাতি ব্যাপাদসঞ্ঞোজনা. সো হি আরম্মণে পটিহঞ্ঞতীতি ‘‘পটিঘ’’ন্তি ৰুচ্চতি. তে এৰ থামগতট্ঠেন সন্তানে অনুসেন্তীতি অনুসযা. অণুসহগতাতি সুখুমভূতা কামরাগসঞ্ঞোজনা পটিঘসঞ্ঞোজনা অণুসহগতা কামরাগানুসযা পটিঘানুসযাতি অপ্পহীনট্ঠেন সন্তানে অনুসযনৰসেন সুখুমভূতা কামরাগপটিঘানুসযা. তদেকট্ঠেহি চাতি ৰুত্তত্থেহি দুৰিধেকট্ঠেহি কিলেসেহি চিত্তং ৰিৰিত্তং সুঞ্ঞং হোতি.
অরহতোতি কিলেসারীনং হতত্তা ‘‘অরহা’’তি লদ্ধনামস্স. রূপরাগাতি রূপভৰে ছন্দরাগা. অরূপরাগাতি অরূপভৰে ছন্দরাগা. মানাতি অরহত্তমগ্গৰজ্ঝা মানা এৰ. তথা উদ্ধচ্চঅৰিজ্জামানানুসযাদযো অরহত্তমগ্গৰজ্ঝা. এতেসু উণ্ণতিলক্খণো মানো. অৰূপসমলক্খণং উদ্ধচ্চং. অন্ধভাৰলক্খণা অৰিজ্জা. রূপরাগঅরূপরাগৰসেন পৰত্তা ভৰরাগানুসযা. তদেকট্ঠেহি চাতি তেহি একতো ঠিতেহি চ কিলেসেহি. বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেহীতি অজ্ঝত্তচিত্তসন্তানে অকুসলক্খন্ধে উপাদায ‘‘বহিদ্ধা’’তি সঙ্খং গতেহি অজ্ঝত্তং মুঞ্চিত্ৰা বহিদ্ধা পৰত্তেহি সব্বসঙ্খারনিমিত্তেহি মগ্গচিত্তং ৰিৰিচ্চতি ৰিনা হোতি অপসক্কতি, ফলচিত্তং ৰিৰিত্তং ৰিযুত্তং অপসক্কিতং হোতি.
তত্থ কিলেসপটিপাটিযা মগ্গপটিপাটিযা চাতি দ্ৰিধা অনুসযানং অভাৰো ৰেদিতব্বো. কিলেসপটিপাটিযা হি কামরাগানুসযপটিঘানুসযানং ততিযমগ্গেন অভাৰো হোতি, মানানুসযস্স চতুত্থমগ্গেন, দিট্ঠানুসযৰিচিকিচ্ছানুসযানং পঠমমগ্গেন, ভৰরাগানুসযাৰিজ্জানুসযানং চতুত্থমগ্গেনেৰ. মগ্গপটিপাটিযা পন পঠমমগ্গেন দিট্ঠানুসযৰিচিকিচ্ছানুসযানং অভাৰো হোতি, দুতিযমগ্গেন কামরাগানুসযপটিঘানুসযানং তনুভাৰো, ততিযমগ্গেন সব্বসো অভাৰো, চতুত্থমগ্গেন মানানুসযভৰরাগানুসযাৰিজ্জানুসযানং অভাৰো হোতি. চিত্তৰিৰেকোতি মহগ্গতলোকুত্তরচিত্তানং কিলেসেহি সুঞ্ঞভাৰো, তুচ্ছভাৰোতি অত্থো.
উপধিৰিৰেকোতি কিলেসক্খন্ধঅভিসঙ্খারসঙ্খাতানং উপধীনং সুঞ্ঞভাৰো. উপধিং তাৰ দস্সেতুং ‘‘উপধি ৰুচ্চন্তি কিলেসা চা’’তিআদিমাহ. রাগাদযো যস্স উপ্পজ্জন্তি, তং উপতাপেন্তি ৰিবাধেন্তীতি কিলেসা চ. উপাদানগোচরা রূপাদযো পঞ্চক্খন্ধা চ. উপাদানসম্ভূতা পুঞ্ঞাপুঞ্ঞআনেঞ্জাভিসঙ্খারা চ. অমতন্তি নত্থি এতস্স মরণসঙ্খাতং মতন্তি অমতং, কিলেসৰিসপটিপক্খত্তা অগদন্তিপি অমতং. সংসারযোনিগতিউপপত্তিৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৰাসেসু সংসিব্বতি ৰিনতীতি তণ্হা ‘‘ৰান’’ন্তি ৰুচ্চতি, তং তত্থ নত্থীতি নিব্বানং. ৰিৰেকট্ঠকাযানন্তি গণসঙ্গণিকায অপগতসরীরানং. নেক্খম্মাভিরতানন্তি নেক্খম্মে কামাদিতো নিক্খন্তে পঠমজ্ঝানাদিকে অভিরতানং তন্নিন্নানং. পরমৰোদানপ্পত্তানন্তি উত্তমপরিসুদ্ধভাৰফলং পাপুণিত্ৰা ঠিতানং. ‘‘উপক্কিলেসাভাৰেন পরিসুদ্ধচিত্তানং, কিলেসেহি মুত্তভাৰেন পরমৰোদানপ্পত্তানং. ৰিক্খম্ভনপ্পহানেন পরিসুদ্ধচিত্তানং, সমুচ্ছেদপ্পহানেন পরমৰোদানপ্পত্তান’’ন্তি এৰমেকে ৰণ্ণযন্তি. নিরূপধীনন্তি ৰিগতূপধীনং. ৰিসঙ্খারগতানন্তি সঙ্খারারম্মণং চজিত্ৰা ৰিগতসঙ্খারং নিব্বানং আরম্মণৰসেন উপগতানং. ৰিসঙ্খারগতং চিত্তন্তি এত্থপি হি নিব্বানমেৰ ‘‘ৰিসঙ্খার’’ন্তি ৰুত্তং.
ৰিদূরেতি ৰিৰিধে দূরে. সুৰিদূরেতি সুট্ঠু ৰিদূরে. ন সন্তিকেতি ন সমীপে. ন সামন্তাতি ন একপস্সে. অনাসন্নেতি অনচ্চন্তসমীপে. ৰিৰেকট্ঠেতি অতিদূরে, ৰিগতেতি অত্থো. তাদিসোতি তংসদিসো. তস্সণ্ঠিতোতি তেন আকারেন ঠিতো. তপ্পকারোতি তেন পকারেন ঠিতো. তপ্পটিভাগোতি তংকোট্ঠাসিকো. অথ ৰা ‘‘অত্তভাৰগুহায লগ্গভাৰেন তাদিসো. কিলেসেহি ছন্নভাৰেন তস্সণ্ঠিতো. মোহনস্মিং পগাল়্হভাৰেন তপ্পকারো. তীহি ৰিৰেকেহি দূরভাৰেন তপ্পটিভাগোতি এৰমেকে ৰণ্ণযন্তি.
দুপ্পহাযাতি সুখেন পহাতব্বা ন হোন্তি. দুচ্চজ্জাতি সুখেন জহিতুং ন সক্কা. দুপ্পরিচ্চজ্জাতি সব্বাকারেন জহিতুং ন সক্কা. দুন্নিম্মদযাতি নিম্মদং অমদং কাতুং ন সক্কা. দুব্বিনিৰেঠযাতি ৰিনিৰেঠনং মোচনং কাতুং ন সক্কা. দুত্তরাতি উত্তরিত্ৰা অতিক্কন্তুং ন সক্কা. দুপ্পতরাতি ৰিসেসেত্ৰা তরিতুং ন সক্কা. দুস্সমতিক্কমাতি দুক্খেন অতিক্কমিতব্বা. দুব্বিনিৰত্তাতি নিৰত্তেতুং দুক্খা. অথ ৰা ‘‘পকতিৰসেন দুপ্পরিচ্চজ্জা. গোণপতাসং ৰিয দুন্নিম্মদযা. নাগপাসং ৰিয দুব্বিনিৰেঠযা. গিম্হসমযে মরুকন্তারং ৰিয দুত্তরা দুপ্পতরা. ব্যগ্ঘপরিগ্গহিতা অটৰী ৰিয দুস্সমতিক্কমা. সমুদ্দৰীচি ৰিয দুব্বিনিৰত্তাতি এৰমেকে ৰণ্ণযন্তি.
৮. এৰং পঠমগাথায ‘‘দূরে ৰিৰেকা হি তথাৰিধো’’তি সাধেত্ৰা পুন তথাৰিধানং সত্তানং ধম্মতং আৰি করোন্তো ‘‘ইচ্ছানিদানা’’তিআদিগাথমাহ. তত্থ ইচ্ছানিদানাতি তণ্হাহেতুকা. ভৰসাতবদ্ধাতি সুখৰেদনাদিম্হি ভৰসাতেন বদ্ধা. তে দুপ্পমুঞ্চাতি তে ভৰসাতৰত্থুভূতা ধম্মা. তে ৰা তত্থ বদ্ধা ইচ্ছানিদানা সত্তা দুপ্পমোচযা. ন হি অঞ্ঞমোক্খাতি অঞ্ঞে চ মোচেতুং ন সক্কোন্তি. কারণৰচনং ৰা এতং. তে সত্তা দুপ্পমুঞ্চা. কস্মা? যস্মা অঞ্ঞেন মোচেতব্বা ন হোন্তি. যদি সত্তা মুঞ্চেয্যুং, সকেন থামেন মুঞ্চেয্যুন্তি অযমস্স অত্থো. পচ্ছা পুরে ৰাপি অপেক্খমানাতি অনাগতে অতীতে ৰা কামে অপেক্খমানা. ইমে ৰ কামে পুরিমে ৰ জপ্পন্তি ইমে ৰা পচ্চুপ্পন্নে কামে পুরিমে ৰা দুৰিধেপি অতীতানাগতে বলৰতণ্হায পত্থযমানা. ইমেসঞ্চ দ্ৰিন্নং পদানং ‘‘তে দুপ্পমুঞ্চা ন হি অঞ্ঞমোক্খা’’তি ইমিনাৰ সহ সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. ইতরথা অপেক্খমানা জপ্পং কিং করোন্তি, কিং ৰা কতাতি ন পঞ্ঞাযেয্যুং.
ভৰসাতবদ্ধাতি ভৰে সাতং ভৰসাতং, তেন ভৰসাতেন সুখস্সাদেন বদ্ধা হুত্ৰা ঠিতা. তং ভাজেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘একং ভৰসাতং – সুখা ৰেদনা’’তিআদিমাহ. যোব্বনভাৰো যোব্বঞ্ঞং. অরোগভাৰো আরোগ্যং. জীৰিতিন্দ্রিযস্স পৰত্তভাৰো জীৰিতং. লাভোতি চতুন্নং পচ্চযানং লাভো. যসোতি পরিৰারো. পসংসাতি কিত্তি. সুখন্তি কাযিকচেতসিকং সুখং. মনাপিকা রূপাতি মনৰড্ঢনকা রূপা. সেসেসুপি এসেৰ নযো.
চক্খুসম্পদাতি চক্খুস্স সম্পদা. ‘‘ময্হং চক্খু সম্পন্নং মণিৰিমানে উগ্ঘাটিতসীহপঞ্জরং ৰিয খাযতী’’তি উপ্পন্নং সুখস্সাদং সন্ধায ‘‘চক্খুসম্পদা’’তি ৰুত্তং. সোতসম্পদাদীসুপি এসেৰ নযো. সুখায ৰেদনায সাতবদ্ধা…পে… ৰিবদ্ধাতি ৰিৰিধাকারেন বদ্ধা. আবদ্ধাতি ৰিসেসেন আদিতো বদ্ধা. লগ্গাতি আরম্মণেন সদ্ধিং অপ্পিতা. লগ্গিতাতি নাগদন্তে ফাণিতৰারকো ৰিয লগ্গিতা. যমেত্থ চ অৰুত্তং, তং সত্তো ৰিসত্তোতিআদিম্হি ৰুত্তনযেন গহেতব্বং.
ন হি অঞ্ঞমোক্খাতি ন পরেহি মোক্খা. তে ৰা ভৰসাতৰত্থূ দুপ্পমুঞ্চাতি ভৰে সুখস্সাদৰত্থুভূতা ধম্মা তে মুঞ্চিতুং দুক্খা. সত্তা ৰা এত্তো দুম্মোচযাতি সত্তা এৰ ৰা এতস্মা ভৰসাতৰত্থুতো মোচেতুং দুক্খা.
দুরুদ্ধরাতি উদ্ধরিতুং দুক্খা. দুস্সমুদ্ধরাতি সমন্ততো ছিন্নতটে নরকাৰাটে পতিতো ৰিয উদ্ধং কত্ৰা উদ্ধরিতুং দুক্খা. দুব্বুট্ঠাপযাতি উট্ঠাপেতুং দুক্খা. দুস্সমুট্ঠাপযাতি সুখুমঅত্তভাৰং পথৰিযং পতিট্ঠাপনং ৰিয উস্সাপেতুং অতিৰিয দুক্খা.
তে অত্তনা পলিপপলিপন্নাতি গম্ভীরকদ্দমে যাৰ সীসতো নিমুগ্গা ন সক্কোন্তি. পরং পলিপপলিপন্নং উদ্ধরিতুন্তি অপরং তথেৰ নিমুগ্গং হত্থে ৰা সীসে ৰা গহেত্ৰা উদ্ধরিত্ৰা থলে পতিট্ঠাপেতুং ন সক্কোন্তি. সো ৰত চুন্দাতি সোতি ৰত্তব্বাকারপুগ্গলনিদ্দেসো. তস্স ‘‘যো’’তি ইমং উদ্দেসৰচনং আহরিত্ৰা যো অত্তনা পলিপপলিপন্নো, সো ৰত, চুন্দ, পরং পলিপপলিপন্নং উদ্ধরিস্সতীতি. এৰং সেসপদেসু সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. পলিপপলিপন্নোতি গম্ভীরকদ্দমে নিমুগ্গো ৰুচ্চতি. যথা, চুন্দ, কোচি পুরিসো যাৰ সীসতো গম্ভীরকদ্দমে নিমুগ্গো, পরম্পি তথেৰ নিমুগ্গং হত্থে ৰা সীসে ৰা গহেত্ৰা উদ্ধরিস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. ন হি তং কারণমত্থি, যেন সো তং উদ্ধরিত্ৰা থলে পতিট্ঠাপেয্যাতি. অদন্তো অৰিনীতো অপরিনিব্বুতোতি এত্থ পন অনিব্বিসেৰনতায অদন্তো. অসিক্খিতৰিনযতায অৰিনীতো. অনিব্বুতকিলেসতায অপরিনিব্বুতোতি ৰেদিতব্বো. সো তাদিসো পরং দমেস্সতি নিব্বিসেৰনং করিস্সতি, ৰিনেস্সতি তিস্সো সিক্খা সিক্খাপেস্সতি. পরিনিব্বাপেস্সতি তস্স কিলেসে নিব্বাপেস্সতি.
