৭. তিরোকুট্টসুত্তৰণ্ণনা
নিক্খেপপ্পযোজনং
ইদানি ‘‘তিরোকুট্টেসু তিট্ঠন্তী’’তিআদিনা রতনসুত্তানন্তরং নিক্খিত্তস্স তিরোকুট্টসুত্তস্স অত্থৰণ্ণনাক্কমো অনুপ্পত্তো, তস্স ইধ নিক্খেপপ্পযোজনং ৰত্ৰা অত্থৰণ্ণনং করিস্সাম.
তত্থ ইদঞ্হি তিরোকুট্টং ইমিনা অনুক্কমেন ভগৰতা অৰুত্তম্পি যাযং ইতো পুব্বে নানপ্পকারেন কুসলকম্মপটিপত্তি দস্সিতা, তত্থ পমাদং আপজ্জমানো নিরযতিরচ্ছানযোনীহি ৰিসিট্ঠতরেপি ঠানে উপ্পজ্জমানো যস্মা এৰরূপেসু পেতেসু উপ্পজ্জতি, তস্মা ন এত্থ পমাদো করণীযোতি দস্সনত্থং, যেহি চ ভূতেহি উপদ্দুতায ৰেসালিযা উপদ্দৰৰূপসমনত্থং রতনসুত্তং ৰুত্তং, তেসু একচ্চানি এৰরূপানীতি দস্সনত্থং ৰা ৰুত্তন্তি.
ইদমস্স ইধ নিক্খেপপ্পযোজনং ৰেদিতব্বং.
অনুমোদনাকথা
যস্মা পনস্স অত্থৰণ্ণনা –
‘‘যেন যত্থ যদা যস্মা, তিরোকুট্টং পকাসিতং;
পকাসেত্ৰান তং সব্বং, কযিরমানা যথাক্কমং;
সুকতা হোতি তস্মাহং, করিস্সামি তথেৰ তং’’.
কেন পনেতং পকাসিতং, কত্থ কদা কস্মা চাতি? ৰুচ্চতে – ভগৰতা পকাসিতং, তং খো পন রাজগহে দুতিযদিৰসে রঞ্ঞো মাগধস্স অনুমোদনত্থং. ইমস্স চত্থস্স ৰিভাৰনত্থং অযমেত্থ ৰিত্থারকথা কথেতব্বা –
ইতো দ্ৰানৰুতিকপ্পে কাসি নাম নগরং অহোসি. তত্থ জযসেনো নাম রাজা. তস্স সিরিমা নাম দেৰী, তস্সা কুচ্ছিযং ফুস্সো নাম বোধিসত্তো নিব্বত্তিত্ৰা অনুপুব্বেন সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝি. জযসেনো রাজা ‘‘মম পুত্তো অভিনিক্খমিত্ৰা বুদ্ধো জাতো, ময্হমেৰ বুদ্ধো, ময্হং ধম্মো, ময্হং সঙ্ঘো’’তি মমত্তং উপ্পাদেত্ৰা সব্বকালং সযমেৰ উপট্ঠহতি, ন অঞ্ঞেসং ওকাসং দেতি.
ভগৰতো কনিট্ঠভাতরো ৰেমাতিকা তযো ভাতরো চিন্তেসুং – ‘‘বুদ্ধা নাম সব্বলোকহিতায উপ্পজ্জন্তি, ন চেকস্সেৰত্থায, অম্হাকঞ্চ পিতা অঞ্ঞেসং ওকাসং ন দেতি, কথং নু মযং লভেয্যাম ভগৰন্তং উপট্ঠাতু’’ন্তি. তেসং এতদহোসি – ‘‘হন্দ মযং কিঞ্চি উপাযং করোমা’’তি. তে পচ্চন্তং কুপিতং ৰিয কারাপেসুং. ততো রাজা ‘‘পচ্চন্তো কুপিতো’’তি সুত্ৰা তযোপি পুত্তে পচ্চন্তৰূপসমনত্থং পেসেসি. তে ৰূপসমেত্ৰা আগতা, রাজা তুট্ঠো ৰরং অদাসি ‘‘যং ইচ্ছথ, তং গণ্হথা’’তি. তে ‘‘মযং ভগৰন্তং উপট্ঠাতুং ইচ্ছামা’’তি আহংসু. রাজা ‘‘এতং ঠপেত্ৰা অঞ্ঞং গণ্হথা’’তি আহ. তে ‘‘মযং অঞ্ঞেন অনত্থিকা’’তি আহংসু. তেন হি পরিচ্ছেদং কত্ৰা গণ্হথাতি. তে সত্ত ৰস্সানি যাচিংসু, রাজা ন অদাসি. এৰং ছ, পঞ্চ, চত্তারি, তীণি, দ্ৰে, একং, সত্ত মাসানি, ছ, পঞ্চ, চত্তারীতি যাৰ তেমাসং যাচিংসু. রাজা ‘‘গণ্হথা’’তি অদাসি.
তে ৰরং লভিত্ৰা পরমতুট্ঠা ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা আহংসু – ‘‘ইচ্ছাম মযং, ভন্তে, ভগৰন্তং তেমাসং উপট্ঠাতুং, অধিৰাসেতু নো, ভন্তে, ভগৰা ইমং তেমাসং ৰস্সাৰাস’’ন্তি. অধিৰাসেসি ভগৰা তুণ্হীভাৰেন. ততো তে অত্তনো জনপদে নিযুত্তকপুরিসস্স লেখং পেসেসুং ‘‘ইমং তেমাসং অম্হেহি ভগৰা উপট্ঠাতব্বো, ৰিহারং আদিং কত্ৰা সব্বং ভগৰতো উপট্ঠানসম্ভারং করোহী’’তি. সো তং সব্বং সম্পাদেত্ৰা পটিনিৰেদেসি. তে কাসাযৰত্থনিৰত্থা হুত্ৰা অড্ঢতেয্যেহি পুরিসসহস্সেহি ৰেয্যাৰচ্চকরেহি ভগৰন্তং সক্কচ্চং উপট্ঠহমানা জনপদং নেত্ৰা ৰিহারং নিয্যাতেত্ৰা ৰসাপেসুং.
