১০. পুরাভেদসুত্তনিদ্দেসৰণ্ণনা

৮৩. দসমে পুরাভেদসুত্তনিদ্দেসে কথংদস্সীতি ইমস্স সুত্তস্স ইতো পরেসঞ্চ পঞ্চন্নং কলহৰিৰাদচূল়ব্যূহমহাব্যূহতুৰটকঅত্তদণ্ডসুত্তানং সম্মাপরিব্বাজনীযসুত্তৰণ্ণনাযং (সু. নি. অট্ঠ. ২.৩৬২ আদযো) ৰুত্তনযেনেৰ সামঞ্ঞতো উপ্পত্তি ৰেদিতব্বা. ৰিসেসতো পন যথেৰ তস্মিং মহাসমযে রাগচরিতদেৰতানং সপ্পাযৰসেন ধম্মং দেসেতুং নিম্মিতবুদ্ধেন অত্তানং পুচ্ছাপেত্ৰা সম্মাপরিব্বাজনীযসুত্তন্ত- (সু. নি. ৩৬১ আদযো) মভাসি, এৰং তস্মিংযেৰ মহাসমযে ‘‘কিং নু খো পুরা সরীরভেদা কত্তব্ব’’ন্তি উপ্পন্নচিত্তানং দেৰতানং চিত্তং ঞত্ৰা তাসং অনুগ্গহত্থং অড্ঢতেল়সভিক্খুসতপরিৰারং নিম্মিতবুদ্ধং আকাসেন আনেত্ৰা তেন অত্তানং পুচ্ছাপেত্ৰা ইমং সুত্তমভাসি.

কথং? বুদ্ধা নাম মহন্তা এতে সত্তৰিসেসা, যং সদেৰকস্স লোকস্স দিট্ঠং সুতং মুতং ৰিঞ্ঞাতং পত্তং পরিযেসিতং অনুৰিচরিতং মনসা ন কিঞ্চি কত্থচি নীলাদিৰসেন ৰিভত্তরূপারম্মণেসু ৰিভত্তরূপারম্মণং ৰা, ভেরিসদ্দাদিৰসেন ৰিভত্তসদ্দারম্মণাদীসু সদ্দাদিআরম্মণং ৰা অত্থি, যং এতেসং ঞাণমুখে আপাথং নাগচ্ছতি. যথাহ – ‘‘যং, ভিক্খৰে, সদেৰকস্স লোকস্স…পে… সদেৰমনুস্সায দিট্ঠং সুতং মুতং ৰিঞ্ঞাতং পত্তং পরিযেসিতং অনুৰিচরিতং মনসা, তমহং জানামি তমহং অব্ভঞ্ঞাসি’’ন্তি (অ. নি. ৪.২৪). এৰং সব্বত্থ অপ্পটিহতঞাণো ভগৰা সব্বাপি তা দেৰতা ভব্বাভব্বৰসেন দ্ৰে কোট্ঠাসে অকাসি. ‘‘কম্মাৰরণেন ৰা সমন্নাগতা’’তিআদিনা (পু. প. ১২) হি নযেন ৰুত্তা সত্তা অভব্বা নাম. তে একৰিহারে ৰসন্তেপি বুদ্ধা ন ওলোকেন্তি. ৰিপরীতা পন ভব্বা নাম. তে দূরে ৰসন্তেপি গন্ত্ৰা সঙ্গণ্হন্তি. তস্মিং দেৰতাসন্নিপাতে যে অভব্বা, তে পহায ভব্বে পরিগ্গহেসি. পরিগ্গহেত্ৰা ‘‘এত্তকা এত্থ রাগচরিতা, এত্তকা দোসাদিচরিতা’’তি চরিযৰসেন ছ কোট্ঠাসে অকাসি. অথ নেসং সপ্পাযধম্মদেসনং উপধারেন্তো ‘‘রাগচরিতানং দেৰানং সম্মাপরিব্বাজনীযসুত্তং (সু. নি. ৩৬১ আদযো) কথেস্সামি, দোসচরিতানং কলহৰিৰাদসুত্তং (সু. নি. ৮৬৮ আদযো), মোহচরিতানং মহাব্যূহসুত্তং (সু. নি. ৯০১ আদযো), ৰিতক্কচরিতানং চূল়ব্যূহসুত্তং (সু. নি. ৮৮৪ আদযো), সদ্ধাচরিতানং তুৰটকসুত্তং (সু. নি. ৯২১ আদযো), বুদ্ধিচরিতানং পুরাভেদসুত্তং (সু. নি. ৮৫৪ আদযো) কথেস্সামী’’তি দেসনং ৰৰত্থাপেত্ৰা পুন তং পরিসং মনসাকাসি ‘‘অত্তজ্ঝাসযেন নু খো জানেয্য, পরজ্ঝাসযেন, অট্ঠুপ্পত্তিকেন, পুচ্ছাৰসেনা’’তি. ততো ‘‘পুচ্ছাৰসেন জানেয্যা’’তি ঞত্ৰা ‘‘অত্থি নু খো কোচি দেৰতানং অজ্ঝাসযং গহেত্ৰা চরিযৰসেন পঞ্হং পুচ্ছিতুং সমত্থো’’তি ‘‘তেসু পঞ্চসতেসু ভিক্খূসু একোপি ন সক্কোতী’’তি অদ্দস. ততো অসীতিমহাসাৰকে, দ্ৰে অগ্গসাৰকে চ সমন্নাহরিত্ৰা ‘‘তেপি ন সক্কোন্তী’’তি দিস্ৰা চিন্তেসি – ‘‘সচে পচ্চেকবুদ্ধো ভৰেয্য, সক্কুণেয্য নু খো’’তি. ‘‘সোপি ন সক্কুণেয্যো’’তি ঞত্ৰা ‘‘সক্কসুযামাদীসু কোচি সক্কুণেয্যা’’তি সমন্নাহরি. সচে হি তেসু কোচি সক্কুণেয্য, তং পুচ্ছাপেত্ৰা অত্তনা ৰিস্সজ্জেয্য. ন পন তেসুপি কোচি সক্কোতি. অথস্স এতদহোসি – ‘‘মাদিসো বুদ্ধোযেৰ সক্কুণেয্য, অত্থি পন কত্থচি অঞ্ঞো বুদ্ধো’’তি অনন্তাসু লোকধাতূসু অনন্তঞাণং পত্থরিত্ৰা লোকং ওলোকেন্তো ন অঞ্ঞং বুদ্ধং অদ্দস. অনচ্ছরিযঞ্চেতং, ইদানি অত্তনা সমং ন পস্সেয্য, যো জাতদিৰসেপি ব্রহ্মজালৰণ্ণনাযং (দী. নি. অট্ঠ. ১.৭) ৰুত্তনযেন অত্তনা সমং অপস্সন্তো ‘‘অগ্গোহমস্মি লোকস্সা’’তি (দী. নি. ২.৩১) অপ্পটিৰত্তিযং সীহনাদং নদি. এৰং অঞ্ঞং অত্তনা সমং অপস্সিত্ৰা চিন্তেসি ‘‘সচে অহং পুচ্ছিত্ৰা অহমেৰ ৰিস্সজ্জেয্যং, এৰং তা দেৰতা ন সক্খিস্সন্তি পটিৰিজ্ঝিতুং. অঞ্ঞস্মিং পন বুদ্ধেযেৰ পুচ্ছন্তে মযি চ ৰিস্সজ্জন্তে অচ্ছেরকং ভৰিস্সতি, সক্খিস্সন্তি চ দেৰতা পটিৰিজ্ঝিতুং, তস্মা নিম্মিতবুদ্ধং মাপেস্সামী’’তি অভিঞ্ঞাপাদকং ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ‘‘পত্তচীৰরগ্গহণং আলোকিতং ৰিলোকিতং সমিঞ্জিতং পসারিতঞ্চ মম সদিসংযেৰ হোতূ’’তি কামাৰচরচিত্তেহি পরিকম্মং কত্ৰা ‘‘পাচীনযুগন্ধরপরিক্খেপতো উল্লঙ্ঘযমানং চন্দমণ্ডলং ভিন্দিত্ৰা নিক্খমন্তো ৰিয আগচ্ছতূ’’তি রূপাৰচরচিত্তেন অধিট্ঠাসি. দেৰসঙ্ঘো তং দিস্ৰা ‘‘অঞ্ঞোপি নু খো ভো, চন্দো উগ্গতো’’তি আহ. অথ চন্দং ওহায আসন্নতরে জাতে ‘‘ন চন্দো, সূরিযো উগ্গতো’’তি. পুন আসন্নতরে জাতে ‘‘ন সূরিযো, দেৰৰিমানং এত’’ন্তি. পুন আসন্নতরে জাতে ‘‘ন দেৰৰিমানং, দেৰপুত্তো এসো’’তি. পুন আসন্নতরে জাতে ‘‘ন দেৰপুত্তো, মহাব্রহ্মা এসো’’তি. পুন আসন্নতরে জাতে ‘‘ন মহাব্রহ্মা, অপরোপি ভো বুদ্ধো আগতো’’তি আহ.

তত্থ পুথুজ্জনদেৰতা চিন্তযিংসু – ‘‘একবুদ্ধস্স তাৰ অযং দেৰতাসন্নিপাতো. দ্ৰিন্নং কীৰমহন্তো ভৰিস্সতী’’তি. অরিযদেৰতা চিন্তযিংসু – ‘‘একিস্সা লোকধাতুযা দ্ৰে বুদ্ধা নাম নত্থি, অদ্ধা ভগৰা অত্তনা সদিসং অঞ্ঞং একং বুদ্ধং নিম্মিনী’’তি. অথস্স দেৰসঙ্ঘস্স পস্সন্তস্সেৰ নিম্মিতবুদ্ধো আগন্ত্ৰা দসবলং অৰন্দিত্ৰাৰ সম্মুখট্ঠানে সমসমং কত্ৰা মাপিতে আসনে নিসীদি. ভগৰতো বাত্তিংসমহাপুরিসলক্খণানি, নিম্মিতস্সাপি, ভগৰতো সরীরা ছব্বণ্ণরস্মিযো নিক্খমন্তি, নিম্মিতস্সাপি, ভগৰতো সরীররস্মিযো নিম্মিতসরীরে পটিহঞ্ঞন্তি, নিম্মিতস্স রস্মিযো ভগৰতো কাযে পটিহঞ্ঞন্তি. তা দ্ৰিন্নম্পি বুদ্ধানং সরীরতো উগ্গম্ম ভৰগ্গং আহচ্চ ততো ততো পটিনিৰত্তিত্ৰা দেৰতানং মত্থকমত্থকপরিযন্তেন ওতরিত্ৰা চক্কৰাল়মুখৰট্টিযং পতিট্ঠহিংসু. সকলচক্কৰাল়গব্ভং সুৰণ্ণমযৰঙ্কগোপানসিৰিনদ্ধমিৰ চেতিযঘরং ৰিরোচিত্থ. দসসহস্সচক্কৰাল়দেৰতা একচক্কৰাল়ে রাসিভূতা দ্ৰিন্নং বুদ্ধানং রস্মিঅব্ভন্তরং পৰিসিত্ৰা অট্ঠংসু. নিম্মিতো নিসীদন্তোযেৰ ‘‘কথংদস্সী কথংসীলো, উপসন্তোতি ৰুচ্চতী’’তিআদিনা নযেন অধিপঞ্ঞাদিকং পুচ্ছন্তো গাথমাহ.

তত্থ পুচ্ছায তাৰ সো নিম্মিতো কথংদস্সীতি অধিপঞ্ঞং, কথংসীলোতি অধিসীলং, উপসন্তোতি অধিচিত্তং পুচ্ছতি. সেসং পাকটমেৰ.

নিম্মিতবুদ্ধাদিৰিভাৰনত্থং পেটকে –

‘‘উপেতি ধম্মং পরিপুচ্ছমানো, কুসলং অত্থুপসঞ্হিতং;

ন জীৰতি ন নিব্বুতো ন মতো, তং পুগ্গলং কতমং ৰদন্তি বুদ্ধা. (পরি. ৪৭৯);

‘‘সংসারখীণো ন চ ৰন্তরাগো, ন চাপি সেক্খো ন চ দিট্ঠধম্মো;

অখীণাসৰো অন্তিমদেহধারী, তং পুগ্গলং কতমং ৰদন্তি বুদ্ধা.

‘‘ন দুক্খসচ্চেন সমঙ্গিভূতো, ন মগ্গসচ্চেন কুতো নিরোধো;

সমুদযসচ্চতো সুৰিদূরৰিদূরো, তং পুগ্গলং কতমং ৰদন্তি বুদ্ধা.

‘‘অহেতুকো নোপি চ রূপনিস্সিতো, অপচ্চযো নোপি চ সো অসঙ্খতো;

অসঙ্খতারম্মণো নোপি চ রূপী, তং পুগ্গলং কতমং ৰদন্তি বুদ্ধা’’তি. –

ৰুত্তং.

তত্থ পঠমগাথা নিম্মিতবুদ্ধং সন্ধায, দুতিযগাথা পচ্ছিমভৰিকবোধিসত্তং সন্ধায, ততিযগাথা অরহত্তফলট্ঠং সন্ধায, চতুত্থগাথা অরূপে নিব্বানপচ্চৰেক্খণমনোদ্ৰারপুরেচারিকচিত্তসমঙ্গিং সন্ধায ৰুত্তাতি ঞাতব্বা. কীদিসেন দস্সনেনাতি কীদিসৰসেন দস্সনেন. কিংসণ্ঠিতেনাতি কিংসরিক্খেন. কিংপকারেনাতি কিংৰিধেন. কিংপটিভাগেনাতি কিংআকারেন.

যং পুচ্ছামীতি যং পুগ্গলং পুচ্ছামি, তং ময্হং ৰিযাকরোহি. যাচামীতি আযাচামি. অজ্ঝেসামীতি আণাপেমি. পসাদেমীতি তৰ সন্তানে সোমনস্সং উপ্পাদেমি. ব্রূহীতি নিদ্দেসস্স উদ্দেসপদং. আচিক্খাতি দেসেতব্বানং ‘‘ইমানি নামানী’’তি নামৰসেন কথেহি. দেসেহীতি দস্সেহি. পঞ্ঞপেহীতি জানাপেহি. ঞাণমুখৰসেন হি অপ্পনং ঠপেন্তো ‘‘পঞ্ঞপেহী’’তি ৰুচ্চতি. পট্ঠপেহীতি পঞ্ঞাপেহি, পৰত্তাপেহীতি অত্থো. ঞাণমুখে ঠপেহীতি ৰা. ৰিৰরাতি ৰিৰটং করোহি, ৰিৰরিত্ৰা দস্সেহীতি অত্থো. ৰিভজাতি ৰিভাগকিরিযায ৰিভাৰেন্তো দস্সেহীতি অত্থো. উত্তানীকরোহীতি পাকটভাৰং করোহি.

অথ ৰা আচিক্খাতি দেসনাদীনং ছন্নং পদানং মূলপদং. দেসনাদীনি ছ পদানি এতস্স অত্থস্স ৰিৰরণত্থং ৰুত্তানি. তত্থ দেসেহীতি উগ্ঘটিতঞ্ঞূনং ৰসেন সঙ্খেপতো পঠমং উদ্দেসৰসেন দেসেহি. উগ্ঘটিতঞ্ঞূ হি সঙ্খেপেন ৰুত্তং পঠমং ৰুত্তঞ্চ পটিৰিজ্ঝন্তি. পঞ্ঞপেহীতি ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূনং ৰসেন তেসং চিত্ততোসনেন বুদ্ধিনিসানেন চ পঠমং সংখিত্তস্স ৰিত্থারতো নিদ্দেসৰসেনেৰ পঞ্ঞপেহি. পট্ঠপেহীতি তেসংযেৰ নিদ্দিট্ঠস্স নিদ্দেসস্স পটিনিদ্দেসৰসেন ৰিত্থারিতৰসেন ঠপেতি পট্ঠপেহি. ৰিৰরাতি নিদ্দিট্ঠস্সপি পুনপ্পুনং ৰচনেন ৰিৰরাহি. ৰিভজাতি পুনপ্পুনং ৰুত্তস্সাপি ৰিভাগকরণেন ৰিভজাহি. উত্তানীকরোহীতি ৰিৰটস্স ৰিত্থারতরৰচনেন ৰিভত্তস্স চ নিদস্সনৰচনেন উত্তানিং করোহি. অযং দেসনা নেয্যানম্পি পটিৰেধায হোতীতি.