নত্থঞ্ঞো কোচীতি অঞ্ঞো কোচি পুগ্গলো মোচেতুং সমত্থো নত্থি. সকেন থামেনাতি অত্তনো ঞাণথামেন. বলেনাতি ঞাণবলেন. ৰীরিযেনাতি ঞাণসম্পযুত্তচেতসিকৰীরিযেন. পুরিসপরক্কমেনাতি পরং পরং ঠানং অক্কমনেন মহন্তৰীরিযেন.
নাহং সহিস্সামীতি অহং ন সহিস্সামি ন সক্কোমি, ন ৰাযমিস্সামীতি ৰুত্তং হোতি. পমোচনাযাতি পমোচেতুং. কথংকথিন্তি সকঙ্খং. ধোতকাতি আলপনং. তরেসীতি তরেয্যাসি.
‘‘অত্তনা হি কতং পাপং, অত্তনা সংকিলিস্সতি;
অত্তনা অকতং পাপং, অত্তনাৰ ৰিসুজ্ঝতি;
সুদ্ধী অসুদ্ধি পচ্চত্তং, নাঞ্ঞো অঞ্ঞং ৰিসোধযে’’তি. (ধ. প. ১৬৫; কথা. ৭৪৩) –
এত্থাযমত্থো – যেন অত্তনা অকুসলং কম্মং কতং হোতি, সো চতূসু অপাযেসু দুক্খং অনুভৰন্তো অত্তনাৰ সংকিলিস্সতি. যেন পন অত্তনা অকতং পাপং, সো সুগতিঞ্চেৰ অগতিঞ্চ গচ্ছন্তো অত্তনাৰ ৰিসুজ্ঝতি. কুসলকম্মসঙ্খাতা সুদ্ধি অকুসলকম্মসঙ্খাতা চ অসুদ্ধি পচ্চত্তং কারকসত্তানং অত্তনিযেৰ ৰিপচ্চতি. অঞ্ঞো পুগ্গলো অঞ্ঞং পুগ্গলং ন ৰিসোধযে নেৰ ৰিসোধেতি, ন কিলেসেতীতি ৰুত্তং হোতি.
তিট্ঠতেৰ নিব্বানন্তি অমতমহানিব্বানং তিট্ঠতিযেৰ. নিব্বানগামিমগ্গোতি পুব্বভাগৰিপস্সনাতো পট্ঠায অরিযমগ্গো. তিট্ঠামহং সমাদপেতাতি অহং গণ্হাপেতা পতিট্ঠাপেতা তিট্ঠামি. এৰং ওৰদিযমানা এৰং অনুসাসিযমানাতি মযা এৰং ওৰদিযমানা এৰং অনুসাসিযমানা. এত্থ উপ্পন্নে ৰত্থুস্মিং ৰদন্তো ওৰদতি নাম, অনুপ্পন্নে ৰত্থুস্মিং অনুসাসন্তো ‘‘অযসোপি তে ভৰিস্সতী’’তিআদিৰসেন অনাগতং দস্সেন্তো অনুসাসতি নাম. সম্মুখা ৰদন্তোপি ওৰদতি নাম, পরম্মুখা দূতসাসনং ৰা পেসেন্তো অনুসাসতি নাম. সকিং ৰদন্তোপি ওৰদতি নাম, পুনপ্পুনং ৰদন্তো অনুসাসতি নাম. ওৰদন্তো এৰ ৰা অনুসাসতি নাম. অপ্পেকচ্চেতি অপি একচ্চে, একেতি অত্থো. অচ্চন্তনিট্ঠং নিব্বানং আরাধেন্তীতি খযৰযসঙ্খাতং অন্তং অতীতন্তি অচ্চন্তং, অচ্চন্তঞ্চ তং সব্বসঙ্খারানং অপ্পৰত্তিট্ঠানত্তা নিট্ঠঞ্চাতি অচ্চন্তনিট্ঠং, একন্তনিট্ঠং, সততনিট্ঠন্তি অত্থো. তং অচ্চন্তনিব্বানং আরাধেন্তি সম্পাদেন্তি. নারাধেন্তীতি ন সম্পাদেন্তি, ন পটিলভন্তীতি অত্থো. এত্থ ক্যাহন্তি এতেসু কিং অহং, কিং করোমীতি অত্থো. মগ্গক্খাযীতি পটিপদামগ্গক্খাযী. আচিক্খতি কথেতি. অত্তনা পটিপজ্জমানা মুঞ্চেয্যুন্তি পটিপজ্জন্তা মযং মুঞ্চেয্যুং.
অতীতং উপাদাযাতি অতীতং পটিচ্চ. কথং পুরে অপেক্খং করোতীতি কেন পকারেন ইক্খং ওলোকনং করোতি. এৰংরূপো অহোসিন্তি দীঘরস্সঅণুকথূলাদিৰসেন এৰংজাতিকো এৰরূপো অভৰিং. তত্থ নন্দিং সমন্নানেতীতি তস্মিং রূপারম্মণে তণ্হং সম্মা আনযতি উপনেতি. ৰেদনাদীসুপি এসেৰ নযো.
‘‘ইতি মে চক্খূ’’তিআদযো ৰত্থুআরম্মণৰসেন তণ্হুপ্পত্তিং দস্সেন্তো আহ. ইতি রূপাতীতি এৰং রূপা ইতি. তত্থ ছন্দরাগপটিবদ্ধন্তি তেসু চক্খুরূপেসু দুব্বলসঙ্খাতো ছন্দো চ বলৰসঙ্খাতো রাগো চ, তেন ছন্দরাগেন পটিবদ্ধং অল্লীনং. ৰিঞ্ঞাণন্তি জৰনচিত্তং. ছন্দরাগপটিবদ্ধত্তা ৰিঞ্ঞাণস্সাতি তস্স জৰনৰিঞ্ঞাণস্স ছন্দরাগেন বদ্ধভাৰা. তদভিনন্দতীতি তং আরম্মণং তণ্হাৰসেন অভিনন্দতি.
যানিস্স তানীতি যানি অস্স তানি. পুব্বেতি অতীতে. সদ্ধিন্তি একতো. হসিতলপিতকীল়িতানীতি দন্তৰিদংসাদিহসিতানি চ, ৰচীভেদং কত্ৰা লপিতানি চ, কাযখিড্ডাদিকীল়িতানি চ. তদস্সাদেতীতি তং অস্সাদযতি অস্সাদং ৰিন্দতি সাদিযতি. তং নিকামেতীতি তং নিকামযতি পচ্চাসীসতি. ৰিত্তিং আপজ্জতীতি তুট্ঠিং পাপুণাতি.
সিযন্তি ভৰেয্যং. অপ্পটিলদ্ধস্স পটিলাভাযাতি অপ্পত্তস্স পাপুণনত্থায. চিত্তং পণিদহতীতি চিত্তং ঠপেতি. চেতসো পণিধানপচ্চযাতি চিত্তস্স ঠপনকারণা.
সীলেন ৰাতি পঞ্চসীলাদিসীলেন ৰা. ৰতেন ৰাতি ধুতঙ্গসমাদানেন ৰা. তপেন ৰাতি ৰীরিযসমাদানেন ৰা. ব্রহ্মচরিযেন ৰাতি মেথুনৰিরতিযা ৰা. দেৰো ৰাতি মহানুভাৰো দেৰরাজা ৰা. দেৰঞ্ঞতরো ৰাতি তেসং অঞ্ঞতরো ৰা.
জপ্পন্তাতি গুণৰসেন কথেন্তা. পজপ্পন্তাতি পকারেন কথেন্তা. অভিজপ্পন্তাতি ৰিসেসেন কথেন্তা, উপসগ্গৰসেন ৰা ৰড্ঢিতং.
৯. এৰং পঠমগাথায ‘‘দূরে ৰিৰেকা হি তথাৰিধো’’তি সাধেত্ৰা দুতিযগাথায চ তথাৰিধানং ধম্মতং আৰি কত্ৰা ইদানি তেসং পাপকরণং আৰি করোন্তো ‘‘কামেসু গিদ্ধা’’তি গাথমাহ.
তস্সত্থো – তে সত্তা কামেসু পরিভোগতণ্হায গিদ্ধা, পরিযেসনাদিমনুযুত্তত্তা পসুতা, সম্মোহমাপন্নত্তা পমূল়্হা, অৰগমনতায মচ্ছরিযতায বুদ্ধাদীনং ৰচনং অনাদিযতায চ অৰদানিযা, কাযৰিসমাদিম্হি ৰিসমে নিৰিট্ঠা, অন্তকালে মরণদুক্খূপনীতা, ‘‘কিংসু ভৰিস্সাম ইতো চুতাসে’’তি পরিদেৰযন্তীতি.
গিদ্ধাতি কামরাগেন গিদ্ধা. গধিতাতি সঙ্কপ্পরাগেন পচ্চাসীসমানা হুত্ৰা গধিতা. মুচ্ছিতাতি কামতণ্হায মুচ্ছাপরেতা. অজ্ঝোসন্নাতি কামনন্দিযা অধিওসন্না অজ্ঝোত্থটা. লগ্গাতি কামসিনেহেন অল্লীনা. লগ্গিতাতি কামপরিল়াহেন একীভূতা. পলিবুদ্ধাতি কামসঞ্ঞায আৰট্টিতা. অথ ৰা ‘‘দিট্ঠিদস্সনে গিদ্ধা. অভিণ্হদস্সনে গধিতা. সংসগ্গকিরিযস্মিং মুচ্ছিতা. ৰিস্সাসকিরিযস্মিং অজ্ঝোসন্না. সিনেহৰল়ঞ্জস্মিং লগ্গা. দ্ৰযংদ্ৰযসমাপত্তিম্হি লগ্গিতা. অপরাপরং অমুঞ্চমানা হুত্ৰা পলিবুদ্ধা’’তি এৰমেকে ৰণ্ণযন্তি.
এসন্তীতি পচ্চাসীসন্তি. গৰেসন্তীতি মগ্গযন্তি. পরিযেসন্তীতি সব্বাকারেন ইচ্ছন্তি পত্থেন্তি. অথ ৰা দিট্ঠারম্মণে সুভাসুভং অত্থি, নত্থীতি এসন্তি. সুভাসুভারম্মণে পচ্চক্খং কত্ৰা ৰল়ঞ্জনত্থায পিযং করোন্তা গৰেসন্তি. চিত্তৰসেন এসন্তি. পযোগৰসেন গৰেসন্তি. করণৰসেন পরিযেসন্তি. তে দুৰিধে কামে পটিচ্চ ওতরিত্ৰা চরন্তীতি তচ্চরিতা. তে চ কামে বহুলং যেভুয্যেন ৰড্ঢেন্তি পৰত্তযন্তীতি তব্বহুলা. তে চ কামে গরুং কত্ৰা রহন্তীতি তগ্গরুকা. তেসু কামেসু নিন্না নমিতা হুত্ৰা ৰসন্তীতি তন্নিন্না. তেসু কামেসু সন্নিন্না হুত্ৰা ৰসন্তীতি তপ্পোণা. তেসু কামেসু অৰলম্বিতা হুত্ৰা তেসুযেৰ নমিতা ৰসন্তীতি তপ্পব্ভারা. তেসু কামেসু অৰত্থরিত্ৰা মুচ্ছাপরেতপ্পসঙ্গা হুত্ৰা ৰদন্তীতি তদধিমুত্তা. তে চ কামে অধিপতিং জেট্ঠকং কত্ৰা ৰসন্তীতি তদধিপতেয্যা. অথ ৰা ‘‘আরম্মণস্স ইট্ঠভাৰেন তচ্চরিতা. আরম্মণস্স কন্তভাৰেন তব্বহুলা. আরম্মণস্স মনাপভাৰেন তগ্গরুকা. আরম্মণস্স পিযভাৰেন তন্নিন্না. আরম্মণস্স কামুপসংহিতভাৰেন তপ্পোণা. আরম্মণস্স রজনীযভাৰেন তপ্পব্ভারা. আরম্মণস্স মুচ্ছনীযভাৰেন তদধিমুত্তা. আরম্মণস্স বন্ধনীযভাৰেন তদধিপতেয্যা’’তি এৰমেকে ৰণ্ণযন্তি.
রূপে পরিযেসন্তীতিআদীসু পরিযেসন্তীতি অলদ্ধস্স লাভায এসনৰসেন. পটিলভন্তীতি হত্থগতৰসেন. পরিভুঞ্জন্তীতি ৰল়ঞ্জনৰসেন ৰুত্তন্তি ঞাতব্বং. কলহং ৰিৰাদং করোতীতি কলহকারকো. তস্মিং নিযুত্তোতি কলহপসুতো. কম্মকারকাদীসুপি এসেৰ নযো. গোচরে চরন্তোতি ৰেসিযাদিগোচরে, সতিপট্ঠানাদিগোচরে ৰা চরমানো. তেসু নিযুত্তো গোচরপসুতো. আরম্মণূপনিজ্ঝানৰসেন ঝানং অস্স অত্থীতি ঝাযী. তস্মিং নিযুত্তো ঝানপসুতো.
অৰগচ্ছন্তীতি অপাযং গচ্ছন্তি. মচ্ছরিনোতি সকসম্পত্তিং নিগুহন্তা. ৰচনন্তি কথনং. ব্যপথন্তি ৰাক্যপথং. দেসনন্তি ৰিস্সজ্জনওৰাদং. অনুসিট্ঠিন্তি অনুসাসনিং. নাদিযন্তীতি ন গণ্হন্তি ন গরুং করোন্তি. ‘‘ন পটিস্সন্তী’’তি ৰা পাঠো, সোযেৰ অত্থো. ৰত্থুতো মচ্ছরিযদস্সনত্থং ‘‘পঞ্চ মচ্ছরিযানি আৰাসমচ্ছরিয’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ আৰাসে মচ্ছরিযং আৰাসমচ্ছরিযং. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো.
আৰাসো নাম সকলারামোপি পরিৰেণম্পি একোৰরকোপি রত্তিট্ঠানাদীনিপি. তেসু ৰসন্তা সুখং ৰসন্তি, পচ্চযে লভন্তি. একো ভিক্খু ৰত্তসম্পন্নস্সেৰ পেসলস্স ভিক্খুনো তত্থ আগমনং ন ইচ্ছতি, আগতোপি ‘‘খিপ্পং গচ্ছতূ’’তি চিন্তেসি, ইদং আৰাসমচ্ছরিযং নাম. ভণ্ডনকারকাদীনং পন তত্থ ৰাসং অনিচ্ছতো আৰাসমচ্ছরিযং নাম ন হোতি.