তেসং ভণ্ডাগারিকো একো গহপতিপুত্তো সপজাপতিকো সদ্ধো অহোসি পসন্নো. সো বুদ্ধপ্পমুখস্স সঙ্ঘস্স দানৰত্তং সক্কচ্চং অদাসি. জনপদে নিযুত্তকপুরিসো তং গহেত্ৰা জানপদেহি একাদসমত্তেহি পুরিসসহস্সেহি সদ্ধিং সক্কচ্চমেৰ দানং পৰত্তাপেসি. তত্থ কেচি জানপদা পটিহতচিত্তা অহেসুং. তে দানস্স অন্তরাযং কত্ৰা দেয্যধম্মে অত্তনা খাদিংসু, ভত্তসালঞ্চ অগ্গিনা দহিংসু. পৰারিতে রাজপুত্তা ভগৰতো মহন্তং সক্কারং কত্ৰা ভগৰন্তং পুরক্খত্ৰা পিতুনো সকাসমেৰ অগমংসু. তত্থ গন্ত্ৰা এৰ ভগৰা পরিনিব্বাযি. রাজা চ রাজপুত্তা চ জনপদে নিযুত্তকপুরিসো চ ভণ্ডাগারিকো চ অনুপুব্বেন কালং কত্ৰা সদ্ধিং পরিসায সগ্গে উপ্পজ্জিংসু, পটিহতচিত্তজনা নিরযেসু নিব্বত্তিংসু. এৰং তেসং দ্ৰিন্নং গণানং সগ্গতো সগ্গং, নিরযতো নিরযং উপপজ্জন্তানং দ্ৰানৰুতিকপ্পা ৰীতিৰত্তা.
অথ ইমস্মিং ভদ্দকপ্পে কস্সপবুদ্ধস্স কালে তে পটিহতচিত্তজনা পেতেসু উপ্পন্না. তদা মনুস্সা অত্তনো ঞাতকানং পেতানং অত্থায দানং দত্ৰা উদ্দিসন্তি ‘‘ইদং অম্হাকং ঞাতীনং হোতূ’’তি. তে সম্পত্তিং লভন্তি. অথ ইমেপি পেতা তং দিস্ৰা ভগৰন্তং কস্সপং উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছিংসু – ‘‘কিং নু খো, ভন্তে, মযম্পি এৰরূপং সম্পত্তিং লভেয্যামা’’তি? ভগৰা আহ – ‘‘ইদানি ন লভথ, অপিচ অনাগতে গোতমো নাম বুদ্ধো ভৰিস্সতি, তস্স ভগৰতো কালে বিম্বিসারো নাম রাজা ভৰিস্সতি, সো তুম্হাকং ইতো দ্ৰানৰুতিকপ্পে ঞাতি অহোসি, সো বুদ্ধস্স দানং দত্ৰা তুম্হাকং উদ্দিসিস্সতি, তদা লভিস্সথা’’তি. এৰং ৰুত্তে কির তেসং পেতানং তং ৰচনং ‘‘স্ৰে লভিস্সথা’’তি ৰুত্তং ৰিয অহোসি.
অথ একস্মিং বুদ্ধন্তরে ৰীতিৰত্তে অম্হাকং ভগৰা লোকে উপ্পজ্জি. তেপি তযো রাজপুত্তা তেহি অড্ঢতেয্যেহি পুরিসসহস্সেহি সদ্ধিং দেৰলোকা চৰিত্ৰা মগধরট্ঠে ব্রাহ্মণকুলে উপ্পজ্জিত্ৰা অনুপুব্বেন ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা গযাসীসে তযো জটিলা অহেসুং, জনপদে নিযুত্তকপুরিসো, রাজা অহোসি বিম্বিসারো, ভণ্ডাগারিকো, গহপতি ৰিসাখো নাম মহাসেট্ঠি অহোসি, তস্স পজাপতি ধম্মদিন্না নাম সেট্ঠিধীতা অহোসি. এৰং সব্বাপি অৰসেসা পরিসা রঞ্ঞো এৰ পরিৰারা হুত্ৰা নিব্বত্তা.
অম্হাকং ভগৰা লোকে উপ্পজ্জিত্ৰা সত্তসত্তাহং অতিক্কমিত্ৰা অনুপুব্বেন বারাণসিং আগম্ম ধম্মচক্কং পৰত্তেত্ৰা পঞ্চৰগ্গিযে আদিং কত্ৰা যাৰ অড্ঢতেয্যসহস্সপরিৰারে তযো জটিলে ৰিনেত্ৰা রাজগহং অগমাসি. তত্থ চ তদহুপসঙ্কমন্তংযেৰ রাজানং বিম্বিসারং সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাপেসি একাদসনৰুতেহি মাগধকেহি ব্রাহ্মণগহপতিকেহি সদ্ধিং. অথ রঞ্ঞা স্ৰাতনায ভত্তেন নিমন্তিতো ভগৰা অধিৰাসেত্ৰা দুতিযদিৰসে সক্কেন দেৰানমিন্দেন পুরতো পুরতো গচ্ছন্তেন –
‘‘দন্তো দন্তেহি সহ পুরাণজটিলেহি, ৰিপ্পমুত্তো ৰিপ্পমুত্তেহি;
সিঙ্গীনিক্খসৰণ্ণো, রাজগহং পাৰিসি ভগৰা’’তি. (মহাৰ. ৫৮) –
এৰমাদীহি গাথাহি অভিত্থৰিযমানো রাজগহং পৰিসিত্ৰা রঞ্ঞো নিৰেসনে মহাদানং সম্পটিচ্ছি. তে পেতা ‘‘ইদানি রাজা অম্হাকং দানং উদ্দিসিস্সতি, ইদানি উদ্দিসিস্সতী’’তি আসায পরিৰারেত্ৰা অট্ঠংসু.
রাজা দানং দত্ৰা ‘‘কত্থ নু খো ভগৰা ৰিহরেয্যা’’তি ভগৰতো ৰিহারট্ঠানমেৰ চিন্তেসি, ন তং দানং কস্সচি উদ্দিসি. পেতা ছিন্নাসা হুত্ৰা রত্তিং রঞ্ঞো নিৰেসনে অতিৰিয ভিংসনকং ৰিস্সরমকংসু. রাজা ভযসংৰেগসন্তাসমাপজ্জি, ততো পভাতায রত্তিযা ভগৰতো আরোচেসি – ‘‘এৰরূপং সদ্দমস্সোসিং, কিং নু খো মে, ভন্তে, ভৰিস্সতী’’তি. ভগৰা আহ – ‘‘মা ভাযি, মহারাজ, ন তে কিঞ্চি পাপকং ভৰিস্সতি, অপিচ খো তে পুরাণঞাতকা পেতেসু উপ্পন্না সন্তি, তে একং বুদ্ধন্তরং তমেৰ পচ্চাসীসমানা ৰিচরন্তি ‘বুদ্ধস্স দানং দত্ৰা অম্হাকং উদ্দিসিস্সতী’তি, ন তেসং ত্ৰং হিয্যো উদ্দিসি, তে ছিন্নাসা তথারূপং ৰিস্সরমকংসূ’’তি.