৮৪. ৰিস্সজ্জনে পন ভগৰা সরূপেন অধিপঞ্ঞাদীনি অৰিস্সজ্জেত্ৰাৰ অধিপঞ্ঞাদিপ্পভাৰেন যেসং কিলেসানং উপসমা ‘‘উপসন্তো’’তি ৰুচ্চতি, নানাদেৰতানং আসযানুলোমেন তেসং উপসমমেৰ দীপেন্তো ‘‘ৰীততণ্হো’’তিআদিকা গাথাযো অভাসি. তত্থ আদিতো অট্ঠন্নং গাথানং ‘‘তং ব্রূমি উপসন্তো’’তি ইমায গাথায সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো, ততো পরাসং ‘‘স ৰে সন্তোতি ৰুচ্চতী’’তি ইমিনা সব্বপচ্ছিমেন পদেন.

অনুপদৰণ্ণনানযো – ৰীততণ্হো পুরাভেদাতি যো সরীরভেদা পুব্বমেৰ পহীনতণ্হো. পুব্বমন্তমনিস্সিতোতি অতীতদ্ধাদিভেদং পুব্বঅন্তং অনিস্সিতো. ৰেমজ্ঝে নুপসঙ্খেয্যোতি পচ্চুপ্পন্নেপি অদ্ধনি ‘‘রত্তো’’তিআদিনা নযেন ন উপসঙ্খাতব্বো. তস্স নত্থি পুরক্খতন্তি তস্স অরহতো দ্ৰিন্নং পুরেক্খারানং অভাৰা অনাগতে অদ্ধনি পুরক্খতমপি নত্থি, তং ব্রূমি উপসন্তোতি এৰমেত্থ যোজনা ৰেদিতব্বা. এস নযো সব্বত্থ.

পুরা কাযস্স ভেদাতি করজকাযস্স ভেদতো পুব্বেযেৰ. অত্তভাৰস্সাতি সকলত্তভাৰস্স. কল়েৰরস্স নিক্খেপাতি কল়েৰরস্স নিক্খেপতো সরীরস্স ঠপনতো. জীৰিতিন্দ্রিযস্স উপচ্ছেদাতি দুৰিধস্স জীৰিতিন্দ্রিযস্স উপচ্ছেদতো পুব্বমেৰ.

পুব্বন্তো ৰুচ্চতি অতীতো অদ্ধাতি পুব্বসঙ্খাতো অন্তো কোট্ঠাসো ‘‘অতীতো অদ্ধাতি, অতিক্কন্তো কালো’’তি কথীযতি. অতীতং অদ্ধানং আরব্ভাতি অতীতকালং পটিচ্চ তণ্হা পহীনা.

অপরম্পি ভদ্দেকরত্তপরিযাযং (ম. নি. ৩.২৭২ আদযো) দস্সেন্তো ‘‘অথ ৰা’’তিআদিমাহ. তত্থ এৰংরূপো অহোসিন্তি কাল়োপি সমানো ইন্দনীলমণিৰণ্ণো অহোসিন্তি এৰং মনুঞ্ঞরূপৰসেনেৰ এৰংরূপো অহোসিং. কুসলসুখসোমনস্সৰেদনাৰসেনেৰ এৰংৰেদনো. তং সম্পযুত্তানংযেৰ সঞ্ঞাদীনং ৰসেন এৰংসঞ্ঞো. এৰংসঙ্খারো. এৰংৰিঞ্ঞাণো অহোসিং অতীতমদ্ধানন্তি তত্থ নন্দিং ন সমন্নানেতীতি তেসু রূপাদীসু তণ্হং ৰা তণ্হাসম্পযুত্তদিট্ঠিং ৰা নানুপৰত্তযতি. অপরেন পরিযাযেন মহাকচ্চানভদ্দেকরত্তপরিযাযং দস্সেন্তো ‘‘অথ ৰা ইতি মে চক্খু অহোসী’’তিআদিমাহ. তত্থ চক্খূতি চক্খুপসাদো. রূপাতি চতুসমুট্ঠানিকরূপা. ইমিনা নযেন সেসাযতনানিপি ৰেদিতব্বানি. ৰিঞ্ঞাণন্তি নিস্সযৰিঞ্ঞাণং. ন তদভিনন্দতীতি তং চক্খুঞ্চেৰ রূপঞ্চ তণ্হাদিট্ঠিৰসেন নাভিনন্দতি. ইতি মে মনো অহোসি ইতি ধম্মাতি এত্থ পন মনোতি ভৰঙ্গচিত্তং. ধম্মাতি তেভূমকধম্মারম্মণং. হসিতলপিতকীল়িতানীতি দন্তৰিদংসকহসিতঞ্চ ৰাচালপিতঞ্চ কাযকীল়াদিকীল়িতঞ্চাতি হসিতলপিতকীল়িতানি. ন তদস্সাদেতীতি তানি হসিতাদীনি নাভিনন্দতি. ন তং নিকামেতীতি কন্তং ন করোতি. ন চ তেন ৰিত্তিং আপজ্জতীতি তেন চ তুট্ঠিং ন পাপুণাতি.

তং তং পচ্চযং পটিচ্চ উপ্পন্নোতি পচ্চুপ্পন্নো. রত্তোতি নুপসঙ্খেয্যোতি রাগেন রত্তোতি গণনং ন উপনেতব্বো. উপরিপি এসেৰ নযো. এৰরূপো সিযন্তিআদীসু পণীতমনুঞ্ঞরূপাদিৰসেনেৰ তণ্হাদিট্ঠিপৰত্তনসঙ্খাতা নন্দী সমন্নানযনা ৰেদিতব্বা. ন পণিদহতীতি পত্থনাৰসেন ন ঠপেতি. অপ্পণিধানপচ্চযাতি ন পত্থনাঠপনকারণেন.

৮৫. অসন্তাসীতি তেন তেন অলাভতো অসন্তসন্তো. অৰিকত্থীতি সীলাদীহি অৰিকত্থনসীলো. অকুক্কুচোতি হত্থকুক্কুচ্চাদিৰিরহিতো. মন্তভাণীতি মন্তায পরিগ্গহেত্ৰা ৰাচং ভাসিতা. অনুদ্ধতোতি উদ্ধচ্চৰিরহিতো. স ৰে ৰাচাযতোতি সো ৰাচায যতো সংযতো চতুদোসৰিরহিতং ৰাচং ভাসিতা হোতি.

অক্কোধনোতি যঞ্হি খো ৰুত্তন্তি ‘‘ন কোধনো অকোধনো কোধৰিরহিতো’’তি যং কথিতং, তং পঠমং তাৰ কোধং কথেতুকামো ‘‘অপিচ কোধো তাৰ ৰত্তব্বো’’তি আহ. কোধো তাৰ ৰত্তব্বোতি পঠমং কোধো কথেতব্বো. দসহাকারেহি কোধো জাযতীতি দসহি কারণেহি কোধো উপ্পজ্জতি. অনত্থং মে অচরীতি অৰড্ঢিং মে অকাসি, ইমিনা উপাযেন সব্বপদেসু অত্থো ৰেদিতব্বো. অট্ঠানে ৰা পন কোধো জাযতীতি অকারণে কোধো উপ্পজ্জতি. একচ্চো হি ‘‘দেৰো অতিৰস্সতী’’তি কুপ্পতি, ‘‘ন ৰস্সতী’’তি কুপ্পতি, ‘‘সূরিযো তপ্পতী’’তি কুপ্পতি, ‘‘ন তপ্পতী’’তি কুপ্পতি, ৰাতে ৰাযন্তেপি কুপ্পতি, অৰাযন্তেপি কুপ্পতি, সম্মজ্জিতুং অসক্কোন্তো বোধিপণ্ণানং কুপ্পতি, চীৰরং পারুপিতুং অসক্কোন্তো ৰাতস্স কুপ্পতি, উপক্খলিত্ৰা খাণুকস্স কুপ্পতি. ইদং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘অট্ঠানে ৰা পন কোধো জাযতী’’তি. তত্থ হেট্ঠা নৰসু ঠানেসু সত্তে আরব্ভ উপ্পন্নত্তা কম্মপথভেদো হোতি.

অট্ঠানঘাতো পন সঙ্খারেসু উপ্পন্নো কম্মপথভেদং ন করোতি. চিত্তং আঘাতেন্তো উপ্পন্নোতি চিত্তস্স আঘাতো. ততো বলৰতরো পটিঘাতো. পটিহঞ্ঞনৰসেন পটিঘং. পটিৰিরুজ্ঝতীতি পটিৰিরোধো. কুপ্পনৰসেন কোপো. পকোপো সম্পকোপোতি উপসগ্গৰসেন পদং ৰড্ঢিতং. দুস্সনৰসেন দোসো. পদোসো সম্পদোসোতি উপসগ্গৰসেন পদং ৰড্ঢিতং. চিত্তস্স ব্যাপত্তীতি চিত্তস্স ৰিপন্নতা ৰিপরিৰত্তনাকারো. মনং পদূসযমানো উপ্পজ্জতীতি মনোপদোসো. কুজ্ঝনৰসেন কোধো. কুজ্ঝনাকারো কুজ্ঝনা. কুজ্ঝিতস্স ভাৰো কুজ্ঝিতত্তং. দুস্সতীতি দোসো. দুস্সনাতি দুস্সনাকারো. দুস্সিতত্তন্তি দুস্সিতভাৰো. পকতিভাৰৰিজহনট্ঠেন ব্যাপজ্জনং ব্যাপত্তি. ব্যাপজ্জনাতি ব্যাপজ্জনাকারো. ৰিরুজ্ঝতীতি ৰিরোধো. পুনপ্পুনং ৰিরুজ্ঝতীতি পটিৰিরোধো. ৰিরুদ্ধাকারপটিৰিরুদ্ধাকারৰসেন ৰা ইদং ৰুত্তং. চণ্ডিকো ৰুচ্চতি চণ্ডো, থদ্ধপুগ্গলো, তস্স ভাৰো চণ্ডিক্কং. ন এতেন সুরোপিতং ৰচনং হোতি, দুরুত্তং অপরিপুণ্ণমেৰ হোতীতি অসুরোপো. কুদ্ধকালে হি পরিপুণ্ণৰচনং নাম নত্থি, সচেপি কস্সচি হোতি, তং অপ্পমাণং. অপরে পন ‘‘অস্সুজননট্ঠেন অস্সুরোপনতো অস্সুরোপো’’তি ৰদন্তি, তং অকারণং সোমনস্সস্সাপি অস্সুজননতো. হেট্ঠাৰুত্তঅত্তমনতাপটিপক্খতো ন অত্তমনতাতি অনত্তমনতা. সা পন যস্মা চিত্তস্সেৰ, ন সত্তস্স, তস্মা ‘‘চিত্তস্সা’’তি ৰুত্তং.

অধিমত্তপরিত্ততা ৰেদিতব্বাতি অধিমত্তভাৰো পরিত্তভাৰো চ, বলৰভাৰো মন্দভাৰোতি অত্থো. কঞ্চি কালেতি একদা. ‘‘কঞ্চি কাল’’ন্তিপি পাঠো. চিত্তাৰিলকরণমত্তো হোতীতি চিত্তস্স আৰিলকরণপ্পমাণো, চিত্তকিলিট্ঠকরণপ্পমাণোতি অত্থো. ‘‘চিত্তালসকরণমত্তো’’তিপি পাঠো, তং ন সুন্দরং. তস্স চিত্তকিলমথকরণমত্তোতি অত্থো. ন চ তাৰ মুখকুলানৰিকুলানো হোতীতি মুখস্স সঙ্কোচনৰিসঙ্কোচনো ন চ তাৰ হোতি. ন চ তাৰ হনুসঞ্চোপনো হোতীতি দ্ৰিন্নং হনূনং অপরাপরং চলনো ন চ তাৰ হোতি. ন চ তাৰ ফরুসৰাচং নিচ্ছারণো হোতীতি পরেসং মম্মচ্ছেদকং ফরুসৰাচং মুখতো নীহরণেন বহি নিক্খমনো ন চ তাৰ হোতি. ন চ তাৰ দিসাৰিদিসানুৰিলোকনো হোতীতি পরস্স অব্ভুক্কিরণত্থং দণ্ডাদিঅত্থায দিসঞ্চ অনুদিসঞ্চ পুনপ্পুনং ৰিলোকনো ন চ তাৰ হোতি.

ন চ তাৰ দণ্ডসত্থপরামসনো হোতীতি আঘাতনত্থং দণ্ডঞ্চ একতোধারাদিসত্থঞ্চ আদিযনো ন চ তাৰ হোতি. ন চ তাৰ দণ্ডসত্থঅব্ভুক্কিরণো হোতীতি ৰুত্তপ্পকারং দণ্ডসত্থং উক্খিপিত্ৰা পহরণো ন চ তাৰ হোতি. ন চ তাৰ দণ্ডসত্থঅভিনিপাতনো হোতীতি এতং দুৰিধং পরস্স পহরণত্থং ন চ তাৰ খিপনো হোতি. ন চ তাৰ ছিন্নৰিচ্ছিন্নকরণো হোতীতি দণ্ডসত্থাদিখিপনেন পরসরীরং দ্ৰিধাকরণো চ ৰিৰিধাকারেন ৰণকরণো চ ন তাৰ হোতি. ‘‘ছিদ্দৰিচ্ছিদ্দকরণো’’তিপি পাঠো. ন চ তাৰ সম্ভঞ্জনপলিভঞ্জনো হোতীতি সরীরং ভঞ্জিত্ৰা চুণ্ণৰিচুণ্ণকরণো ন চ তাৰ হোতি. ন চ তাৰ অঙ্গমঙ্গঅপকড্ঢনো হোতীতি অঙ্গপচ্চঙ্গং সম্পগ্গহেত্ৰা অপনেত্ৰা কড্ঢনো ন চ তাৰ হোতি. ন চ তাৰ জীৰিতা ৰোরোপনো হোতীতি জীৰিতিন্দ্রিযতো ৰোরোপনো ন চ তাৰ হোতি. ন চ তাৰ সব্বচাগপরিচ্চাগায সণ্ঠিতো হোতীতি সব্বং পরস্স জীৰিতং নাসেত্ৰা অত্তনো জীৰিতনাসনত্থায সণ্ঠিতো ন চ তাৰ হোতি. ইদং ৰুত্তং হোতি – যদা অঞ্ঞং জীৰিতা ৰোরোপেত্ৰা অত্তানং জীৰিতা ৰোরোপনত্থায ঠিতো, তদা সব্বচাগপরিচ্চাগা নাম হোতি. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –

‘‘কোধং ছেত্ৰা সুখং সেতি, কোধং ছেত্ৰা ন সোচতি;

কোধস্স ৰিসমূলস্স, মধুরগ্গস্স ব্রাহ্মণ;

ৰধং অরিযা পসংসন্তি, তঞ্হি ছেত্ৰা ন সোচতী’’তি. (সং. নি. ১.১৮৭, ২৬৭);

যতোতি যদা. পরপুগ্গলং ঘাটেত্ৰাতি পরপুগ্গলং নাসেত্ৰা. অত্তানং ঘাটেতীতি অত্তানং মারেতি. পরমুস্সদগতোতি অতিবলৰভাৰং গতো. পরমৰেপুল্লপ্পত্তোতি অতিৰিপুলভাৰং পত্তো. কোধস্স পহীনত্তাতি অনাগামিমগ্গেন ৰুত্তপ্পকারস্স কোধস্স পহীনভাৰেন. কোধৰত্থুস্স পরিঞ্ঞাতত্তাতি কোধস্স পতিট্ঠাভূতস্স কারণভূতস্স পিযাপিযঅট্ঠানসঙ্খাতস্স ৰত্থুস্স ঞাততীরণপরিঞ্ঞাহি ব্যাপেত্ৰা ঞাতভাৰেন. কোধহেতুস্স উপচ্ছিন্নত্তাতি কোধস্স জনকহেতুনো দোমনস্সসহগতচিত্তুপ্পাদস্স উচ্ছিন্নভাৰেন.

