৮. পসূরসুত্তনিদ্দেসৰণ্ণনা
৫৯. অট্ঠমে পসূরসুত্তনিদ্দেসে পঠমগাথায তাৰ সঙ্খেপো – ইমে দিট্ঠিগতিকা অত্তনো দিট্ঠিং সন্ধায ‘‘ইধেৰ সুদ্ধী’’তি ৰদন্তি. অঞ্ঞেসু পন ধম্মেসু ৰিসুদ্ধিং নাহু, এৰং যং অত্তনো সত্থারাদিং নিস্সিতা, তত্থেৰ ‘‘এস ৰাদো সুভো’’তি এৰং সুভৰাদা হুত্ৰা পুথূ সমণব্রাহ্মণা ‘‘সস্সতো লোকো’’তিআদীসু পচ্চেকসচ্চেসু নিৰিট্ঠা.
সব্বে পরৰাদে খিপন্তীতি সব্বা পরলদ্ধিযো ছড্ডেন্তি. উক্খিপন্তীতি দূরতো খিপন্তি. পরিক্খিপন্তীতি সমন্ততো খিপন্তি. সুভৰাদাতি নিদ্দেসস্স উদ্দেসপদং. সোভনৰাদাতি ‘‘এতং সুন্দর’’ন্তি কথেন্তা. পণ্ডিতৰাদাতি ‘‘পণ্ডিতা ময’’ন্তি এৰং কথেন্তা. থিরৰাদাতি ‘‘নিদ্দোসৰাদং ৰদামা’’তি কথেন্তা. ঞাযৰাদাতি ‘‘যুত্তৰাদং ৰদামা’’তি কথেন্তা. হেতুৰাদাতি ‘‘কারণসহিতং ৰদামা’’তি কথেন্তা. লক্খণৰাদাতি ‘‘সল্লক্খেতব্বং ৰদামা’’তি ৰদন্তা. কারণৰাদাতি ‘‘উদাহরণযুত্তৰাদং ৰদামা’’তি কথেন্তা. ঠানৰাদাতি ‘‘পক্কমিতুং অসক্কুণেয্যৰাদং ৰদামা’’তি ৰদন্তা.
নিৰিট্ঠাতি অন্তোপৰিট্ঠা. পতিট্ঠিতাতি তত্থেৰ ঠিতা.
৬০. এৰং নিৰিট্ঠা চ ‘‘তে ৰাদকামা’’তি দুতিযগাথা. তত্থ বালং দহন্তী মিথু অঞ্ঞমঞ্ঞন্তি ‘‘অযং বালো, অযং বালো’’তি এৰং দ্ৰেপি জনা অঞ্ঞমঞ্ঞং বালং দহন্তি, বালতো পস্সন্তি. ৰদন্তি তে অঞ্ঞসিতা কথোজ্জন্তি তে অঞ্ঞমঞ্ঞসত্থারাদিনিস্সিতা কলহং ৰদন্তি. পসংসকামা কুসলাৰদানাতি পসংসত্থিকা উভোপি ‘‘মযং কুসলাৰদানা পণ্ডিতৰাদা’’তি এৰং সঞ্ঞিনো হুত্ৰা.
ৰাদত্থিকাতি ৰাদেন অত্থিকা. ৰাদাধিপ্পাযাতি ৰাদজ্ঝাসযা. ৰাদপুরেক্খারাতি ৰাদমেৰ পুরতো কত্ৰা চরমানা. ৰাদপরিযেসনং চরন্তাতি ৰাদমেৰ গৰেসনং চরমানা. ৰিগয্হাতি পৰিসিত্ৰা. ওগয্হাতি ওতরিত্ৰা. অজ্ঝোগাহেত্ৰাতি নিমুজ্জিত্ৰা. পৰিসিত্ৰাতি অন্তোকত্ৰা.
অনোজৰন্তীতি নিহীনওজৰতী, তেজৰিরহিতাতি অত্থো. সা কথাতি এসা ৰাচা. কথোজ্জং ৰদন্তীতি নিত্তেজং ভণন্তি. এৰং ৰদানেসু চ তেসু একো নিযমতো এৰ.
৬১. যুত্তো কথাযন্তি গাথা. তত্থ যুত্তো কথাযন্তি ৰাদকথায উস্সুক্কো. পসংসমিচ্ছং ৰিনিঘাতি হোতীতি অত্তনো পসংসং ইচ্ছন্তো ‘‘কথং নু খো নিগ্গহেস্সামী’’তিআদিনা নযেন পুব্বেৰ ৰাদা কথংকথী ৰিনিঘাতী হোতি. অপাহতস্মিন্তি পঞ্হৰীমংসকেহি ‘‘অত্থাপগতং তে ভণিতং, ব্যঞ্জনাপগতং তে ভণিত’’ন্তিআদিনা নযেন অপহরিতে ৰাদে. নিন্দায সো কুপ্পতীতি এৰং অপাহতস্মিঞ্চ ৰাদে উপ্পন্নায নিন্দায সো কুপ্পতি. রন্ধমেসীতি যস্স রন্ধমেৰ গৰেসন্তো.
থোমনন্তি ৰণ্ণভণনং. কিত্তিন্তি পাকটকরণং. ৰণ্ণহারিযন্তি গুণৰড্ঢনং. পুব্বেৰ সল্লাপাতি সল্লাপতো পুরেতরমেৰ. ‘‘কথমিদং কথমিদ’’ন্তি কথংকথা অস্স অত্থীতি কথংকথী. জযো নু খো মেতি মম জযো. কথং নিগ্গহন্তি কেন পকারেন নিগ্গণ্হনং. পটিকম্মং করিস্সামীতি মম লদ্ধিং পরিসুদ্ধিং করিস্সামি. ৰিসেসন্তি অতিরেকং. পটিৰিসেসন্তি পুনপ্পুনং ৰিসেসং. আৰেঠিযং করিস্সামীতি পরিৰেঠনং করিস্সামি. নিব্বেঠিযন্তি মম নিব্বেঠনং মোচনং নিক্খমনং. ছেদন্তি ৰাদছিন্দনং. মণ্ডলন্তি ৰাদসঙ্ঘাতং. পারিসজ্জাতি পরিচারিকা. পাসারিকাতি কারণিতা. অপহরন্তীতি পটিবাহন্তি.
অত্থাপগতন্তি অত্থতো অপগতং, অত্থো নত্থীতি. অত্থতো অপহরন্তীতি অত্থম্হা পটিবাহন্তি. অত্থো তে দুন্নিতোতি তৰ অত্থো ন সম্মা উপনীতো. ব্যঞ্জনং তে দুরোপিতন্তি তৰ ব্যঞ্জনং দুপ্পতিট্ঠাপিতং. নিগ্গহো তে অকতোতি তযা নিগ্গহো ন কতো. পটিকম্মং তে দুক্কটন্তি তযা অত্তনো লদ্ধিপতিট্ঠাপনং দুট্ঠু কতং. ৰিসমকথং দুক্কথিতন্তি ন সম্মা কথিতং. দুব্ভণিতন্তি ভণন্তেনপি দুট্ঠু ভণিতং. দুল্লপিতন্তি ন সম্মা ৰিস্সজ্জিতং. দুরুত্তন্তি অঞ্ঞথা ভণিতং. দুব্ভাসিতন্তি ৰিরূপং ভাসিতং.
নিন্দাযাতি গরহণেন. গরহাযাতি দোসকথনেন. অকিত্তিযাতি অগুণকথনেন. অৰণ্ণহারিকাযাতি অগুণৰড্ঢনেন.
কুপ্পতীতি পকতিভাৰং জহেত্ৰা চলতি. ব্যাপজ্জতীতি দোসৰসেন পূতিভাৰং আপজ্জতি. পতিট্ঠীযতীতি কোধৰসেন গণভাৰং গচ্ছতি. কোপঞ্চাতি কুপিতভাৰং. দোসঞ্চাতি দূসনং. অপচ্চযঞ্চাতি অতুট্ঠাকারঞ্চ. পাতুকরোতীতি পাকটং করোতি. রন্ধমেসীতি অন্তরগৰেসী. ৰিরন্ধমেসীতি ছিদ্দগৰেসী. অপরদ্ধমেসীতি গুণং অপনেত্ৰা দোসমেৰ গৰেসী. খলিতমেসীতি পক্খলনগৰেসী. গল়িতমেসীতি পতনগৰেসী. ‘‘ঘট্টিতমেসী’’তিপি পাঠো, তস্স পীল়নগৰেসীতি অত্থো. ৰিৰরমেসীতি দোসগৰেসী.