সো আহ ‘‘ইদানি পন, ভন্তে, দিন্নে লভেয্যু’’ন্তি? ‘‘আম, মহারাজা’’তি. ‘‘তেন হি মে, ভন্তে, অধিৰাসেতু ভগৰা অজ্জতনায দানং, তেসং উদ্দিসিস্সামী’’তি? ভগৰা অধিৰাসেসি. রাজা নিৰেসনং গন্ত্ৰা মহাদানং পটিযাদেত্ৰা ভগৰতো কালং আরোচাপেসি. ভগৰা রাজন্তেপুরং গন্ত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন. তেপি খো পেতা ‘‘অপি নাম অজ্জ লভেয্যামা’’তি গন্ত্ৰা তিরোকুট্টাদীসু অট্ঠংসু. ভগৰা তথা অকাসি, যথা তে সব্বেৰ রঞ্ঞো পাকটা অহেসুং. রাজা দক্খিণোদকং দেন্তো ‘‘ইদং মে ঞাতীনং হোতূ’’তি উদ্দিসি, তঙ্খণঞ্ঞেৰ তেসং পেতানং পদুমসঞ্ছন্না পোক্খরণিযো নিব্বত্তিংসু. তে তত্থ ন্হত্ৰা চ পিৰিত্ৰা চ পটিপ্পস্সদ্ধদরথকিলমথপিপাসা সুৰণ্ণৰণ্ণা অহেসুং. রাজা যাগুখজ্জকভোজনানি দত্ৰা উদ্দিসি, তঙ্খণঞ্ঞেৰ তেসং দিব্বযাগুখজ্জকভোজনানি নিব্বত্তিংসু. তে তানি পরিভুঞ্জিত্ৰা পীণিন্দ্রিযা অহেসুং. অথ ৰত্থসেনাসনানি দত্ৰা উদ্দিসি. তেসং দিব্বৰত্থদিব্বযানদিব্বপাসাদদিব্বপচ্চত্থরণদিব্বসেয্যাদিঅলঙ্কারৰিধযো নিব্বত্তিংসু. সাপি তেসং সম্পত্তি যথা সব্বাৰ পাকটা হোতি, তথা ভগৰা অধিট্ঠাসি. রাজা অতিৰিয অত্তমনো অহোসি. ততো ভগৰা ভুত্তাৰী পৰারিতো রঞ্ঞো মাগধস্স অনুমোদনত্থং ‘‘তিরোকুট্টেসু তিট্ঠন্তী’’তি ইমা গাথা অভাসি.
এত্তাৰতা চ ‘‘যেন যত্থ যদা যস্মা, তিরোকুট্টং পকাসিতং, পকাসেত্ৰান তং সব্ব’’ন্তি অযং মাতিকা সঙ্খেপতো ৰিত্থারতো চ ৰিভত্তা হোতি.
পঠমগাথাৰণ্ণনা
১. ইদানি ইমস্স তিরোকুট্টস্স যথাক্কমং অত্থৰণ্ণনং করিস্সাম. সেয্যথিদং – পঠমগাথায তাৰ তিরোকুট্টাতি কুট্টানং পরভাগা ৰুচ্চন্তি. তিট্ঠন্তীতি নিসজ্জাদিপ্পটিক্খেপতো ঠানকপ্পনৰচনমেতং. তেন যথা পাকারপরভাগং পব্বতপরভাগঞ্চ গচ্ছন্তং ‘‘তিরোপাকারং তিরোপব্বতং অসজ্জমানো গচ্ছতী’’তি ৰদন্তি, এৰমিধাপি কুট্টস্স পরভাগেসু তিট্ঠন্তে ‘‘তিরোকুট্টেসু তিট্ঠন্তী’’তি আহ. সন্ধিসিঙ্ঘাটকেসু চাতি এত্থ সন্ধিযোতি চতুক্কোণরচ্ছা ৰুচ্চন্তি ঘরসন্ধিভিত্তিসন্ধিআলোকসন্ধিযো চাপি. সিঙ্ঘাটকাতি তিকোণরচ্ছা ৰুচ্চন্তি, তদেকজ্ঝং কত্ৰা পুরিমেন সদ্ধিং সঙ্ঘটেন্তো ‘‘সন্ধিসিঙ্ঘাটকেসু চা’’তি আহ. দ্ৰারবাহাসু তিট্ঠন্তীতি নগরদ্ৰারঘরদ্ৰারানং বাহা নিস্সায তিট্ঠন্তি. আগন্ত্ৰান সকং ঘরন্তি এত্থ সকং ঘরং নাম পুব্বঞাতিঘরম্পি অত্তনা সামিকভাৰেন অজ্ঝাৰুত্থপুব্বঘরম্পি. তদুভযম্পি যস্মা তে সকঘরসঞ্ঞায আগচ্ছন্তি, তস্মা ‘‘আগন্ত্ৰান সকং ঘর’’ন্তি আহ.