কুলন্তি উপট্ঠাককুলম্পি ঞাতিকুলম্পি. তত্থ অঞ্ঞস্স উপসঙ্কমনং অনিচ্ছতো কুলমচ্ছরিযং হোতি. পাপপুগ্গলস্স পন উপসঙ্কমনং অনিচ্ছতোপি মচ্ছরিযং নাম ন হোতি. সো হি তেসং পসাদভেদায পটিপজ্জতি. পসাদং রক্খিতুং সমত্থস্সেৰ পন ভিক্খুনো তত্থ উপসঙ্কমনং অনিচ্ছতো মচ্ছরিযং নাম হোতি.
লাভোতি চতুপচ্চযলাভোৰ. তং অঞ্ঞস্মিং সীলৰন্তেযেৰ লভন্তে ‘‘মা লভতূ’’তি চিন্তেন্তস্স লাভমচ্ছরিযং হোতি. যো পন সদ্ধাদেয্যং ৰিনিপাতেতি, অপরিভোগদুপ্পরিভোগাদিৰসেন ৰিনাসেতি, পূতিভাৰং গচ্ছন্তম্পি অঞ্ঞস্স ন দেতি, তং দিস্ৰা ‘‘সচে ইমং এস ন লভেয্য, অঞ্ঞো সীলৰা লভেয্য, পরিভোগং গচ্ছেয্যা’’তি চিন্তেন্তস্স মচ্ছরিযং নাম নত্থি.
ৰণ্ণো নাম সরীরৰণ্ণোপি গুণৰণ্ণোপি. তত্থ সরীরৰণ্ণে মচ্ছরী ‘‘পরো পাসাদিকো রূপৰা’’তি ৰুত্তে তং ন কথেতুকামো হোতি. গুণৰণ্ণমচ্ছরী পরস্স সীলেন ধুতঙ্গেন পটিপদায আচারেন ৰণ্ণং ন কথেতুকামো হোতি.
ধম্মোতি পরিযত্তিধম্মো চ পটিৰেধধম্মো চ. তত্থ অরিযসাৰকা পটিৰেধধম্মং ন মচ্ছরাযন্তি, অত্তনা পটিৰিদ্ধধম্মে সদেৰকস্স লোকস্স পটিৰেধং ইচ্ছন্তি. তং পন পটিৰেধং ‘‘পরে জানন্তূ’’তি ইচ্ছন্তি, তন্তিধম্মেযেৰ পন ধম্মমচ্ছরিযং নাম হোতি. তেন সমন্নাগতো পুগ্গলো যং গুল়্হং গন্থং ৰা কথামগ্গং ৰা জানাতি, তং অঞ্ঞে ন জানাপেতুকামো হোতি. যো পন পুগ্গলং উপপরিক্খিত্ৰা ধম্মানুগ্গহেন ধম্মং ৰা উপপরিক্খিত্ৰা পুগ্গলানুগ্গহেন ন দেতি, অযং ধম্মমচ্ছরী নাম ন হোতি. তত্থ একচ্চো পুগ্গলো লোলো হোতি, কালেন সমণো হোতি, কালেন ব্রাহ্মণো, কালেন নিগণ্ঠো. যো হি ভিক্খু ‘‘অযং পুগ্গলো পৰেণিআগতং তন্তিং সণ্হং সুখুমং ধম্মন্তরং ভিন্দিত্ৰা আলুল়েস্সতী’’তি ন দেতি, অযং পুগ্গলং উপপরিক্খিত্ৰা ধম্মানুগ্গহেন ন দেতি নাম. যো পন ‘‘অযং ধম্মো সণ্হো সুখুমো, সচাযং পুগ্গলো গণ্হিস্সতি, অঞ্ঞং ব্যাকরিত্ৰা অত্তানং আৰি কত্ৰা নস্সিস্সতী’’তি ন দেতি, অযং ধম্মং উপপরিক্খিত্ৰা পুগ্গলানুগ্গহেন ন দেতি নাম. যো পন ‘‘সচাযং ইমং ধম্মং গণ্হিস্সতি, অম্হাকং সমযং ভিন্দিতুং সমত্থো ভৰিস্সতী’’তি ন দেতি, অযং ধম্মমচ্ছরী নাম হোতি.
ইমেসু পঞ্চসু মচ্ছরিযেসু আৰাসমচ্ছরিযেন তাৰ যক্খো ৰা পেতো ৰা হুত্ৰা তস্সেৰ আৰাসস্স সঙ্কারং সীসেন উক্খিপিত্ৰা ৰিচরতি. কুলমচ্ছরিযেন তস্মিং কুলে অঞ্ঞেসং দানমাননাদীনি করোন্তে দিস্ৰা ‘‘ভিন্নং ৰতিদং কুলং মমা’’তি চিন্তযতো লোহিতম্পি মুখতো উগ্গচ্ছতি, কুচ্ছিৰিরেচনম্পি হোতি, অন্তানিপি খণ্ডাখণ্ডানি হুত্ৰা নিক্খমন্তি. লাভমচ্ছরিযেন সঙ্ঘস্স ৰা গণস্স ৰা সন্তকে লাভে মচ্ছরাযিত্ৰা পুগ্গলিকপরিভোগং ৰিয পরিভুঞ্জিত্ৰা যক্খো ৰা পেতো ৰা মহাঅজগরো ৰা হুত্ৰা নিব্বত্ততি. সরীরৰণ্ণগুণৰণ্ণমচ্ছরেন পন পরিযত্তিধম্মমচ্ছরিযেন চ অত্তনোৰ ৰণ্ণং ৰণ্ণেতি, পরেসং ৰণ্ণে ‘‘কিং ৰণ্ণো এসো’’তি তং তং দোসং ৰদন্তো পরিযত্তিধম্মঞ্চ কস্সচি কিঞ্চি অদেন্তো দুব্বণ্ণো চেৰ এল়মূগো চ হোতি.
অপি চ আৰাসমচ্ছরিযেন লোহগেহে পচ্চতি, কুলমচ্ছরিযেন অপ্পলাভো হোতি, লাভমচ্ছরিযেন গূথনিরযে নিব্বত্ততি, ৰণ্ণমচ্ছরিযেন ভৰে ভৰে নিব্বত্তস্স ৰণ্ণো নাম ন হোতি, ধম্মমচ্ছরিযেন কুক্কুল়নিরযে নিব্বত্ততীতি.
মচ্ছরাযনৰসেন মচ্ছরিযং. মচ্ছরাযনাকারো মচ্ছরাযনা. মচ্ছরেন অযিতস্স মচ্ছেরসমঙ্গিনো ভাৰো মচ্ছরাযিতত্তং. ‘‘ময্হমেৰ হোন্তু, মা অঞ্ঞস্সা’’তি সব্বাপি অত্তনো সম্পত্তিযো ব্যাপেতুং ন ইচ্ছতীতি ৰিৰিচ্ছো, ৰিৰিচ্ছস্স ভাৰো ৰেৰিচ্ছং, মুদুমচ্ছরিযস্সেতং নামং. কদরিযো ৰুচ্চতি অনাদরো, তস্স ভাৰো কদরিযং, থদ্ধমচ্ছরিযস্সেতং নামং. তেন হি সমন্নাগতো পুগ্গলো পরম্পি পরেসং দদমানং নিৰারেতি. ৰুত্তম্পি চেতং –
‘‘কদরিযো পাপসঙ্কপ্পো, মিচ্ছাদিট্ঠিঅনাদরো;
দদমানং নিৰারেতি, যাচমানান ভোজন’’ন্তি. (সং. নি. ১.১৩২);
যাচকে দিস্ৰা কটুকভাৰেন চিত্তং অঞ্চতি সঙ্কোচেতীতি কটুকঞ্চুকো, তস্স ভাৰো কটুকঞ্চুকতা. অপরো নযো – কটুকঞ্চুকতা ৰুচ্চতি কটচ্ছুগ্গাহো. সমতিত্তিকপুণ্ণায হি উক্খলিযা ভত্তং গণ্হন্তো সব্বতোভাগেন সঙ্কুটিতেন অগ্গকটচ্ছুনা গণ্হাতি পূরেত্ৰা গহেতুং ন সক্কোতি, এৰং মচ্ছরিপুগ্গলস্স চিত্তং সঙ্কুচতি, তস্মিং সঙ্কুচিতে কাযোপি তথেৰ সঙ্কুচতি পটিকুটতি পটিনিৰট্টতি ন সম্পসারীযতীতি মচ্ছেরং ‘‘কটুকঞ্চুকতা’’তি ৰুত্তং.
অগ্গহিতত্তং চিত্তস্সাতি পরেসং উপকারকরণে দানাদিনা আকারেন যথা ন সম্পসারীযতি, এৰং আৰরিত্ৰা গহিতভাৰো চিত্তস্স. যস্মা পন মচ্ছরিপুগ্গলো অত্তনো সন্তকং পরেসং অদাতুকামো হোতি, পরসন্তকং গণ্হিতুকামো. তস্মা ‘‘ইদং অচ্ছরিযং ময্হমেৰ হোতু, মা অঞ্ঞস্সা’’তি পৰত্তিৰসেনস্স অত্তসম্পত্তিনিগূহনলক্খণতা পরসম্পত্তিগ্গহণলক্খণতা চ ৰেদিতব্বা.
খন্ধমচ্ছরিযম্পি মচ্ছরিযন্তি অত্তনো পঞ্চক্খন্ধসঙ্খাতং উপপত্তিভৰং অঞ্ঞেহি অসাধারণং ‘‘অচ্ছরিযং ময্হমেৰ হোতু, মা অঞ্ঞস্সা’’তি পৰত্তং মচ্ছরিযং খন্ধমচ্ছরিযং নাম. ধাতুআযতনমচ্ছরিযেসুপি এসেৰ নযো. গাহোতি গাহনিচ্ছযৰসেন গহণং. অৰদঞ্ঞুতাযাতি সব্বঞ্ঞুবুদ্ধানম্পি কথিতং অজাননভাৰেন. যাচকানং অদদমানো হি তেহি কথিতং ন জানাতি নাম. জনা পমত্তাতি সতিৰিপ্পৰাসা জনা. ৰচনন্তি সঙ্খেপৰচনং. ব্যপ্পথন্তি ৰিত্থারৰচনং. দেসনন্তি উপমং দস্সেত্ৰা অত্থসন্দস্সনৰচনং. অনুসিট্ঠিন্তি পুনপ্পুনং সংলক্খাপনৰচনং. অথ ৰা দস্সেত্ৰা কথনং ৰচনং নাম. গণ্হাপেত্ৰা কথনং ব্যপ্পথং নাম. তোসেত্ৰা কথনং দেসনং নাম. পদস্সেত্ৰা কথনং অনুসিট্ঠি নাম. অথ ৰা পরিতাপদুক্খং নাসেত্ৰা কথনং ৰচনং নাম. পরিল়াহদুক্খং নাসেত্ৰা কথনং ব্যপ্পথং নাম. অপাযদুক্খং নাসেত্ৰা কথনং দেসনং নাম. ভৰদুক্খং নাসেত্ৰা কথনং অনুসিট্ঠি নাম. অথ ৰা দুক্খসচ্চপরিঞ্ঞাপটিৰেধযুত্তং ৰচনং. সমুদযসচ্চপহানপটিৰেধযুত্তং ব্যপ্পথং. নিরোধসচ্চসচ্ছিকিরিযপটিৰেধযুত্তং দেসনং. মগ্গসচ্চভাৰনাপটিৰেধযুত্তং অনুসিট্ঠীতি এৰমাদিনা নযেন একে ৰণ্ণযন্তি.
ন সুস্সুসন্তীতি ন সুণন্তি. ন সোতং ওদহন্তীতি সৰনত্থং কণ্ণসোতং ন ঠপেন্তি. ন অঞ্ঞা চিত্তং উপট্ঠপেন্তীতি জাননত্থং চিত্তং ন পতিট্ঠপেন্তি. অনস্সৰাতি ওৰাদং অসুণমানা. অৰচনকরাতি সুণমানাপি ৰচনং ন করোন্তীতি অৰচনকরা. পটিলোমৰুত্তিনোতি পটাণী হুত্ৰা পৰত্তনকা. অঞ্ঞেনেৰ মুখং করোন্তীতি করোন্তাপি মুখং ন দেন্তীতি অত্থো.
ৰিসমেতি কাযসুচরিতাদিসম্মতস্স সমস্স পটিপক্খত্তা ৰিসমং, তস্মিং ৰিসমে. নিৰিট্ঠাতি পৰিট্ঠা দুন্নীহরা. কাযকম্মেতি কাযতো পৰত্তে, কাযেন ৰা পৰত্তে কাযকম্মে. ৰচীকম্মাদীসুপি এসেৰ নযো.
তত্থ কাযকম্মৰচীকম্মমনোকম্মানি দুচ্চরিতৰসেন ৰিভত্তানি, পাণাতিপাতাদযো দসঅকুসলকম্মপথৰসেন ৰিভত্তাতি ঞাতব্বং. অযং তাৰেত্থ সাধারণপদৰণ্ণনা, অসাধারণেসু পন পাণস্স অতিপাতো পাণাতিপাতো, পাণৰধো পাণঘাতোতি ৰুত্তং হোতি. পাণোতি চেত্থ ৰোহারতো সত্তো, পরমত্থতো জীৰিতিন্দ্রিযং. তস্মিং পন পাণে পাণসঞ্ঞিনো জীৰিতিন্দ্রিযুপচ্ছেদকউপক্কমসমুট্ঠাপিতা কাযৰচীদ্ৰারানং অঞ্ঞতরদ্ৰারপৰত্তা ৰধকচেতনা পাণাতিপাতো. সো গুণৰিরহিতেসু তিরচ্ছানগতাদীসু পাণেসু খুদ্দকে পাণে অপ্পসাৰজ্জো, মহাসরীরে মহাসাৰজ্জো. কস্মা? পযোগমহন্ততায, পযোগসমত্তেপি ৰত্থুমহন্ততায. গুণৰন্তেসু মনুস্সাদীসু অপ্পগুণে পাণে অপ্পসাৰজ্জো, মহাগুণে মহাসাৰজ্জো. সরীরগুণানং পন সমভাৰে সতি কিলেসানং উপক্কমানঞ্চ মুদুতায অপ্পসাৰজ্জো, তিব্বতায মহাসাৰজ্জোতি ৰেদিতব্বো.
তস্স পঞ্চ সম্ভারা হোন্তি – পাণো পাণসঞ্ঞিতা ৰধকচিত্তং উপক্কমো তেন মরণন্তি. ছপ্পযোগা – সাহত্থিকো আণত্তিকো নিস্সগ্গিযো থাৰরো ৰিজ্জামযো ইদ্ধিমযোতি. ইমস্মিং পনত্থে ৰিত্থারিযমানে অতিপপঞ্চো হোতি, তস্মা নং ন ৰিত্থারযিস্সাম. অঞ্ঞঞ্চ এৰরূপং, অত্থিকেহি পন সমন্তপাসাদিকং ৰিনযট্ঠকথং (পারা. অট্ঠ. ২.১৭২) ওলোকেত্ৰা গহেতব্বং.