তাসীতি ভাযনসীলো হোতি. উত্তাসীতি অতিভাযনসীলো. পরিত্তাসীতি সমন্ততো ভাযনসীলো. ভাযতীতি ভযং উপ্পজ্জতি. সন্তাসং আপজ্জতীতি ৰিরূপভাৰং পাপুণাতি. কত্থী হোতীতি অত্তনো ৰণ্ণভণনসীলো হোতি. ৰিকত্থীতি ৰিৰিধা নানপ্পকারতো ৰণ্ণভণনসীলো. জাতিযা ৰাতি খত্তিযভাৰাদিজাতিসম্পত্তিযা ৰা. গোত্তেন ৰাতি গোতমগোত্তাদিনা উক্কট্ঠগোত্তেন ৰা. কোলপুত্তিযেন ৰাতি মহাকুলভাৰেন ৰা. ৰণ্ণপোক্খরতায ৰাতি ৰণ্ণসম্পন্নসরীরতায ৰা. সরীরঞ্হি ‘‘পোক্খর’’ন্তি ৰুচ্চতি, তস্স ৰণ্ণসম্পত্তিযা অভিরূপভাৰেনাতি অত্থো. ধনেন ৰাতিআদীনি উত্তানত্থানেৰ.

কুক্কুচ্চন্তি নিদ্দেসস্স উদ্দেসপদং. তত্থ কুক্কুচ্চন্তি কুচ্ছিতং কতং কুকতং, তস্স ভাৰো কুক্কুচ্চং. তং পচ্ছানুতাপলক্খণং, কতাকতানুসোচনরসং, ৰিপ্পটিসারপচ্চুপট্ঠানং, কতাকতপদট্ঠানং, দাসব্যং ৰিয দট্ঠব্বং. হত্থকুক্কুচ্চম্পীতি হত্থেহি কুচ্ছিতং কতং কুকতং, তস্স ভাৰো হত্থকুক্কুচ্চং. পাদকুক্কুচ্চাদীসুপি এসেৰ নযো.

অকপ্পিযে কপ্পিযসঞ্ঞিতাতি অচ্ছমংসং সূকরমংসন্তি খাদতি, দীপিমংসং মিগমংসন্তি খাদতি, অকপ্পিযভোজনং কপ্পিযভোজনন্তি ভুঞ্জতি, ৰিকালে কালসঞ্ঞিতায ভুঞ্জতি, অকপ্পিযপানকং কপ্পিযপানকন্তি পিৰতি. অযং অকপ্পিযে কপ্পিযসঞ্ঞিতা. কপ্পিযে অকপ্পিযসঞ্ঞিতাতি সূকরমংসং অচ্ছমংসন্তি খাদতি, মিগমংসং দীপিমংসন্তি খাদতি, কপ্পিযভোজনং অকপ্পিযভোজনন্তি ভুঞ্জতি, কালে ৰিকালসঞ্ঞিতায ভুঞ্জতি, কপ্পিযপানকং অকপ্পিযপানকন্তি পিৰতি. অযং কপ্পিযে অকপ্পিযসঞ্ঞিতা. অৰজ্জে ৰজ্জসঞ্ঞিতাতি নিদ্দোসে দোসসঞ্ঞিতা. ৰজ্জে অৰজ্জসঞ্ঞিতাতি সদোসে নিদ্দোসসঞ্ঞিতা. কুক্কুচ্চাযনাতি কুক্কুচ্চাযনাকারো. কুক্কুচ্চাযিতত্তন্তি কুক্কুচ্চাযিতভাৰো. চেতসো ৰিপ্পটিসারোতি চিত্তস্স ৰিরূপো পটিসরণভাৰো. মনোৰিলেখোতি চিত্তস্স ৰিলেখো.

কতত্তা চ অকতত্তা চাতি কাযদুচ্চরিতাদীনং কতভাৰেন চ কাযসুচরিতাদীনং অকতভাৰেন চ. কতং মে কাযদুচ্চরিতন্তি মযা কাযেন কিলেসপূতিকত্তা দুট্ঠু চরিতং কাযেন কতং. অকতং মে কাযসুচরিতন্তি মযা কাযেন সুট্ঠু চরিতং ন কতং. ৰচীদুচ্চরিতৰচীসুচরিতাদীসুপি এসেৰ নযো নিরোধপরিযোসানেসু.

চিত্তস্সাতি ন সত্তস্স ন পোসস্স. উদ্ধচ্চন্তি উদ্ধতাকারো. অৰূপসমোতি ন ৰূপসমো. চেতো ৰিক্খিপতীতি চেতসো ৰিক্খেপো, ভন্তত্তং চিত্তস্সাতি চিত্তস্স ভন্তভাৰো ভন্তযানভন্তগোণাদীনং ৰিয. ইমিনা একারম্মণস্মিংযেৰ ৰিপ্ফন্দনং কথিতং. উদ্ধচ্চঞ্হি একারম্মণে ৰিপ্ফন্দতি, ৰিচিকিচ্ছা নানারম্মণেতি. ইদং ৰুচ্চতি উদ্ধচ্চন্তি অযং উদ্ধতভাৰো কথীযতি.

মুসাৰাদং পহাযাতি এত্থ মুসাতি ৰিসংৰাদনপুরেক্খারস্স অত্থভঞ্জকো ৰচীপযোগো কাযপযোগো ৰা. ৰিসংৰাদনাধিপ্পাযেন পনস্স পরৰিসংৰাদককাযৰচীপযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা মুসাৰাদো.

অপরো নযো – মুসাতি অভূতং অতচ্ছং ৰত্থু. ৰাদোতি তস্স ভূততো তচ্ছতো ৰিঞ্ঞাপনং. লক্খণতো পন অতথং ৰত্থুং তথতো পরং ৰিঞ্ঞাপেতুকামস্স তথাৰিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপিকা চেতনা মুসাৰাদো, তং মুসাৰাদং. পহাযাতি ইমং মুসাৰাদচেতনাসঙ্খাতং দুস্সীল্যং পজহিত্ৰা. পটিৰিরতোতি পহীনকালতো পট্ঠায ততো দুস্সীল্যতো ওরতো ৰিরতোৰ. নত্থি তস্স ৰীতিক্কমিস্সামীতি চক্খুসোতৰিঞ্ঞেয্যা ধম্মা, পগেৰ কাযৰিঞ্ঞেয্যাতি ইমিনা নযেন অঞ্ঞেসুপি এৰরূপেসু পদেসু অত্থো ৰেদিতব্বো.

সচ্চং ৰদতীতি সচ্চৰাদী. সচ্চেন সচ্চং সন্দহতি ঘটেতীতি সচ্চসন্ধো, ন অন্তরন্তরা মুসা ৰদতীতি অত্থো. যো হি পুরিসো কদাচি মুসা ৰদতি, কদাচি সচ্চং, তস্স মুসাৰাদেন অন্তরিতত্তা সচ্চং সচ্চেন ন ঘটিযতি, তস্মা সো ন সচ্চসন্ধো, অযং পন ন তাদিসো, জীৰিতহেতুপি মুসা অৰত্ৰা সচ্চেন সচ্চং সন্দহতিযেৰাতি সচ্চসন্ধো.

থেতোতি থিরো, থিরকথোতি অত্থো. একো হি পুগ্গলো হলিদ্দিরাগো ৰিয, থুসরাসিম্হি নিখাতখাণু ৰিয, অস্সপিট্ঠে ঠপিতকুম্ভণ্ডমিৰ চ ন থিরকথো হোতি, একো পাসাণলেখা ৰিয, ইন্দখীলা ৰিয চ থিরকথো হোতি, অসিনা সীসং ছিন্দন্তেপি দ্ৰে কথা ন কথেতি, অযং ৰুচ্চতি থেতো.

পচ্চযিকোতি পত্তিযাযিতব্বকো, সদ্ধাযিতব্বকোতি অত্থো. একচ্চো হি পুগ্গলো ন পচ্চযিকো হোতি, ‘‘ইদং কেন ৰুত্তং, অসুকেনা’’তি ৰুত্তে ‘‘মা তস্স ৰচনং সদ্দহথা’’তি ৰত্তব্বতং আপজ্জতি. একো পচ্চযিকো হোতি, ‘‘ইদং কেন ৰুত্তং, অসুকেনা’’তি ৰুত্তে ‘‘যদি তেন ৰুত্তং, ইদমেৰ পমাণং, ইদানি উপপরিক্খিতব্বং নত্থি, এৰমেৰ ইদ’’ন্তি ৰত্তব্বতং আপজ্জতি, অযং ৰুচ্চতি পচ্চযিকো.

অৰিসংৰাদকো লোকস্সাতি তায সচ্চৰাদিতায লোকং ন ৰিসংৰাদেতীতি অত্থো.

পিসুণং ৰাচং পহাযাতিআদীসু যায ৰাচায যস্স তং ৰাচং ভাসতি, তস্স হদযে অত্তনো পিযভাৰং পরস্স চ সুঞ্ঞভাৰং করোতি, সা পিসুণা ৰাচা. যায পন অত্তানম্পি পরম্পি ফরুসং করোতি, যা ৰাচা সযম্পি ফরুসা, নেৰ কণ্ণসুখা ন হদযঙ্গমা, অযং ফরুসা ৰাচা. যেন সম্ফং পলপতি নিরত্থকং, সো সম্ফপ্পলাপো. যা তেসং মূলভূতা চেতনাপি পিসুণৰাচাদিনামমেৰ লভতি, সা এৰ চ ইধ অধিপ্পেতা.

ইমেসং ভেদাযাতি যেসং ইতো ৰুত্তানং সন্তিকে সুতং, তেসং ভেদায. ভিন্নানং ৰা সন্ধাতাতি দ্ৰিন্নং মিত্তানং ৰা সমানুপজ্ঝাযকাদীনং ৰা কেনচিদেৰ কারণেন ভিন্নানং একমেকং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘তুম্হাকং ঈদিসে কুলে জাতানং এৰং বহুস্সুতানং ইদং ন যুত্ত’’ন্তিআদীনি ৰত্ৰা সন্ধানং কত্তা অনুকত্তা.

অনুপ্পদাতাতি সন্ধানানুপ্পদাতা. দ্ৰে জনে সমগ্গে দিস্ৰা ‘‘তুম্হাকং এৰরূপে কুলে জাতানং এৰরূপেহি গুণেহি সমন্নাগতানং অনুচ্ছৰিকমেত’’ন্তিআদীনি ৰত্ৰা দল়্হীকম্মং কত্তাতি অত্থো. সমগ্গো আরামো অস্সাতি সমগ্গারামো, যত্থ সমগ্গা নত্থি, তত্থ ৰসিতুম্পি ন ইচ্ছতীতি অত্থো. ‘‘সমগ্গরামো’’তিপি পাল়ি, অযমেৰেত্থ অত্থো. সমগ্গরতোতি সমগ্গেসু রতো, তে পহায অঞ্ঞত্র গন্তুম্পি ন ইচ্ছতীতি অত্থো. সমগ্গে দিস্ৰাপি সুত্ৰাপি নন্দতীতি সমগ্গনন্দী. সমগ্গকরণিং ৰাচং ভাসিতাতি যা ৰাচা সত্তে সমগ্গেযেৰ করোতি, তং সামগ্গিগুণপরিদীপিকমেৰ ৰাচং ভাসতি, ন ইতরন্তি.

পরস্স মম্মচ্ছেদককাযৰচীপযোগসমুট্ঠাপিকা একন্তফরুসচেতনা ফরুসা ৰাচা, নেলাতি এলং ৰুচ্চতি দোসো, নস্সা এলন্তি নেলা, নিদ্দোসাতি অত্থো ‘‘নেলঙ্গো সেতপচ্ছাদো’’তি এত্থ (উদা. ৬৫; পেটকো. ২৫) ৰুত্তনেলং ৰিয. কণ্ণসুখাতি ব্যঞ্জনমধুরতায কণ্ণানং সুখা, সূচিৰিজ্ঝনং ৰিয কণ্ণসূলং ন জনেতি. অত্থমধুরতায সকলসরীরে কোপং অজনেত্ৰা পেমং জনেতীতি পেমনীযা. হদযং গচ্ছতি অপটিহঞ্ঞমানা সুখেন চিত্তং পৰিসতীতি হদযঙ্গমা. গুণপরিপুণ্ণতায পুরে ভৰাতি পোরী, পুরে সংৰড্ঢনারী ৰিয সুকুমারাতিপি পোরী, পুরস্স এসাতিপি পোরী, নগরৰাসীনং কথাতি অত্থো. নগরৰাসিনো হি যুত্তকথা হোন্তি, পিতিমত্তং পিতাতি ভাতিমত্তং ভাতাতি ৰদন্তি. এৰরূপী কথা বহুনো জনস্স কন্তা হোতীতি বহুজনকন্তা. কন্তভাৰেনেৰ বহুনো জনস্স মনাপা চিত্তৰুড্ঢিকরাতি বহুজনমনাপা.

অনত্থৰিঞ্ঞাপিকা কাযৰচীপযোগসমুট্ঠাপিকা অকুসলচেতনা সম্ফপ্পলাপো. কালেন ৰদতীতি কালৰাদী, ৰত্তব্বযুত্তকালং সল্লক্খেত্ৰা ৰদতীতি অত্থো. ভূতং তথং তচ্ছং সভাৰমেৰ ৰদতীতি ভূতৰাদী. দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকত্থসন্নিস্সিতমেৰ কত্ৰা ৰদতীতি অত্থৰাদী. নৰলোকুত্তরধম্মসন্নিস্সিতং কত্ৰা ৰদতীতি ধম্মৰাদী. সংৰরৰিনযপহানৰিনযসন্নিস্সিতং কত্ৰা ৰদতীতি ৰিনযৰাদী.

নিধানং ৰুচ্চতি ঠপনোকাসো, নিধানমস্স অত্থীতি নিধানৰতী, হদযে নিধাতব্বযুত্তকং ৰাচং ভাসিতাতি অত্থো. কালেনাতি এৰরূপিং ভাসমানোপি চ ‘‘অহং নিধানৰতিং ৰাচং ভাসিস্সামী’’তি ন অকালেন ভাসতি, যুত্তকালং পন অপেক্খিত্ৰাৰ ভাসতীতি অত্থো. সাপদেসন্তি সউপমং, সকারণন্তি অত্থো. পরিযন্তৰতিন্তি পরিচ্ছেদং দস্সেত্ৰা যথাস্সা পরিচ্ছেদো পঞ্ঞাযতি, এৰং ভাসতীতি অত্থো. অত্থসংহিতন্তি অনেকেহিপি নযেহি ৰিভজন্তেন পরিযাদাতুং অসক্কুণেয্যতায অত্থসম্পন্নং ভাসতি. যং ৰা সো অত্থৰাদী অত্থং ৰদতি, তেন অত্থেন সহিতত্তা অত্থসংহিতং ৰাচং ভাসতি, ন অঞ্ঞং নিক্খিপিত্ৰা অঞ্ঞং ভাসতীতি ৰুত্তং হোতি. চতুদ্দোসাপগতং ৰাচং ভাসতীতি মুসাৰাদাদীহি চতূহি দোসেহি অপগতং ৰাচং ভাসতি. দ্ৰত্তিংসায তিরচ্ছানকথাযাতি দ্ৰত্তিংসায সগ্গমোক্খানং তিরচ্ছানভূতায কথায.

দস কথাৰত্থূনীতি অপ্পিচ্ছতাদীনি দস ৰিৰট্টনিস্সিতায কথায ৰত্থুভূতানি কারণানি. অপ্পিচ্ছকথন্তি এত্থ অপ্পিচ্ছোতি ইচ্ছাৰিরহিতো অনিচ্ছো নিত্তণ্হো. এত্থ হি ব্যঞ্জনং সাৰসেসং ৰিয, অত্থো পন নিরৰসেসো. ন হি খীণাসৰস্স অণুমত্তাপি ইচ্ছা নাম অত্থি.