দুতিযগাথাৰণ্ণনা
২. এৰং ভগৰা পুব্বে অনজ্ঝাৰুত্থপুব্বম্পি পুব্বঞাতিঘরং বিম্বিসারনিৰেসনং সকঘরসঞ্ঞায আগন্ত্ৰা তিরোকুট্টসন্ধিসিঙ্ঘাটকদ্ৰারবাহাসু ঠিতে ইস্সামচ্ছরিযফলং অনুভৰন্তে, অপ্পেকচ্চে দীঘমস্সুকেসৰিকারধরে অন্ধকারমুখে সিথিলবন্ধনৰিলম্বমানকিসফরুসকাল়কঙ্গপচ্চঙ্গে তত্থ তত্থ ঠিতৰনদাহদড্ঢতালরুক্খসদিসে, অপ্পেকচ্চে জিঘচ্ছাপিপাসারণিনিম্মথনেন উদরতো উট্ঠায মুখতো ৰিনিচ্ছরন্তায অগ্গিজালায পরিডয্হমানসরীরে, অপ্পেকচ্চে সূচিছিদ্দাণুমত্তকণ্ঠবিলতায পব্বতাকারকুচ্ছিতায চ লদ্ধম্পি পানভোজনং যাৰদত্থং ভুঞ্জিতুং অসমত্থতায খুপ্পিপাসাপরেতে অঞ্ঞং রসমৰিন্দমানে, অপ্পেকচ্চে অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অঞ্ঞেসং ৰা সত্তানং পভিন্নগণ্ডপিল়কমুখা পগ্ঘরিতরুধিরপুব্বলসিকাদিং লদ্ধা অমতমিৰ সাযমানে অতিৰিয দুদ্দসিকৰিরূপভযানকসরীরে বহূ পেতে রঞ্ঞো নিদস্সেন্তো –
‘‘তিরোকুট্টেসু তিট্ঠন্তি, সন্ধিসিঙ্ঘাটকেসু চ;
দ্ৰারবাহাসু তিট্ঠন্তি, আগন্ত্ৰান সকং ঘর’’ন্তি. –
ৰত্ৰা পুন তেহি কতস্স কম্মস্স দারুণভাৰং দস্সেন্তো ‘‘পহূতে অন্নপানম্হী’’তি দুতিযগাথমাহ.
তত্থ পহূতেতি অনপ্পকে বহুম্হি, যাৰদত্থিকেতি ৰুত্তং হোতি. ভ-কারস্স হি হ-কারো লব্ভতি ‘‘পহু সন্তো ন ভরতী’’তিআদীসু (সু. নি. ৯৮) ৰিয. কেচি পন ‘‘বহূতে’’ ইতি চ ‘‘বহূকে’’ ইতি চ পঠন্তি. পমাদপাঠা এতে. অন্নে চ পানম্হি চ অন্নপানম্হি. খজ্জে চ ভোজ্জে চ খজ্জভোজ্জে, এতেন অসিতপীতখাযিতসাযিতৰসেন চতুব্বিধং আহারং দস্সেতি. উপট্ঠিতেতি উপগম্ম ঠিতে, সজ্জিতে পটিযত্তে সমোহিতেতি ৰুত্তং হোতি. ন তেসং কোচি সরতি, সত্তানন্তি তেসং পেত্তিৰিসযে উপ্পন্নানং সত্তানং কোচি মাতা ৰা পিতা ৰা পুত্তো ৰা ন সরতি. কিং কারণা? কম্মপচ্চযা, অত্তনা কতস্স অদানদানপ্পটিসেধনাদিভেদস্স কদরিযকম্মস্স পচ্চযা. তঞ্হি তেসং কম্মং ঞাতীনং সরিতুং ন দেতি.
ততিযগাথাৰণ্ণনা
৩. এৰং ভগৰা অনপ্পকেপি অন্নপানাদিম্হি পচ্চুপট্ঠিতে ‘‘অপি নাম অম্হে উদ্দিস্স কিঞ্চি দদেয্যু’’ন্তি ঞাতী পচ্চাসীসন্তানং ৰিচরতং তেসং পেতানং তেহি কতস্স অতিকটুকৰিপাককরস্স কম্মস্স পচ্চযেন কস্সচি ঞাতিনো অনুস্সরণমত্তাভাৰং দস্সেন্তো –
‘‘পহূতে অন্নপানম্হি, খজ্জভোজ্জে উপট্ঠিতে;
ন তেসং কোচি সরতি, সত্তানং কম্মপচ্চযা’’তি. –
ৰত্ৰা পুন রঞ্ঞো পেত্তিৰিসযূপপন্নে ঞাতকে উদ্দিস্স দিন্নং দানং পসংসন্তো ‘‘এৰং দদন্তি ঞাতীন’’ন্তি ততিযগাথমাহ.
তত্থ এৰন্তি উপমাৰচনং. তস্স দ্ৰিধা সম্বন্ধো – তেসং সত্তানং কম্মপচ্চযা অসরন্তেপি কিস্মিঞ্চি দদন্তি, ঞাতীনং, যে এৰং অনুকম্পকা হোন্তীতি চ যথা তযা, মহারাজ, দিন্নং, এৰং সুচিং পণীতং কালেন কপ্পিযং পানভোজনং দদন্তি ঞাতীনং, যে হোন্তি অনুকম্পকাতি চ. দদন্তীতি দেন্তি উদ্দিসন্তি নিয্যাতেন্তি. ঞাতীনন্তি মাতিতো চ পিতিতো চ সম্বন্ধানং. যেতি যে কেচি পুত্তা ৰা ধীতরো ৰা ভাতরো ৰা হোন্তীতি ভৰন্তি. অনুকম্পকাতি অত্থকামা হিতেসিনো. সুচিন্তি ৰিমলং দস্সনেয্যং মনোরমং ধম্মিকং ধম্মলদ্ধং. পণীতন্তি উত্তমং সেট্ঠং. কালেনাতি ঞাতিপেতানং তিরোকুট্টাদীসু আগন্ত্ৰা ঠিতকালেন. কপ্পিযন্তি অনুচ্ছৰিকং পতিরূপং অরিযানং পরিভোগারহং. পানভোজনন্তি পানঞ্চ ভোজনঞ্চ. ইধ পানভোজনমুখেন সব্বোপি দেয্যধম্মো অধিপ্পেতো.
চতুত্থগাথাপুব্বদ্ধৰণ্ণনা
৪. এৰং ভগৰা রঞ্ঞা মাগধেন পেতভূতানং ঞাতীনং অনুকম্পায দিন্নং পানভোজনং পসংসন্তো –
‘‘এৰং দদন্তি ঞাতীনং, যে হোন্তি অনুকম্পকা;
সুচিং পণীতং কালেন, কপ্পিযং পানভোজন’’ন্তি. –
ৰত্ৰা পুন যেন পকারেন দিন্নং তেসং হোতি, তং দস্সেন্তো ‘‘ইদং ৰো ঞাতীনং হোতূ’’তি চতুত্থগাথায পুব্বদ্ধমাহ তং ততিযগাথায পুব্বদ্ধেন সম্বন্ধিতব্বং –
‘‘এৰং দদন্তি ঞাতীনং, যে হোন্তি অনুকম্পকা;
ইদং ৰো ঞাতীনং হোতু, সুখিতা হোন্তু ঞাতযো’’তি.