অদিন্নস্স আদানং অদিন্নাদানং, পরস্স হরণং থেয্যং চোরিকাতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ অদিন্নন্তি পরপরিগ্গহিতং, যত্থ পরো যথাকামকারিতং আপজ্জন্তো অদণ্ডারহো অনুপৰজ্জো চ হোতি, তস্মিং পন পরপরিগ্গহিতে পরপরিগ্গহিতসঞ্ঞিনো তদাদাযকউপক্কমসমুট্ঠাপিকা থেয্যচেতনা অদিন্নাদানং. তং হীনে পরসন্তকে ৰত্থুস্মিং অপ্পসাৰজ্জং, পণীতে মহাসাৰজ্জং. কস্মা? ৰত্থুপণীততায, ৰত্থুসমত্তে সতি গুণাধিকানং সন্তকে ৰত্থুস্মিং মহাসাৰজ্জং. তং তং গুণাধিকং উপাদায ততো ততো হীনগুণস্স সন্তকে ৰত্থুস্মিং অপ্পসাৰজ্জং.
তস্স পঞ্চ সম্ভারা হোন্তি – পরপরিগ্গহিতং পরপরিগ্গহিতসঞ্ঞিতা থেয্যচিত্তং উপক্কমো তেন হরণন্তি. ছপ্পযোগা সাহত্থিকাদযোৰ. তে চ খো যথানুরূপং থেয্যাৰহারো পসয্হাৰহারো পটিচ্ছন্নাৰহারো পরিকপ্পাৰহারো কুসাৰহারোতি ইমেসং পঞ্চন্নং অৰহারানং ৰসেন পৰত্তন্তি. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৰিত্থারো পন সমন্তপাসাদিকাযং ৰুত্তো.
কামেসুমিচ্ছাচারোতি এত্থ পন কামেসূতি মেথুনসমাচারেসু. মিচ্ছাচারোতি একন্তনিন্দিতো লামকাচারো. লক্খণতো পন অসদ্ধম্মসেৰনাধিপ্পাযেন কাযদ্ৰারপ্পৰত্তা অগমনীযট্ঠানৰীতিক্কমচেতনা কামেসুমিচ্ছাচারো.
তত্থ অগমনীযট্ঠানং নাম পুরিসানং তাৰ মাতুরক্খিতা পিতুরক্খিতা মাতাপিতুরক্খিতা ভাতুরক্খিতা ভগিনিরক্খিতা ঞাতিরক্খিতা গোত্তরক্খিতা ধম্মরক্খিতা সারক্খা সপরিদণ্ডাতি মাতুরক্খিতাদযো দস, ধনক্কীতা ছন্দৰাসিনী ভোগৰাসিনী পটৰাসিনী ওদপত্তকিনী ওভতচুম্বটকা দাসী চ ভরিযা কম্মকারী চ ভরিযা ধজাহটা মুহুত্তিকাতি এতা ধনক্কীতাদযো দসাতি ৰীসতি ইত্থিযো. ইত্থীসু পন দ্ৰীন্নং সারক্খসপরিদণ্ডানং দসন্নঞ্চ ধনক্কীতাদীনন্তি দ্ৰাদসন্নং ইত্থীনং অঞ্ঞে পুরিসা, ইদং অগমনীযট্ঠানং নাম.
সো পনেস মিচ্ছাচারো সীলাদিগুণরহিতে অগমনীযট্ঠানে অপ্পসাৰজ্জো, সীলাদিগুণসম্পন্নে মহাসাৰজ্জো. তস্স চত্তারো সম্ভারা – অগমনীযৰত্থু তস্মিং সেৰনচিত্তং সেৰনপযোগো মগ্গেন মগ্গপটিপত্তিঅধিৰাসনন্তি. একো পযোগো সাহত্থিকো এৰ.
মুসাতি ৰিসংৰাদনপুরেক্খারস্স অত্থভঞ্জনকো ৰচীপযোগো কাযপযোগো ৰা. ৰিসংৰাদনাধিপ্পাযেন পনস্স পরৰিসংৰাদককাযৰচীপযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা মুসাৰাদো. অপরো নযো – মুসাতি অভূতং অতচ্ছং ৰত্থু. ৰাদোতি তস্স ভূততো তচ্ছতো ৰিঞ্ঞাপনং. লক্খণতো পন অতথং ৰত্থুং তথতো পরং ৰিঞ্ঞাপেতুকামস্স তথাৰিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপিকা চেতনা মুসাৰাদো. সো যমত্থং ভঞ্জতি, তস্স অপ্পতায অপ্পসাৰজ্জো, মহন্ততায মহাসাৰজ্জো. অপি চ গহট্ঠানং অত্তনো সন্তকং অদাতুকামতায ‘‘নত্থী’’তিআদিনযপ্পৰত্তো অপ্পসাৰজ্জো, সক্খিনা হুত্ৰা অত্থভঞ্জনত্থং ৰুত্তো মহাসাৰজ্জো. পব্বজিতানং অপ্পকম্পি তেলং ৰা সপ্পিং ৰা লভিত্ৰা হসাধিপ্পাযেন ‘‘অজ্জ গামে তেলং নদী মঞ্ঞে সন্দতী’’তি পূরণকথানযেন পৰত্তো অপ্পসাৰজ্জো, অদিট্ঠংযেৰ পন দিট্ঠন্তিআদিনা নযেন ৰদন্তানং মহাসাৰজ্জো.
তস্স চত্তারো সম্ভারা হোন্তি – অতথং ৰত্থু ৰিসংৰাদনচিত্তং তজ্জো ৰাযামো পরস্স তদত্থৰিজাননন্তি. একো পযোগো সাহত্থিকোৰ. সো চ কাযেন ৰা কাযপটিবদ্ধেন ৰা ৰাচায ৰা পরৰিসংৰাদককিরিযাকরণে দট্ঠব্বো. তায চে কিরিযায পরো তমত্থং জানাতি, অযং কিরিযসমুট্ঠাপিকা চেতনাক্খণেযেৰ মুসাৰাদকম্মুনা বজ্ঝতি.
পিসুণৰাচাতিআদীসু যায ৰাচায যস্স তং ৰাচং ভাসতি, তস্স হদযে অত্তনো পিযভাৰং পরস্স চ সুঞ্ঞভাৰং করোতি, সা পিসুণৰাচা. যায পন অত্তানম্পি পরম্পি ফরুসং করোতি, যা ৰাচা সযম্পি ফরুসা নেৰ কণ্ণসুখা ন হদযঙ্গমা, অযং ফরুসৰাচা. যেন সম্ফং পলপতি নিরত্থকং, সো সম্ফপ্পলাপো. তেসং মূলভূতাপি চেতনা পিসুণৰাচাদিনামমেৰ লভতি, সা এৰ ইধ অধিপ্পেতাতি.
তত্থ সংকিলিট্ঠচিত্তস্স পরেসং ৰা ভেদায অত্তনো পিযকম্যতায ৰা কাযৰচীপযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা পিসুণৰাচা. সা যস্স ভেদং করোতি, তস্স অপ্পগুণায অপ্পসাৰজ্জা, মহাগুণতায মহাসাৰজ্জা.
তস্সা চত্তারো সম্ভারা হোন্তি – ভিন্দিতব্বো পরো ‘‘ইতি ইমে নানা ভৰিস্সন্তি ৰিনা ভৰিস্সন্তী’’তি ভেদপুরেক্খারতা ৰা, ‘‘ইতি অহং পিযো ভৰিস্সামি ৰিস্সাসিকো’’তি ৰিযকম্যতা ৰা, তজ্জো ৰাযামো, তস্স তদত্থৰিজাননন্তি.
পরস্স মম্মচ্ছেদককাযৰচীপযোগসমুট্ঠাপিকা একন্তফরুসচেতনা ফরুসৰাচা. মম্মচ্ছেদকোপি পযোগো চিত্তসণ্হতায ফরুসৰাচা ন হোতি. মাতাপিতরো হি কদাচি পুত্তকে এৰম্পি ৰদন্তি ‘‘চোরা ৰো খণ্ডাখণ্ডিকং করোন্তূ’’তি, উপ্পলপত্তম্পি চ নেসং উপরি পতন্তং ন ইচ্ছন্তি. আচরিযুপজ্ঝাযা চ কদাচি নিস্সিতকে এৰং ৰদন্তি ‘‘কিং ইমে অহিরিকা অনোত্তপ্পিনো চরন্তি, নিদ্ধমথ নে’’তি. অথ চ নেসং আগমাধিগমসম্পত্তিং ইচ্ছন্তি. যথা চ চিত্তসণ্হতায ফরুসৰাচা ন হোতি, এৰং ৰচনসণ্হতায অফরুসৰাচাপি ন হোতি. ন হি মারাপেতুকামস্স ‘‘ইমং সুখং সযাপেথা’’তি ৰচনং অফরুসৰাচা হোতি, চিত্তফরুসতায পনেসা ফরুসৰাচাৰ, সা যং সন্ধায পৰত্তিতা. তস্স অপ্পগুণতায অপ্পসাৰজ্জা, মহাগুণতায মহাসাৰজ্জা. তস্সা তযো সম্ভারা – অক্কোসিতব্বো পরো কুপিতচিত্তং অক্কোসনন্তি.
অনত্থৰিঞ্ঞাপিকা কাযৰচীপযোগসমুট্ঠাপিকা অকুসলচেতনা সম্ফপ্পলাপো. সো আসেৰনমন্দতায অপ্পসাৰজ্জো, আসেৰনমহন্ততায মহাসাৰজ্জো. তস্স দ্ৰে সম্ভারা হোন্তি – ভারতযুদ্ধসীতাহরণাদিনিরত্থককথাপুরেক্খারতা তথারূপীকথাকথনঞ্চাতি.
অভিজ্ঝাযতীতি অভিজ্ঝা, পরভণ্ডাভিমুখী হুত্ৰা তন্নিন্নতায পৰত্ততীতি অত্থো. সা ‘‘অহো ৰত ইদং মমাস্সা’’তি এৰং পরভণ্ডাভিজ্ঝাযনলক্খণা. অদিন্নাদানং ৰিয অপ্পসাৰজ্জা মহাসাৰজ্জা চ. তস্সা দ্ৰে সম্ভারা হোন্তি – পরভণ্ডং অত্তনো পরিণামনঞ্চাতি. পরভণ্ডৰত্থুকে হি লোভে উপ্পন্নেপি ন তাৰ কম্মপথভেদো হোতি, যাৰ ‘‘অহো ৰতিদং মমাস্সা’’তি অত্তনো ন পরিণামেতি.
হিতসুখং ব্যাপাদযতীতি ব্যাপাদো, সো পরৰিনাসায মনোপদোসলক্খণো. ফরুসৰাচা ৰিয অপ্পসাৰজ্জো মহাসাৰজ্জো চ. তস্স দ্ৰে সম্ভারা হোন্তি – পরসত্তো চ তস্স চ ৰিনাসচিন্তাতি. পরসত্তৰত্থুকে হি কোধে উপ্পন্নেপি ন তাৰ কম্মপথভেদো হোতি, যাৰ ‘‘অহো ৰতাযং উচ্ছিজ্জেয্য ৰিনস্সেয্যা’’তি তস্স ৰিনাসং ন চিন্তেসি.
যথাভুচ্চগহণাভাৰেন মিচ্ছা পস্সতীতি মিচ্ছাদিট্ঠি. সা ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনা নযেন ৰিপরীতদস্সনলক্খণা. সম্ফপ্পলাপো ৰিয অপ্পসাৰজ্জা মহাসাৰজ্জা চ.
সঞ্ঞী, অসঞ্ঞী, নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞী ভৰিস্সামাতি রূপাদিৰসেন কঙ্খন্তি. ভৰিস্সাম নু খো মযন্তিআদিনা অত্তানং কঙ্খন্তি. তত্থ ভৰিস্সাম নু খো. ন নু খো ভৰিস্সামাতি তস্স সস্সতাকারঞ্চ উচ্ছেদাকারঞ্চ নিস্সায অনাগতে অত্তানং ৰিজ্জমানতঞ্চ অৰিজ্জমানতঞ্চ কঙ্খন্তি. কিং নু খো ভৰিস্সামাতি জাতিলিঙ্গুপপত্তিযো নিস্সায ‘‘খত্তিযা নু খো ভৰিস্সাম, ব্রাহ্মণৰেস্সসুদ্দগহট্ঠপব্বজিতদেৰমনুস্সানং অঞ্ঞতরা’’তি কঙ্খন্তি. কথং নু খো ভৰিস্সামাতি সণ্ঠানাকারং নিস্সায ‘‘দীঘা নু খো ভৰিস্সাম, রস্সওদাতকণ্হপমাণিকঅপ্পমাণিকাদীনং অঞ্ঞতরা’’তি কঙ্খন্তি. কেচি পন ‘‘ইস্সরনিম্মানাদীনি নিস্সায ‘কেন নু খো কারণেন ভৰিস্সামা’তি হেতুতো কঙ্খন্তী’’তি ৰদন্তি. কিং হুত্ৰা কিং ভৰিস্সাম নু খো মযন্তি জাতিআদীনি নিস্সায ‘‘খত্তিযা হুত্ৰা নু খো ব্রাহ্মণা ভৰিস্সাম…পে… দেৰা হুত্ৰা মনুস্সা’’তি অত্তনো পরম্পরং কঙ্খন্তি. সব্বত্থেৰ পন অদ্ধানন্তি কালাধিৰচনমেতং.
১০. যস্মা এতদেৰ তস্মা হি সিক্খেথ…পে… আহু ধীরাতি. তত্থ সিক্খেথাতি তিস্সো সিক্খা আৰজ্জেয্য. ইধেৰাতি ইমস্মিংযেৰ সাসনে. তত্থ সিক্খিতব্বাতি সিক্খা. তিস্সোতি গণনপরিচ্ছেদো. অধিসীলসিক্খাতি অধিকং উত্তমং সীলন্তি অধিসীলং, অধিসীলঞ্চ তং সিক্খিতব্বট্ঠেন সিক্খা চাতি অধিসীলসিক্খা. এস নযো অধিচিত্তঅধিপঞ্ঞাসিক্খাসু.