৬২. ন কেৰলঞ্চ সো কুপ্পতি, অপিচ খো পন ‘‘যমস্স ৰাদ’’ন্তি গাথা. তত্থ পরিহীনমাহু, অপাহতন্তি অত্থব্যঞ্জনাদিতো অপাহতং পরিহীনং ৰদন্তি. পরিদেৰতীতি ততোনিমিত্তং সো ‘‘অঞ্ঞং মযা আৰজ্জিত’’ন্তিআদীহি ৰিপ্পলপতি. সোচতীতি ‘‘তস্স জযো’’তিআদীনি আরব্ভ সোচতি. ‘‘উপচ্চগা ম’’ন্তি অনুত্থুনাতীতি ‘‘সো মং ৰাদেন ৰাদং অতিক্কন্তো’’তিআদিনা নযেন সুট্ঠুতরং ৰিপ্পলপতি.
পরিহাপিতন্তি ন ৰড্ঢিতং. অঞ্ঞং মযা আৰজ্জিতন্তি অঞ্ঞং কারণং মযা অৰনমিতং. চিন্তিতন্তি ৰীমংসিতং. মহাপক্খোতি মহন্তো ঞাতিপক্খো এতস্সাতি মহাপক্খো. মহাপরিসোতি মহাপরিচারিকপরিসো. মহাপরিৰারোতি মহাদাসদাসিপরিৰারো. পরিসা চাযং ৰগ্গাতি অযঞ্চ পরিসা ৰগ্গা, ন একা. পুন ভঞ্জিস্সামীতি পুন ভিন্দিস্সামি.
৬৩. এতে ৰিৰাদা সমণেসূতি এত্থ পন সমণা ৰুচ্চন্তি বাহিরপরিব্বাজকা. এতেসু উগ্ঘাতিনিঘাতি হোতীতি এতেসু ৰাদেসু জযপরাজযাদিৰসেন চিত্তউগ্ঘাতনিঘাতং ৰা পাপুণন্তো উগ্ঘাতি চ নিঘাতি চ হোতি. ৰিরমে কথোজ্জন্তি পজহেয্য কলহং. ন হঞ্ঞদত্থত্থি পসংসলাভাতি ন হি এত্থ পসংসলাভতো অঞ্ঞো অত্থো অত্থি. উত্তানো ৰাতি ন গম্ভীরোতি অত্থো ‘‘পঞ্চিমে কামগুণা’’তিআদীসু (অ. নি. ৬.৬৩) ৰিয.
গম্ভীরো ৰাতি দুপ্পৰেসো অপ্পতিট্ঠো পটিচ্চসমুপ্পাদো ৰিয. গূল়্হো ৰাতি পটিচ্ছন্নো হুত্ৰা ঠিতো ‘‘অভিরম নন্দ অহং তে পাটিভোগো’’তিআদীসু (উদা. ২২) ৰিয. পটিচ্ছন্নো ৰাতি অপাকটো ‘‘মাতরং পিতরং হন্ত্ৰা’’তিআদীসু (ধ. প. ২৯৪; নেত্তি. ১১৩) ৰিয. নেয্যো ৰাতি নীহরিত্ৰা কথেতব্বো ‘‘অসদ্ধো অকতঞ্ঞূ চা’’তিআদীসু (ধ. প. ৯৭) ৰিয. নীতো ৰাতি পাল়িযা ঠিতনিযামেন কথেতব্বো ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, অরিযৰংসা’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.২৮) ৰিয. অনৰজ্জো ৰাতি নিদ্দোসত্থো ‘‘কুসলা ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. তিকমাতিকা ১) ৰিয. নিক্কিলেসো ৰাতি কিলেসৰিরহিতো ৰিপস্সনা ৰিয. ৰোদানোৰাতি পরিসুদ্ধো লোকুত্তরং ৰিয. পরমত্থো ৰাতি উত্তমত্থো উত্তমত্থভূতো অত্থো খন্ধধাতুআযতননিব্বানানি ৰিয.
৬৪. ছট্ঠগাথাযত্থো – যস্মা চ ন হঞ্ঞদত্থত্থি পসংসলাভা, তস্মা পরমং লাভং লভন্তোপি ‘‘সুন্দরো অয’’ন্তি তত্থ দিট্ঠিযা পসংসিতো ৰা পন হোতীতি তং ৰাদং পরিসায মজ্ঝে দীপেত্ৰা ততো সো তেন জযত্থেন তুট্ঠিং ৰা দন্তৰিদংসকং ৰা আপজ্জন্তো হস্সতি, মানেন চ উন্নমতি. কিং কারণং? যস্মা তং জযত্থং পপ্পুয্য যথামনো জাতো.
থম্ভযিত্ৰাতি পূরেত্ৰা. ব্রূহযিত্ৰাতি ৰড্ঢেত্ৰা. ইমিস্সা গাথায নিদ্দেসো উত্তানত্থো.
৬৫. এৰং উন্নমতো চ ‘‘যা উন্নতী’’তি গাথা. তত্থ মানাতিমানং ৰদতে পনেসোতি এসো পন তং উন্নতিং ‘‘ৰিঘাতভূমী’’তি অবুজ্ঝমানো মানঞ্চ অতিমানঞ্চ ৰদতি. এৰং ইমিস্সাপি গাথায নিদ্দেসো উত্তানত্থো.
৬৬. এৰং ৰাদে দোসং দস্সেত্ৰা ইদানি তস্স ৰাদং অসম্পটিচ্ছন্তো ‘‘সূরো’’তি গাথমাহ. তত্থ রাজখাদাযাতি রাজখাদনীযেন, ভত্তৰেতনেনাতি ৰুত্তং হোতি. অভিগজ্জমেতি পটিসূরমিচ্ছন্তি যথা সো পটিসূরং ইচ্ছন্তো অভিগজ্জন্তো এতি, এৰং দিট্ঠিগতিকো দিট্ঠিগতিকন্তি দস্সেতি. যেনেৰ সো তেন পলেহীতি যেন সো তুয্হং পটিসূরো, তেন গচ্ছ. পুব্বেৰ নত্থি যদিদং যুধাযাতি যং পন কিলেসজাতং যুদ্ধায সিযা, তং ইধ পুব্বেৰ নত্থি, বোধিমূলেযেৰস্স পহীনন্তি দস্সেতি.
সূরোতি নিদ্দেসস্স উদ্দেসপদং. সুট্ঠু উরো সূরো, ৰিস্সট্ঠউরো নিন্নউরোতি অত্থো. ৰীরোতি পরক্কমৰন্তো. ৰিক্কন্তোতি সঙ্গামং পৰিসন্তো. অভীরূতিআদযো ৰুত্তনযা এৰ. পুট্ঠোতি নিদ্দেসস্স উদ্দেসপদং. পোসিতোতি থূলকতো. আপাদিতোতি উপড্ঢবলিতো পটিপাদিতো. ৰড্ঢিতোতি ততো ততো ভাৰিতো.
গজ্জন্তোতি অব্যত্তসরেন গজ্জন্তো. উগ্গজ্জন্তোতি উক্কুট্ঠিং করোন্তো. অভিগজ্জন্তোতি সীহনাদং করোন্তো. এতীতি আগচ্ছতি. উপেতীতি ততো সমীপং গচ্ছতি. উপগচ্ছতীতি ততো সমীপং গন্ত্ৰা ন নিৰত্ততি. পটিসূরন্তি নিব্ভযং. পটিপুরিসন্তি সত্তুপুরিসং. পটিসত্তুন্তি সত্তু হুত্ৰা অভিমুখে ঠিতং. পটিমল্লন্তি পটিসেধং হুত্ৰা যুজ্ঝন্তং. ইচ্ছন্তোতি আকঙ্খমানো.
পলেহীতি গচ্ছ. ৰজাতি মা তিট্ঠ. গচ্ছাতি সমীপং উপসঙ্কম. অভিক্কমাতি পরক্কমং করোহি.