তেন ‘‘ইদং ৰো ঞাতীনং হোতূতি এৰং দদন্তি, নো অঞ্ঞথা’’তি এত্থ আকারত্থেন এৰংসদ্দেন দাতব্বাকারনিদস্সনং কতং হোতি.
তত্থ ইদন্তি দেয্যধম্মনিদস্সনং. ৰোতি ‘‘কচ্চি পন ৰো অনুরুদ্ধা সমগ্গা সম্মোদমানা’’তি চ (ম. নি. ১.৩২৬; মহাৰ. ৪৬৬), ‘‘যেহি ৰো অরিযা’’তি চ এৰমাদীসু ৰিয কেৰলং নিপাতমত্তং, ন সামিৰচনং. ঞাতীনং হোতূতি পেত্তিৰিসযে উপ্পন্নানং ঞাতকানং হোতু. সুখিতা হোন্তু ঞাতযোতি তে পেত্তিৰিসযূপপন্না ঞাতযো ইদং পচ্চনুভৰন্তা সুখিতা হোন্তূতি.
চতুত্থগাথাপরদ্ধপঞ্চমগাথাপুব্বদ্ধৰণ্ণনা
৪-৫. এৰং ভগৰা যেন পকারেন পেত্তিৰিসযূপপন্নানং ঞাতীনং দাতব্বং, তং দস্সেন্তো ‘‘ইদং ৰো ঞাতীনং হোতু, সুখিতা হোন্তু ঞাতযো’’তি ৰত্ৰা পুন যস্মা ‘‘ইদং ৰো ঞাতীনং হোতূ’’তি ৰুত্তেপি ন অঞ্ঞেন কতং কম্মং অঞ্ঞস্স ফলদং হোতি, কেৰলন্তু তথা উদ্দিস্স দিয্যমানং তং ৰত্থু ঞাতীনং কুসলকম্মস্স পচ্চযো হোতি. তস্মা যথা তেসং তস্মিংযেৰ ৰত্থুস্মিং তঙ্খণে ফলনিব্বত্তকং কুসলকম্মং হোতি, তং দস্সেন্তো ‘‘তে চ তত্থা’’তি চতুত্থগাথায পচ্ছিমদ্ধং ‘‘পহূতে অন্নপানম্হী’’তি পঞ্চমগাথায পুব্বদ্ধঞ্চ আহ.
তেসং অত্থো – তে ঞাতিপেতা যত্থ তং দানং দীযতি, তত্থ সমন্ততো আগন্ত্ৰা সমাগন্ত্ৰা, সমোধায ৰা একজ্ঝং হুত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি, সম্মা আগতা সমাগতা ‘‘ইমে নো ঞাতযো অম্হাকং অত্থায দানং উদ্দিসিস্সন্তী’’তি এতদত্থং সম্মা আগতা হুত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. পহূতে অন্নপানম্হীতি তস্মিং অত্তনো উদ্দিস্সমানে পহূতে অন্নপানম্হি. সক্কচ্চং অনুমোদরেতি অভিসদ্দহন্তা কম্মফলং অৰিজহন্তা চিত্তীকারং অৰিক্খিত্তচিত্তা হুত্ৰা ‘‘ইদং নো দানং হিতায সুখায হোতূ’’তি মোদন্তি অনুমোদন্তি, পীতিসোমনস্সজাতা হোন্তীতি.
পঞ্চমগাথাপরদ্ধছট্ঠগাথাপুব্বদ্ধৰণ্ণনা
৫-৬. এৰং ভগৰা যথা পেত্তিৰিসযূপপন্নানং তঙ্খণে ফলনিব্বত্তকং কুসলং কম্মং হোতি, তং দস্সেন্তো –
‘‘তে চ তত্থ সমাগন্ত্ৰা, ঞাতিপেতা সমাগতা;
পহূতে অন্নপানম্হি, সক্কচ্চং অনুমোদরে’’তি. –
ৰত্ৰা পুন ঞাতকে নিস্সায নিব্বত্তকুসলকম্মফলং পচ্চনুভোন্তানং তেসং ঞাতী আরব্ভ থোমনাকারং দস্সেন্তো ‘‘চিরং জীৰন্তূ’’তি পঞ্চমগাথায পচ্ছিমদ্ধং ‘‘অম্হাকঞ্চ কতা পূজা’’তি ছট্ঠগাথায পুব্বদ্ধঞ্চ আহ.
তেসং অত্থো – চিরং জীৰন্তূতি চিরজীৰিনো দীঘাযুকা হোন্তু. নো ঞাতীতি অম্হাকং ঞাতকা. যেসং হেতূতি যে নিস্সায যেসং কারণা. লভামসেতি লভাম. অত্তনা তঙ্খণং পটিলদ্ধসম্পত্তিং অপদিসন্তা ভণন্তি. পেতানঞ্হি অত্তনো অনুমোদনেন, দাযকানং উদ্দেসেন, দক্খিণেয্যসম্পদায চাতি তীহি অঙ্গেহি দক্খিণা সমিজ্ঝতি, তঙ্খণে ফলনিব্বত্তিকা হোতি. তত্থ দাযকা ৰিসেসহেতু. তেনাহংসু ‘‘যেসং হেতু লভামসে’’তি. অম্হাকঞ্চ কতা পূজাতি ‘‘ইদং ৰো ঞাতীনং হোতূ’’তি এৰং ইমং দানং উদ্দিসন্তেহি অম্হাকঞ্চ পূজা কতা. দাযকা চ অনিপ্ফলাতি যম্হি সন্তানে পরিচ্চাগমযং কম্মং কতং, তস্স তত্থেৰ ফলদানতো দাযকা চ অনিপ্ফলাতি.