কতমং পনেত্থ সীলং, কতমং অধিসীলং, কতমং চিত্তং, কতমং অধিচিত্তং, কতমা পঞ্ঞা, কতমা অধিপঞ্ঞাতি? ৰুচ্চতে – পঞ্চঙ্গদসঙ্গসীলং তাৰ সীলমেৰ. তঞ্হি বুদ্ধে উপ্পন্নেপি অনুপ্পন্নেপি লোকে পৰত্ততি. উপ্পন্নে বুদ্ধে তস্মিং সীলে বুদ্ধাপি সাৰকাপি মহাজনং সমাদপেন্তি, অনুপ্পন্নে বুদ্ধে পচ্চেকবুদ্ধা চ কম্মৰাদিনো চ ধম্মিকা সমণব্রাহ্মণা চ চক্কৰত্তী চ মহারাজানো মহাবোধিসত্তা চ সমাদপেন্তি, সামম্পি পণ্ডিতা সমণব্রাহ্মণা সমাদিযন্তি. তে তং কুসলং ধম্মং পরিপূরেত্ৰা দেৰেসু চ মনুস্সেসু চ সম্পত্তিং অনুভোন্তি.
পাতিমোক্খসংৰরসীলং পন ‘‘অধিসীল’’ন্তি ৰুচ্চতি. তঞ্হি সূরিযো ৰিয পজ্জোতানং সিনেরু ৰিয পব্বতানং সব্বলোকিযসীলানং অধিকঞ্চেৰ উত্তমঞ্চ, বুদ্ধুপ্পাদেযেৰ চ পৰত্ততি, ন ৰিনা বুদ্ধুপ্পাদা. ন হি তং পঞ্ঞত্তিং উদ্ধরিত্ৰা অঞ্ঞো সত্তো ঠপেতুং সক্কোতি. বুদ্ধাযেৰ পন সব্বসো কাযৰচীদ্ৰারঅজ্ঝাচারসোতং ছিন্দিত্ৰা তস্স তস্স ৰীতিক্কমস্স অনুচ্ছৰিকং তং সীলসংৰরং পঞ্ঞপেন্তি. পাতিমোক্খসংৰরতোপি চ মগ্গফলসম্পযুত্তমেৰ সীলং অধিসীলং.
কামাৰচরানি পন অট্ঠ কুসলচিত্তানি লোকিযঅট্ঠসমাপত্তিচিত্তানি চ একজ্ঝং কত্ৰা চিত্তমেৰাতি ৰেদিতব্বানি. বুদ্ধুপ্পাদানুপ্পাদে চস্স পৰত্তি, সমাদপনং সমাদানঞ্চ সীলে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.
ৰিপস্সনাপাদকং অট্ঠসমাপত্তিচিত্তং পন ‘‘অধিচিত্ত’’ন্তি ৰুচ্চতি. তঞ্হি অধিসীলং ৰিয সীলানং, সব্বলোকিযচিত্তানং অধিকঞ্চেৰ উত্তমঞ্চ, বুদ্ধুপ্পাদেযেৰ চ হোতি, ন ৰিনা বুদ্ধুপ্পাদা. ততোপি চ মগ্গফলচিত্তমেৰ অধিচিত্তং.
‘‘অত্থি দিন্নং অত্থি যিট্ঠ’’ন্তিআদিনযপ্পৰত্তং (ম. নি. ২.৯৪) পন কম্মস্সকতাঞাণং পঞ্ঞা. সা হি বুদ্ধে উপ্পন্নেপি অনুপ্পন্নেপি লোকে পৰত্ততি. উপ্পন্নে বুদ্ধে তস্সা পঞ্ঞায বুদ্ধাপি সাৰকাপি মহাজনং সমাদপেন্তি, অনুপ্পন্নে বুদ্ধে পচ্চেকবুদ্ধা চ কম্মৰাদিনো চ ধম্মিকা সমণব্রাহ্মণা চ চক্কৰত্তী চ মহারাজানো মহাবোধিসত্তা চ সমাদপেন্তি, সামম্পি পণ্ডিতা সত্তা সমাদিযন্তি. তথা হি অঙ্কুরো দসৰস্সসহস্সানি মহাদানং অদাসি. ৰেলামো ৰেস্সন্তরো অঞ্ঞে চ বহূ পণ্ডিতমনুস্সা মহাদানানি অদংসু. তে তং কুসলং ধম্মং পরিপূরেত্ৰা দেৰেসু চ মনুস্সেসু চ সম্পত্তিং অনুভৰিংসু.
তিলক্খণাকারপরিচ্ছেদকং পন ৰিপস্সনাঞাণং ‘‘অধিপঞ্ঞা’’তি ৰুচ্চতি. সা হি অধিসীলঅধিচিত্তানি ৰিয সীলচিত্তানং, সব্বলোকিযপঞ্ঞানং অধিকা চেৰ উত্তমা চ, ন চ ৰিনা বুদ্ধুপ্পাদা লোকে পৰত্ততি. ততোপি চ মগ্গফলপঞ্ঞাৰ অধিপঞ্ঞা.
ইদানি একেকং দস্সেন্তো ‘‘কতমা অধিসীলসিক্খা – ইধ ভিক্খু সীলৰা হোতি, পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো ৰিহরতী’’তিআদিমাহ. ইধাতি ৰচনং পুব্বভাগকরণীযসম্পদায সম্পন্নস্স সব্বপকারসীলপরিপূরকস্স পুগ্গলস্স সন্নিস্সযভূতসাসনপরিদীপনং, অঞ্ঞসাসনস্স চ তথাভাৰপটিসেধনং. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘ইধেৰ, ভিক্খৰে, সমণো…পে… সুঞ্ঞা পরপ্পৰাদা সমণেভি অঞ্ঞেহী’’তি (ম. নি. ১.১৩৯-১৪০). ভিক্খূতি তস্স সীলস্স পরিপূরকস্স পুগ্গলস্স পরিদীপনং. পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতোতি ইদমস্স পাতিমোক্খসংৰরে পতিট্ঠিতভাৰপরিদীপনং. ৰিহরতীতি ইদমস্স তদনুরূপৰিহারসমঙ্গীভাৰপরিদীপনং. আচারগোচরসম্পন্নোতি ইদমস্স পাতিমোক্খসংৰরস্স উপকারকধম্মপরিদীপনং. অণুমত্তেসু ৰজ্জেসু ভযদস্সাৰীতি ইদমস্স পাতিমোক্খতো অচৰনধম্মতাপরিদীপনং. সমাদাযাতি ইদমস্স সিক্খাপদানং অনৰসেসতো আদানপরিদীপনং. সিক্খতীতি ইদমস্স সিক্খায সমঙ্গীভাৰপরিদীপনং. সিক্খাপদেসূতি ইদমস্স সিক্খিতব্বধম্মপরিদীপনং.
তত্থ ভিক্খূতি সংসারে ভযং ইক্খতীতি ভিক্খু. সীলমস্স অত্থীতি সীলৰাতি এত্থ সীলন্তি সীলনট্ঠেন সীলং. কিমিদং সীলনং নাম? সমাধানং ৰা, কাযকম্মাদীনং সুসীল্যৰসেন অৰিপ্পকিণ্ণতাতি অত্থো. উপধারণং ৰা, কুসলানং ধম্মানং পতিট্ঠাৰসেন আধারভাৰোতি অত্থো. এতদেৰ হি এত্থ অত্থদ্ৰযং সদ্দলক্খণৰিদূ অনুজানন্তি. অঞ্ঞে পন ‘‘অধিসেৰনট্ঠেন আচারট্ঠেন সীলনট্ঠেন সিরট্ঠেন সীতলট্ঠেন সিৰট্ঠেন সীল’’ন্তি ৰণ্ণযন্তি.
সীলনং লক্খণং তস্স, ভিন্নস্সাপি অনেকধা;
সনিদস্সনত্তং রূপস্স, যথা ভিন্নস্সনেকধা.
যথা হি নীলপীতাদিভেদেননেকধা ভিন্নস্সাপি রূপাযতনস্স সনিদস্সনত্তং লক্খণং নীলাদিভেদেন ভিন্নস্সাপি সনিদস্সনভাৰানতিক্কমনতো. তথা সীলস্স চেতনাদিভেদেন অনেকধা ভিন্নস্সাপি যদেতং কাযকম্মাদীনং সমাধানৰসেন, কুসলানঞ্চ ধম্মানং পতিট্ঠাৰসেন ৰুত্তং সীলনং, তদেৰ লক্খণং চেতনাদিভেদেন ভিন্নস্সাপি সমাধানপতিট্ঠাভাৰানতিক্কমনতো. এৰং লক্খণস্স পনস্স –
দুস্সীল্যৰিদ্ধংসনতা, অনৰজ্জগুণো তথা;
কিচ্চসম্পত্তিঅত্থেন, রসো নাম পৰুচ্চতি.
তস্মা ইদং সীলং নাম কিচ্চট্ঠেন রসেন দুস্সীল্যৰিদ্ধংসনরসং, সম্পত্তিঅত্থেন রসেন অনৰজ্জরসন্তি ৰেদিতব্বং.
সোচেয্যপচ্চুপট্ঠানং, তযিদং তস্স ৰিঞ্ঞুভি;
ওত্তপ্পঞ্চ হিরী চেৰ, পদট্ঠানন্তি ৰণ্ণিতং.
তঞ্হিদং সীলং ‘‘কাযসোচেয্যং ৰচীসোচেয্যং মনোসোচেয্য’’ন্তি এৰং ৰুত্তসোচেয্যপচ্চুপট্ঠানং, সোচেয্যভাৰেন পচ্চুপট্ঠাতি গহণভাৰং গচ্ছতি. হিরোত্তপ্পঞ্চ পন তস্স ৰিঞ্ঞূহি পদট্ঠানন্তি ৰণ্ণিতং, আসন্নকারণন্তি অত্থো. হিরোত্তপ্পে হি সতি সীলং উপ্পজ্জতি চেৰ তিট্ঠতি চ, অসতি নেৰ উপ্পজ্জতি চেৰ ন তিট্ঠতি চাতি এৰংৰিধেন সীলেন সীলৰা হোতি. এতং সীলং নাম পাণাতিপাতাদীহি ৰা ৰিরমন্তস্স, ৰত্তপটিপত্তিং ৰা পূরেন্তস্স চেতনাদযো ধম্মা ৰেদিতব্বা. ৰুত্তঞ্হেতং পটিসম্ভিদাযং ‘‘কিং সীলন্তি? চেতনা সীলং, চেতসিকং সীলং, সংৰরো সীলং, অৰীতিক্কমো সীল’’ন্তি (পটি. ম. ১.৩৯).
তত্থ চেতনা সীলং নাম পাণাতিপাতাদীহি ৰা ৰিরমন্তস্স ৰত্তপটিপত্তিং ৰা পূরেন্তস্স চেতনা. চেতসিকং সীলং নাম পাণাতিপাতাদীহি ৰিরমন্তস্স ৰিরতি. অপি চ চেতনা সীলং নাম পাণাতিপাতাদীনি পজহন্তস্স সত্তকম্মপথচেতনা. চেতসিকং সীলং নাম ‘‘অভিজ্ঝং পহায ৰিগতাভিজ্ঝেন চেতসা ৰিহরতী’’তিআদিনা (দী. নি. ১.২১৭) নযেন সংযুত্তমহাৰগ্গে ৰুত্তা অনভিজ্ঝাব্যাপাদসম্মাদিট্ঠিধম্মা. সংৰরো সীলন্তি এত্থ পঞ্চৰিধেন সংৰরো ৰেদিতব্বো – পাতিমোক্খসংৰরো সতিসংৰরো ঞাণসংৰরো খন্তিসংৰরো ৰীরিযসংৰরো. তস্স নানাকরণং উপরি আৰি ভৰিস্সতি. অৰীতিক্কমো সীলন্তি সমাদিন্নসীলস্স কাযিকৰাচসিকো অৰীতিক্কমো. এত্থ চ সংৰরসীলং, অৰীতিক্কমসীলন্তি ইদমেৰ নিপ্পরিযাযতো সীলং. চেতনাসীলং, চেতসিকং সীলন্তি পরিযাযতো সীলন্তি ৰেদিতব্বং.
পাতিমোক্খন্তি সিক্খাপদসীলং. তঞ্হি যো নং পাতি রক্খতি, তং মোক্খেতি মোচেতি আপাযিকাদীহি দুক্খেহি, তস্মা ‘‘পাতিমোক্খ’’ন্তি ৰুত্তং. পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতোতি পাতিমোক্খসংৰরসীলেন সমন্নাগতো. আচারগোচরসম্পন্নোতি আচারেন চেৰ গোচরেন চ সম্পন্নো. অণুমত্তেসূতি অপ্পমত্তকেসু. ৰজ্জেসূতি অকুসলধম্মেসু. ভযদস্সাৰীতি ভযদস্সী. সমাদাযাতি সম্মা আদিযিত্ৰা. সিক্খতি সিক্খাপদেসূতি তং তং সিক্খাপদং সমাদিযিত্ৰা সিক্খতি. অপি চ সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসূতি যংকিঞ্চি সিক্খাপদেসু সিক্খাকোট্ঠাসেসু সিক্খিতব্বং কাযিকং ৰা চেতসিকং ৰা, তং সব্বং সমাদায সিক্খতি.
খুদ্দকো সীলক্খন্ধোতি সঙ্ঘাদিসেসাদিসাৰসেসো সীলক্খন্ধো. মহন্তোতি পারাজিকাদিনিরৰসেসো. যস্মা পন পাতিমোক্খসীলেন ভিক্খু সাসনে পতিট্ঠাতি নাম, তস্মা তং ‘‘পতিট্ঠা’’তি ৰুত্তং. পতিট্ঠহতি ৰা এত্থ ভিক্খু, কুসলা ধম্মা এৰ ৰা এত্থ পতিট্ঠহন্তীতি পতিট্ঠা. অযমত্থো ‘‘সীলে পতিট্ঠায নরো সপঞ্ঞো’’তি (সং. নি. ১.২৩, ১৯২) চ, ‘‘পতিট্ঠানলক্খণং, মহারাজ, সীলং সব্বেসং কুসলানং ধম্মান’’ন্তি (মি. প. ২.১.৯) চ, ‘‘সীলে পতিট্ঠিতো খো, মহারাজ…পে… সব্বে কুসলা ধম্মা ন পরিহাযন্তী’’তি (মি. প. ২.১.৯) চ আদিসুত্তৰসেন ৰেদিতব্বো.
তদেতং পুব্বুপ্পত্তিঅত্থেন আদি. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘তস্মাতিহ ত্ৰং উত্তিয আদিমেৰ ৰিসোধেহি কুসলেসু ধম্মেসু. কো চাদি কুসলানং ধম্মানং, সীলঞ্চ সুৰিসুদ্ধং দিট্ঠি চ উজুকা’’তি (সং. নি. ৫.৩৮২). যথা হি নগরৰড্ঢকী নগরং মাপেতুকামো পঠমং নগরট্ঠানং সোধেতি, ততো অপরভাগে ৰীথিচতুক্কসিঙ্ঘাটকাদিপরিচ্ছেদেন ৰিভজিত্ৰাৰ নগরং মাপেতি. এৰমেৰ যোগাৰচরো আদিতো সীলং ৰিসোধেতি, ততো অপরভাগে সমাধিৰিপস্সনামগ্গফলনিব্বানানি সচ্ছিকরোতি. যথা ৰা পন রজকো পঠমং তীহি খারেহি ৰত্থং ধোৰিত্ৰা পরিসুদ্ধে ৰত্থে যদিচ্ছকং রঙ্গজাতং উপনেতি, যথা ৰা পন ছেকো চিত্তকারো রূপং লিখিতুকামো আদিতোৰ ভিত্তিপরিকম্মং করোতি, ততো অপরভাগে রূপং সমুট্ঠাপেতি. এৰমেৰ যোগাৰচরো আদিতোৰ সীলং ৰিসোধেত্ৰা অপরভাগে সমথৰিপস্সনাদযো ধম্মে সচ্ছিকরোতি. তস্মা সীলং ‘‘আদী’’তি ৰুত্তং.