বোধিযা মূলেতি মহাবোধিরুক্খস্স সমীপে. যে পটিসেনিকরা কিলেসাতি যে কিলেসা পটিপক্খকরা. পটিলোমকরাতি পটাণীকরা. পটিকণ্টককরাতি ৰিনিৰিজ্ঝনকরা. পটিপক্খকরাতি সত্তুকরা.
৬৭. ইতো পরং সেসগাথা পাকটসম্বন্ধা এৰ. তত্থ ৰিৰাদযন্তীতি ৰিৰদন্তি. পটিসেনিকত্তাতি পটিলোমকারকা. ‘‘ন ত্ৰং ইমং ধম্মৰিনযং আজানাসী’’তিআদিনা নযেন ৰিরুদ্ধৰচনং ৰিৰাদো.
সহিতং মেতি মম ৰচনং অত্থসংহিতং. অসহিতং তেতি তৰ ৰচনং অনত্থসংহিতং. অধিচিণ্ণং তে ৰিপরাৰত্তন্তি যং তং অধিচিণ্ণং চিরকালসেৰনৰসেন পগুণং, তং মম ৰাদং আগম্ম নিৰত্তং. আরোপিতো তে ৰাদোতি তুয্হং উপরি মযা দোসো আরোপিতো. চর ৰাদপ্পমোক্খাযাতি ভত্তপুটং আদায তং তং উপসঙ্কমিত্ৰা ৰাদা পমোক্খত্থায উত্তরং পরিযেসমানো ৰিচর. নিব্বেঠেহি ৰাতি অথ ৰা মযা আরোপিতদোসতো অত্তানং মোচেহি. সচে পহোসীতি সচে সক্কোসি.
আৰেঠিযায আৰেঠিযন্তি আৰেঠেত্ৰা নিৰত্তনেন নিৰত্তনং. নিব্বেঠিযায নিব্বেঠিযন্তি দোসতো মোচনেন মোচনং. ছেদেন ছেদন্তি এৰমাদি হেট্ঠা ৰুত্তনযত্তা যথাযোগং যোজেতব্বং.
৬৮. ৰিসেনিকত্ৰাতি কিলেসসেনং ৰিনাসেত্ৰা. কিং লভেথাতি পটিমল্লং কিং লভিস্সসি. পসূরাতি তং পরিব্বাজকং আলপতি. যেসীধ নত্থীতি যেসং ইধ নত্থি. ইমাযপি গাথায নিদ্দেসো উত্তানত্থোযেৰ.
৬৯. পৰিতক্কন্তি ‘‘জযো নু খো মে ভৰিস্সতী’’তিআদীনি ৰিতক্কেন্তো. ধোনেন যুগং সমাগমাতি ধুতকিলেসেন বুদ্ধেন সদ্ধিং যুগগ্গাহং সমাপন্নো. ন হি ত্ৰং সক্খসি সম্পযাতৰেতি কোত্থুআদযো ৰিয সীহাদীহি ধোনেন সহ যুগং গহেত্ৰা একপদম্পি সম্পযাতুং যুগগ্গাহমেৰ ৰা সম্পাদেতুং ন সক্খিস্সসীতি.
মনোতি নিদ্দেসস্স উদ্দেসপদং. চিত্তন্তি চিত্ততায চিত্তং. ‘‘আরম্মণং মিনমানং জানাতী’’তি মনো. মানসন্তি মনো এৰ. ‘‘অন্তলিক্খচরো পাসো, য্ৰাযং চরতি মানসো’’তি (মহাৰ. ৩৩; সং. নি. ১.১৫১) হি এত্থ পন সম্পযুত্তকধম্মো মানসোতি ৰুত্তো.
‘‘কথঞ্হি ভগৰা তুয্হং, সাৰকো সাসনে রতো;
অপ্পত্তমানসো সেক্খো, কালংকযিরা জনেসুতা’’তি. (সং. নি. ১.১৫৯) –
এত্থ অরহত্তং মানসন্তি ৰুত্তং. ইধ পন মনোৰ মানসং, ব্যঞ্জনৰসেন হেতং পদং ৰড্ঢিতং.
হদযন্তি চিত্তং. ‘‘চিত্তং ৰা তে খিপিস্সামি, হদযং ৰা তে ফালেস্সামী’’তি (সু. নি. আল়ৰকসুত্ত; সং. নি. ১.২৩৭) এত্থ উরো হদযন্তি ৰুত্তং. ‘‘হদযা হদযং মঞ্ঞে অঞ্ঞায তচ্ছতী’’তি (ম. নি. ১.৬৩) এত্থ চিত্তং. ‘‘ৰক্কং হদয’’ন্তি (দী. নি. ২.৩৭৭; ম. নি. ১.১১০; খু. পা. ৩.দ্ৰত্তিংসাকার) এত্থ হদযৰত্থু. ইধ পন চিত্তমেৰ অব্ভন্তরট্ঠেন ‘‘হদয’’ন্তি ৰুত্তং. তমেৰ পরিসুদ্ধট্ঠেন পণ্ডরং, ভৰঙ্গং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. যথাহ ‘‘পভস্সরমিদং, ভিক্খৰে, চিত্তং, তঞ্চ খো আগন্তুকেহি উপক্কিলেসেহি উপক্কিলিট্ঠ’’ন্তি (অ. নি. ১.৪৯). ততো নিক্খন্তত্তা পন অকুসলম্পি গঙ্গায নিক্খন্তা নদী গঙ্গা ৰিয গোধাৰরিতো নিক্খন্তা গোধাৰরি ৰিয চ ‘‘পণ্ডর’’ন্ত্ৰেৰ ৰুত্তং.
মনো মনাযতনন্তি ইধ পন মনোগহণং মনস্সেৰ আযতনভাৰদীপনত্থং. তেনেতং দীপেতি ‘‘নযিদং দেৰাযতনং ৰিয মনস্স আযতনত্তা মনাযতনং, অথ খো মনো এৰ আযতনং মনাযতন’’ন্তি. তত্থ নিৰাসট্ঠানট্ঠেন আকরট্ঠেন সমোসরণট্ঠানট্ঠেন সঞ্জাতিদেসট্ঠেন কারণট্ঠেন চ আযতনং ৰেদিতব্বং. তথা হি লোকে ‘‘ইস্সরাযতনং ৰাসুদেৰাযতন’’ন্তিআদীসু নিৰাসট্ঠানং আযতনন্তি ৰুচ্চতি. ‘‘সুৰণ্ণাযতনং রজতাযতন’’ন্তিআদীসু আকরো. সাসনে পন ‘‘মনোরমে আযতনে, সেৰন্তি নং ৰিহঙ্গমা’’তিআদীসু (অ. নি. ৫.৩৮) সমোসরণট্ঠানং. ‘‘দক্খিণাপথো গুন্নং আযতন’’ন্তিআদীসু সঞ্জাতিদেসো. ‘‘তত্র তত্রেৰ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতিআযতনে’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.১০২; ম. নি. ৩.১৫৮) কারণং. ইধ পন সঞ্জাতিদেসট্ঠেন সমোসরণট্ঠানট্ঠেন কারণট্ঠেনাতি তিধাপি ৰট্টতি.
ফস্সাদযো হি ধম্মা এত্থ সঞ্জাযন্তীতি সঞ্জাতিদেসট্ঠেনপি এতং আযতনং. বহিদ্ধা রূপসদ্দগন্ধরসফোট্ঠব্বা আরম্মণভাৰেনেত্থ ওসরন্তীতি সমোসরণট্ঠানট্ঠেনপি আযতনং. ফস্সাদীনং পন সহজাতাদিপচ্চযট্ঠেন কারণত্তা কারণট্ঠেনাপি আযতনন্তি ৰেদিতব্বং. মনিন্দ্রিযং ৰুত্তত্থমেৰ.