এত্থাহ – ‘‘কিং পন পেত্তিৰিসযূপপন্না এৰ ঞাতযো লভন্তি, উদাহু অঞ্ঞেপি লভন্তী’’তি? ৰুচ্চতে – ভগৰতা এৰেতং ব্যাকতং জাণুস্সোণিনা ব্রাহ্মণেন পুট্ঠেন, কিমেত্থ অম্হেহি ৰত্তব্বং অত্থি. ৰুত্তং হেতং –
‘‘মযমস্সু, ভো গোতম, ব্রাহ্মণা নাম দানানি দেম, সদ্ধানি করোম ‘ইদং দানং পেতানং ঞাতিসালোহিতানং উপকপ্পতু, ইদং দানং পেতা ঞাতিসালোহিতা পরিভুঞ্জন্তূ’তি, কচ্চি তং, ভো গোতম, দানং পেতানং ঞাতিসালোহিতানং উপকপ্পতি, কচ্চি তে পেতা ঞাতিসালোহিতা তং দানং পরিভুঞ্জন্তীতি. ঠানে খো, ব্রাহ্মণ, উপকপ্পতি, নো অট্ঠানেতি.
‘‘কতমং পন তং, ভো গোতম, ঠানং, কতমং অট্ঠানন্তি? ইধ, ব্রাহ্মণ, একচ্চো পাণাতিপাতী হোতি…পে… মিচ্ছাদিট্ঠিকো হোতি, সো কাযস্স ভেদা পরং মরণা নিরযং উপপজ্জতি. যো নেরযিকানং সত্তানং আহারো, তেন সো তত্থ যাপেতি, তেন সো তত্থ তিট্ঠতি. ইদং খো, ব্রাহ্মণ, অট্ঠানং, যত্থ ঠিতস্স তং দানং ন উপকপ্পতি.
‘‘ইধ পন, ব্রাহ্মণ, একচ্চো পাণাতিপাতী হোতি…পে… মিচ্ছাদিট্ঠিকো হোতি, সো কাযস্স ভেদা পরং মরণা তিরচ্ছানযোনিং উপপজ্জতি. যো তিরচ্ছানযোনিকানং সত্তানং আহারো, তেন সো তত্থ যাপেতি, তেন সো তত্থ তিট্ঠতি. ইদম্পি খো, ব্রাহ্মণ, অট্ঠানং, যত্থ ঠিতস্স তং দানং ন উপকপ্পতি.
‘‘ইধ পন, ব্রাহ্মণ, একচ্চো পাণাতিপাতা পটিৰিরতো হোতি…পে… সম্মাদিট্ঠিকো হোতি, সো কাযস্স ভেদা পরং মরণা মনুস্সানং সহব্যতং উপপজ্জতি…পে… দেৰানং সহব্যতং উপপজ্জতি. যো দেৰানং আহারো, তেন সো তত্থ যাপেতি, তেন সো তত্থ তিট্ঠতি. ইদম্পি খো, ব্রাহ্মণ, অট্ঠানং, যত্থ ঠিতস্স তং দানং ন উপকপ্পতি.
‘‘ইধ পন, ব্রাহ্মণ, একচ্চো পাণাতিপাতী হোতি…পে… মিচ্ছাদিট্ঠিকো হোতি, সো কাযস্স ভেদা পরং মরণা পেত্তিৰিসযং উপপজ্জতি. যো পেত্তিৰেসযিকানং সত্তানং আহারো, তেন সো তত্থ যাপেতি, তেন সো তত্থ তিট্ঠতি. যং ৰা পনস্স ইতো অনুপৰেচ্ছন্তি মিত্তামচ্চা ৰা ঞাতিসালোহিতা ৰা, তেন সো তত্থ যাপেতি, তেন সো তত্থ তিট্ঠতি. ইদং খো, ব্রাহ্মণ, ঠানং, যত্থ ঠিতস্স তং দানং উপকপ্পতীতি.
‘‘সচে পন, ভো গোতম, সো পেতো ঞাতিসালোহিতো তং ঠানং অনুপপন্নো হোতি, কো তং দানং পরিভুঞ্জতীতি? অঞ্ঞেপিস্স, ব্রাহ্মণ, পেতা ঞাতিসালোহিতা তং ঠানং উপপন্না হোন্তি, তে তং দানং পরিভুঞ্জন্তীতি.
‘‘সচে পন, ভো গোতম, সো চেৰ পেতো ঞাতিসালোহিতো তং ঠানং অনুপপন্নো হোতি, অঞ্ঞেপিস্স পেতা ঞাতিসালোহিতা তং ঠানং অনুপপন্না হোন্তি, কো তং দানং পরিভুঞ্জতীতি? অট্ঠানং খো এতং ব্রাহ্মণ অনৰকাসো, যং তং ঠানং ৰিৰিত্তং অস্স ইমিনা দীঘেন অদ্ধুনা যদিদং পেতেহি ঞাতিসালোহিতেহি. অপিচ ব্রাহ্মণ দাযকোপি অনিপ্ফলো’’তি (অ. নি. ১০.১৭৭).
ছট্ঠগাথাপরদ্ধসত্তমগাথাৰণ্ণনা
৬-৭. এৰং ভগৰা রঞ্ঞো মাগধস্স পেত্তিৰিসযূপপন্নানং পুব্বঞাতীনং সম্পত্তিং নিস্সায থোমেন্তো ‘‘এতে তে, মহারাজ, ঞাতী ইমায দানসম্পদায অত্তমনা এৰং থোমেন্তী’’তি দস্সেন্তো –
‘‘চিরং জীৰন্তু নো ঞাতী, যেসং হেতু লভামসে;
অম্হাকঞ্চ কতা পূজা, দাযকা চ অনিপ্ফলা’’তি. –
ৰত্ৰা পুন তেসং পেত্তিৰিসযূপপন্নানং অঞ্ঞস্স কসিগোরক্খাদিনো সম্পত্তিপটিলাভকারণস্স অভাৰং ইতো দিন্নেন যাপনভাৰঞ্চ দস্সেন্তো ‘‘ন হি তত্থ কসী অত্থী’’তি ছট্ঠগাথায পচ্ছিমদ্ধং ‘‘ৰণিজ্জা তাদিসী’’তি ইমং সত্তমগাথঞ্চ আহ.