তদেতং চরণসরিক্খতায চরণং. চরণাতি হি পাদা ৰুচ্চন্তি. যথা হি ছিন্নচরণস্স পুরিসস্স দিসং গমনাভিসঙ্খারো ন জাযতি, পরিপুণ্ণপাদস্সেৰ জাযতি, এৰমেৰ যস্স সীলং ভিন্নং হোতি খণ্ডং অপরিপুণ্ণং, তস্স নিব্বানগমনায ঞাণগমনং ন সম্পজ্জতি. যস্স পন তং অভিন্নং হোতি অখণ্ডং পরিপুণ্ণং, তস্স নিব্বানগমনায ঞাণগমনং সম্পজ্জতি. তস্মা সীলং ‘‘চরণ’’ন্তি ৰুত্তং.
তদেতং সংযমনৰসেন সংযমো. সংৰরণৰসেন সংৰরোতি উভযেনাপি সীলসংযমো চেৰ সীলসংৰরো চ কথিতো. ৰচনত্থো পনেত্থ সংযমেতি ৰীতিক্কমৰিপ্ফন্দনং, পুগ্গলং ৰা সংযমেতি ৰীতিক্কমৰসেন তস্স ৰিপ্ফন্দিতুং ন দেতীতি সংযমো. ৰীতিক্কমস্স পৰেসনদ্ৰারং সংৰরতি পিদহতীতি সংৰরো.
মোক্খন্তি উত্তমং মুখভূতং ৰা. যথা হি সত্তানং চতুব্বিধো আহারো মুখেন পৰিসিত্ৰা অঙ্গমঙ্গানি ফরতি, এৰং যোগিনোপি চতুভূমককুসলং সীলমুখেন পৰিসিত্ৰা অত্থসিদ্ধিং সম্পাদেতি. তেন ‘‘মোক্খ’’ন্তি. পমুখে সাধূতি পামোক্খং, পুব্বঙ্গমং সেট্ঠং পধানন্তি অত্থো. কুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযাতি চতুভূমককুসলানং পটিলাভত্থায পামোক্খং পুব্বঙ্গমং সেট্ঠং পধানন্তি ৰেদিতব্বং.
ৰিৰিচ্চেৰ কামেহীতি কামেহি ৰিৰিচ্চ ৰিনা হুত্ৰা অপক্কমিত্ৰা. যো পনাযমেত্থ এৰকারো, সো নিযমত্থোতি ৰেদিতব্বো. যস্মা চ নিযমত্থো, তস্মা তস্মিং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরণসমযে অৰিজ্জমানানম্পি কামানং তস্স পঠমজ্ঝানস্স পটিপক্খভাৰং কামপরিচ্চাগেনেৰ চস্স অধিগমং দীপেতি. কথং? ‘‘ৰিৰিচ্চেৰ কামেহী’’তি এৰঞ্হি নিযমে করিযমানে ইদং পঞ্ঞাযতি, নূনিমস্স ঝানস্স কামা পটিপক্খভূতা, যেসু সতি ইদং ন পৰত্ততি অন্ধকারে সতি পদীপোভাসো ৰিয, তেসং পরিচ্চাগেনেৰ চস্স অধিগমো হোতি ওরিমতীরপরিচ্চাগেন পারিমতীরস্সেৰ. তস্মা নিযমং করোতীতি.
তত্থ সিযা ‘‘কস্মা পনেস পুব্বপদেযেৰ ৰুত্তো ন উত্তরপদে, কিং অকুসলেহি ধম্মেহি অৰিৰিচ্চাপি ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরেয্যা’’তি? ন খো পনেতং এৰং দট্ঠব্বং. তংনিস্সরণতো হি পুব্বপদে এৰ এস ৰুত্তো. কামধাতুসমতিক্কমনতো হি কামরাগপটিপক্খতো চ ইদং ঝানং কামানমেৰ নিস্সরণং. যথাহ – ‘‘কামানমেতং নিস্সরণং যদিদং নেক্খম্ম’’ন্তি (ইতিৰু. ৭২). উত্তরপদেপি পন যথা ‘‘ইধেৰ, ভিক্খৰে, সমণো, ইধ দুতিযো সমণো’’তি (ম. নি. ১.১৩৯) এত্থ এৰকারো আনেত্ৰা ৰুচ্চতি, এৰং ৰত্তব্বো. ন হি সক্কা ইতো অঞ্ঞেহিপি নীৰরণসঙ্খাতেহি অকুসলেহি ধম্মেহি অৰিৰিচ্চ ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরিতুং. তস্মা ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চেৰ অকুসলেহি ধম্মেহীতি এৰং পদদ্ৰযেপি এস দট্ঠব্বো. পদদ্ৰযেপি চ কিঞ্চাপি ৰিৰিচ্চাতি ইমিনা সাধারণৰচনেন তদঙ্গৰিৰেকাদযো কাযৰিৰেকাদযো চ সব্বেপি ৰিৰেকা সঙ্গহং গচ্ছন্তি, তথাপি পুব্বভাগে কাযৰিৰেকচিত্তৰিৰেকৰিক্খম্ভনৰিৰেকা দট্ঠব্বা. লোকুত্তরমগ্গক্খণে কাযৰিৰেকচিত্তৰিৰেকসমুচ্ছেদৰিৰেকনিস্সরণৰিৰেকা.
কামেহীতি ইমিনা পন পদেন যে চ ইধ ‘‘কতমে ৰত্থুকামা মনাপিকা রূপা’’তিআদিনা নযেন ৰত্থুকামা ৰুত্তা, যে চ ইধেৰ ৰিভঙ্গে ‘‘ছন্দো কামো রাগো কামো ছন্দরাগো কামো সঙ্কপ্পো কামো রাগো কামো সঙ্কপ্পরাগো কামো’’তি এৰং কিলেসকামা ৰুত্তা, তে সব্বেপি সঙ্গহিতা ইচ্চেৰ দট্ঠব্বা. এৰঞ্হি সতি ৰিৰিচ্চেৰ কামেহীতি ৰত্থুকামেহিপি ৰিৰিচ্চেৰাতি অত্থো যুজ্জতি. তেন কাযৰিৰেকো ৰুত্তো হোতি.
ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহীতি কিলেসকামেহি সব্বাকুসলেহি ৰা ৰিৰিচ্চাতি অত্থো যুজ্জতি. তেন চিত্তৰিৰেকো ৰুত্তো হোতি. পুরিমেন চেত্থ ৰত্থুকামেহি ৰিৰেকৰচনতো এৰ কামসুখপরিচ্চাগো, দুতিযেন কিলেসকামেহি ৰিৰেকৰচনতো নেক্খম্মসুখপরিগ্গহো ৰিভাৰিতো হোতি. এৰং ৰত্থুকামকিলেসকামৰিৰেকৰচনতোযেৰ চ এতেসং পঠমেন সংকিলেসৰত্থুপ্পহানং, দুতিযেন সংকিলেসপ্পহানং. পঠমেন লোলভাৰস্স হেতুপরিচ্চাগো, দুতিযেন বালভাৰস্স. পঠমেন চ পযোগসুদ্ধি, দুতিযেন আসযপোসনং ৰিভাৰিতং হোতীতি ঞাতব্বং. এস তাৰ নযো ‘‘কামেহী’’তি এত্থ ৰুত্তকামেসু ৰত্থুকামপক্খে.
কিলেসকামপক্খে পন ছন্দোতি চ রাগোতি চ এৰমাদীহি অনেকভেদো কামচ্ছন্দোৰ ‘‘কামো’’তি অধিপ্পেতো. সো চ অকুসলপরিযাপন্নোপি সমানো ‘‘তত্থ কতমো কামচ্ছন্দো, কামো’’তিআদিনা নযেন ৰিভঙ্গে ঝানপটিপক্খতো ৰিসুং ৰুত্তো. কিলেসকামত্তা ৰা পুরিমপদে ৰুত্তো, অকুসলপরিযাপন্নত্তা দুতিযপদে. অনেকভেদতো চস্স কামতোতি অৰত্ৰা কামেহীতি ৰুত্তং. অঞ্ঞেসম্পি চ ধম্মানং অকুসলভাৰে ৰিজ্জমানে ‘‘তত্থ কতমে অকুসলা ধম্মা, কামচ্ছন্দো’’তিআদিনা নযেন ৰিভঙ্গে (ৰিভ. ৫৬৪) উপরিঝানঙ্গানং পচ্চনীকপটিপক্খভাৰদস্সনতো নীৰরণানেৰ ৰুত্তানি. নীৰরণানি হি ঝানঙ্গপচ্চনীকানি তেসং ঝানঙ্গানেৰ পটিপক্খানি, ৰিদ্ধংসকানি ৰিঘাতকানীতি ৰুত্তং হোতি. তথা হি ‘‘সমাধি কামচ্ছন্দস্স পটিপক্খো, পীতি ব্যাপাদস্স, ৰিতক্কো থিনমিদ্ধস্স, সুখং উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স, ৰিচারো ৰিচিকিচ্ছাযা’’তি পেটকে ৰুত্তং.
এৰমেত্থ ৰিৰিচ্চেৰ কামেহীতি ইমিনা কামচ্ছন্দস্স ৰিক্খম্ভনৰিৰেকো ৰুত্তো হোতি, ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহীতি ইমিনা পঞ্চন্নম্পি নীৰরণানং. অগ্গহিতগ্গহণেন পন পঠমেন কামচ্ছন্দস্স, দুতিযেন সেসনীৰরণানং. তথা পঠমেন তীসু অকুসলমূলেসু পঞ্চকামগুণভেদৰিসযস্স লোভস্স, দুতিযেন আঘাতৰত্থুভেদাদিৰিসযানং দোসমোহানং. ওঘাদীসু ৰা ধম্মেসু পঠমেন কামোঘকামযোগকামাসৰকামুপাদানঅভিজ্ঝাকাযগন্থকামরাগসংযোজনানং, দুতিযেন অৰসেসওঘযোগাসৰউপাদানগন্থসংযোজনানং. পঠমেন চ তণ্হায তংসম্পযুত্তকানঞ্চ, দুতিযেন অৰিজ্জায তংসম্পযুত্তকানঞ্চ. অপি চ পঠমেন লোভসম্পযুত্তঅট্ঠচিত্তুপ্পাদানং, দুতিযেন সেসানং চতুন্নং অকুসলচিত্তুপ্পাদানং ৰিক্খম্ভনৰিৰেকো ৰুত্তো হোতীতি ৰেদিতব্বো.
এত্তাৰতা চ পঠমস্স ঝানস্স পহানঙ্গং দস্সেত্ৰা ইদানি সম্পযোগঙ্গং দস্সেতুং ‘‘সৰিতক্কং সৰিচার’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ আরম্মণে চিত্তস্স অভিনিরোপনলক্খণো ৰিতক্কো, আরম্মণানুমজ্জনলক্খণো ৰিচারো. সন্তেপি চ নেসং কত্থচি অৰিযোগে ওল়ারিকট্ঠেন পুব্বঙ্গমট্ঠেন চ ঘণ্ডাভিঘাতো ৰিয চেতসো পঠমাভিনিপাতো ৰিতক্কো, সুখুমট্ঠেন অনুমজ্জনসভাৰেন চ ঘণ্ডানুরৰো ৰিয অনুপবন্ধো ৰিচারো. ৰিপ্ফারৰা চেত্থ ৰিতক্কো পঠমুপ্পত্তিকালে পরিপ্ফন্দনভূতো চিত্তস্স, আকাসে উপ্পতিতুকামস্স পক্খিনো পক্খৰিক্খেপো ৰিয, পদুমাভিমুখপাতো ৰিয চ গন্ধানুবন্ধচেতসো ভমরস্স. সন্তৰুত্তি ৰিচারো নাতিপরিপ্ফন্দনভাৰো চিত্তস্স, আকাসে উপ্পতিতস্স পক্খিনো পক্খপ্পসারণং ৰিয, পরিব্ভমনং ৰিয চ পদুমাভিমুখপতিতস্স ভমরস্স পদুমস্স উপরিভাগে.
দুকনিপাতট্ঠকথাযং পন ‘‘আকাসে গচ্ছতো মহাসকুণস্স উভোহি পক্খেহি ৰাতং গহেত্ৰা পক্খে সন্নিসীদাপেত্ৰা গমনং ৰিয আরম্মণে চেতসো অভিনিরোপনভাৰেন পৰত্তো ৰিতক্কো, ৰাতগ্গহণত্থং পক্খে ফন্দাপযমানস্স গমনং ৰিয অনুমজ্জনভাৰেন পৰত্তো ৰিচারো’’তি ৰুত্তং. তং অনুপ্পবন্ধেন পৰত্তিযং যুজ্জতি. সো পন নেসং ৰিসেসো পঠমদুতিযজ্ঝানেসু পাকটো হোতি. অপি চ মলগ্গহিতং কংসভাজনং একেন হত্থেন দল়্হং গহেত্ৰা ইতরেন হত্থেন চুণ্ণতেলৰালণ্ডুপকেন পরিমজ্জন্তস্স দল়্হগ্গহণহত্থো ৰিয ৰিতক্কো. পরিমজ্জনহত্থো ৰিয ৰিচারো. তথা কুম্ভকারস্স দণ্ডপ্পহারেন চক্কং ভমযিত্ৰা ভাজনং করোন্তস্স উপ্পীল়নহত্থো ৰিয ৰিতক্কো. ইতো চিতো চ সঞ্চরণহত্থো ৰিয ৰিচারো. তথা মণ্ডলং করোন্তস্স মজ্ঝে সন্নিরুম্ভিত্ৰা ঠিতকণ্টকো ৰিয অভিনিরোপনো ৰিতক্কো. বহি পরিব্ভমনকণ্টকো ৰিয অনুমজ্জমানো ৰিচারো. ইতি ইমিনা চ ৰিতক্কেন ইমিনা চ ৰিচারেন সহ ৰত্ততি রুক্খো ৰিয পুপ্ফেন চ ফলেন চাতি ইদং ঝানং ‘‘সৰিতক্কং সৰিচার’’ন্তি ৰুচ্চতি.