অপিচেত্থ অত্রিচ্ছতা পাপিচ্ছতা মহিচ্ছতা অপ্পিচ্ছতাতি অযং ভেদো ৰেদিতব্বো – তত্থ সকলাভে অতিত্তস্স পরলাভপত্থনা অত্রিচ্ছতা নাম, তায সমন্নাগতস্স একভাজনে পক্কপূৰেপি অত্তনো পত্তে পতিতে ন সুপক্কো ৰিয খুদ্দকো ৰিয চ খাযতি, স্ৰেৰ পন পরস্স পত্তে পক্খিত্তো সুপক্কো ৰিয মহন্তো ৰিয চ খাযতি. অসন্তগুণসম্ভাৰনতা পন পটিগ্গহণে চ অমত্তঞ্ঞুতা পাপিচ্ছতা নাম, সা ‘‘ইধেকচ্চো অসদ্ধো সমানো সদ্ধোতি মং জনো জানাতূ’’তিআদিনা (ৰিভ. ৮৫১) নযেন অত্রেৰ আগতাযেৰ. তায চ সমন্নাগতো পুগ্গলো কোহঞ্ঞে পতিট্ঠাতি. সন্তগুণসম্ভাৰনতা পন পটিগ্গহণে চ অমত্তঞ্ঞুতা মহিচ্ছতা নাম, সাপি ‘‘ইধেকচ্চো সদ্ধো সমানো সদ্ধোতি মং জনো জানাতূতি ইচ্ছতি, সীলৰা সমানো সীলৰাতি মং জনো জানাতূ’’তি (ৰিভ. ৮৫১) ইমিনা নযেন আগতাযেৰ. তায সমন্নাগতো পুগ্গলো দুস্সন্তপ্পযো হোতি, ৰিজাতমাতাপিস্স চিত্তং গহেতুং ন সক্কোতি. তেনেতং ৰুচ্চতি –

‘‘অগ্গিক্খন্ধো সমুদ্দো চ, মহিচ্ছো চাপি পুগ্গলো;

সকটেন পচ্চযে দেতু, তযোপেতে অতপ্পযা’’তি. (ম. নি. অট্ঠ. ১.২৫২; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.৬৩; উদা. অট্ঠ. ৩১);

সন্তগুণনিগূহনতা পন পটিগ্গহণে চ মত্তঞ্ঞুতা অপ্পিচ্ছতা নাম, তায সমন্নাগতো পুগ্গলো অত্তনি ৰিজ্জমানম্পি গুণং পটিচ্ছাদেতুকামতায সদ্ধো সমানো ‘‘সদ্ধোতি মং জনো জানাতূ’’তি ন ইচ্ছতি. সীলৰা… পৰিৰিত্তো… বহুস্সুতো… আরদ্ধৰীরিযো… সমাধিসম্পন্নো… পঞ্ঞৰা… খীণাসৰো সমানো ‘‘খীণাসৰোতি মং জনো জানাতূ’’তি ন ইচ্ছতি সেয্যথাপি মজ্ঝন্তিকত্থেরো. এৰং অপ্পিচ্ছো চ পন ভিক্খু অনুপ্পন্নং লাভং উপ্পাদেতি, উপ্পন্নং থাৰরং করোতি, দাযকানং চিত্তং আরাধেতি, যথা যথা হি সো অত্তনো অপ্পিচ্ছতায অপ্পং গণ্হাতি, তথা তথা তস্স ৰত্তে পসন্না মনুস্সা বহূ দেন্তি.

অপরোপি চতুব্বিধো অপ্পিচ্ছো পচ্চযঅপ্পিচ্ছো ধুতঙ্গঅপ্পিচ্ছো পরিযত্তিঅপ্পিচ্ছো অধিগমঅপ্পিচ্ছোতি. তত্থ চতূসু পচ্চযেসু অপ্পিচ্ছো পচ্চযঅপ্পিচ্ছো. সো দাযকস্স ৰসং জানাতি, দেয্যধম্মস্স ৰসং জানাতি, অত্তনো থামং জানাতি. যদি হি দেয্যধম্মো বহু হোতি, দাযকো অপ্পং দাতুকামো, দাযকস্স ৰসেন অপ্পং গণ্হাতি. দেয্যধম্মো অপ্পো, দাযকো বহুং দাতুকামো, দেয্যধম্মস্স ৰসেন অপ্পং গণ্হাতি. দেয্যধম্মোপি বহু, দাযকোপি বহুং দাতুকামো, অত্তনো থামং ঞত্ৰা পমাণেনেৰ গণ্হাতি.

ধুতঙ্গসমাদানস্স অত্তনি অত্থিভাৰং ন জানাপেতুকামো ধুতঙ্গঅপ্পিচ্ছো নাম. যো পন বহুস্সুতভাৰং ন জানাপেতুকামো, অযং পরিযত্তিঅপ্পিচ্ছো নাম. যো পন সোতাপন্নাদীসু অঞ্ঞতরো হুত্ৰা সোতাপন্নাদিভাৰং জানাপেতুং ন ইচ্ছতি, অযং অধিগমঅপ্পিচ্ছো নাম. খীণাসৰো পন অত্রিচ্ছতং পাপিচ্ছতং মহিচ্ছতং পহায সব্বসো ইচ্ছাপটিপক্খভূতায অলোভসঙ্খাতায পরিসুদ্ধায অপ্পিচ্ছতায সমন্নাগতত্তা অপ্পিচ্ছো নাম. ‘‘আৰুসো, অত্রিচ্ছতা পাপিচ্ছতা মহিচ্ছতাতি, ইমে ধম্মা পহাতব্বাতি, তেসু আদীনৰং দস্সেত্ৰা এৰরূপং অপ্পিচ্ছতং সমাদায ৰত্তিতব্ব’’ন্তি ৰদন্তো অপ্পিচ্ছকথং কথেতি নাম.

সন্তুট্ঠীকথন্তিআদীসু ৰিসেসত্থমেৰ দীপযিস্সাম, যোজনা পন ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা. সন্তুট্ঠীকথন্তি ইতরীতরপচ্চযসন্তোসং নিস্সিতং কথং. সো পনেস সন্তোসো দ্ৰাদসৰিধো হোতি. সেয্যথিদং – চীৰরে যথালাভসন্তোসো, যথাবলসন্তোসো, যথাসারুপ্পসন্তোসোতি তিৰিধো. এৰং পিণ্ডপাতাদীসুপি.

তস্সাযং পভেদৰণ্ণনা – ইধ ভিক্খু চীৰরং লভতি সুন্দরং ৰা অসুন্দরং ৰা. সো তেনেৰ যাপেতি, অঞ্ঞং ন পত্থেতি, লভন্তোপি ন গণ্হাতি. অযমস্স চীৰরে যথালাভসন্তোসো. অথ পন যো পকতিদুব্বলো ৰা হোতি, আবাধজরাভিভূতো ৰা, গরুচীৰরং পারুপন্তো কিলমতি. সো সভাগেন ভিক্খুনা সদ্ধিং তং পরিৰত্তেত্ৰা লহুকেন যাপেন্তোপি সন্তুট্ঠোৰ হোতি. অযমস্স চীৰরে যথাবলসন্তোসো. অপরো পণীতপচ্চযলাভী হোতি. সো পত্তুণ্ণচীৰরাদীনং অঞ্ঞতরং মহগ্ঘচীৰরং, বহূনি ৰা পন চীৰরানি লভিত্ৰা ‘‘ইদং থেরানং চিরপব্বজিতানং, ইদং বহুস্সুতানং অনুরূপং, ইদং গিলানানং, ইদং অপ্পলাভীনং হোতূ’’তি দত্ৰা তেসং পুরাণচীৰরং ৰা সঙ্কারকূটাদিতো ৰা নন্তকানি উচ্চিনিত্ৰা তেহি সঙ্ঘাটিং কত্ৰা ধারেন্তোপি সন্তুট্ঠোৰ হোতি. অযমস্স চীৰরে যথাসারুপ্পসন্তোসো.

ইধ পন ভিক্খু পিণ্ডপাতং লভতি লূখং ৰা পণীতং ৰা, সো তেনেৰ যাপেতি, অঞ্ঞং ন পত্থেতি, লভন্তোপি ন গণ্হাতি. অযমস্স পিণ্ডপাতে যথালাভসন্তোসো. যো পন অত্তনো পকতিৰিরুদ্ধং ৰা ব্যাধিৰিরুদ্ধং ৰা পিণ্ডপাতং লভতি, যেনস্স পরিভুত্তেন অফাসু হোতি, সো তং সভাগস্স ভিক্খুনো দত্ৰা তস্স হত্থতো সপ্পাযভোজনং ভুঞ্জিত্ৰা সমণধম্মং করোন্তোপি সন্তুট্ঠোৰ হোতি. অযমস্স পিণ্ডপাতে যথাবলসন্তোসো. অপরো বহুং পণীতং পিণ্ডপাতং লভতি, সো তং চীৰরং ৰিয থেরচিরপব্বজিতবহুস্সুতঅপ্পলাভীগিলানানং দত্ৰা তেসং ৰা সেসকং পিণ্ডায ৰা চরিত্ৰা মিস্সকাহারং ভুঞ্জন্তোপি সন্তুট্ঠোৰ হোতি. অযমস্স পিণ্ডপাতে যথাসারুপ্পসন্তোসো.

ইধ পন ভিক্খু সেনাসনং লভতি মনাপং ৰা অমনাপং ৰা, সো তেন নেৰ সোমনস্সং ন দোমনস্সং উপ্পাদেতি, অন্তমসো তিণসন্থারকেনাপি যথালদ্ধেনেৰ তুস্সতি. অযমস্স সেনাসনে যথালাভসন্তোসো. যো পন অত্তনো পকতিৰিরুদ্ধং ৰা ব্যাধিৰিরুদ্ধং ৰা সেনাসনং লভতি, যত্থস্স ৰসতো অফাসু হোতি, সো তং সভাগস্স ভিক্খুনো দত্ৰা তস্স সন্তকে সপ্পাযসেনাসনে ৰসন্তোপি সন্তুট্ঠোৰ হোতি. অযমস্স সেনাসনে যথাবলসন্তোসো.

অপরো মহাপুঞ্ঞো লেণমণ্ডপকূটাগারাদীনি বহূনি পণীতসেনাসনানি লভতি, সো তং চীৰরং ৰিয থেরচিরপব্বজিতবহুস্সুতঅপ্পলাভীগিলানানং দত্ৰা যত্থ কত্থচি ৰসন্তোপি সন্তুট্ঠোৰ হোতি. অযমস্স সেনাসনে যথাসারুপ্পসন্তোসো. যোপি ‘‘উত্তমসেনাসনং নাম পমাদট্ঠানং, তত্থ নিসিন্নস্স থিনমিদ্ধং ওক্কমতি, নিদ্দাভিভূতস্স পুন পটিবুজ্ঝতো পাপৰিতক্কা পাতুভৰন্তী’’তি পটিসঞ্চিক্খিত্ৰা তাদিসং সেনাসনং পত্তম্পি ন সম্পটিচ্ছতি, সো তং পটিক্খিপিত্ৰা অব্ভোকাসরুক্খমূলাদীসু ৰসন্তোপি সন্তুট্ঠোৰ হোতি. অযমস্স সেনাসনে যথাসারুপ্পসন্তোসো.

ইধ পন ভিক্খু ভেসজ্জং লভতি লূখং ৰা পণীতং ৰা, সো যং লভতি, তেনেৰ তুস্সতি, অঞ্ঞং ন পত্থেতি, লভন্তোপি ন গণ্হাতি. অযমস্স গিলানপচ্চযে যথালাভসন্তোসো. যো পন তেলেন অত্থিকো ফাণিতং লভতি, সো তং সভাগস্স ভিক্খুনো দত্ৰা তস্স হত্থতো তেলং গহেত্ৰা অঞ্ঞদেৰ ৰা পরিযেসিত্ৰা ভেসজ্জং করোন্তোপি সন্তুট্ঠোৰ হোতি. অযমস্স গিলানপচ্চযে যথাবলসন্তোসো.

অপরো মহাপুঞ্ঞো বহুং তেলমধুফাণিতাদিপণীতভেসজ্জং লভতি, সো তং চীৰরং ৰিয থেরচিরপব্বজিতবহুস্সুতঅপ্পলাভীগিলানানং দত্ৰা তেসং আভতেন যেন কেনচি যাপেন্তোপি সন্তুট্ঠোৰ হোতি. যো পন একস্মিং ভাজনে চতুমধুরং ঠপেত্ৰা একস্মিং মুত্তহরীতকং ‘‘গণ্হ, ভন্তে, যদিচ্ছসী’’তি ৰুচ্চমানো ‘‘সচস্স তেসু অঞ্ঞতরেনপি রোগো ৰূপসম্মতি, অথ মুত্তহরীতকং নাম বুদ্ধাদীহি ৰণ্ণিত’’ন্তি চতুমধুরং পটিক্খিপিত্ৰা মুত্তহরীতকেন ভেসজ্জং করোন্তো পরমসন্তুট্ঠোৰ হোতি. অযমস্স গিলানপচ্চযে যথাসারুপ্পসন্তোসো. ইমেসং পন পচ্চেকপচ্চযেসু তিণ্ণং তিণ্ণং সন্তোসানং যথাসারুপ্পসন্তোসোৰ অগ্গো. অরহা একেকস্মিং পচ্চযে ইমেহি তীহিপি সন্তুট্ঠোৰ.

পৰিৰেককথন্তি পৰিৰেকনিস্সিতং কথং. তযো হি ৰিৰেকা কাযৰিৰেকো চিত্তৰিৰেকো উপধিৰিৰেকোতি. তত্থ একো গচ্ছতি, একো তিট্ঠতি, একো নিসীদতি, একো সেয্যং কপ্পেতি, একো গামং পিণ্ডায পৰিসতি, একো পটিক্কমতি, একো অভিক্কমতি, একো চঙ্কমং অধিট্ঠাতি, একো চরতি, একো ৰিহরতীতি অযং কাযৰিৰেকো নাম. অট্ঠ সমাপত্তিযো পন চিত্তৰিৰেকো নাম. নিব্বানং উপধিৰিৰেকো নাম.

ৰুত্তম্পি হেতং – ‘‘কাযৰিৰেকো চ ৰিৰেকট্ঠকাযানং নেক্খম্মাভিরতানং. চিত্তৰিৰেকো চ পরিসুদ্ধচিত্তানং পরমৰোদানপ্পত্তানং. উপধিৰিৰেকো চ নিরুপধীনং পুগ্গলানং ৰিসঙ্খারগতান’’ন্তি (মহানি. ৫৭).

অসংসগ্গকথন্তি এত্থ পন সৰনসংসগ্গো দস্সনসংসগ্গো সমুল্লপনসংসগ্গো সম্ভোগসংসগ্গো কাযসংসগ্গোতি পঞ্চৰিধো সংসগ্গো. তেসু ইধ ভিক্খু সুণাতি ‘‘অমুকস্মিং গামে ৰা নিগমে ৰা ইত্থী ৰা কুমারী ৰা অভিরূপা দস্সনীযা পাসাদিকা পরমায ৰণ্ণপোক্খরতায সমন্নাগতা’’তি, সো তং সুত্ৰা সংসীদতি ৰিসীদতি, ন সক্কোতি ব্রহ্মচরিযং সন্ধারেতুং, সিক্খাদুব্বল্যং অনাৰিকত্ৰা হীনাযাৰত্ততি. এৰং পরেহি কথিযমানরূপাদিসম্পত্তিং অত্তনা ৰা হসিতলপিতগীতসদ্দং সুণন্তস্স সোতৰিঞ্ঞাণৰীথিৰসেন উপ্পন্নো রাগো সৰনসংসগ্গো নাম.

‘‘ইধ ভিক্খু ন হেৰ খো সুণাতি, অপি চ খো সামং পস্সতি ইত্থিং ৰা কুমারিং ৰা অভিরূপং দস্সনীযং পাসাদিকং পরমায ৰণ্ণপোক্খরতায সমন্নাগতং, সো তং দিস্ৰা সংসীদতি ৰিসীদতি, ন সক্কোতি ব্রহ্মচরিযং সন্ধারেতুং, সিক্খাদুব্বল্যং অনাৰিকত্ৰা হীনাযাৰত্ততি. এৰং ৰিসভাগরূপং ওলোকেন্তস্স পন চক্খুৰিঞ্ঞাণৰীথিৰসেন উপ্পন্নরাগো দস্সনসংসগ্গো নাম.

অঞ্ঞমঞ্ঞং অল্লাপসল্লাপৰসেন উপ্পন্নরাগো পন সমুল্লপনসংসগ্গো নাম. ভিক্খুনো ভিক্খুনিযা সন্তকং ভিক্খুনিযা ৰা ভিক্খুস্স সন্তকং গহেত্ৰা পরিভোগকরণৰসেন উপ্পন্নরাগো সম্ভোগসংসগ্গো নাম. হত্থগ্গাহাদিৰসেন উপ্পন্নরাগো পন কাযসংসগ্গো নাম. অরহা ইমেহি পঞ্চহি সংসগ্গেহি চতূহিপি পরিসাহি সদ্ধিং অসংসট্ঠো, গাহমুত্তকো চেৰ সংসগ্গমুত্তকো চ. অসংসগ্গস্স ৰণ্ণং ভণন্তো অসংসগ্গকথং কথেতি নাম.