তত্রাযং অত্থৰণ্ণনা – ন হি, মহারাজ, তত্থ পেত্তিৰিসযে কসি অত্থি, যং নিস্সায তে পেতা সম্পত্তিং পটিলভেয্যুং. গোরক্খেত্থ ন ৰিজ্জতীতি ন কেৰলং কসি এৰ, গোরক্খাপি এত্থ পেত্তিৰিসযে ন ৰিজ্জতি, যং নিস্সায তে সম্পত্তিং পটিলভেয্যুং. ৰণিজ্জা তাদিসী নত্থীতি ৰাণিজ্জাপি তাদিসী নত্থি, যা তেসং সম্পত্তিপটিলাভহেতু ভৰেয্য. হিরঞ্ঞেন কযাকযন্তি হিরঞ্ঞেন কযৰিক্কযম্পি তত্থ তাদিসং নত্থি, যং তেসং সম্পত্তিপটিলাভহেতু ভৰেয্য. ইতো দিন্নেন যাপেন্তি, পেতা কালগতা তহিন্তি কেৰলং পন ইতো ঞাতীহি ৰা মিত্তামচ্চেহি ৰা দিন্নেন যাপেন্তি, অত্তভাৰং গমেন্তি. পেতাতি পেত্তিৰিসযূপপন্না সত্তা. কালগতাতি অত্তনো মরণকালেন গতা, ‘‘কালকতা’’তি ৰা পাঠো, কতকালা কতমরণাতি অত্থো. তহিন্তি তস্মিং পেত্তিৰিসযে.
অট্ঠমনৰমগাথাদ্ৰযৰণ্ণনা
৮-৯. এৰং ‘‘ইতো দিন্নেন যাপেন্তি, পেতা কালগতা তহি’’ন্তি ৰত্ৰা ইদানি উপমাহি তমত্থং পকাসেন্তো ‘‘উন্নমে উদকং ৰুট্ঠ’’ন্তি ইদং গাথাদ্ৰযমাহ.
তস্সত্থো – যথা উন্নতে থলে উস্সাদে ভূমিভাগে মেঘেহি অভিৰুট্ঠং উদকং নিন্নং পৰত্ততি, যো যো ভূমিভাগো নিন্নো ওণতো, তং তং পৰত্ততি গচ্ছতি পাপুণাতি, এৰমেৰ ইতো দিন্নং দানং পেতানং উপকপ্পতি নিব্বত্ততি, পাতুভৰতীতি অত্থো. নিন্নমিৰ হি উদকপ্পৰত্তিযা ঠানং পেতলোকো দানুপকপ্পনায. যথাহ – ‘‘ইদং খো, ব্রাহ্মণ, ঠানং, যত্থ ঠিতস্স তং দানং উপকপ্পতী’’তি (অ. নি. ১০.১৭৭). যথা চ কন্দরপদরসাখাপসাখকুসোব্ভমহাসোব্ভসন্নিপাতেহি ৰারিৰহা মহানজ্জো পূরা হুত্ৰা সাগরং পরিপূরেন্তি, এৰম্পি ইতো দিন্নদানং পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ পেতানং উপকপ্পতীতি.
দসমগাথাৰণ্ণনা
১০. এৰং ভগৰা ‘‘ইতো দিন্নেন যাপেন্তি, পেতা কালগতা তহি’’ন্তি ইমং অত্থং উপমাহি পকাসেত্ৰা পুন যস্মা তে পেতা ‘‘ইতো কিঞ্চি লচ্ছামা’’তি আসাভিভূতা ঞাতিঘরং আগন্ত্ৰাপি ‘‘ইদং নাম নো দেথা’’তি যাচিতুং অসমত্থা, তস্মা তেসং ইমানি অনুস্সরণৰত্থূনি অনুস্সরন্তো কুলপুত্তো দক্খিণং দজ্জাতি দস্সেন্তো ‘‘অদাসি মে’’তি ইমং গাথমাহ.
তস্সত্থো – ‘‘ইদং নাম মে ধনং ৰা ধঞ্ঞং ৰা অদাসী’’তি চ, ‘‘ইদং নাম মে কিচ্চং অত্তনা উয্যোগমাপজ্জন্তো অকাসী’’তি চ, ‘‘অমু মে মাতিতো ৰা পিতিতো ৰা সম্বন্ধত্তা ঞাতী’’তি চ সিনেহৰসেন তাণসমত্থতায ‘‘মিত্তা’’তি চ, ‘‘অসুকো মে সহ পংসুকীল়কো সখা’’তি চ এৰং সব্বমনুস্সরন্তো পেতানং দক্খিণং দজ্জা, দানং নিয্যাতেয্যাতি. অপরো পাঠো ‘‘পেতানং দক্খিণা দজ্জা’’তি. তস্সত্থো – দাতব্বাতি দজ্জা. কা সা? পেতানং দক্খিণা, তেনেৰ ‘‘অদাসি মে’’তিআদিনা নযেন পুব্বে কতমনুস্সরং অনুস্সরতাতি ৰুত্তং হোতি. করণৰচনপ্পসঙ্গে পচ্চত্তৰচনং ৰেদিতব্বং.
একাদসমগাথাৰণ্ণনা
১১. এৰং ভগৰা পেতানং দক্খিণানিয্যাতনে কারণভূতানি অনুস্সরণৰত্থূনি দস্সেন্তো –
‘‘অদাসি মে অকাসি মে, ঞাতিমিত্তা সখা চ মে;
পেতানং দক্খিণং দজ্জা, পুব্বে কতমনুস্সর’’ন্তি. –
ৰত্ৰা পুন যে ঞাতিমরণেন রুণ্ণসোকাদিপরা এৰ হুত্ৰা তিট্ঠন্তি, ন তেসং অত্থায কিঞ্চি দেন্তি, তেসং তং রুণ্ণসোকাদি কেৰলং অত্তপরিতাপনমেৰ হোতি, ন পেতানং কিঞ্চি অত্থং নিপ্ফাদেতীতি দস্সেন্তো ‘‘ন হি রুণ্ণং ৰা’’তি ইমং গাথমাহ.
তত্থ রুণ্ণন্তি রোদনা রোদিতত্তং অস্সুপাতনং, এতেন কাযপরিস্সমং দস্সেতি. সোকোতি সোচনা সোচিতত্তং, এতেন চিত্তপরিস্সমং দস্সেতি. যা চঞ্ঞাতি যা চ রুণ্ণসোকেহি অঞ্ঞা. পরিদেৰনাতি ঞাতিব্যসনেন ফুট্ঠস্স লালপ্পনা, ‘‘কহং একপুত্তক পিয মনাপা’’তি এৰমাদিনা নযেন গুণসংৰণ্ণনা, এতেন ৰচীপরিস্সমং দস্সেতি.