ৰিৰেকজন্তি এত্থ ৰিৰিত্তি ৰিৰেকো, নীৰরণৰিগমোতি অত্থো. ৰিৰিত্তোতি ৰা ৰিৰেকো, নীৰরণৰিৰিত্তো ঝানসম্পযুত্তধম্মরাসীতি অত্থো. তস্মা ৰিৰেকা, তস্মিং ৰা ৰিৰেকে জাতন্তি ৰিৰেকজং. পীতিসুখন্তি এত্থ পিণযতীতি পীতি, সা সম্পিযাযনলক্খণা. সা পনেসা খুদ্দিকাপীতি, খণিকাপীতি, ওক্কন্তিকাপীতি, উব্বেগাপীতি, ফরণাপীতীতি পঞ্চৰিধা হোতি.
তত্থ খুদ্দিকাপীতি সরীরে লোমহংসমত্তমেৰ কাতুং সক্কোতি. খণিকাপীতি খণে খণে ৰিজ্জুপ্পাদসদিসা হোতি. ওক্কন্তিকাপীতি সমুদ্দতীরং ৰীচি ৰিয, কাযং ওক্কমিত্ৰা ওক্কমিত্ৰা ভিজ্জতি. উব্বেগাপীতি বলৰতী হোতি, কাযং উদ্ধগ্গং কত্ৰা আকাসে লঙ্ঘাপনপ্পমাণপত্তা.
ফরণাপীতি অতিবলৰতী হোতি. তায হি উপ্পন্নায সকলসরীরং ধমিত্ৰা পূরিতৰত্থি ৰিয মহতা উদকোঘেন পক্খন্দপব্বতকুচ্ছি ৰিয চ অনুপরিপ্ফুটং হোতি. সা পনেসা পঞ্চৰিধা পীতি গব্ভং গণ্হন্তী পরিপাকং গচ্ছন্তী দুৰিধং পস্সদ্ধিং পরিপূরেতি কাযপস্সদ্ধিঞ্চ চিত্তপস্সদ্ধিঞ্চ, পস্সদ্ধি গব্ভং গণ্হন্তী পরিপাকং গচ্ছন্তী দুৰিধম্পি সুখং পরিপূরেতি কাযিকং চেতসিকঞ্চ, সুখং গব্ভং গণ্হন্তং পরিপাকং গচ্ছন্তং তিৰিধং সমাধিং পরিপূরেতি খণিকসমাধিং উপচারসমাধিং অপ্পনাসমাধিঞ্চাতি. তাসু যা অপ্পনাসমাধিস্স মূলং হুত্ৰা ৰড্ঢমানা সমাধিসম্পযোগঙ্গতা ফরণাপীতি, অযং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতা পীতীতি.
ইতরং পন সুখযতীতি সুখং, যস্স উপ্পজ্জতি, তং সুখিতং করোতীতি অত্থো. সুখনং ৰা সুখং, সুট্ঠু ৰা খাদতি খণতি চ কাযচিত্তাবাধন্তি সুখং, সোমনস্সৰেদনাযেতং নামং. তং সাতলক্খণং. সন্তেপি চ নেসং কত্থচি অৰিপ্পযোগে ইট্ঠারম্মণপটিলাভতুট্ঠি পীতি, পটিলদ্ধরসানুভৰনং সুখং. যত্থ পীতি, তত্থ সুখং, যত্থ সুখং, তত্থ ন নিযমতো পীতি. সঙ্খারক্খন্ধসঙ্গহিতা পীতি, ৰেদনাক্খন্ধসঙ্গহিতং সুখং. কন্তারখিন্নস্স ৰনন্তোদকদস্সনসৰনেসু ৰিয পীতি, ৰনচ্ছাযপ্পৰেসনউদকপরিভোগেসু ৰিয সুখং. তস্মিং তস্মিং সমযে পাকটভাৰতো চেতং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. ইতি অযঞ্চ পীতি ইদঞ্চ সুখং অস্স ঝানস্স, অস্মিং ৰা ঝানে অত্থীতি ইদং ঝানং ‘‘পীতিসুখ’’ন্তি ৰুচ্চতি.
অথ ৰা পীতি চ সুখঞ্চ পীতিসুখং ধম্মৰিনযাদযো ৰিয. ৰিৰেকজং পীতিসুখং অস্স ঝানস্স, অস্মিং ৰা ঝানে অত্থীতি এৰম্পি ৰিৰেকজংপীতিসুখং. যথেৰ হি ঝানং, এৰং পীতিসুখম্পেত্থ ৰিৰেকজমেৰ হোতি, তঞ্চস্স অত্থি, তস্মা অলোপসমাসং কত্ৰা একপদেনেৰ ‘‘ৰিৰেকজংপীতিসুখ’’ন্তিপি ৰত্তুং যুজ্জতি.
পঠমন্তি গণনানুপুব্বতা পঠমং, ইদং পঠমং উপ্পন্নন্তিপি পঠমং. ঝানন্তি দুৰিধং ঝানং আরম্মণূপনিজ্ঝানং লক্খণূপনিজ্ঝানঞ্চাতি. তত্থ অট্ঠ সমাপত্তিযো পথৰীকসিণাদিআরম্মণং উপনিজ্ঝাযন্তীতি আরম্মণূপনিজ্ঝানন্তি সঙ্খ্যং গতা. ৰিপস্সনামগ্গফলানি পন লক্খণূপনিজ্ঝানং নাম. তত্থ ৰিপস্সনা অনিচ্চাদিলক্খণস্স উপনিজ্ঝানতো লক্খণূপনিজ্ঝানং. ৰিপস্সনায কতকিচ্চস্স মগ্গেন ইজ্ঝনতো মগ্গো লক্খণূপনিজ্ঝানং, ফলং পন নিরোধসচ্চং তথলক্খণং উপনিজ্ঝাযতীতি লক্খণূপনিজ্ঝানং. তেসু ইধ পুব্বভাগে আরম্মণূপনিজ্ঝানং, লোকুত্তরমগ্গক্খণে লক্খণূপনিজ্ঝানং অধিপ্পেতং. তস্মা আরম্মণূপনিজ্ঝানতো চ লক্খণূপনিজ্ঝানতো চ পচ্চনীকঝাপনতো চ ঝানন্তি ৰেদিতব্বং.
উপসম্পজ্জাতি উপগন্ত্ৰা, পাপুণিত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. উপসম্পাদযিত্ৰা ৰা, নিপ্ফাদেত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. ৰিহরতীতি তদনুরূপেন ইরিযাপথৰিহারেন ইরিযতি, ৰুত্তপ্পকারঝানসমঙ্গী হুত্ৰা অত্তভাৰস্স ইরিযনং ৰুত্তিং অভিনিপ্ফাদেতি.
তং পনেতং পঠমজ্ঝানং পঞ্চঙ্গৰিপ্পহীনং পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং তিৰিধকল্যাণং, দসলক্খণসম্পন্নং. তত্থ কামচ্ছন্দো ব্যাপাদো থিনমিদ্ধং উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং ৰিচিকিচ্ছাতি ইমেসং পঞ্চন্নং নীৰরণানং পহানৰসেন পঞ্চঙ্গৰিপ্পহীনতা ৰেদিতব্বা. ন হি এতেসু অপ্পহীনেসু ঝানং উপ্পজ্জতি. তেনস্সেতানি পহানঙ্গানীতি ৰুচ্চন্তি. কিঞ্চাপি হি ঝানক্খণে অঞ্ঞেপি অকুসলা ধম্মা পহীযন্তি, তথাপি এতানেৰ ৰিসেসেন ঝানন্তরাযকরানি. কামচ্ছন্দেন হি নানাৰিসযপ্পলোভিতং চিত্তং ন একত্তারম্মণে সমাধিযতি, কামচ্ছন্দাভিভূতং ৰা, তং ন কামধাতুপ্পহানায পটিপদং পটিপজ্জতি. ব্যাপাদেন ৰা আরম্মণে পটিহঞ্ঞমানং ন নিরন্তরং পৰত্ততি. থিনমিদ্ধাভিভূতং অকম্মঞ্ঞং হোতি. উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপরেতং অৰূপসন্তমেৰ হুত্ৰা পরিব্ভমতি. ৰিচিকিচ্ছায উপহতং ঝানাধিগমসাধিকং পটিপদং নারোহতি. ইতি ৰিসেসেন ঝানন্তরাযকরত্তা এতানেৰ পহানঙ্গানীতি ৰুত্তানি.
যস্মা পন ৰিতক্কো আরম্মণে চিত্তং অভিনিরোপেতি, ৰিচারো অনুপবন্ধতি, তেহি অৰিক্খেপায সম্পাদিতপযোগস্স চেতসো পযোগসম্পত্তিসম্ভৰা পীতি পীণনং সুখঞ্চ উপব্রূহনং করোতি. অথস্স সেসসম্পযুত্তধম্মা এতেহি অভিনিরোপনানুবন্ধনপীণনুপব্রূহনেহি অনুগ্গহিতা একগ্গতা একত্তারম্মণে সমং সম্মা চ আধিযতি. তস্মা ৰিতক্কো ৰিচারো পীতি সুখং চিত্তেকগ্গতাতি ইমেসং পঞ্চন্নং উপ্পত্তিৰসেন পঞ্চঙ্গসমন্নাগততা ৰেদিতব্বা. উপ্পন্নেসু হি এতেসু পঞ্চসু ঝানং উপ্পন্নং নাম হোতি. তেনস্স এতানি পঞ্চঙ্গসমন্নাগতানীতি ৰুচ্চন্তি. তস্মা ন এতেহি সমন্নাগতং অঞ্ঞদেৰ ঝানং নাম অত্থীতি গহেতব্বং. যথা পন অঙ্গমত্তৰসেনেৰ চতুরঙ্গিনী সেনা, পঞ্চঙ্গিকং তূরিযং, অট্ঠঙ্গিকো চ মগ্গোতি ৰুচ্চতি, এৰমিদম্পি অঙ্গমত্তৰসেনেৰ পঞ্চঙ্গিকন্তি ৰা পঞ্চঙ্গসমন্নাগতন্তি ৰা ৰুচ্চতীতি ৰেদিতব্বং.
এতানি চ পঞ্চঙ্গানি কিঞ্চাপি উপচারক্খণেপি অত্থি, অথ খো উপচারে পকতিচিত্ততো বলৰতরানি. ইধ পন উপচারতোপি বলৰতরানি রূপাৰচরলক্খণপ্পত্তানি নিপ্ফন্নানি. এত্থ হি ৰিতক্কো সুৰিসদেন আকারেন আরম্মণে চিত্তং অভিনিরোপযমানো উপ্পজ্জতি. ৰিচারো অতিৰিয আরম্মণং অনুমজ্জমানো. পীতিসুখং সব্বাৰন্তম্পি কাযং ফরমানং. তেনেৰাহ – ‘‘নাস্স কিঞ্চি সব্বাৰতো কাযস্স ৰিৰেকজেন পীতিসুখেন অপ্ফুটং হোতী’’তি (দী. নি. ১.২২৬). চিত্তেকগ্গতাপি হেট্ঠিমম্হি সমুগ্গপটলে উপরিমং সমুগ্গপটলং ৰিয আরম্মণেসু ফুসিতা হুত্ৰা উপ্পজ্জতি, অযমেতেসং ইতরেহি ৰিসেসো. তত্থ চিত্তেকগ্গতা কিঞ্চাপি ‘‘সৰিতক্কং সৰিচার’’ন্তি ইমস্মিং পাঠে ন নিদ্দিট্ঠা, তথাপি ৰিভঙ্গে (ৰিভ. ৫৬৫) ‘‘ঝানন্তি ৰিতক্কো ৰিচারো পীতি সুখং চিত্তেকগ্গতা’’তি এৰং ৰুত্তত্তা অঙ্গমেৰ. যেন হি অধিপ্পাযেন ভগৰতা উদ্দেসো কতো, সোযেৰ তেন ৰিভঙ্গে পকাসিতোতি.
তিৰিধকল্যাণং
তিৰিধকল্যাণং দসলক্খণসম্পন্নন্তি এত্থ পন আদিমজ্ঝপরিযোসানৰসেনতিৰিধকল্যাণতা. তেসংযেৰ চ আদিমজ্ঝপরিযোসানানং লক্খণৰসেন দসলক্খণসম্পন্নতা ৰেদিতব্বা. তত্রাযং পাল়ি –
‘‘পঠমস্স ঝানস্স পটিপদাৰিসুদ্ধি আদি, উপেক্খানুব্রূহনা মজ্ঝে, সম্পহংসনা পরিযোসানং, পঠমস্স ঝানস্স পটিপদাৰিসুদ্ধি আদি. আদিস্স কতি লক্খণানি? আদিস্স তীণি লক্খণানি – যো তস্স পরিপন্থো, ততো চিত্তং ৰিসুজ্ঝতি, ৰিসুদ্ধত্তা চিত্তং মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপজ্জতি, পটিপন্নত্তা তত্থ চিত্তং পক্খন্দতি. যঞ্চ পরিপন্থতো চিত্তং ৰিসুজ্ঝতি, যঞ্চ ৰিসুদ্ধত্তা চিত্তং মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপজ্জতি, যঞ্চ পটিপন্নত্তা তত্থ চিত্তং পক্খন্দতি. পঠমস্স ঝানস্স পটিপদাৰিসুদ্ধি আদি, আদিস্স ইমানি তীণি লক্খণানি. তেন ৰুচ্চতি – ‘পঠমং ঝানং আদিকল্যাণঞ্চেৰ হোতি তিলক্খণসম্পন্নঞ্চা’তি.
‘‘পঠমস্স ঝানস্স উপেক্খানুব্রূহনা মজ্ঝে. মজ্ঝস্স কতি লক্খণানি? মজ্ঝস্স তীণি লক্খণানি – ৰিসুদ্ধং চিত্তং অজ্ঝুপেক্খতি, সমথপটিপন্নং অজ্ঝুপেক্খতি, একত্তুপট্ঠানং অজ্ঝুপেক্খতি. যঞ্চ ৰিসুদ্ধং চিত্তং অজ্ঝুপেক্খতি, যঞ্চ সমথপটিপন্নং অজ্ঝুপেক্খতি, যঞ্চ একত্তুপট্ঠানং অজ্ঝুপেক্খতি. পঠমস্স ঝানস্স উপেক্খানুব্রূহনা মজ্ঝে, মজ্ঝস্স ইমানি তীণি লক্খণানি. তেন ৰুচ্চতি – ‘পঠমং ঝানং মজ্ঝেকল্যাণঞ্চেৰ হোতি তিলক্খণসম্পন্নঞ্চা’তি.