ৰীরিযারম্ভকথন্তি এত্থ যো পগ্গহিতৰীরিযো পরিপুণ্ণকাযিকচেতসিকৰীরিযো হোতি, গমনে উপ্পন্নং কিলেসং ঠানং পাপুণিতুং ন দেতি, ঠানে উপ্পন্নং কিলেসং নিসজ্জং, নিসজ্জায উপ্পন্নং কিলেসং সযনং পাপুণিতুং ন দেতি, দণ্ডেন কণ্হসপ্পং উপ্পীল়েত্ৰা গণ্হন্তো ৰিয অমিত্তং গীৰায অক্কমন্তো ৰিয চ ৰিচরতি, তাদিসস্স আরদ্ধৰীরিযস্স ৰণ্ণং ভণন্তো ৰীরিযারম্ভকথং কথেতি নাম.

সীলকথন্তিআদীসু সীলন্তি চতুপারিসুদ্ধিসীলং. সমাধীতি ৰিপস্সনাপাদকা অট্ঠ সমাপত্তিযো. পঞ্ঞাতি লোকিযলোকুত্তরঞাণং. ৰিমুত্তীতি অরহত্তফলৰিমুত্তি. ৰিমুত্তিঞাণদস্সনন্তি একূনৰীসতিৰিধং পচ্চৰেক্খণঞাণং. সীলাদীনং গুণং পকাসেন্তো সীলাদিকথং কথেতি নাম.

সতিপট্ঠানকথন্তিআদীনি সঙ্গজালমতিচ্চ সো মুনীতিপরিযোসানানি পুব্বে ৰুত্তানুসারেন ৰেদিতব্বানি.

৮৬. নিরাসত্তীতি নিত্তণ্হো. ৰিৰেকদস্সী ফস্সেসূতি পচ্চুপ্পন্নেসু চক্খুসম্ফস্সাদীসু অত্তাদিভাৰৰিৰেকং পস্সতি. দিট্ঠীসু চ ন নীযতীতি দ্ৰাসট্ঠিযা দিট্ঠীসু কাযচি দিট্ঠিযা ন নীযতি.

ৰিপরিণতং ৰা ৰত্থুং ন সোচতীতি পকতিভাৰং জহিত্ৰা নট্ঠে কিস্মিঞ্চি ৰত্থুস্মিং ন সোকং আপজ্জতি. ৰিপরিণতস্মিং ৰাতি ৰিনস্সমানে ৰত্থুম্হি.

চক্খুসম্ফস্সোতি চক্খুং ৰত্থুং কত্ৰা চক্খুৰিঞ্ঞাণসহজাতো ফস্সো চক্খুসম্ফস্সো. সেসেসুপি এসেৰ নযো. এত্থ চ পুরিমা চক্খুপসাদাদিৰত্থুকাৰ, মনোসম্ফস্সো হদযৰত্থুকোপি অৰত্থুকোপি সব্বো চতুভূমকো ফস্সো. অধিৰচনসম্ফস্সোতি পরিযাযেন এতস্স নামং হোতিযেৰ. তযো হি অরূপিনো খন্ধা সযং পিট্ঠিৰট্টকা হুত্ৰা অত্তনো সহজাতসম্ফস্সস্স অধিৰচনসম্ফস্সোতি নামং করোন্তি. পটিঘসম্ফস্সোতি নিপ্পরিযাযেন পন পটিঘসম্ফস্সো নাম পঞ্চদ্ৰারিকফস্সো. অধিৰচনসম্ফস্সো নাম মনোদ্ৰারিকফস্সো. সুখৰেদনীযো ফস্সোতি সুখৰেদনায হিতো উপ্পাদকো ফস্সো. ইতরদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. কুসলো ফস্সোতি একৰীসতিকুসলচিত্তসহজাতো ফস্সো. অকুসলোতি দ্ৰাদসঅকুসলসহজাতো ফস্সো. অব্যাকতোতি ছপ্পঞ্ঞাসঅব্যাকতসহজাতো ফস্সো. কামাৰচরোতি চতুপঞ্ঞাসকামাৰচরসহজাতো ফস্সো. রূপাৰচরোতি কুসলাদিপঞ্চদসরূপাৰচরসম্পযুত্তো. অরূপাৰচরোতি কুসলাব্যাকতৰসেন দ্ৰাদসঅরূপাৰচরসম্পযুত্তো.

সুঞ্ঞতোতি অনত্তানুপস্সনাৰসেন ৰিপস্সন্তস্স উপ্পন্নো মগ্গো সুঞ্ঞতো, তেন সহজাতো ফস্সো সুঞ্ঞতো ফস্সো. ইতরদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. অনিমিত্তোতি এত্থ অনিচ্চানুপস্সনাৰসেন ৰিপস্সন্তস্স উপ্পন্নো মগ্গো অনিমিত্তো. অপ্পণিহিতোতি দুক্খানুপস্সনাৰসেন ৰিপস্সন্তস্স উপ্পন্নো মগ্গো অপ্পণিহিতো. লোকিযোতি লোকো ৰুচ্চতি লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন ৰট্টো, তস্মিং পরিযাপন্নভাৰেন লোকে নিযুত্তোতি লোকিযো, তেভূমকো ধম্মো. লোকুত্তরোতি লোকতো উত্তরো উত্তিণ্ণোতি লোকুত্তরো, লোকে অপরিযাপন্নভাৰেনপি লোকুত্তরো. অত্তেন ৰাতি অত্তভাৰেন ৰা. অত্তনিযেন ৰাতি অত্তাযত্তেন ৰা.

৮৭. পতিলীনোতি রাগাদীনং পহীনত্তা ততো অপগতো. অকুহকোতি অৰিম্হাপকো তীহি কুহনৰত্থূহি. অপিহালূতি অপিহনসীলো, পত্থনাতণ্হায রহিতোতি ৰুত্তং হোতি. অমচ্ছরীতি পঞ্চমচ্ছেরৰিরহিতো. অপ্পগব্ভোতি কাযপাগব্ভিযাদিৰিরহিতো. অজেগুচ্ছোতি সম্পন্নসীলাদিতায অজেগুচ্ছনীযো অসেচনকো মনাপো. পেসুণেয্যে চ নো যুতোতি দ্ৰীহি আকারেহি উপসংহরিতব্বে পিসুণকম্মে অযুত্তো.

রাগস্স পহীনত্তাতি অরহত্তমগ্গেন রাগকিলেসস্স পহীনভাৰেন. অস্মিমানো পহীনো হোতীতি অস্মীতি উন্নতিমানো সমুচ্ছেদৰসেন পহীনো হোতি.

তীণি কুহনৰত্থূনীতি তীণি ৰিম্হাপনকারণানি. পচ্চযপটিসেৰনসঙ্খাতং কুহনৰত্থূতিআদীসু চীৰরাদীহি নিমন্তিতস্স তদত্থিকস্সেৰ সতো পাপিচ্ছতং নিস্সায পটিক্খিপনেন তে চ গহপতিকে অত্তনি সুপ্পতিট্ঠিতপসাদে ঞত্ৰা পুন তেসং ‘‘অহো অয্যো অপ্পিচ্ছো, ন কিঞ্চি পটিগ্গণ্হিতুং ইচ্ছতি, সুলদ্ধং ৰত নো অস্স, সচে অপ্পমত্তকম্পি কিঞ্চি পটিগ্গণ্হেয্যা’’তি নানাৰিধেহি উপাযেহি পণীতানি চীৰরাদীনি উপনেন্তানং তদনুগ্গহকামতংযেৰ অৰিকত্ৰা পটিগ্গহণেন চ ততো পভুতি অপি সকটভারেহি উপনামনহেতুভূতং ৰিম্হাপনং পচ্চযপটিসেৰনসঙ্খাতং কুহনৰত্থূতি ৰেদিতব্বং. পাপিচ্ছস্সেৰ পন সতো সম্ভাৰনাধিপ্পাযেন কতেন ইরিযাপথেন ৰিম্হাপনং ইরিযাপথসঙ্খাতং কুহনৰত্থূতি ৰেদিতব্বং. পাপিচ্ছস্সেৰ পন সতো উত্তরিমনুস্সধম্মাধিগমপরিদীপনৰাচায তথা তথা ৰিম্হাপনং সামন্তজপ্পনসঙ্খাতং কুহনৰত্থূতি ৰেদিতব্বং.

কতমং পচ্চযপটিসেৰনসঙ্খাতন্তি এত্থ পচ্চযপটিসেৰনন্তি এৰং সঙ্খাতং পচ্চযপটিসেৰনসঙ্খাতং. নিমন্তেন্তীতি ইধ গহপতিকা ‘‘ভিক্খং গণ্হথা’’তি ভিক্খূ নিমন্তেন্তি. অযমেৰ ৰা পাঠো. ‘‘নিমন্তেতী’’তি ৰা ‘‘ৰদন্তী’’তি ৰা কেচি পঠন্তি. তাদিসে নিমন্তাপেন্তি. নিমন্তেন্তীতি পাঠস্স সম্ভৰো দট্ঠব্বো. চীৰরং পচ্চক্খাতীতি চীৰরং পটিক্খিপতি. এতং সারুপ্পং, যং সমণোতি যং চীৰরধারণং সমণো করোতি, এতং সারুপ্পং অনুচ্ছৰিকং. পাপণিকা ৰা নন্তকানীতি আপণদ্ৰারে পতিকানি অন্তৰিরহিতানি পিলোতিকানি. উচ্চিনিত্ৰাতি সংকড্ঢিত্ৰা. উঞ্ছাচরিযাযাতি ভিক্খাচরণেন. পিণ্ডিযালোপেনাতি পিণ্ডং কত্ৰা লদ্ধআলোপেন. পূতিমুত্তেন ৰাতি গোমুত্তেন ৰা. ওসধং করেয্যাতি ভেসজ্জকিচ্চং করেয্য. তদুপাদাযাতি ততো পট্ঠায. ধুতৰাদোতি ধুতগুণৰাদী. ভিয্যো ভিয্যো নিমন্তেন্তীতি উপরূপরি নিমন্তেন্তি. সম্মুখীভাৰাতি সম্মুখীভাৰেন, ৰিজ্জমানতাযাতি অত্থো. পসৰতীতি পটিলভতি. সদ্ধায সম্মুখীভাৰেন সক্কা কাতুন্তি ‘‘সদ্ধায সম্মুখীভাৰা’’তিআদিমাহ. দেয্যধম্মা সুলভা দক্খিণেয্যা চ, সদ্ধা পন দুল্লভা. পুথুজ্জনস্স হি সদ্ধা অথাৰরা, পদৰারে পদৰারে নানা হোতি. তেনেৰস্স মহামোগ্গল্লানসদিসোপি অগ্গসাৰকো পাটিভোগো ভৰিতুং অসক্কোন্তো আহ ‘‘দ্ৰিন্নং খো নেসং আৰুসো ধম্মানং পাটিভোগো ভোগানঞ্চ জীৰিতস্স চ, সদ্ধায পন ত্ৰং পাটিভোগো’’তি.

এৰং তুম্হে পুঞ্ঞেন পরিবাহিরা ভৰিস্সথাতি এত্থ পুঞ্ঞেনাতি নিস্সক্কত্থে করণৰচনং. পুঞ্ঞতো পরিহীনা পরম্মুখা ভৰিস্সথ. ভাকুটিকাতি মুখানং পধানপুরিমট্ঠিতভাৰদস্সনেন ভাকুটিকরণং, মুখসঙ্কোচোতি ৰুত্তং হোতি. ভাকুটিকরণং সীলমস্সাতি ভাকুটিকো, ভাকুটিকস্স ভাৰো ভাকুটিযং. কুহনাতি ৰিম্হাপনা. কুহস্স আযনা কুহাযনা. কুহিতস্স ভাৰো কুহিতত্তং.

পাপিচ্ছোতি অসন্তগুণদীপনকামো. ইচ্ছাপকতোতি ইচ্ছায অপকতো, উপদ্দুতোতি অত্থো. সম্ভাৰনাধিপ্পাযোতি বহুমানজ্ঝাসযো. গমনং সণ্ঠপেতীতি অভিক্কমাদিগমনং অভিসঙ্খরোতি, পাসাদিকভাৰং করোতীতি ৰুত্তং হোতি. ইতরেসুপি এসেৰ নযো. পণিধায গচ্ছতীতি পত্থনং ঠপেত্ৰা গচ্ছতি. সেসেসুপি এসেৰ নযো. সমাহিতো ৰিয গচ্ছতীতি উপচারপ্পত্তো ৰিয গচ্ছতি. সেসেসুপি এসেৰ নযো.

আপাথকজ্ঝাযীৰ হোতীতি সম্মুখা আগতানং মনুস্সানং ঝানং সমাপজ্জন্তো ৰিয সন্তভাৰং দস্সেতি. ইরিযাপথস্সাতি চতুইরিযাপথস্স. আঠপনাতি আদিট্ঠপনা, আদরেন ৰা ঠপনা. ঠপনাতি ঠপনাকারো. সণ্ঠপনাতি অভিসঙ্খরণং, পাসাদিকভাৰকরণন্তি ৰুত্তং হোতি. অরিযধম্মসন্নিস্সিতন্তি লোকুত্তরধম্মপটিবদ্ধং. কুঞ্চিকন্তি অৰাপুরণং. মিত্তাতি সিনেহৰন্তো. সন্দিট্ঠাতি দিট্ঠমত্তা. সম্ভত্তাতি দল়্হমিত্তা. উদ্দণ্ডেতি একো পতিস্সযৰিসেসো.

কোরজিককোরজিকোতি সঙ্কোচসঙ্কোচকো, অতিসঙ্কোচকোতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘কোরচককোরচকো’’তি ৰা পাঠো. ভাকুটিকভাকুটিকোতি অতিৰিয মুখসঙ্কোচনসীলো. কুহককুহকোতি অতিৰিয ৰিম্হাপকো. লপকলপকোতি অতিৰিয সল্লাপকো. মুখসম্ভাৰিকোতি অত্তনো মুখৰসেন অঞ্ঞেহি সহ সম্ভাৰিকো, অপ্পিতচিত্তোতি একে. সন্তানন্তি কিলেসসন্ততায সন্তানং. সমাপত্তীনন্তি সমাপজ্জিতব্বানং. গম্ভীরন্তি নিন্নপতিট্ঠানং. গূল়্হন্তি দস্সেতুং দুক্খং. নিপুণন্তি সুখুমং. পটিচ্ছন্নন্তি পদত্থেন দুপ্পটিৰিজ্ঝাধিপ্পাযং. লোকুত্তরন্তি ধম্মদীপকং. সুঞ্ঞতাপটিসঞ্ঞুত্তন্তি নিব্বানপটিসঞ্ঞুত্তং. অথ ৰা লোকুত্তরসুঞ্ঞতাপটিসঞ্ঞুত্তন্তি লোকুত্তরধম্মভূতনিব্বানপটিসঞ্ঞুত্তং.

কাযিকং পাগব্ভিযন্তি কাযে ভৰং কাযিকং. ৰাচসিকচেতসিকেসুপি এসেৰ নযো. অচিত্তীকারকতোতি বহুমানকিরিযরহিতো. অনুপাহনানং চঙ্কমন্তানন্তি উপাহনৰিরহিতানং চঙ্কমন্তানং সমীপে, অনাদরে ৰা সামিৰচনং. সউপাহনোতি উপাহনারূল়্হো হুত্ৰা চঙ্কমতি. নীচে চঙ্কমে চঙ্কমন্তানন্তি অকতপরিচ্ছেদায ভূমিযা চঙ্কমন্তে পরিচ্ছেদং কত্ৰা ৰালুকং আকিরিত্ৰা আলম্বনং যোজেত্ৰা কতচঙ্কমে নীচেপি চঙ্কমে চঙ্কমন্তে. উচ্চে চঙ্কমে চঙ্কমতীতি ইট্ঠকচযনসম্পন্নে ৰেদিকাপরিক্খিত্তে উচ্চে চঙ্কমে চঙ্কমতি. সচে পাকারপরিক্খিত্তো হোতি দ্ৰারকোট্ঠকযুত্তো, পব্বতন্তরৰনন্তরভূমন্তরস্স ৰা সুপ্পটিচ্ছন্নো, তাদিসে চঙ্কমে চঙ্কমিতুং ৰট্টতি, অপ্পটিচ্ছন্নেপি উপচারং মুঞ্চিত্ৰা ৰট্টতি. ঘট্টযন্তোপি তিট্ঠতীতি অতিসমীপে তিট্ঠতি. পুরতোপি তিট্ঠতীতি পুরত্থিমতোপি তিট্ঠতি. ঠিতকোপি ভণতীতি খাণুকো ৰিয অনোনমিত্ৰা ভণতি. বাহাৰিক্খেপকোতি বাহুং খিপিত্ৰা খিপিত্ৰা ভণতি.