ৰিজানাতীতি ৰিঞ্ঞাণং. ৰিঞ্ঞাণমেৰ খন্ধো ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো. তস্স রাসিআদিৰসেন অত্থো ৰেদিতব্বো. ‘‘মহাউদকক্খন্ধোত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছতী’’তি (অ. নি. ৪.৫১) এত্থ হি রাসট্ঠেন খন্ধো ৰুত্তো. ‘‘সীলক্খন্ধো সমাধিক্খন্ধো’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩৫৫) গুণট্ঠেন. ‘‘অদ্দস খো ভগৰা মহন্তং দারুক্খন্ধ’’ন্তি (সং. নি. ৪.২৪১) এত্থ পণ্ণত্তিমত্তট্ঠেন. ইধ পন রূল়্হিতো খন্ধো ৰুত্তো. রাসট্ঠেন হি ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স একদেসো একং ৰিঞ্ঞাণং. তস্মা যথা রুক্খস্স একদেসং ছিন্দন্তো রুক্খং ছিন্দতীতি ৰুচ্চতি, এৰমেৰ ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স একদেসভূতং একম্পি ৰিঞ্ঞাণং রূল়্হিতো ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি ৰুত্তং.
তজ্জা মনোৰিঞ্ঞাণধাতূতি তেসং ফস্সাদীনং ধম্মানং অনুচ্ছৰিকা মনোৰিঞ্ঞাণধাতু. ইমস্মিঞ্হি পদে একমেৰ চিত্তং মিননট্ঠেন মনো, ৰিজাননট্ঠেন ৰিঞ্ঞাণং, সভাৰট্ঠেন নিস্সত্তট্ঠেন ৰা ধাতূতি তীহি নামেহি ৰুত্তং.
সদ্ধিং যুগং সমাগমন্তি একপ্পহারেন সদ্ধিং. সম্মাগন্ত্ৰাতি পাপুণিত্ৰা. যুগগ্গাহং গণ্হিত্ৰাতি যুগপটিভাগং গহেত্ৰা. সাকচ্ছেতুন্তি সদ্ধিং কথেতুং. সল্লপিতুন্তি অল্লাপসল্লাপং কাতুং. সাকচ্ছং সমাপজ্জিতুন্তি সদ্ধিং কথনং পটিপজ্জিতুং. ন পটিবলভাৰে কারণং দস্সেতুং ‘‘তং কিস্সহেতু, পসূরো পরিব্বাজকো হীনো’’তিআদিমাহ. সো হি ভগৰা অগ্গো চাতি অসদিসদানঅগ্গত্তা অসমানপঞ্ঞত্তা অগ্গো চ. সেট্ঠো চাতি সব্বগুণেহি অপ্পটিসমট্ঠেন সেট্ঠো চ. মোক্খো চাতি সৰাসনেহি কিলেসেহি মুত্তত্তা মোক্খো চ. উত্তমো চাতি অত্তনো উত্তরিতরৰিরহিতত্তা উত্তমো চ. পৰরো চাতি সব্বলোকেন অভিপত্থনীযত্তা পৰরো চ. মত্তেন মাতঙ্গেনাতি পভিন্নমদেন হত্থিনা.
কোত্থুকোতি জিরণসিঙ্গালো. সীহেন মিগরঞ্ঞা সদ্ধিন্তি কেসরসীহেন মিগরাজেন সহ. তরুণকোতি ছাপকো. ধেনুপকোতি খীরপকো. উসভেনাতি মঙ্গলসম্মতেন উসভেন. চলককুনা সদ্ধিন্তি চলমানককুনা সদ্ধিং. ধঙ্কোতি কাকো. গরুল়েন ৰেনতেয্যেন সদ্ধিন্তি এত্থ গরুল়েনাতি জাতিৰসেন নামং. ৰেনতেয্যেনাতি গোত্তৰসেন. চণ্ডালোতি ছৰচণ্ডালো. রঞ্ঞা চক্কৰত্তিনাতি চাতুদ্দীপিকচক্কৰত্তিনা. পংসুপিসাচকোতি কচৰরছড্ডনট্ঠানে নিব্বত্তকো যক্খো. ইন্দেন দেৰরঞ্ঞা সদ্ধিন্তি সক্কেন দেৰরাজেন সহ. সো হি ভগৰা মহাপঞ্ঞোতিআদীনি ছপ্পদানি হেট্ঠা ৰিত্থারিতানি. তত্থ পঞ্ঞাপভেদকুসলোতি অত্তনো অনন্তৰিকপ্পে পঞ্ঞাভেদে ছেকো. পভিন্নঞাণোতি অনন্তপ্পভেদপত্তঞাণো. এতেন পঞ্ঞাপভেদকুসলত্তেপি সতি তাসং পঞ্ঞানং অনন্তভেদত্তং দস্সেতি. অধিগতপটিসম্ভিদোতি পটিলদ্ধঅগ্গচতুপটিসম্ভিদঞাণো. চতুৰেসারজ্জপ্পত্তোতি চত্তারি ৰিসারদভাৰসঙ্খাতানি ঞাণানি পত্তো. যথাহ –
‘‘সম্মাসম্বুদ্ধস্স তে পটিজানতো ‘ইমে ধম্মা অনভিসম্বুদ্ধা’তি, তত্র ৰত মং সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা দেৰো ৰা মারো ৰা ব্রহ্মা ৰা কোচি ৰা লোকস্মিং সহধম্মেন পটিচোদেস্সতীতি নিমিত্তমেতং, ভিক্খৰে, ন সমনুপস্সামি, এতমহং, ভিক্খৰে, নিমিত্তং অসমনুপস্সন্তো খেমপ্পত্তো অভযপ্পত্তো ৰেসারজ্জপ্পত্তো ৰিহরামি.
‘‘খীণাসৰস্স তে পটিজানতো ‘ইমে আসৰা অপরিক্খীণা’তি…পে… ‘যে খো পন তে অন্তরাযিকা ধম্মা ৰুত্তা, তে পটিসেৰতো নালং অন্তরাযাযা’’তি…পে… যস্স খো পন তে অত্থায ধম্মো দেসিতো, সো ন নিয্যাতি তক্করস্স সম্মা দুক্খক্খযাযাতি, তত্র ৰত মং সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা দেৰো ৰা মারো ৰা ব্রহ্মা ৰা কোচি ৰা লোকস্মিং সহধম্মেন পটিচোদেস্সতীতি নিমিত্তমেতং, ভিক্খৰে, ন সমনুপস্সামি, এতমহং, ভিক্খৰে, নিমিত্তং অসমনুপস্সন্তো খেমপ্পত্তো অভযপ্পত্তো ৰেসারজ্জপ্পত্তো ৰিহরামী’’তি (অ. নি. ৪.৮; ম. নি. ১.১৫০).
দসবলবলধারীতি দস বলানি এতেসন্তি দসবলা, দসবলানং বলানি দসবলবলানি, তানি দসবলবলানি ধারযতীতি দসবলবলধারী, দসবলঞাণবলধারীতি অত্থো. এতেহি তীহি ৰচনেহি অনন্তপ্পভেদানং নেয্যানং পভেদমুখমত্তং দস্সিতং. সোযেৰ পঞ্ঞাপযোগৰসেন অভিমঙ্গলসম্মতট্ঠেন পুরিসাসভো. অসন্তাসট্ঠেন পুরিসসীহো. মহন্তট্ঠেন পুরিসনাগো. পজাননট্ঠেন পুরিসাজঞ্ঞো. লোককিচ্চধুরৰহনট্ঠেন পুরিসধোরয্হো.
অথ তেজাদিকং অনন্তঞাণতো লদ্ধং গুণৰিসেসং দস্সেতুকামো তেসং তেজাদীনং অনন্তঞাণমূলভাৰং দস্সেন্তো ‘‘অনন্তঞাণো’’তি ৰত্ৰা ‘‘অনন্ততেজো’’তিআদিমাহ. তত্থ অনন্তঞাণোতি গণনৰসেন চ পভাৰৰসেন চ অন্তৰিরহিতঞাণো. অনন্ততেজোতি ৰেনেয্যসন্তানে মোহতমৰিধমনেন অনন্তঞাণতেজো. অনন্তযসোতি পঞ্ঞাগুণেহেৰ লোকত্তযৰিত্থতানন্তকিত্তিঘোসো. অড্ঢোতি পঞ্ঞাধনসমিদ্ধিযা সমিদ্ধো. মহদ্ধনোতি পঞ্ঞাধনৰড্ঢত্তেপি পভাৰমহত্তেন মহন্তং পৰত্তপঞ্ঞাধনমস্সাতি মহদ্ধনো. ‘‘মহাধনো’’তি ৰা পাঠো. ধনৰাতি পসংসিতব্বপঞ্ঞাধনৰত্তা নিচ্চযুত্তপঞ্ঞাধনৰত্তা অতিসযভাৰেন পঞ্ঞাধনৰত্তা ধনৰা. এতেসুপি হি তীসু অত্থেসু ইদং ৰচনং সদ্দৰিদূ ইচ্ছন্তি.