দ্ৰাদসমগাথাৰণ্ণনা
১২. এৰং ভগৰা ‘‘রুণ্ণং ৰা সোকো ৰা যা চঞ্ঞা পরিদেৰনা, সব্বম্পি তং পেতানং অত্থায ন হোতি, কেৰলন্তু অত্তানং পরিতাপনমত্তমেৰ, এৰং তিট্ঠন্তি ঞাতযো’’তি রুণ্ণাদীনং নিরত্থকভাৰং দস্সেত্ৰা পুন মাগধরাজেন যা দক্খিণা দিন্না, তস্সা সাত্থকভাৰং দস্সেন্তো ‘‘অযঞ্চ খো দক্খিণা’’তি ইমং গাথমাহ.
তস্সত্থো – অযঞ্চ খো, মহারাজ, দক্খিণা তযা অজ্জ অত্তনো ঞাতিগণং উদ্দিস্স দিন্না, সা যস্মা সঙ্ঘো অনুত্তরং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্স, তস্মা সঙ্ঘম্হি সুপ্পতিট্ঠিতা অস্স পেতজনস্স দীঘরত্তং হিতায উপকপ্পতি সম্পজ্জতি ফলতীতি ৰুত্তং হোতি. উপকপ্পতীতি চ ঠানসো উপকপ্পতি, তংখণংযেৰ উপকপ্পতি, ন চিরেন. যথা হি তংখণঞ্ঞেৰ পটিভন্তং ‘‘ঠানসোৰেতং তথাগতং পটিভাতী’’তি ৰুচ্চতি, এৰমিধাপি তংখণংযেৰ উপকপ্পন্তা ‘‘ঠানসো উপকপ্পতী’’তি ৰুত্তা. যং ৰা তং ‘‘ইদং খো, ব্রাহ্মণ, ঠানং, যত্থ ঠিতস্স তং দানং উপকপ্পতী’’তি (অ. নি. ১০.১৭৭) ৰুত্তং, তত্থ খুপ্পিপাসিকৰন্তাসপরদত্তূপজীৰিনিজ্ঝামতণ্হিকাদিভেদভিন্নে ঠানে উপকপ্পতীতি ৰুত্তং যথা কহাপণং দেন্তো ‘‘কহাপণসো দেতী’’তি লোকে ৰুচ্চতি. ইমস্মিঞ্চ অত্থৰিকপ্পে উপকপ্পতীতি পাতুভৰতি, নিব্বত্ততীতি ৰুত্তং হোতি.
তেরসমগাথাৰণ্ণনা
১৩. এৰং ভগৰা রঞ্ঞা দিন্নায দক্খিণায সাত্থকভাৰং দস্সেন্তো –
‘‘অযঞ্চ খো দক্খিণা দিন্না, সঙ্ঘম্হি সুপ্পতিট্ঠিতা;
দীঘরত্তং হিতাযস্স, ঠানসো উপকপ্পতী’’তি. –
ৰত্ৰা পুন যস্মা ইমং দক্খিণং দেন্তেন ঞাতীনং ঞাতীহি কত্তব্বকিচ্চকরণৰসেন ঞাতিধম্মো নিদস্সিতো, বহুজনস্স পাকটীকতো, নিদস্সনং ৰা কতো, তুম্হেহিপি ঞাতীনং এৰমেৰ ঞাতীহি কত্তব্বকিচ্চকরণৰসেন ঞাতিধম্মো পরিপূরেতব্বো, ন নিরত্থকেহি রুণ্ণাদীহি অত্তা পরিতাপেতব্বোতি চ পেতে দিব্বসম্পত্তিং অধিগমেন্তেন পেতানং পূজা কতা উল়ারা, বুদ্ধপ্পমুখঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘং অন্নপানাদীহি সন্তপ্পেন্তেন ভিক্খূনং বলং অনুপদিন্নং, অনুকম্পাদিগুণপরিৰারঞ্চ চাগচেতনং নিব্বত্তেন্তেন অনপ্পকং পুঞ্ঞং পসুতং, তস্মা ভগৰা ইমেহি যথাভুচ্চগুণেহি রাজানং সম্পহংসেন্তো –
‘‘সো ঞাতিধম্মো চ অযং নিদস্সিতো,
পেতান পূজা চ কতা উল়ারা;
বলঞ্চ ভিক্খূনমনুপ্পদিন্নং,
তুম্হেহি পুঞ্ঞং পসুতং অনপ্পক’’ন্তি. –
ইমায গাথায দেসনং পরিযোসাপেতি.
অথ ৰা ‘‘সো ঞাতিধম্মো চ অযং নিদস্সিতো’’তি ইমিনা গাথাপদেন ভগৰা রাজানং ধম্মিযা কথায সন্দস্সেতি. ঞাতিধম্মনিদস্সনমেৰ হি এত্থ সন্দস্সনং পেতান পূজা চ কতা উল়ারাতি ইমিনা সমাদপেতি. উল়ারাতি পসংসনমেৰ হি এত্থ পুনপ্পুনং পূজাকরণে সমাদপনং. বলঞ্চ ভিক্খূনমনুপ্পদিন্নন্তি ইমিনা সমুত্তেজেতি. বলানুপ্পদানমেৰ হি এত্থ এৰং দানং, বলানুপ্পদানতাতি তস্স উস্সাহৰড্ঢনেন সমুত্তেজনং. তুম্হেহি পুঞ্ঞং পসুতং অনপ্পকন্তি ইমিনা সম্পহংসেতি. পুঞ্ঞপ্পসুতকিত্তনমেৰ হি এত্থ তস্স যথাভুচ্চগুণসংৰণ্ণনভাৰেন সম্পহংসনজননতো সম্পহংসনন্তি ৰেদিতব্বং.
দেসনাপরিযোসানে চ পেত্তিৰিসযূপপত্তিআদীনৰসংৰণ্ণনেন সংৰিগ্গানং যোনিসো পদহতং চতুরাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো অহোসি. দুতিযদিৰসেপি ভগৰা দেৰমনুস্সানং ইদমেৰ তিরোকুট্টং দেসেসি, এৰং যাৰ সত্তমদিৰসা তাদিসো এৰ ধম্মাভিসমযো অহোসীতি.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দকপাঠ-অট্ঠকথায
তিরোকুট্টসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.