অনুপখজ্জাতি সব্বেসং নিসিন্নট্ঠানং পৰিসিত্ৰা. নৰেপি ভিক্খূ আসনেন পটিবাহতীতি অত্তনো পত্তাসনে অনিসীদিত্ৰা পুরে ৰা পচ্ছা ৰা পৰিসন্তো আসনেন পটিবাহতি নাম.

অনাপুচ্ছম্পি কট্ঠং পক্খিপতীতি অনাপুচ্ছিত্ৰা অনপলোকেত্ৰা অগ্গিম্হি দারুং খিপতি. দ্ৰারং পিদহতীতি জন্তাঘরে পিদহতি.

ওতরতীতি উদকতিত্থং পৰিসতি. ন্হাযতীতি সরীরং সিনেহেতি. উত্তরতীতি উদকতিত্থতো তীরং উগ্গচ্ছতি.

ৰোক্কম্মাপীতি অতিক্কমিত্ৰাপি. ওৰরকানীতি গব্ভে পতিট্ঠিতসযনঘরানি.

গূল়্হানীতি পটিচ্ছন্নানি. পটিচ্ছন্নানীতি অঞ্ঞেহি পটিচ্ছাদিতানি.

অনজ্ঝিট্ঠো ৰাতি থেরেহি ‘‘ধম্মং ভণাহী’’তি অনাণত্তো অনাযাচিতো চ.

পাপধম্মোতি লামকধম্মো. অসুচিসঙ্কসরসমাচারোতি অঞ্ঞেহি ‘‘অযং দুস্সীলো’’তি সঙ্কায সরিতব্বো আচারো সংযোগো এতস্সাতি অসুচিসঙ্কসরসমাচারো. সঙ্কস্সরসমাচারোতি সকারং সংযোগং কত্ৰাপি পঠন্তি. পটিচ্ছন্নকম্মন্তোতি পটিচ্ছাদিতকাযৰচীকম্মন্তো. অস্সমণোতি ন সমণো. সমণপটিঞ্ঞোতি ‘‘অহং সমণো’’তি পটিজানন্তো. অব্রহ্মচারীতি সেট্ঠচরিযা ৰিরহিতো. ব্রহ্মচারিপটিঞ্ঞোতি ৰুত্তপটিপক্খো. অন্তোপূতীতি অব্ভন্তরে কুসলধম্মৰিরহিতত্তা অন্তোপূতিভাৰমাপন্নো. অৰস্সুতোতি রাগেন তিন্তো. কসম্বুজাতোতি সঙ্কারসভাৰো. আচারগোচরসম্পন্নোতি এত্থ ভিক্খু সগারৰো সপ্পতিস্সো হিরোত্তপ্পসম্পন্নো সুনিৰত্থো সুপারুতো পাসাদিকেন অভিক্কন্তেন পটিক্কন্তেন আলোকিতেন ৰিলোকিতেন সমিঞ্জিতেন পসারিতেন ওক্খিত্তচক্খু ইরিযাপথসম্পন্নো ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারো ভোজনে মত্তঞ্ঞূ জাগরিযমনুযুত্তো সতিসম্পজঞ্ঞেন সমন্নাগতো অপ্পিচ্ছো সন্তুট্ঠো আরদ্ধৰীরিযো আভিসমাচারিকেসু সক্কচ্চকারী গরুচিত্তীকারবহুলো ৰিহরতি, অযং ৰুচ্চতি আচারো. এৰং তাৰ আচারো ৰেদিতব্বো.

গোচরো পন তিৰিধো উপনিস্সযগোচরো আরক্খগোচরো উপনিবন্ধগোচরোতি. তত্থ কতমো উপনিস্সযগোচরো? দসকথাৰত্থুগুণসমন্নাগতো কল্যাণমিত্তো, যং নিস্সায অস্সুতং সুণাতি, সুতং পরিযোদাপেতি, কঙ্খং ৰিতরতি, দিট্ঠিং উজুং করোতি, চিত্তং পসাদেতি; যস্স ৰা পন অনুসিক্খমানো সদ্ধায ৰড্ঢতি, সীলেন, সুতেন, চাগেন, পঞ্ঞায ৰড্ঢতি. অযং ৰুচ্চতি উপনিস্সযগোচরো.

কতমো আরক্খগোচরো? ইধ ভিক্খু অন্তরঘরং পৰিট্ঠো ৰীথিং পটিপন্নো ওক্খিত্তচক্খু যুগমত্তদস্সাৰী সুসংৰুতো গচ্ছতি, ন হত্থিং ওলোকেন্তো, ন অস্সং, ন রথং, ন পত্তিং, ন ইত্থিং, ন পুরিসং ওলোকেন্তো, ন উদ্ধং উল্লোকেন্তো, ন অধো ওলোকেন্তো, ন দিসাৰিদিসং পেক্খমানো গচ্ছতি. অযং ৰুচ্চতি আরক্খগোচরো.

কতমো উপনিবন্ধগোচরো? চত্তারো সতিপট্ঠানা যত্থ চিত্তং উপনিবন্ধতি. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা – ‘‘কো চ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো গোচরো সকো পেত্তিকো ৰিসযো? যদিদং চত্তারো সতিপট্ঠানা’’তি (সং. নি. ৫.৩৭২), অযং ৰুচ্চতি উপনিবন্ধগোচরোতি. ইতি ইমিনা চ আচারেন ইমিনা চ গোচরেন উপেতো…পে… সমন্নাগতো. তেনপি ৰুচ্চতি আচারগোচরসম্পন্নোতি.

অণুমত্তেসু ৰজ্জেসু ভযদস্সাৰীতি অণুপ্পমাণেসু অসঞ্চিচ্চ আপন্নসেখিযঅকুসলচিত্তুপ্পাদাদিভেদেসু ৰজ্জেসু ভযদস্সনসীলো. সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসূতি যংকিঞ্চি সিক্খাপদেসু সিক্খিতব্বং, তং সব্বং সম্মা আদায সিক্খতি. এত্থ চ ‘‘পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো’’তি এত্তাৰতা চ পুগ্গলাধিট্ঠানায দেসনায পাতিমোক্খসংৰরসীলং দস্সিতং. ‘‘আচারগোচরসম্পন্নো’’তিআদি পন সব্বং যথাপটিপন্নস্স তং সীলং সম্পজ্জতি, তং পটিপত্তিং দস্সেতুং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

৮৮. সাতিযেসু অনস্সাৰীতি সাতৰত্থূসু কামগুণেসু তণ্হাসন্থৰৰিরহিতো. সণ্হোতি সণ্হেহি কাযকম্মাদীহি সমন্নাগতো. পটিভানৰাতি পরিযত্তিপরিপুচ্ছাধিগমপটিভানেহি সমন্নাগতো. ন সদ্ধোতি সামং অধিগতধম্মং ন কস্সচি সদ্দহতি. ন ৰিরজ্জতীতি খযা রাগস্স ৰিরত্তত্তা ইদানি ন ৰিরজ্জতি.

যেসং এসাতি যেসং পুগ্গলানং সাতৰত্থূসু কামগুণেসু ইচ্ছা তণ্হা. অপ্পহীনাতি সন্থৰসম্পযুত্তা তণ্হা অরহত্তমগ্গেন অপ্পহীনা. তেসং চক্খুতো রূপতণ্হা সৰতীতি এতেসং চক্খুদ্ৰারতো পৰত্তজৰনৰীথিসম্পযুত্তা রূপারম্মণা তণ্হা উপ্পজ্জতি. আসৰতীতি ওকাসতো যাৰ ভৰগ্গা ধম্মতো যাৰ গোত্রভূ সৰতি. সন্দতীতি নদীসোতং ৰিয অধোমুখং সন্দতি. পৰত্ততীতি পুনপ্পুনং উপ্পত্তিৰসেন পৰত্ততি. সেসদ্ৰারেসুপি এসেৰ নযো. সুক্কপক্খে ৰুত্তৰিপরিযাযেন তণ্হা অরহত্তমগ্গেন সুপ্পহীনা. তেসং চক্খুতো রূপতণ্হা ন সৰতি.

সণ্হেন কাযকম্মেন সমন্নাগতোতি অফরুসেন মুদুনা কাযকম্মেন সমঙ্গীভূতো একীভূতো. ৰচীকম্মাদীসুপি এসেৰ নযো. সণ্হেহি সতিপট্ঠানেহীতিআদীসু সতিপট্ঠানাদযো লোকিযলোকুত্তরমিস্সকা. পরিযাপুণনঅত্থাদিপরিপুচ্ছালোকিযলোকুত্তরধম্মাধিগমৰসেন সল্লক্খণৰিভাৰনৰৰত্থানকরণসমত্থা তিস্সো পটিভানপ্পভেদসঙ্খাতা পঞ্ঞা যস্স অত্থি, সো পটিভানৰা. তস্স পরিযত্তিং নিস্সায পটিভাযতীতি তস্স পুগ্গলস্স পরিযাপুণনং অল্লীযিত্ৰা ঞাণং জাযতি ঞাণং অভিমুখং হোতি. চত্তারো সতিপট্ঠানাতি সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মা লোকিযলোকুত্তরমিস্সকৰসেন ৰুত্তা. মগ্গফলানি নিব্বত্তিতলোকুত্তরৰসেন. চতস্সো পটিসম্ভিদাযো ছ চ অভিঞ্ঞাযো ৰিমোক্খন্তিকৰসেন ৰুত্তাতি ঞাতব্বা.

তত্থ চতস্সো পটিসম্ভিদাযোতি চত্তারো ঞাণপ্পভেদাতি অত্থো. ইদ্ধিৰিধাদিআসৰক্খযপরিযোসানানি অধিকানি ছ ঞাণানি. তস্সাতি পরস্স, অত্থো পটিভাযতীতি সম্বন্ধো. অত্থোতি সঙ্খেপতো হেতুফলং. তঞ্হি যস্মা হেতুঅনুসারেন অরীযতি অধিগমীযতি পাপুণীযতি, তস্মা অত্থোতি ৰুচ্চতি. পভেদতো পন যংকিঞ্চি পচ্চযুপ্পন্নং নিব্বানং ভাসিতত্থো ৰিপাকো কিরিযাতি ইমে পঞ্চ ধম্মা অত্থোতি ৰেদিতব্বা, তং অত্থং পচ্চৰেক্খন্তস্স সো অত্থো পভেদতো ঞাতো পাকটো হোতি. ধম্মোতি সঙ্খেপতো পচ্চযো. সো হি যস্মা তং তং ৰিদহতি পৰত্তেতি চেৰ পাপেতি চ, তস্মা ধম্মোতি ৰুচ্চতি. পভেদতো পন যো কোচি ফলনিব্বত্তকো হেতু অরিযমগ্গো ভাসিতং কুসলং অকুসলন্তি ইমে পঞ্চ ধম্মা ধম্মোতি ৰেদিতব্বা, তং ধম্মং পচ্চৰেক্খন্তস্স সো ধম্মো পভেদতো ঞাতো পাকটো হোতি, তস্মিং অত্থে চ ধম্মে চ যা সভাৰনিরুত্তি অব্যভিচারী ৰোহারো, তস্স অভিলাপে ভাসনে উদীরণে তং লপিতং ভাসিতং উদীরিতং সভাৰনিরুত্তিসদ্দং আরম্মণং কত্ৰা পচ্চৰেক্খন্তস্স সা নিরুত্তি ঞাতা পাকটা হোতি.

এত্থ অত্থে ঞাতে অত্থো পটিভাযতীতি ইদানি তস্স সদ্দং আহরিত্ৰা ৰুত্তপ্পভেদে অত্থে পাকটীভূতে ৰুত্তপ্পভেদো অত্থো তস্স পুগ্গলস্স পটিভাযতি ঞাণাভিমুখো হোতি. ধম্মে ঞাতে ধম্মো পটিভাযতীতি ৰুত্তপ্পভেদে ধম্মে পাকটীভূতে ৰুত্তপ্পভেদো ধম্মো পটিভাযতি. নিরুত্তিযা ঞাতায নিরুত্তি পটিভাযতীতি ৰুত্তপ্পভেদায নিরুত্তিযা পাকটায ৰুত্তপ্পভেদা নিরুত্তি পটিভাযতি. ইমেসু তীসু ঞাণেসু ঞাণন্তি অত্থধম্মনিরুত্তীসু ইমেসু তীসু সব্বত্থকঞাণমারম্মণং কত্ৰা পচ্চৰেক্খন্তস্স তেসু তীসু ঞাণেসু পভেদগতং ঞাণং, যথাৰুত্তেসু ৰা তেসু তীসু ঞাণেসু গোচরকিচ্চাদিৰসেন ৰিত্থারগতং ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা. ইমায পটিভানপটিসম্ভিদাযাতি ইমায ৰুত্তপ্পকারায যথাৰুত্তৰিত্থারপঞ্ঞায উপেতো হোতি. সো ৰুচ্চতি পটিভানৰাতি নিগমেন্তো আহ. যস্স পরিযত্তি নত্থীতি পরিযত্তি নাম বুদ্ধৰচনং. তঞ্হি উগ্গণ্হন্তস্স পটিসম্ভিদা ৰিসদা হোন্তি. যস্স পুগ্গলস্স এৰরূপা পরিযত্তি নত্থি. পরিপুচ্ছা নত্থীতি পরিপুচ্ছা নাম পাল়িঅট্ঠকথাদীসু গণ্ঠিপদঅত্থপদৰিনিচ্ছযকথা. উগ্গহিতপাল়িআদীসু হি অত্থং কথেন্তস্স পটিসম্ভিদা ৰিসদা হোন্তি. অধিগমো নত্থীতি অধিগমো নাম অরহত্তপ্পত্তি. অরহত্তঞ্হি পত্তস্স পটিসম্ভিদা ৰিসদা হোন্তি. যস্স ৰুত্তপ্পকারা তিৰিধা সম্পত্তি নত্থি. কিং তস্স পটিভাযিস্সতীতি কেন কারণেন তস্স পুগ্গলস্স পভেদগতং ঞাণং উপট্ঠহিস্সতি.

সামন্তি সযমেৰ. সযং অভিঞ্ঞাতন্তি সযমেৰ তেন ঞাণেন অৰগমিতং. অত্তপচ্চক্খং ধম্মন্তি অত্তনা পটিৰিজ্ঝিতং পচ্চৰেক্খিতং ধম্মং. ন কস্সচি সদ্দহতীতি অত্তপচ্চক্খতায পরেসং ন সদ্দহতি, সদ্ধায ন গচ্ছতি. অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারাতিআদিকং দ্ৰাদসপদিকপচ্চযাকারদস্সনৰসেন ৰুত্তং. অৰিজ্জানিরোধাতিআদযো সংসারনিৰত্তিং সন্ধায ৰুত্তা. ইদং দুক্খন্তিআদি সচ্চদস্সনৰসেন. ইমে আসৰাতিআদযো অপরেন পরিযাযেন কিলেসৰসেন পচ্চযদস্সনৰসেন. ইমে ধম্মা অভিঞ্ঞেয্যাতিআদযো অভিঞ্ঞেয্যপরিঞ্ঞেয্যপহাতব্বভাৰেতব্বসচ্ছিকাতব্বধম্মানং দস্সনৰসেন. ছন্নং ফস্সাযতনানন্তিআদযো ফস্সাযতনানং উপ্পত্তিঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ উপদ্দৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ দস্সনৰসেন. পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং পঞ্চৰীসতিৰিধেন উদযঞ্চ ৰযঞ্চ, তেসু ছন্দরাগৰসেন অস্সাদঞ্চ, তেসং ৰিপরিণামং আদীনৰঞ্চ, নিস্সরণসঙ্খাতং নিব্বানঞ্চ. চতুন্নং মহাভূতানং অৰিজ্জাদিসমুদযঞ্চ, অৰিজ্জাদিনিরোধে অত্থঙ্গমঞ্চ এৰমাদিদস্সনৰসেন ৰুত্তা. এতে ধম্মা তত্থ তত্থ ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বা.