এৰং পঞ্ঞাগুণেন ভগৰতো অত্তসম্পত্তিসিদ্ধিং দস্সেত্ৰা পুন পঞ্ঞাগুণেনেৰ লোকহিতসম্পত্তিসিদ্ধিং দস্সেন্তো ‘‘নেতা’’তিআদিমাহ. তত্থ ৰেনেয্যে সংসারসঙ্খাতভযট্ঠানতো নিব্বানসঙ্খাতং খেমট্ঠানং নেতা. তত্থ নযনকালে এৰ সংৰরৰিনযপহানৰিনযৰসেন ৰেনেয্যে ৰিনেতা. ধম্মদেসনাকালে এৰ সংসযচ্ছেদনেন অনুনেতা. সংসযং ছিন্দিত্ৰা সঞ্ঞাপেতব্বং অত্থং পঞ্ঞাপেতা. তথা পঞ্ঞাপিতানং নিচ্ছযকরণেন নিজ্ঝাপেতা. তথা নিজ্ঝাপিতস্স অত্থস্স পটিপত্তিপযোজনৰসেন পেক্খেতা. তথাপটিপন্নে পটিপত্তিবলেন পসাদেতা. সো হি ভগৰাতি এত্থ হি-কারো অনন্তরং ৰুত্তস্স অত্থস্স কারণোপদেসে নিপাতো.
অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতাতি সকসন্তানে নউপ্পন্নপুব্বস্স ছঅসাধারণঞাণহেতুভূতস্স অরিযমগ্গস্স বোধিমূলে লোকহিতত্থং সকসন্তানে উপ্পাদেতা. অসঞ্জাতস্স মগ্গস্স সঞ্জনেতাতি ৰেনেয্যসন্তানে অসঞ্জাতপুব্বস্স সাৰকপারমীঞাণহেতুভূতস্স অরিযমগ্গস্স ধম্মচক্কপ্পৰত্তনতো পভুতি যাৰজ্জকালা ৰেনেয্যসন্তানে সঞ্জনেতা. সাৰকৰেনেয্যানম্পি হি সন্তানে ভগৰতা ৰুত্তৰচনেনেৰ অরিযমগ্গস্স সঞ্জননতো ভগৰা সঞ্জনেতা নাম হোতি. অনক্খাতস্স মগ্গস্স অক্খাতাতি অট্ঠধম্মসমন্নাগতানং বুদ্ধভাৰায কথাভিনীহারানং বোধিসত্তানং বুদ্ধভাৰায ব্যাকরণং দত্ৰা অনক্খাতপুব্বস্স পারমিতামগ্গস্স ‘‘বুদ্ধো ভৰিস্সতী’’তি ব্যাকরণমত্তেনেৰ বোধিমূলে উপ্পজ্জিতব্বস্স অরিযমগ্গস্স অক্খাতা. অযং নযো পচ্চেকবোধিসত্তব্যাকরণেপি লব্ভতিযেৰ. মগ্গঞ্ঞূতি পচ্চৰেক্খণাৰসেন অত্তনো উপ্পাদিতস্স অরিযমগ্গস্স ঞাতা. মগ্গৰিদূতি ৰেনেয্যসন্তানে জনেতব্বস্স অরিযমগ্গস্স কুসলো. মগ্গকোৰিদোতি বোধিসত্তানং অক্খাতব্বমগ্গে ৰিচক্খণো. অথ ৰা অভিসম্বোধিপটিপত্তি মগ্গঞ্ঞূ, পচ্চেকবোধিপটিপত্তি মগ্গৰিদূ, সাৰকবোধিপটিপত্তি মগ্গকোৰিদো. অথ ৰা –
‘‘এতেন মগ্গেন তরিংসু পুব্বে,
তরিস্সন্তি যে চ তরন্তি ওঘ’’ন্তি. (সং. নি. ৫.৪০৯) –
ৰচনতো যথাযোগং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নবুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৰকানং মগ্গৰসেন চ সুঞ্ঞতানিমিত্তঅপ্পণিহিতমগ্গৰসেন চ উগ্ঘটিতঞ্ঞূৰিপঞ্চিতঞ্ঞূনেয্যপুগ্গলানং মগ্গৰসেন চ যথাক্কমেনেত্থ যোজনং করোন্তি. মগ্গানুগা চ পনস্সাতি ভগৰতো গতমগ্গানুগামিনো হুত্ৰা. এত্থ চ-সদ্দো হেতুঅত্থে নিপাতো, এতেন চ ভগৰতা মগ্গুপ্পাদনাদিগুণাধিগমায হেতু ৰুত্তো হোতি. পন-সদ্দো কতত্থে নিপাতো, তেন ভগৰতা কতমগ্গকরণং ৰুত্তং হোতি. পচ্ছা সমন্নাগতাতি পঠমং গতস্স ভগৰতো পচ্ছা সীলাদিগুণেন সমন্নাগতা. ইতি থেরো ‘‘অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা’’তিআদীহি যস্মা সব্বেপি ভগৰতো সীলাদযো গুণা অরহত্তমগ্গমেৰ নিস্সায আগতা, তস্মা অরহত্তমগ্গমেৰ নিস্সায গুণং কথেসি.
জানং জানাতীতি জানিতব্বং জানাতি, সব্বঞ্ঞুতায যংকিঞ্চি পঞ্ঞায জানিতব্বং নাম অত্থি, তং সব্বং পঞ্চনেয্যপথভূতং পঞ্ঞায জানাতীতি অত্থো. পস্সং পস্সতীতি পস্সিতব্বং পস্সতি, সব্বদস্সাৰিতায তংযেৰ নেয্যপথং চক্খুনা দিট্ঠং ৰিয করোন্তো পঞ্ঞাচক্খুনা পস্সতীতি অত্থো. যথা ৰা একচ্চো ৰিপরীতং গণ্হন্তো জানন্তোপি ন জানাতি, পস্সন্তোপি ন পস্সতি, ন এৰং ভগৰা. ভগৰা পন যথাসভাৰং গণ্হন্তো জানন্তো জানাতিযেৰ, পস্সন্তো পস্সতিযেৰ. স্ৰাযং নযন পরিণাযকট্ঠেন চক্খুভূতো. ৰিদিততাদিঅত্থেন ঞাণভূতো. অৰিপরীতসভাৰট্ঠেন ৰা পরিযত্তিধম্মপৰত্তনতো হদযেন চিন্তেত্ৰা ৰাচায নিচ্ছারিতধম্মমযোতি ৰা ধম্মভূতো. সেট্ঠট্ঠেন ব্রহ্মভূতো. অথ ৰা চক্খু ৰিয ভূতোতি চক্খুভূতো. ঞাণং ৰিয ভূতোতি ঞাণভূতো. অৰিপরীতধম্মো ৰিয ভূতোতি ধম্মভূতো. ব্রহ্মা ৰিয ভূতোতি ব্রহ্মভূতো. য্ৰাযং ধম্মস্স ৰচনতো ৰত্তনতো ৰা ৰত্তা. নানপ্পকারেহি ৰচনতো ৰত্তনতো ৰা পৰত্তা. অত্থং নীহরিত্ৰা দস্সনতো অত্থস্স নিন্নেতা. অমতাধিগমায পটিপত্তিদেসনতো, অমতপ্পকাসনায ৰা ধম্মদেসনায অমতস্স অধিগমাপনতো অমতস্স দাতা. লোকুত্তরস্স ধম্মস্স উপ্পাদিতত্তা ৰেনেয্যানুরূপেন যথাসুখং লোকুত্তরধম্মস্স দানেন চ ধম্মেসু ইস্সরোতি ধম্মস্সামী. তথাগতপদং হেট্ঠা ৰুত্তত্থং.