‘‘পঠমস্স ঝানস্স সম্পহংসনা পরিযোসানং. পরিযোসানস্স কতি লক্খণানি? পরিযোসানস্স চত্তারি লক্খণানি – তত্থ জাতানং ধম্মানং অনতিৰত্তনট্ঠেন সম্পহংসনা, ইন্দ্রিযানং একরাসট্ঠেন সম্পহংসনা, তদুপগৰীরিযৰাহনট্ঠেন সম্পহংসনা, আসেৰনট্ঠেন সম্পহংসনা. পঠমস্স ঝানস্স সম্পহংসনা পরিযোসানং, পরিযোসানস্স ইমানি চত্তারি লক্খণানি. তেন ৰুচ্চতি ‘পঠমং ঝানং পরিযোসানকল্যাণঞ্চেৰ হোতি চতুলক্খণসম্পন্নঞ্চা’’’তি (পটি. ম. ১.১৫৮).
‘‘তত্র পটিপদাৰিসুদ্ধি নাম সসম্ভারিকো উপচারো. উপেক্খানুব্রূহনা নাম অপ্পনা. সম্পহংসনা নাম পচ্চৰেক্খণা’’তি এৰমেকে ৰণ্ণযন্তি. যস্মা পন ‘‘একত্তগতং চিত্তং পটিপদাৰিসুদ্ধিপক্খন্দঞ্চেৰ হোতি উপেক্খানুব্রূহিতঞ্চ ঞাণেন চ সম্পহংসিত’’ন্তি পাল়িযং ৰুত্তং, তস্মা অন্তোঅপ্পনাযমেৰ আগমনৰসেন পটিপদাৰিসুদ্ধি, তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খায কিচ্চৰসেন উপেক্খানুব্রূহনা, ধম্মানং অনতিৰত্তনাদিভাৰসাধনেন পরিযোদাপকস্স ঞাণস্স কিচ্চনিপ্ফত্তিৰসেন সম্পহংসনা চ ৰেদিতব্বা.
কথং? যস্মিঞ্হি ৰারে অপ্পনা উপ্পজ্জতি, তস্মিং যো নীৰরণসঙ্খাতো কিলেসগণো তস্স ঝানস্স পরিপন্থো, ততো চিত্তং ৰিসুজ্ঝতি. ৰিসুদ্ধত্তা আৰরণৰিরহিতং হুত্ৰা মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপজ্জতি. মজ্ঝিমসমথনিমিত্তং নাম সমপ্পৰত্তো অপ্পনাসমাধিযেৰ. তদনন্তরং পন পুরিমচিত্তং একসন্ততিপরিণামনযেন তথত্তং উপগচ্ছমানং মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপজ্জতি নাম, এৰং পটিপন্নত্তা তথত্তুপগমনেন তত্থ পক্খন্দতি নাম. এৰং তাৰ পুরিমচিত্তে ৰিজ্জমানাকারনিপ্ফাদিকা পঠমস্স ঝানস্স উপ্পাদক্খণেযেৰ আগমনৰসেন পটিপদাৰিসুদ্ধি ৰেদিতব্বা.
এৰং ৰিসুদ্ধস্স পন তস্স পুন ৰিসোধেতব্বাভাৰতো ৰিসোধনে ব্যাপারং অকরোন্তো ৰিসুদ্ধং চিত্তং অজ্ঝুপেক্খতি নাম. সমথভাৰূপগমনেন সমথপটিপন্নস্স পুন সমাধানে ব্যাপারং অকরোন্তো সমথপটিপন্নং অজ্ঝুপেক্খতি নাম. সমথপটিপন্নভাৰতো এৰ চস্স কিলেসসংসগ্গং পহায একত্তেন উপট্ঠিতস্স পুন একত্তুপট্ঠানে ব্যাপারং অকরোন্তো একত্তুপট্ঠানং অজ্ঝুপেক্খতি নাম. এৰং তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খায কিচ্চৰসেন উপেক্খানুব্রূহনা ৰেদিতব্বা.
যে পনেতে এৰং উপেক্খানুব্রূহিতে তত্থ জাতা সমাধিপঞ্ঞাসঙ্খাতা যুগনদ্ধধম্মা অঞ্ঞমঞ্ঞং অনতিৰত্তমানা হুত্ৰা পৰত্তা, যানি চ সদ্ধাদীনি ইন্দ্রিযানি নানাকিলেসেহি ৰিমুত্তত্তা ৰিমুত্তিরসেন একরসানি হুত্ৰা পৰত্তানি, যঞ্চেস তদুপগং তেসং অনতিৰত্তনএকরসভাৰানং অনুচ্ছৰিকং ৰীরিযং ৰাহযতি, যা চস্স তস্মিং খণে পৰত্তা আসেৰনা, সব্বেপি তে আকারা যস্মা ঞাণেন সংকিলেসৰোদানেসু তং তং আদীনৰঞ্চ আনিসংসঞ্চ দিস্ৰা তথা তথা সম্পহংসিতত্তা ৰিসোধিতত্তা পরিযোদাপিতত্তা নিপ্ফন্নাৰ, তস্মা ‘‘ধম্মানং অনতিৰত্তনাদিভাৰসাধনেন পরিযোদাপকস্স ঞাণস্স কিচ্চনিপ্ফত্তিৰসেন সম্পহংসনা ৰেদিতব্বা’’তি ৰুত্তং.
ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমাতি ৰিতক্কস্স চ ৰিচারস্স চাতি ইমেসং দ্ৰিন্নং ৰূপসমা সমতিক্কমা, দুতিযজ্ঝানক্খণে অপাতুভাৰাতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ কিঞ্চাপি দুতিযজ্ঝানে সব্বেপি পঠমজ্ঝানধম্মা ন সন্তি, অঞ্ঞেযেৰ হি পঠমজ্ঝানে ফস্সাদযো, অঞ্ঞে ইধ. ওল়ারিকস্স পন ওল়ারিকস্স অঙ্গস্স সমতিক্কমা পঠমজ্ঝানতো পরেসং দুতিযজ্ঝানাদীনং অধিগমো হোতীতি দস্সনত্থং ‘‘ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা’’তি এৰং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. অজ্ঝত্তন্তি ইধ নিযকজ্ঝত্তং অধিপ্পেতং, ৰিভঙ্গে পন ‘‘অজ্ঝত্তং পচ্চত্ত’’ন্তি (ৰিভ. ৫৭৩) এত্তকমেৰ ৰুত্তং. যস্মা নিযকজ্ঝত্তং অধিপ্পেতং, তস্মা অত্তনি জাতং, অত্তনো সন্তানে নিব্বত্তন্তি অযমেত্থ অত্থো.
সম্পসাদনন্তি সম্পসাদনং ৰুচ্চতি সদ্ধা. সম্পসাদনযোগতো ঝানম্পি সম্পসাদনং, নীলৰণ্ণযোগতো নীলৰত্থং ৰিয. যস্মা ৰা তং ঝানং সম্পসাদনসমন্নাগতত্তা ৰিতক্কৰিচারক্খোভৰূপসমনেন চ চেতো সম্পসাদযতি, তস্মাপি ‘‘সম্পসাদন’’ন্তি ৰুত্তং. ইমস্মিঞ্চ অত্থৰিকপ্পে সম্পসাদনং চেতসোতি এৰং পদসম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. পুরিমস্মিং পন অত্থৰিকপ্পে চেতসোতি এতং একোদিভাৰেন সদ্ধিং যোজেতব্বং.
তত্রাযং অত্থযোজনা – একো উদেতীতি একোদি, ৰিতক্কৰিচারেহি অনজ্ঝারূল়্হত্তা অগ্গো সেট্ঠো হুত্ৰা উদেতীতি অত্থো. সেট্ঠোপি হি লোকে একোতি ৰুচ্চতি. ৰিতক্কৰিচারৰিরহিতো ৰা একো অসহাযো হুত্ৰাতিপি ৰত্তুং ৰট্টতি. অথ ৰা সম্পযুত্তধম্মে উদাযতীতি উদি, উট্ঠাপেতীতি অত্থো. সেট্ঠট্ঠেন একো চ সো উদি চাতি একোদি, সমাধিস্সেতং অধিৰচনং. ইতি ইমং একোদিং ভাৰেতি ৰড্ঢেতীতি ইদং দুতিযজ্ঝানং একোদিভাৰং. সো পনাযং একোদি যস্মা চেতসো, ন সত্তস্স, ন জীৰস্স. তস্মা এতং ‘‘চেতসো একোদিভাৰ’’ন্তি ৰুত্তং.
ননু চাযং সদ্ধা পঠমজ্ঝানেপি অত্থি, অযঞ্চ একোদিনামকো সমাধি, অথ কস্মা ইদমেৰ ‘‘সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৰ’’ন্তি ৰুত্তন্তি? ৰুচ্চতে – অদুঞ্হি পঠমজ্ঝানং ৰিতক্কৰিচারক্খোভেন ৰীচিতরঙ্গসমাকুলমিৰ জলং ন সুপ্পসন্নং হোতি, তস্মা সতিযাপি সদ্ধায সম্পসাদনন্তি ন ৰুত্তং. ন সুপ্পসন্নত্তাযেৰ চেত্থ সমাধিপি ন সুট্ঠু পাকটো, তস্মা একোদিভাৰন্তিপি ন ৰুত্তং. ইমস্মিং পন ঝানে ৰিতক্কৰিচারপলিবোধাভাৰেন লদ্ধোকাসা বলৰতী সদ্ধা, বলৰসদ্ধাসহাযপটিলাভেনেৰ চ সমাধিপি পাকটো. তস্মা ইদমেৰ এৰং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
অৰিতক্কং অৰিচারন্তি ভাৰনায পহীনত্তা এতস্মিং, এতস্স ৰা ৰিতক্কো নত্থীতি অৰিতক্কং. ইমিনাৰ নযেন অৰিচারং. এত্থাহ ‘‘ননু চ ‘ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা’তি ইমিনাপি অযমত্থো সিদ্ধো. অথ কস্মা পুন ৰুত্তং ‘অৰিতক্কং অৰিচার’’’ন্তি? ৰুচ্চতে – এৰমেতং, সিদ্ধোৰাযমত্থো. ন পনেতং তদত্থদীপকং, ননু অৰোচুম্হ ‘‘ওল়ারিকস্স পন ওল়ারিকস্স অঙ্গস্স সমতিক্কমা পঠমজ্ঝানতো পরেসং দুতিযজ্ঝানাদীনং সমধিগমো হোতীতি দস্সনত্থং ‘ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা’তি এৰং ৰুত্ত’’ন্তি.
অপি চ ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা ইদং সম্পসাদনং, ন কিলেসকালুস্সিযস্স. ৰিতক্কৰিচারানঞ্চ ৰূপসমা একোদিভাৰং, ন উপচারজ্ঝানমিৰ নীৰরণপ্পহানা, ন পঠমজ্ঝানমিৰ চ অঙ্গপাতুভাৰাতি এৰং সম্পসাদনএকোদিভাৰানং হেতুপরিদীপকমিদং ৰচনং. তথা ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা ইদং অৰিতক্কং অৰিচারং, ন ততিযচতুত্থজ্ঝানানি ৰিয চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনি ৰিয চ অভাৰাতি, এৰং অৰিতক্কঅৰিচারভাৰস্স হেতুপরিদীপকঞ্চ, ন ৰিতক্কৰিচারাভাৰমত্তপরিদীপকং. ৰিতক্কৰিচারাভাৰমত্তপরিদীপকমেৰ পন ‘‘অৰিতক্কং অৰিচার’’ন্তি ইদং ৰচনং. তস্মা পুরিমং ৰত্ৰাপি পুন ৰত্তব্বমেৰাতি.
সমাধিজন্তি পঠমজ্ঝানসমাধিতো সম্পযুত্তসমাধিতো ৰা জাতন্তি অত্থো. তত্থ কিঞ্চাপি পঠমম্পি সম্পযুত্তসমাধিতো জাতং, অথ খো অযমেৰ সমাধি ‘‘সমাধী’’তি ৰত্তব্বতং অরহতি, ৰিতক্কৰিচারক্খোভৰিরহেন অতিৰিয অচলত্তা সুপ্পসন্নত্তা চ. তস্মা ইমস্স ৰণ্ণভণনত্থং ইদমেৰ ‘‘সমাধিজ’’ন্তি ৰুত্তং. পীতিসুখন্তি ইদং ৰুত্তনযমেৰ.
দুতিযন্তি গণনানুপুব্বতা দুতিযং. ইদং দুতিযং উপ্পন্নন্তিপি দুতিযং.
পীতিযা চ ৰিরাগাতি ৰিরাগো নাম ৰুত্তপ্পকারায পীতিযা জিগুচ্ছনং ৰা সমতিক্কমো ৰা. উভিন্নং পন অন্তরা চ-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো, সো ৰূপসমং ৰা সম্পিণ্ডেতি ৰিতক্কৰিচারৰূপসমং ৰা. তত্থ যদা ৰূপসমমেৰ সম্পিণ্ডেতি, তদা পীতিযা ৰিরাগা চ, কিঞ্চ ভিয্যো ৰূপসমা চাতি এৰং যোজনা ৰেদিতব্বা. ইমিস্সা চ যোজনায ৰিরাগো জিগুচ্ছনত্থো হোতি, তস্মা পীতিযা জিগুচ্ছনা চ সমতিক্কমা চাতি অযমত্থো দট্ঠব্বো. যদা পন ৰিতক্কৰিচারৰূপসমং সম্পিণ্ডেতি, তদা পীতিযা চ ৰিরাগা, কিঞ্চ ভিয্যো ৰিতক্কৰিচারানঞ্চ ৰূপসমাতি এৰং যোজনা ৰেদিতব্বা. ইমিস্সা চ যোজনায ৰিরাগো সমতিক্কমনত্থো হোতি, তস্মা পীতিযা চ সমতিক্কমা ৰিতক্কৰিচারানঞ্চ ৰূপসমাতি অযমত্থো দট্ঠব্বো.
কামঞ্চেতে ৰিতক্কৰিচারা দুতিযজ্ঝানেযেৰ ৰূপসন্তা, ইমস্স পন ঝানস্স মগ্গপরিদীপনত্থং ৰণ্ণভণনত্থঞ্চেতং ৰুত্তং. ‘‘ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা’’তি হি ৰুত্তে ইদং পঞ্ঞাযতি ‘‘নূন ৰিতক্কৰিচারৰূপসমো মগ্গো ইমস্স ঝানস্সা’’তি. যথা চ ততিযে অরিযমগ্গে অপ্পহীনানম্পি সক্কাযদিট্ঠাদীনং ‘‘পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পহানা’’তি (ম. নি. ২.১৩২-১৩৩) এৰং পহানং ৰুচ্চমানং ৰণ্ণভণনং হোতি, তদধিগমায উস্সুক্কানং উস্সাহজনকং, এৰমেৰ ইধ অৰূপসন্তানম্পি ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমো ৰুচ্চমানো ৰণ্ণভণনং হোতি, তেনাযমত্থো ৰুত্তো ‘‘পীতিযা চ সমতিক্কমা ৰিতক্কৰিচারানঞ্চ ৰূপসমা’’তি.