অমতোগধন্তি নত্থি এতস্স মরণসঙ্খাতং মতন্তি অমতং. কিলেসৰিসপটিপক্খত্তা অগদন্তিপি অমতং. তস্মিং নিন্নতায অমতোগধং. অমতপরাযনন্তি ৰুত্তপ্পকারং অমতং পরং অযনং গতি পতিট্ঠা অস্সাতি অমতপরাযনং. অমতপরিযোসানন্তি তং অমতং সংসারস্স নিট্ঠাভূতত্তা পরিযোসানমস্সাতি অমতপরিযোসানং.

৮৯. লাভকম্যা ন সিক্খতীতি লাভপত্থনায সুত্তন্তাদীনি ন সিক্খতি. অৰিরুদ্ধো চ তণ্হায, রসেসু নানুগিজ্ঝতীতি ৰিরোধাভাৰেন চ অৰিরুদ্ধো হুত্ৰা তণ্হায মূলরসাদীসু গেধং নাপজ্জতি.

কেন নু খোতি লাভপত্থনায কারণচিন্তেন পিহস্স পরিযেসনে নিপাতো. লাভাভিনিব্বত্তিযাতি চতুন্নং পচ্চযানং ৰিসেসেন উপ্পত্তিযা. লাভং পরিপাচেন্তোতি পচ্চযে পরিপাচযন্তো.

অত্তদমত্থাযাতি ৰিপস্সনাসম্পযুত্তায পঞ্ঞায অত্তনো দমনত্থায. অত্তসমত্থাযাতি সমাধিসম্পযুত্তায পঞ্ঞায অত্তনো সমাধানত্থায. অত্তপরিনিব্বাপনত্থাযাতি দুৰিধেনাপি ঞাণেন অত্তনো অনুপাদাপরিনিব্বানত্থায. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘অনুপাদাপরিনিব্বানত্থং খো আৰুসো ভগৰতি ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতী’’তি (ম. নি. ১.২৫৯). অপ্পিচ্ছঞ্ঞেৰ নিস্সাযাতি এত্থ পচ্চযঅপ্পিচ্ছো অধিগমঅপ্পিচ্ছো পরিযত্তিঅপ্পিচ্ছো ধুতঙ্গঅপ্পিচ্ছোতি চত্তারো অপ্পিচ্ছা, তেসং নানত্থং হেট্ঠা ৰিত্থারিতং এৰ, তং অপ্পিচ্ছং অল্লীযিত্ৰা. সন্তুট্ঠিঞ্ঞেৰাতি চতূসু পচ্চযেসু চ তিৰিধং সন্তোসং অল্লীযিত্ৰা, এতেসং ৰিভাগো হেট্ঠা ৰিত্থারিতোযেৰ. সল্লেখঞ্ঞেৰাতি কিলেসলেখনং. ইদমত্থিতঞ্ঞেৰাতি ইমেহি কুসলধম্মেহি অত্থি ইদমত্থি, তস্স ভাৰো ইদমত্থিতা, তং ইদমত্থিতংযেৰ নিস্সায অল্লীযিত্ৰা.

রসোতি নিদ্দেসস্স উদ্দেসপদং. মূলরসোতি যংকিঞ্চি মূলং পটিচ্চ নিব্বত্তরসো. খন্ধরসাদীসুপি এসেৰ নযো. অম্বিলন্তি তক্কম্বিলাদি. মধুরন্তি একন্ততো গোসপ্পিআদি. মধু পন কসাৰযুত্তং চিরনিক্খিত্তং কসাৰং হোতি, ফাণিতং খারিযুত্তং চিরনিক্খিত্তং খারিযং হোতি. সপ্পি পন চিরনিক্খিত্তং ৰণ্ণগন্ধে জহন্তম্পি রসং ন জহতীতি তদেৰ একন্তমধুরং. তিত্তকন্তি নিম্বপণ্ণাদি. কটুকন্তি সিঙ্গিৰেরমরিচাদি. লোণিকন্তি সামুদ্দিকলোণাদি. খারিকন্তি ৰাতিঙ্গণকল়ীরাদি. লম্বিকন্তি বদরামলককপিট্ঠসালৰাদি. কসাৰন্তি হরীতকাদি. ইমে সব্বেপি রসা ৰত্থুৰসেন ৰুত্তা. তংতংৰত্থুকো পনেত্থ রসো চ অম্বিলাদীনি নামেহি ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো. সাদূতি ইট্ঠরসো. অসাদূতি অনিট্ঠরসো. ইমিনা পদদ্ৰযেন সব্বোপি রসো পরিযাদিন্নো. সীতন্তি সীতরসো. উণ্হন্তি উণ্হরসো. এৰমযং মূলরসাদিনা ভেদেন ভিন্নোপি রসো লক্খণাদীহি অভিন্নোযেৰ. সব্বোপি হেস জিৰ্হাপটিহননলক্খণো, জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণস্স ৰিসযভাৰরসো, তস্সেৰ গোচরপচ্চুপট্ঠানো. তে জিৰ্হগ্গেন রসগ্গানীতি এতে সমণব্রাহ্মণা পসাদজিৰ্হগ্গেন উত্তমরসানি. পরিযেসন্তাতি গৰেসমানা. আহিণ্ডন্তীতি তত্থ তত্থ ৰিচরন্তি. তে অম্বিলং লভিত্ৰা অনম্বিলং পরিযেসন্তীতি তক্কাদিঅম্বিলং লদ্ধা অনম্বিলং গৰেসন্তি. এৰং সব্বং পরিৰত্তেত্ৰা পরিৰত্তেত্ৰা যোজিতং.

পটিসঙ্খা যোনিসো আহারং আহারেতীতি পটিসঙ্খানপঞ্ঞায জানিত্ৰা উপাযেন আহারং আহারেতি. ইদানি উপাযং দস্সেতুং ‘‘নেৰ দৰাযা’’তিআদি ৰুত্তং.

তত্থ নেৰ দৰাযাতি দৰত্থায ন আহারেতি. তত্থ নটলঙ্ঘকাদযো দৰত্থায আহারেন্তি নাম. যঞ্হি ভোজনং ভুত্তস্স নচ্চগীতকব্বসিলোকসঙ্খাতো দৰো অতিরেকতরেন পটিভাতি, তং ভোজনং অধম্মেন ৰিসমেন পরিযেসিত্ৰা তে আহারেন্তি. অযং পন ভিক্খু ন এৰমাহারেতি.

ন মদাযাতি মানমদপুরিসমদানং ৰড্ঢনত্থায ন আহারেতি. তত্থ রাজরাজমহামত্তা মদত্থায আহারেন্তি নাম. তে হি অত্তনো মানমদপুরিসমদানং ৰড্ঢনত্থায পিণ্ডরসভোজনাদীনি পণীতভোজনানি ভুঞ্জন্তি. অযং পন ভিক্খু এৰং নাহারেতি.

ন মণ্ডনাযাতি সরীরমণ্ডনত্থায ন আহারেতি. তত্থ রূপূপজীৰিনিযো মাতুগামা অন্তেপুরিকাদযো চ সপ্পিফাণিতাদীনি পিৰন্তি, সিনিদ্ধমুদুমদ্দৰভোজনং আহারেন্তি. এৰং নো অঙ্গলট্ঠি সুসণ্ঠিতা ভৰিস্সতি, সরীরে ছৰিৰণ্ণো পসন্নো ভৰিস্সতীতি. অযং পন ভিক্খু এৰং ন আহারেতি.

ন ৰিভূসনাযাতি সরীরে মংসৰিভূসনত্থায ন আহারেতি. তত্থ নিব্বুদ্ধমল্লমুট্ঠিকমল্লচেটকাদযো সুসিনিদ্ধেহি মচ্ছমংসাদীহি সরীরং পীণেন্তি ‘‘এৰং নো মংসং উস্সদং ভৰিস্সতি পহারসহনত্থাযা’’তি. অযং পন ভিক্খু এৰং সরীরে মংসৰিভূসনত্থায ন আহারেতি.

যাৰদেৰাতি আহারাহরণপযোজনস্স পরিচ্ছেদনিযমদস্সনং. ইমস্স কাযস্স ঠিতিযাতি ইমস্স চতুমহাভূতিকস্স করজকাযস্স ঠপনত্থায আহারেতি, ইদমস্স আহারাহরণে পযোজনন্তি অত্থো. যাপনাযাতি জীৰিতিন্দ্রিযযাপনত্থায আহারেতি. ৰিহিংসূপরতিযাতি ৰিহিংসা নাম অভুত্তপচ্চযা উপ্পজ্জনকখুদ্দা, তস্সা উপরতিযা ৰূপসমনত্থায আহারেতি. ব্রহ্মচরিযানুগ্গহাযাতি ব্রহ্মচরিযং নাম তিস্সো সিক্খা সকলসাসনং, তস্স অনুগ্গণ্হত্থায আহারেতি.

ইতীতি উপাযনিদস্সনং, ইমিনা উপাযেনাতি অত্থো. পুরাণঞ্চ ৰেদনং পটিহঙ্খামীতি পুরাণৰেদনং নাম অভুত্তপচ্চযা উপ্পজ্জনকৰেদনা, তং পটিহনিস্সামীতি আহারেতি. নৰঞ্চ ৰেদনং ন উপ্পাদেস্সামীতি নৰৰেদনা নাম অতিভুত্তপচ্চযেন উপ্পজ্জনকৰেদনা, ন তং উপ্পাদেস্সামীতি আহারেতি. অথ ৰা নৰৰেদনা নাম ভুত্তপচ্চযা ন উপ্পজ্জনকৰেদনা, তস্সা অনুপ্পন্নায অনুপ্পজ্জনত্থমেৰ আহারেতি.

যাত্রা চ মে ভৰিস্সতীতি যাপনা চ মে ভৰিস্সতি. অনৰজ্জতা চাতি এত্থ অত্থি সাৰজ্জং, অত্থি অনৰজ্জং. তত্থ অধম্মিকপরিযেসনা অধম্মিকপটিগ্গহণং অধম্মেন পরিভোগোতি ইদং সাৰজ্জং নাম. ধম্মেন পন পরিযেসিত্ৰা ধম্মেন পটিগ্গহেত্ৰা পচ্চৰেক্খিত্ৰা পরিভুঞ্জনং অনৰজ্জং নাম. একচ্চো অনৰজ্জেযেৰ সাৰজ্জং করোতি, ‘‘লদ্ধং মে’’তি কত্ৰা পমাণাতিক্কন্তং ভুঞ্জতি, তং জীরাপেতুং অসক্কোন্তো উদ্ধংৰিরেচনঅধোৰিরেচনাদীহি কিলমতি, সকলৰিহারে ভিক্খূ তস্স সরীরপটিজগ্গনভেসজ্জপরিযেসনাদীসু উস্সুক্কং আপজ্জন্তি, ‘‘কিং ইদ’’ন্তি ৰুত্তে ‘‘অসুকস্স নাম উদরং উদ্ধুমাত’’ন্তিআদিং ৰদন্তি. ‘‘এস নিচ্চকালম্পি এৰং পকতিকোযেৰ, অত্তনো কুচ্ছিপ্পমাণং নাম ন জানাতী’’তি নিন্দন্তি গরহন্তি. অযং অনৰজ্জেযেৰ সাৰজ্জং করোতি নাম. এৰং অকত্ৰা ‘‘অনৰজ্জতা চ মে ভৰিস্সতী’’তি আহারেতি.

ফাসুৰিহারো চাতি এত্থাপি অত্থি ফাসুৰিহারো, অত্থি ন ফাসুৰিহারো. তত্থ আহরহত্থকো অলংসাটকো তত্রৰট্টকো কাকমাসকো ভুত্তৰমিতকোতি ইমেসং পঞ্চন্নং ব্রাহ্মণানং ভোজনং ন ফাসুৰিহারো নাম. এতেসু হি আহরহত্থকো নাম বহুং ভুঞ্জিত্ৰা অত্তনো ধম্মতায উট্ঠাতুং অসক্কোন্তো ‘‘আহর হত্থ’’ন্তি ৰদতি. অলংসাটকো নাম অচ্চুদ্ধুমাতকুচ্ছিতায উট্ঠিতোপি সাটকং নিৰাসেতুং ন সক্কোতি. তত্রৰট্টকো নাম উট্ঠাতুং অসক্কোন্তো তত্রেৰ পরিৰট্টতি. কাকমাসকো নাম যথা কাকেহি আমসিতুং সক্কোতি, এৰং যাৰ মুখদ্ৰারা আহারেতি. ভুত্তৰমিতকো নাম মুখেন সন্ধারেতুং অসক্কোন্তো তত্থেৰ ৰমতি. এৰং অকত্ৰা ‘‘ফাসুৰিহারো চ মে ভৰিস্সতী’’তি আহারেতি. ফাসুৰিহারো নাম চতূহি পঞ্চহি আলোপেতি ঊনূদরতা. এত্তকঞ্হি ভুঞ্জিত্ৰা পানীযং পিৰতো চত্তারো ইরিযাপথা সুখেন পৰত্তন্তি. তস্মা ধম্মসেনাপতি এৰমাহ –

‘‘চত্তারো পঞ্চ আলোপে, অভুত্ৰা উদকং পিৰে;

অলং ফাসুৰিহারায, পহিতত্তস্স ভিক্খুনো’’তি. (থেরগা. ৯৮৩; মি. প. ৬.৫.১০);

ইমস্মিং পন ঠানে অঙ্গানি সমোধানেতব্বানি. নেৰ দৰাযাতি হি একং অঙ্গং, ন মদাযাতি একং, ন মণ্ডনাযাতি একং, ন ৰিভূসনাযাতি একং, যাৰদেৰ ইমস্স কাযস্স ঠিতিযা যাপনাযাতি একং, ৰিহিংসূপরতিযা ব্রহ্মচরিযানুগ্গহাযাতি একং, ইতি পুরাণঞ্চ ৰেদনং পটিহঙ্খামি নৰঞ্চ ৰেদনং ন উপ্পাদেস্সামীতি একং, যাত্রা চ মে ভৰিস্সতীতি একং অঙ্গং, অনৰজ্জতা চ ফাসুৰিহারো চাতি অযমেত্থ ভোজনানিসংসো.

মহাসিৰত্থেরো পনাহ – ‘‘হেট্ঠা চত্তারি অঙ্গানি পটিক্খেপো নাম, উপরি পন অট্ঠঙ্গানি সমোধানেতব্বানী’’তি. তত্থ যাৰদেৰ ইমস্স কাযস্স ঠিতিযাতি একং অঙ্গং, যাপনাযাতি একং, ৰিহিংসূপরতিযাতি একং, ব্রহ্মচরিযানুগ্গহাযাতি একং, ইতি পুরাণঞ্চ ৰেদনং পটিহঙ্খামীতি একং, নৰঞ্চ ৰেদনং ন উপ্পাদেস্সামীতি একং, যাত্রা চ মে ভৰিস্সতীতি একং, অনৰজ্জতা চাতি একং, ফাসুৰিহারো পন ভোজনানিসংসোতি. এৰং অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং আহারং আহারেতি.

৯০. উপেক্খকোতি ছল়ঙ্গুপেক্খায সমন্নাগতো. সতোতি কাযানুপস্সনাদিসতিযুত্তো.