ইদানি ‘‘জানং জানাতী’’তিআদীহি ৰুত্তগুণং সব্বঞ্ঞুতায ৰিসেসেত্ৰা দস্সেতুকামো সব্বঞ্ঞুতং সাধেন্তো ‘‘নত্থী’’তিআদিমাহ. এৰংভূতস্স হি তস্স ভগৰতো পারমিতাপুঞ্ঞফলপ্পভাৰনিপ্ফন্নেন অরহত্তমগ্গঞাণেন সব্বধম্মেসু সৰাসনস্স সম্মোহস্স ৰিহতত্তা অসম্মোহতো সব্বধম্মানং ঞাতত্তা অঞ্ঞাতং নাম নত্থি. তথেৰ চ সব্বধম্মানং চক্খুনা ৰিয ঞাণচক্খুনা দিট্ঠত্তা অদিট্ঠং নাম নত্থি. ঞাণেন পত্তত্তা অৰিদিতং নাম নত্থি. অসম্মোহসচ্ছিকিরিযায সচ্ছিকতত্তা অসচ্ছিকতং নাম নত্থি. অসম্মোহপঞ্ঞায ফুট্ঠত্তা পঞ্ঞায অফস্সিতং নাম নত্থি.
পচ্চুপ্পন্নন্তি পচ্চুপ্পন্নং কালং ৰা ধম্মং ৰা. উপাদাযাতি আদায, অন্তোকত্ৰাতি অত্থো. উপাদাযৰচনেনেৰ কালৰিনিমুত্তং নিব্বানম্পি গহিতমেৰ হোতি. ‘‘অতীতা’’দিৰচনানি চ ‘‘নত্থী’’তিআদিৰচনেনেৰ ঘটিযন্তি, ‘‘সব্বে’’তিআদিৰচনেন ৰা. সব্বে ধম্মাতি সব্বসঙ্খতাসঙ্খতধম্মপরিযাদানং. সব্বাকারেনাতি সব্বধম্মেসু একেকস্সেৰ ধম্মস্স অনিচ্চাকারাদিসব্বাকারপরিযাদানং. ঞাণমুখেতি ঞাণাভিমুখে. আপাথং আগচ্ছন্তীতি ওসরণং উপেন্তি. জানিতব্বন্তি পদং নেয্যন্তি পদস্স অত্থৰিৰরণত্থং ৰুত্তং.
অত্তত্থো ৰাতিআদীসু ৰা-সদ্দো সমুচ্চযত্থো. অত্তত্থোতি অত্তনো অত্থো. পরত্থোতি পরেসং তিণ্ণং লোকানং অত্থো. উভযত্থোতি অত্তনো চ পরেসঞ্চাতি সকিংযেৰ উভিন্নং অত্থো. দিট্ঠধম্মিকোতি দিট্ঠধম্মে নিযুত্তো, দিট্ঠধম্মপ্পযোজনো ৰা অত্থো. সম্পরাযে নিযুত্তো, সম্পরাযপ্পযোজনো ৰা সম্পরাযিকো. উত্তানোতিআদীসু ৰোহারৰসেন ৰত্তব্বো সুখপতিট্ঠত্তা উত্তানো. ৰোহারং অতিক্কমিত্ৰা ৰত্তব্বো সুঞ্ঞতাপটিসংযুত্তো দুক্খপতিট্ঠত্তা গম্ভীরো. লোকুত্তরো অচ্চন্ততিরোক্খত্তা গূল়্হো. অনিচ্চতাদিকো ঘনাদীহি পটিচ্ছন্নত্তা পটিচ্ছন্নো. অপচুরৰোহারেন ৰত্তব্বো যথারুতং অগ্গহেত্ৰা অধিপ্পাযস্স নেতব্বতো নেয্যো. পচুরৰোহারেন ৰত্তব্বো ৰচনমত্তেনেৰ অধিপ্পাযস্স নীতত্তা নীতো. সুপরিসুদ্ধসীলসমাধিৰিপস্সনত্থো তদঙ্গৰিক্খম্ভনৰসেন ৰজ্জৰিরহিতত্তা অনৰজ্জো. কিলেসসমুচ্ছেদনতো অরিযমগ্গত্থো নক্কিলেসো. কিলেসপটিপ্পস্সদ্ধত্তা অরিযফলত্থো ৰোদানো. সঙ্খতাসঙ্খতেসু অগ্গধম্মত্তা নিব্বানং পরমত্থো. পরিৰত্ততীতি বুদ্ধঞাণস্স ৰিসযভাৰতো অবহিভূতত্তা অন্তোবুদ্ধঞাণে ব্যাপিত্ৰা ৰা সমন্তা ৰা অলঙ্করিত্ৰা ৰা ৰিসেসেন ৰা ৰত্ততি.
‘‘সব্বং কাযকম্ম’’ন্তিআদীহি ভগৰতো ঞাণৰিসযতং দস্সেতি. ঞাণানুপরিৰত্তীতি ঞাণং অনুপরিৰত্তি, ঞাণৰিরহিতং ন হোতীতি অত্থো. অপ্পটিহতন্তি নিরাৰরণতং দস্সেতি. পুন সব্বঞ্ঞুতং উপমায সাধেতুকামো ‘‘যাৰতক’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ জানিতব্বন্তি নেয্যং. নেয্যপরিযন্তো নেয্যাৰসানমস্স অত্থীতি নেয্যপরিযন্তিকং. অসব্বঞ্ঞূনং পন নেয্যাৰসানমেৰ নত্থি. ঞাণপরিযন্তিকেপি এসেৰ নযো. পুরিমযমকে ৰুত্তত্থমেৰ ইমিনা যমকেন ৰিসেসেত্ৰাদস্সেতি, ততিযযমকেন পটিসেধৰসেন নিযমেত্ৰা দস্সেতি. এত্থ চ নেয্যং ঞাণস্স পথত্তা নেয্যপথো. অঞ্ঞমঞ্ঞপরিযন্তট্ঠাযিনোতি নেয্যঞ্চ ঞাণঞ্চ খেপেত্ৰা ঠানতো অঞ্ঞমঞ্ঞস্স পরিযন্তে ঠানসীলা.
আৰজ্জনপটিবদ্ধাতি মনোদ্ৰারাৰজ্জনাযত্তা, আৰজ্জিতানন্তরমেৰ জানাতীতি অত্থো. আকঙ্খপটিবদ্ধাতি রুচিআযত্তা, আৰজ্জনানন্তরং জৰনঞাণেন জানাতীতি অত্থো. ইতরানি দ্ৰে পদানি ইমেসং দ্ৰিন্নং পদানং যথাক্কমেন অত্থপ্পকাসনত্থং ৰুত্তানি. আসযং জানাতীতি এত্থ আসযন্তি নিস্সযন্তি এত্থাতি আসযো, মিচ্ছাদিট্ঠিযা সম্মাদিট্ঠিযা কামাদীহি নেক্খম্মাদীহি ৰা পরিভাৰিতস্স সন্তানস্সেতং অধিৰচনং. সত্তসন্তানং অনুসেন্তি অনুপৰত্তেন্তীতি অনুসযা, থামগতানং কামরাগাদীনংৰ এতং অধিৰচনং. অনুসযং জানাতীতি অনুসযকথা হেট্ঠা ৰুত্তাযেৰ.
চরিতন্তি পুব্বে কতকুসলাকুসলকম্মং. অধিমুত্তিন্তি সম্পতি কুসলে অকুসলে ৰা চিত্তৰোসগ্গো. অপ্পরজক্খেতি পঞ্ঞামযে অক্খিম্হি অপ্পং রাগাদিরজো এতেসন্তি অপ্পরজক্খা. অপ্পং রাগাদিরজো এতেসন্তি ৰা অপ্পরজক্খা, তে অপ্পরজক্খে. মহারজক্খেতি ঞাণমযে অক্খিম্হি মহন্তং রাগাদিরজো এতেসন্তি মহারজক্খা. মহন্তং রাগাদিরজো এতেসন্তি ৰা মহারজক্খা, তে মহারজক্খে. তিক্খিন্দ্রিযে মুদিন্দ্রিযেতি তিক্খানি সদ্ধাদীনি ইন্দ্রিযানি এতেসন্তি তিক্খিন্দ্রিযা. মুদূনি সদ্ধাদীনি ইন্দ্রিযানি এতেসন্তি মুদিন্দ্রিযা. স্ৰাকারে দ্ৰাকারেতি সুন্দরা সদ্ধাদযো আকারা কোট্ঠাসা এতেসন্তি স্ৰাকারা. কুচ্ছিতা গরহিতা অসদ্ধাদযো আকারা কোট্ঠাসা এতেসন্তি দ্ৰাকারা. সুৰিঞ্ঞাপযে দুৰিঞ্ঞাপযেতি যে কথিতং কারণং সল্লক্খেন্তি সুখেন সক্কা হোন্তি ৰিঞ্ঞাপেতুং, তে সুৰিঞ্ঞাপযা. তব্বিপরীতা দুৰিঞ্ঞাপযা. ভব্বাভব্বেতি ভব্বে চ অভব্বে চ. অরিযায জাতিযা ভৰন্তি জাযন্তীতি ভব্বা. ৰত্তমানসমীপে ৰত্তমানৰচনং. ভৰিস্সন্তি জাযিস্সন্তি ৰাতি ভব্বা, ভাজনভূতাতি অত্থো. যে অরিযমগ্গপটিৰেধস্স অনুচ্ছৰিকা উপনিস্সযসম্পন্না, তে ভব্বা. ৰুত্তপটিপক্খা অভব্বা.
সত্তে পজানাতীতি রূপাদিকে আরম্মণে লগ্গে লগ্গিতে সত্তে পজানাতি. সদেৰকো লোকোতি সহ দেৰেহি সদেৰকো. সহ মারেন সমারকো. সহ ব্রহ্মুনা সব্রহ্মকো. সহ সমণব্রাহ্মণেহি সস্সমণব্রাহ্মণী. পজাতত্তা পজা. সহ দেৰমনুস্সেহি সদেৰমনুস্সা. ‘‘পজা’’তি সত্তলোকস্স পরিযাযৰচনমেতং. তত্থ সদেৰকৰচনেন পঞ্চকামাৰচরদেৰগ্গহণং, সমারকৰচনেন ছট্ঠকামাৰচরদেৰগ্গহণং. সব্রহ্মকৰচনেন ব্রহ্মকাযিকাদিব্রহ্মগ্গহণং. সস্সমণব্রাহ্মণীৰচনেন সাসনস্স পচ্চত্থিকপচ্চামিত্তসমণব্রাহ্মণগ্গহণং সমিতপাপবাহিতপাপসমণব্রাহ্মণগ্গহণঞ্চ. পজাৰচনেন সত্তলোকগ্গহণং. সদেৰমনুস্সৰচনেন সম্মুতিদেৰঅৰসেসমনুস্সগ্গহণং. এৰমেত্থ তীহি পদেহি ওকাসলোকো. দ্ৰীহি পজাৰসেন সত্তলোকো গহিতোতি ৰেদিতব্বো.
অপরো নযো – সদেৰকগ্গহণেন অরূপাৰচরলোকো গহিতো, সমারকগ্গহণেন ছকামাৰচরলোকো, সব্রহ্মকগ্গহণেন রূপাৰচরব্রহ্মলোকো, সস্সমণব্রাহ্মণাদিগ্গহণেন চতুপরিসৰসেন সম্মুতিদেৰেহি ৰা সহ মনুস্সলোকো, অৰসেসসব্বসত্তলোকো ৰা. অপি চেত্থ সদেৰকৰচনেন উক্কট্ঠপরিচ্ছেদতো সব্বস্সপি লোকস্স অন্তোবুদ্ধঞাণে পরিৰত্তনভাৰং সাধেতি. ততো যেসং সিযা ‘‘মারো মহানুভাৰো ছকামাৰচরিস্সরো ৰসৰত্তী, কিং সোপি অন্তোবুদ্ধঞাণে পরিৰত্ততী’’তি. তেসং ৰিমতিং ৰিধমেন্তো ‘‘সমারকো’’তি আহ. যেসং পন সিযা ‘‘ব্রহ্মা মহানুভাৰো, একঙ্গুলিযা একস্মিং চক্কৰাল়সহস্সে আলোকং ফরতি. দ্ৰীহি…পে… দসহি অঙ্গুলীহি দসসু চক্কৰাল়সহস্সেসু আলোকং ফরতি, অনুত্তরঞ্চ ঝানসমাপত্তিসুখং পটিসংৰেদেতি, কিং সোপি অন্তোবুদ্ধঞাণে পরিৰত্ততী’’তি. তেসং ৰিমতিং ৰিধমেন্তো ‘‘সব্রহ্মকো’’তি আহ. ততো যেসং সিযা ‘‘পুথূ সমণব্রাহ্মণা সাসনপচ্চত্থিকা, কিং তেপি অন্তোবুদ্ধঞাণে পরিৰত্তন্তী’’তি. তেসং ৰিমতিং ৰিধমেন্তো ‘‘সস্সমণব্রাহ্মণী পজা’’তি আহ.
এৰং উক্কট্ঠানং অন্তোবুদ্ধঞাণে পরিৰত্তনভাৰং পকাসেত্ৰা অথ সম্মুতিদেৰে অৰসেসমনুস্সে চ উপাদায উক্কট্ঠপরিচ্ছেদৰসেন সেসসত্তলোকস্স অন্তোবুদ্ধঞাণে পরিৰত্তনভাৰং পকাসেন্তো ‘‘সদেৰমনুস্সা’’তি আহ. অযমেত্থ অনুসন্ধিক্কমো. পোরাণা পনাহু ‘‘সদেৰকোতি দেৰতাহি সদ্ধিং অৰসেসলোকো. সমারকোতি মারেন সদ্ধিং অৰসেসলোকো. সব্রহ্মকোতি ব্রহ্মেহি সদ্ধিং অৰসেসলোকো. এৰং সব্বেপি তিভৰূপগে সত্তে তীহাকারেহি তীসু পদেসু পক্খিপিত্ৰা পুন দ্ৰীহাকারেহি পরিযাদাতুং ‘সস্সমণব্রাহ্মণী পজা সদেৰমনুস্সা’তি ৰুত্তং. এৰং পঞ্চহি পদেহি তেন তেন আকারেন তেধাতুকমেৰ পরিযাদিন্নং হোতী’’তি.
অন্তমসোতি উপরিমন্তেন. তিমিতিমিঙ্গলন্তি এত্থ তিমি নাম একা মচ্ছজাতি, তিমিং গিলিতুং সমত্থা ততো মহন্তসরীরা তিমিঙ্গলা নাম একা মচ্ছজাতি, তিমিঙ্গলম্পি গিলিতুং সমত্থা পঞ্চযোজনসতিকসরীরা তিমিতিমিঙ্গলা নাম একা মচ্ছজাতি. ইধ জাতিগ্গহণেন একৰচনং কতন্তি ৰেদিতব্বং. গরুল়ং ৰেনতেয্যন্তি এত্থ গরুল়োতি জাতিৰসেন নামং. ৰেনতেয্যোতি গোত্তৰসেন. পদেসেতি একদেসে. সারিপুত্তসমাতি সব্ববুদ্ধানং ধম্মসেনাপতিত্থেরে গহেত্ৰা ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. সেসসাৰকা হি পঞ্ঞায ধম্মসেনাপতিত্থেরেন সমা নাম নত্থি. যথাহ – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং মহাপঞ্ঞানং যদিদং সারিপুত্তো’’তি (অ. নি. ১.১৮৮-১৮৯). অট্ঠকথাযঞ্চ (ৰিসুদ্ধি. ১.১৭১; পটি. ম. অট্ঠ. ২.৩.৫) ৰুত্তং –
‘‘লোকনাথং ঠপেত্ৰান, যে চঞ্ঞে সন্তি পাণিনো;
পঞ্ঞায সারিপুত্তস্স, কলং নাগ্ঘন্তি সোল়সি’’ন্তি.
ফরিত্ৰাতি বুদ্ধঞাণং সব্বদেৰমনুস্সানম্পি পঞ্ঞং পাপুণিত্ৰা ঠানতো তেসং পঞ্ঞং ফরিত্ৰা ব্যাপিত্ৰা তিট্ঠতি. অভিভৰিত্ৰাতি সব্বদেৰমনুস্সানম্পি পঞ্ঞং অতিক্কমিত্ৰা, তেসং অৰিসযভূতম্পি সব্বং নেয্যং অভিভৰিত্ৰা তিট্ঠতীতি অত্থো.