উপেক্খকোতি ছল়ঙ্গুপেক্খায সমন্নাগতোতি এত্থ ছল়ঙ্গুপেক্খাধম্মো নাম কোতি? ঞাণাদযো. ‘‘ঞাণ’’ন্তি ৰুত্তে কিরিযতো চত্তারি ঞাণসম্পযুত্তানি লব্ভন্তি, ‘‘সততৰিহারো’’তি ৰুত্তে অট্ঠ মহাচিত্তানি লব্ভন্তি, ‘‘রজ্জনদুস্সনং নত্থী’’তি ৰুত্তে দস চিত্তানি লব্ভন্তি. সোমনস্সং আসেৰনৰসেন লব্ভতি. চক্খুনা রূপং দিস্ৰাতি কারণৰসেন চক্খূতি লদ্ধৰোহারেন রূপদস্সনসমত্থেন চক্খুৰিঞ্ঞাণেন রূপং দিস্ৰা. পোরাণা পনাহু – চক্খু রূপং ন পস্সতি অচিত্তকত্তা, চিত্তম্পি ন পস্সতি অচক্খুকত্তা. দ্ৰারারম্মণসঙ্ঘট্টনেন পন পসাদৰত্থুকেন চিত্তেন পস্সতি. ঈদিসেসু পন ঠানেসু ‘‘ধনুনা ৰিজ্ঝতী’’তিআদীসু ৰিয সসম্ভারকথা নাম হোতি. তস্মা চক্খুৰিঞ্ঞাণেন রূপং দিস্ৰাতি অযমেৰেত্থ অত্থো.

নেৰ সুমনো হোতীতি লোভুপ্পত্তিৰসেন ছন্দরাগুপ্পত্তিৰসেন সোমনস্সো ন হোতি. ন দুম্মনোতি পটিঘুপ্পত্তিৰসেন দুট্ঠচিত্তো ন হোতি. উপেক্খকোতি উপপত্তিতো ইক্খকো হোতি, অপক্খপতিতো হুত্ৰা ইরিযাপথং পৰত্তেতি. সতো সম্পজানোতি সতিমা ঞাণসম্পন্নো. মনাপং নাভিগিজ্ঝতীতি মনৰড্ঢনকং ইট্ঠারম্মণং নাভিগিজ্ঝতি ন পত্থেতি. নাভিহংসতীতি ন তুস্সতি. ন রাগং জনেতীতি তত্থ তত্থ রঞ্জনং ন উপ্পাদেতি. তস্স ঠিতোৰ কাযো হোতীতি তস্স খীণাসৰস্স চক্খাদিকাযো কম্পারহিতত্তা ঠিতো নিচ্চলো হোতি. অমনাপন্তি অনিট্ঠারম্মণং. ন মঙ্কু হোতীতি দোমনস্সিতো ন হোতি. অপ্পতিট্ঠিতচিত্তোতি কোধৰসেন ঠিতমনো ন হোতি. অলীনমনসোতি অলীনচিত্তো. অব্যাপন্নচেতসোতি ব্যাপাদরহিতচিত্তো.

রজনীযে ন রজ্জতীতি রজনীযস্মিং ৰত্থুস্মিং ন রাগং উপ্পাদেতি. দুস্সনীযে ন দুস্সতীতি দোসুপ্পাদে ৰত্থুস্মিং ন দোসং উপ্পাদেতি. মোহনীযে ন মুয্হতীতি মোহনীযস্মিং ৰত্থুস্মিং ন মোহং উপ্পাদেতি. কোপনীযে ন কুপ্পতীতি কোধনীযস্মিং ৰত্থুস্মিং ন চলতি. মদনীযে ন মজ্জতীতি মদনীযস্মিং ৰত্থুস্মিং ন সংসীদতি. কিলেসনীযে ন কিলিস্সতীতি উপতপনীযস্মিং ৰত্থুস্মিং ন উপতপ্পতি. দিট্ঠে দিট্ঠমত্তোতি রূপারম্মণে চক্খুৰিঞ্ঞাণেন দিট্ঠে দিট্ঠমত্তো. সুতে সুতমত্তোতি সদ্দাযতনে সোতৰিঞ্ঞাণেন সুতে সুতমত্তো. মুতে মুতমত্তোতি ঘানজিৰ্হাকাযৰিঞ্ঞাণেন পাপুণিত্ৰা গহিতে গহিতমত্তো. ৰিঞ্ঞাতে ৰিঞ্ঞাতমত্তোতি মনোৰিঞ্ঞাণেন ঞাতে ঞাতমত্তো. দিট্ঠে ন লিম্পতীতি চক্খুৰিঞ্ঞাণেন দিট্ঠে রূপারম্মণে তণ্হাদিট্ঠিলেপেন ন লিম্পতি. দিট্ঠে অনূপযোতি রূপারম্মণে নিত্তণ্হো হোতি. অনপাযোতি অপদুট্ঠচিত্তো.

সংৰিজ্জতীতি লব্ভতি. পস্সতীতি ওলোকেতি. ছন্দরাগোতি সিনেহো. রূপারামন্তি রূপং আরামং অস্সাতি রূপারামং. রূপে রতন্তি রূপরতং. রূপে সন্তুট্ঠীতি রূপসম্মুদিতং.

দন্তং নযন্তি সমিতিন্তি উয্যানকীল়ামণ্ডলাদীসু মহাজনমজ্ঝং গচ্ছন্তা দন্তমেৰ গোণজাতিং ৰা অস্সজাতিং ৰা যানে যোজেত্ৰা নযন্তি. রাজাতি তথারূপানেৰ ঠানানি গচ্ছন্তো রাজাপি দন্তমেৰ অভিরুহতি. মনুস্সেসূতি মনুস্সেসুপি চতূহি অরিযমগ্গেহি দন্তো নিব্বিসেৰনোৰ সেট্ঠো. যোতিৰাক্যন্তি যো এৰরূপং অতিক্কমৰচনং পুনপ্পুনং ৰুচ্চমানম্পি তিতিক্খতি ন পটিপ্ফন্দতি ন ৰিহঞ্ঞতি, এৰরূপো দন্তো সেট্ঠোতি অত্থো.

অস্সতরাতি ৰল়ৰায গদ্রভেন জাতা. আজানীযাতি যং অস্সদম্মসারথি কারণং কারেতি, তস্স খিপ্পং জাননসমত্থা. সিন্ধৰাতি সিন্ধৰরট্ঠে জাতা অস্সা. মহানাগাতি কুঞ্জরসঙ্খাতা মহাহত্থিনো. অত্তদন্তোতি এতে অস্সতরা ৰা আজানীযা ৰা সিন্ধৰা ৰা কুঞ্জরা ৰা ৰরা দন্তা, ন অদন্তা. যো পন চতুমগ্গসঙ্খাতেন অত্তদন্তেন দন্ততায অত্তদন্তো নিব্বিসেৰনো, অযং ততোপি ৰরং, সব্বেহিপি এতেহি উত্তরিতরোতি অত্থো.

ন হি এতেহি যানেহীতি যানি এতানি হত্থিযানাদিযানানি, ন হি এতেহি যানেহি কোচি পুগ্গলো সুপিনন্তেনপি অগতপুব্বত্তা ‘‘অগত’’ন্তি সঙ্খাতং নিব্বানদিসং, তং ঠানং গচ্ছেয্য. যথা পুব্বভাগে ইন্দ্রিযদমেন দন্তেন অপরভাগে অরিযমগ্গভাৰনায সুদন্তেন দন্তো নিব্বিসেৰনো সপ্পঞ্ঞো পুগ্গলো তং অগতপুব্বং দিসং গচ্ছতি, দন্তভূমিং পাপুণাতি. তস্মা অত্তদমনমেৰ ৰরন্তি অত্থো.

ৰিধাসু ন ৰিকম্পন্তীতি সেয্যস্স সেয্যোহমস্মীতিআদীসু মানৰিধাসু ন চলন্তি নপ্পৰেধন্তি. ৰিপ্পমুত্তা পুনব্ভৰাতি পুনব্ভৰপটিসন্ধিযা পুনপ্পুনং উপ্পত্তিতো সুট্ঠু মুত্তা মুঞ্চিত্ৰা ঠিতা. দন্তভূমিমনুপ্পত্তাতি একন্তদমনং অরহত্তফলভূমিং পাপুণিত্ৰা ঠিতা. তে লোকে ৰিজিতাৰিনোতি তে অরহন্তো সত্তলোকে ৰিজিতৰিজযা ৰিজিতৰন্তো নাম হোন্তি.

যস্মা চ ভাৰিতিন্দ্রিযো নিব্ভযো নিব্বিকারো দন্তো হোতি, তস্মা তমত্থং দস্সেন্তো ‘‘যস্সিন্দ্রিযানী’’তি গাথমাহ. তস্সত্থো – যস্স চক্খাদীনি ছল়িন্দ্রিযানি গোচরভাৰনায অনিচ্চাদিতিলক্খণং আরোপেত্ৰা ৰাসনাভাৰনায সতিসম্পজঞ্ঞগন্ধং গাহাপেত্ৰা ভাৰিতানি, তানি চ খো অজ্ঝত্তগোচরভাৰনায, এৰং পন বহিদ্ধা চ সব্বলোকেতি যত্থ যত্থ ইন্দ্রিযানং ৰেকল্লতা ৰেকল্লতো ৰা সম্ভৰো, তত্থ নাভিজ্ঝাদিৰসেন ভাৰিতানীতি এৰং নিব্বিজ্ঝ ঞত্ৰা পটিৰিজ্ঝিত্ৰা ইমং পরঞ্চ লোকং সকসন্ততিখন্ধলোকং পরসন্ততিখন্ধলোকঞ্চ দন্তমরণং মরিতুকামো কালং কঙ্খতি, জীৰিতক্খযকালং আগমেতি পতিমানেতি, ন ভাযতি মরণস্স. যথাহ –

‘‘মরণে মে ভযং নত্থি, নিকন্তি নত্থী জীৰিতে’’. (থেরগা. ২০);

‘‘নাভিকঙ্খামি মরণং, নাভিকঙ্খামি জীৰিতং;

কালঞ্চ পতিমানেমি, নিব্বিসং ভতকো যথা’’তি. (থেরগা. ৬০৬, ৬৫৪, ১০০২; মি. প. ২.২.৪ থোকং ৰিসদিসং);

ভাৰিতো স দন্তোতি এৰং ভাৰিতিন্দ্রিযো সো দন্তো.

৯১. নিস্সযতাতি তণ্হাদিট্ঠিনিস্সযা. ঞত্ৰা ধম্মন্তি অনিচ্চাদীহি আকারেহি ধম্মং জানিত্ৰা. অনিস্সিতোতি এৰং তেহি নিস্সযেহি অনিস্সিতো. তেন অঞ্ঞত্র ধম্মঞাণা নত্থি নিস্সযানং অভাৰোতি দীপেতি. ভৰায ৰিভৰায ৰাতি সস্সতায উচ্ছেদায ৰা. ইমিস্সা গাথায নিদ্দেসো উত্তানো.

৯২. তং ব্রূমি উপসন্তোতি তং এৰরূপং একেকগাথায ৰুত্তং উপসন্তোতি কথেমি. অতরী সো ৰিসত্তিকন্তি সো ইমং ৰিসতাদিভাৰেন ৰিসত্তিকাসঙ্খাতং মহাতণ্হং অতরি.

অত্তনো দিট্ঠিযা রাগো অভিজ্ঝাকাযগন্থোতি সযং গহিতদিট্ঠিযা রঞ্জনসঙ্খাতো রাগো অভিজ্ঝাকাযগন্থো. পরৰাদেসু আঘাতো অপ্পচ্চযোতি পরেসং ৰাদপটিৰাদেসু কোপো চ অতুট্ঠাকারো চ ব্যাপাদো কাযগন্থো. অত্তনো সীলং ৰা ৰতং ৰাতি সযং গহিতমেথুনৰিরতিসঙ্খাতং সীলং ৰা গোৰতাদিৰতং ৰা. সীলব্বতং ৰাতি তদুভযং ৰা. পরামাসোতি ইমিনা সুদ্ধীতিআদিৰসেন পরতো আমসতি. অত্তনো দিট্ঠি ইদংসচ্চাভিনিৰেসো কাযগন্থোতি সযং গহিতদিট্ঠিং ‘‘ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি (উদা. ৫৪; ম. নি. ৩.২৭, ৩০১) অযোনিসো অভিনিৰেসো ইদংসচ্চাভিনিৰেসো কাযগন্থো. গন্থা তস্স ন ৰিজ্জন্তীতি তস্স খীণাসৰস্স দ্ৰে দিট্ঠিগন্থা সোতাপত্তিমগ্গেন ন সন্তি. ব্যাপাদো কাযগন্থো অনাগামিমগ্গেন. অভিজ্ঝাকাযগন্থো অরহত্তমগ্গেন.

৯৩. ইদানি তমেৰ উপসন্তং পসংসন্তো আহ ‘‘ন তস্স পুত্তা’’তি এৰমাদি. তত্থ পুত্তা অত্রজাদযো চত্তারো. এত্থ চ পুত্তপরিগ্গহাদযো পুত্তাদিনামেন ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. তে হিস্স ন ৰিজ্জন্তি, তেসং ৰা অভাৰেন পুত্তাদযো ন ৰিজ্জন্তীতি. অত্তাতি ‘‘অত্তা অত্থী’’তি গহিতা সস্সতদিট্ঠিং নত্থি. নিরত্তাতি ‘‘উচ্ছিজ্জতী’’তি গহিতা উচ্ছেদদিট্ঠি.

নত্থীতি গহেতব্বং নত্থি. মুঞ্চিতব্বং নত্থীতি মোচেতব্বং নত্থি. যস্স নত্থি গহিতন্তি যস্স পুগ্গলস্স তণ্হাদিট্ঠিৰসেন গহিতং ন ৰিজ্জতি. তস্স নত্থি মুঞ্চিতব্বন্তি তস্স পুগ্গলস্স মুঞ্চিতব্বং ন ৰিজ্জতি. গাহমুঞ্চনসমতিক্কন্তোতি গহণঞ্চ মোচনঞ্চ ৰীতিৰত্তো. ৰুদ্ধিপরিহানিৰীতিৰত্তোতি ৰুড্ঢিঞ্চ হানিঞ্চ অতিক্কন্তো.

৯৪. যেন নং ৰজ্জুং পুথুজ্জনা, অথো সমণব্রাহ্মণাতি যেন তং রাগাদিনা ৰজ্জেন পুথুজ্জনা সব্বেপি দেৰমনুস্সা ইতোৰ বহিদ্ধা সমণব্রাহ্মণা চ রত্তোতি ৰা দুট্ঠোতি ৰা ৰদেয্যুং. তং তস্স অপুরক্খতন্তি তং রাগাদিৰজ্জং তস্স অরহতো অপুরক্খতং. তস্মা ৰাদেসু নেজতীতি তংকারণা নিন্দাৰচনেসু ন কম্পতি.

নেজতীতি নিদ্দেসস্স উদ্দেসপদং. ন ইঞ্জতীতি চলনং ন করোতি. ন চলতীতি ন তত্থ নমতি. ন ৰেধতীতি কম্পেতুং অসক্কুণেয্যতায ন ফন্দতি. নপ্পৰেধতীতি ন কম্পতি. ন সম্পৰেধতীতি ন পরিৰত্ততি.

৯৫. ন উস্সেসু ৰদতেতি ৰিসিট্ঠেসু অত্তানং অন্তোকত্ৰা ‘‘অহং ৰিসিট্ঠো’’তি অতিমানৰসেন ন ৰদতি. এস নযো ইতরেসু দ্ৰীসু. কপ্পং নেতি অকপ্পিযোতি সো এৰরূপো দুৰিধম্পি কপ্পং ন এতি. কস্মা? যস্মা অকপ্পিযো, পহীনকপ্পোতি ৰুত্তং হোতি. ইমিস্সাপি গাথায নিদ্দেসো উত্তানোৰ.

৯৬. সকন্তি ময্হন্তি পরিগ্গহিতং. অসতা চ ন সোচতীতি অৰিজ্জমানাদিনা অসতা চ ন সোচতি. ধম্মেসু চ ন গচ্ছতীতি সব্বধম্মেসু ছন্দাদিৰসেন ন গচ্ছতি. স ৰে সন্তোতি ৰুচ্চতীতি সো এৰরূপো নরুত্তমো ‘‘সন্তো’’তি ৰুচ্চতি. ইমিস্সাপি গাথায নিদ্দেসো উত্তানোৰ. অরহত্তনিকূটেন দেসনং নিট্ঠাপেসি. দেসনাপরিযোসানে কোটিসতসহস্সদেৰতানং অরহত্তপ্পত্তি অহোসি, সোতাপন্নাদীনং গণনা নত্থীতি.

সদ্ধম্মপ্পজ্জোতিকায মহানিদ্দেসট্ঠকথায

পুরাভেদসুত্তনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.