পটিসম্ভিদাযং (পটি. ম. ৩.৫) পন ‘‘অতিঘংসিত্ৰা’’তি পাঠো, ঘংসিত্ৰা তুদিত্ৰাতি অত্থো. যেপি তেতিআদীহি এৰং ফরিত্ৰা অভিভৰিত্ৰা ঠানস্স পচ্চক্খকারণং দস্সেতি. তত্থ পণ্ডিতাতি পণ্ডিচ্চেন সমন্নাগতা. নিপুণাতি সণ্হসুখুমবুদ্ধিনো সুখুমে অত্থন্তরে পটিৰিজ্ঝনসমত্থা. কতপরপ্পৰাদাতি ৰিঞ্ঞাতপরপ্পৰাদা চেৰ পরেহি সদ্ধিং কতৰাদপরিচযা চ. ৰালৰেধিরূপাতি ৰালৰেধিধনুগ্গহসদিসা. ৰো ভিন্দন্তা মঞ্ঞে চরন্তি পঞ্ঞাগতেন দিট্ঠিগতানীতি ৰালৰেধী ৰিয ৰালং সুখুমানিপি পরেসং দিট্ঠিগমনানি অত্তনো পঞ্ঞাগমনেন ভিন্দন্তা ৰিয চরন্তীতি অত্থো. অথ ৰা ‘‘গূথগতং মুত্তগত’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৯.১১) ৰিয পঞ্ঞা এৰ পঞ্ঞাগতং. দিট্ঠিযো এৰ দিট্ঠিগতানি. পঞ্হে অভিসঙ্খরিত্ৰা অভিসঙ্খরিত্ৰাতি দ্ৰিপদম্পি তিপদম্পি চতুপদম্পি পুচ্ছং রচযিত্ৰা তেসং পঞ্হানং অতিবহুকত্তা সব্বসঙ্গহত্থং দ্ৰিক্খত্তুং ৰুত্তং. গূল়্হানি চ পটিচ্ছন্নানি চ অত্থজাতানীতি পাঠসেসো. তেসং তথা ৰিনযং দিস্ৰা অত্তনা অভিসঙ্খতং পঞ্হং পুচ্ছন্তীতি এৰং ভগৰতা অধিপ্পেতত্তা পঞ্হং পুচ্ছন্তি. অঞ্ঞেসং পন পুচ্ছায ওকাসমেৰ অদত্ৰা ভগৰা উপসঙ্কমন্তানং ধম্মং দেসেতি. যথাহ –
‘‘তে পঞ্হং অভিসঙ্খরোন্তি ‘ইমং মযং পঞ্হং সমণং গোতমং উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছিস্সাম, সচে নো সমণো গোতমো এৰং পুট্ঠো এৰং ব্যাকরিস্সতি, এৰমস্স মযং ৰাদং আরোপেস্সাম, এৰং চেপি নো পুট্ঠো এৰং ব্যাকরিস্সতি, এৰম্পিস্স মযং ৰাদং আরোপেস্সামা’তি. তে সুণন্তি ‘সমণো খলু ভো গোতমো অমুকং নাম গামং ৰা নিগমং ৰা ওসটো’তি. তে যেন সমণো গোতমো তেনুপসঙ্কমন্তি. তে সমণো গোতমো ধম্মিযা কথায সন্দস্সেতি সমাদপেতি সমুত্তেজেতি সম্পহংসেতি. তে সমণেন গোতমেন ধম্মিযা কথায সন্দস্সিতা সমাদপিতা সমুত্তেজিতা সম্পহংসিতা ন চেৰ সমণং গোতমং পঞ্হং পুচ্ছন্তি, কুতোস্স ৰাদং আরোপেস্সন্তি, অঞ্ঞদত্থু সমণস্সেৰ গোতমস্স সাৰকা সম্পজ্জন্তী’’তি (ম. নি. ১.২৮৯).
কস্মা পঞ্হে ন পুচ্ছন্তীতি চে? ভগৰা কির পরিসমজ্ঝে ধম্মং দেসেন্তো পরিসায অজ্ঝাসযং ওলোকেতি, ততো পস্সতি ‘‘ইমে পণ্ডিতা গূল়্হং রহস্সং পঞ্হং ওৰট্টিকসারং কত্ৰা আগতা’’তি. সো তেহি অপুট্ঠোযেৰ ‘‘পঞ্হপুচ্ছায এত্তকা দোসা, ৰিস্সজ্জনে এত্তকা, অত্থে, পদে, অক্খরে এত্তকাতি; ইমং পঞ্হং পুচ্ছন্তো এৰং পুচ্ছেয্য, ৰিস্সজ্জেন্তো এৰং ৰিস্সজ্জেয্যা’’তি; ইতি ওৰট্টিকসারং কত্ৰা আনীতে পঞ্হে ধম্মকথায অন্তরে পক্খিপিত্ৰা দস্সেতি. তে পণ্ডিতা ‘‘সেয্যা ৰত নো, যে মযং ইমে পঞ্হে ন পুচ্ছিম্হা. সচেপি মযং পুচ্ছেয্যাম, অপ্পতিট্ঠিতে নো কত্ৰা সমণো গোতমো খিপেয্যা’’তি অত্তমনা ভৰন্তি.
অপি চ বুদ্ধা নাম ধম্মং দেসেন্তা পরিসং মেত্তায ফরন্তি. মেত্তাফরণেন দসবলেসু মহাজনস্স চিত্তং পসীদতি. বুদ্ধা নাম রূপগ্গপ্পত্তা হোন্তি দস্সনসম্পন্না মধুরস্সরা মুদুজিৰ্হা সুফুসিতদন্তাৰরণা, অমতেন হদযং সিঞ্চন্তা ৰিয ধম্মং কথেন্তি. তত্র নেসং মেত্তাফরণেন পসন্নচিত্তানং এৰং হোতি – ‘‘এৰরূপং অদ্ৰেজ্ঝকথং অমোঘকথং নিয্যানিককথং কথেন্তেন ভগৰতা সদ্ধিং ন সক্খিস্সাম পচ্চনীকগ্গাহং গণ্হিতু’’ন্তি অত্তনো পসন্নভাৰেনেৰ পঞ্হে ন পুচ্ছন্তীতি.
কথিতা ৰিস্সজ্জিতা ৰাতি ‘‘এৰং তুম্হে পুচ্ছথা’’তি অপুচ্ছিতপঞ্হানং উচ্চারণেন তে পঞ্হা ভগৰতা কথিতা এৰ হোন্তি. যথা চ তে ৰিস্সজ্জেতব্বা, তথা ৰিস্সজ্জিতা এৰ হোন্তি. নিদ্দিট্ঠকারণাতি ইমিনা কারণেন ইমিনা হেতুনা এৰং হোন্তীতি এৰং সহেতুকং কত্ৰা ৰিস্সজ্জনেন ভগৰতা নিদ্দিট্ঠকারণা এৰ হোন্তি তে পঞ্হা. উপক্খিত্তকা চ তে ভগৰতো সম্পজ্জন্তীতি খত্তিযপণ্ডিতাদযো ভগৰতো পঞ্হৰিস্সজ্জনেনেৰ ভগৰতো সমীপে খিত্তকা পক্খিত্তকা সম্পজ্জন্তি; সাৰকা ৰা সম্পজ্জন্তি, উপাসকা ৰাতি অত্থো; সাৰকসম্পত্তিং ৰা পাপুণন্তি, উপাসকসম্পত্তিং ৰাতি ৰুত্তং হোতি. অথাতি অনন্তরত্থে, তেসং উপক্খিত্তকসম্পত্তিসমনন্তরমেৰাতি অত্থো. তত্থাতি তস্মিং ঠানে, তস্মিং অধিকারে ৰা. অতিরোচতীতি অতিৰিয জোততি পকাসতি. যদিদং পঞ্ঞাযাতি যাযং ভগৰতো পঞ্ঞা, তায পঞ্ঞায ভগৰাৰ অতিরোচতীতি অত্থো. ইতি-সদ্দো কারণত্থো, ইমিনা কারণেনাতি অত্থো. সেসং সব্বত্থ পাকটমেৰাতি.
সদ্ধম্মপ্পজ্জোতিকায মহানিদ্দেসট্ঠকথায
পসূরসুত্তনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.