নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
খুদ্দকনিকাযে
খুদ্দকপাঠ-অট্ঠকথা
গন্থারম্ভকথা
বুদ্ধং সরণং গচ্ছামি;
ধম্মং সরণং গচ্ছামি;
সঙ্ঘং সরণং গচ্ছামীতি.
অযং সরণগমননিদ্দেসো খুদ্দকানং আদি.
ইমস্স দানি অত্থং পরমত্থজোতিকায খুদ্দকট্ঠকথায ৰিৰরিতুং ৰিভজিতুং উত্তানীকাতুং ইদং ৰুচ্চতি –
উত্তমং ৰন্দনেয্যানং, ৰন্দিত্ৰা রতনত্তযং;
খুদ্দকানং করিস্সামি, কেসঞ্চি অত্থৰণ্ণনং.
খুদ্দকানং গম্ভীরত্তা, কিঞ্চাপি অতিদুক্করা;
ৰণ্ণনা মাদিসেনেসা, অবোধন্তেন সাসনং.
অজ্জাপি তু অব্বোচ্ছিন্নো, পুব্বাচরিযনিচ্ছযো;
তথেৰ চ ঠিতং যস্মা, নৰঙ্গং সত্থুসাসনং.
তস্মাহং কাতুমিচ্ছামি, অত্থসংৰণ্ণনং ইমং;
সাসনঞ্চেৰ নিস্সায, পোরাণঞ্চ ৰিনিচ্ছযং.
সদ্ধম্মবহুমানেন, নাত্তুক্কংসনকম্যতা;
নাঞ্ঞেসং ৰম্ভনত্থায, তং সুণাথ সমাহিতাতি.
খুদ্দকৰৰত্থানং
তত্থ ‘‘খুদ্দকানং করিস্সামি, কেসঞ্চি অত্থৰণ্ণন’’ন্তি ৰুত্তত্তা খুদ্দকানি তাৰ ৰৰত্থপেত্ৰা পচ্ছা অত্থৰণ্ণনং করিস্সামি. খুদ্দকানি নাম খুদ্দকনিকাযস্স একদেসো, খুদ্দকনিকাযো নাম পঞ্চন্নং নিকাযানং একদেসো. পঞ্চ নিকাযা নাম –
দীঘমজ্ঝিমসংযুত্ত, অঙ্গুত্তরিকখুদ্দকা;
নিকাযা পঞ্চ গম্ভীরা, ধম্মতো অত্থতো চিমে.
তত্থ ব্রহ্মজালসুত্তাদীনি চতুত্তিংস সুত্তানি দীঘনিকাযো. মূলপরিযাযসুত্তাদীনি দিযড্ঢসতং দ্ৰে চ সুত্তানি মজ্ঝিমনিকাযো. ওঘতরণসুত্তাদীনি সত্ত সুত্তসহস্সানি সত্ত চ সুত্তসতানি দ্ৰাসট্ঠি চ সুত্তানি সংযুত্তনিকাযো. চিত্তপরিযাদানসুত্তাদীনি নৰ সুত্তসহস্সানি পঞ্চ চ সুত্তসতানি সত্তপঞ্ঞাসঞ্চ সুত্তানি অঙ্গুত্তরনিকাযো. খুদ্দকপাঠো, ধম্মপদং, উদানং, ইতিৰুত্তকং, সুত্তনিপাতো, ৰিমানৰত্থু, পেতৰত্থু, থেরগাথা, থেরীগাথা, জাতকং, নিদ্দেসো, পটিসম্ভিদা, অপদানং, বুদ্ধৰংসো, চরিযাপিটকং, ৰিনযাভিধম্মপিটকানি, ঠপেত্ৰা ৰা চত্তারো নিকাযে অৰসেসং বুদ্ধৰচনং খুদ্দকনিকাযো.
কস্মা পনেস খুদ্দকনিকাযোতি ৰুচ্চতি? বহূনং খুদ্দকানং ধম্মক্খন্ধানং সমূহতো নিৰাসতো চ. সমূহনিৰাসা হি ‘‘নিকাযো’’তি ৰুচ্চন্তি. ‘‘নাহং, ভিক্খৰে, অঞ্ঞং একনিকাযম্পি সমনুপস্সামি এৰং চিত্তং, যথযিদং, ভিক্খৰে, তিরচ্ছানগতা পাণা (সং. নি. ৩.১০০). পোণিকনিকাযো, চিক্খল্লিকনিকাযো’’তি এৰমাদীনি চেত্থ সাধকানি সাসনতো লোকতো চ. অযমস্স খুদ্দকনিকাযস্স একদেসো. ইমানি সুত্তন্তপিটকপরিযাপন্নানি অত্থতো ৰিৰরিতুং ৰিভজিতুং উত্তানীকাতুঞ্চ অধিপ্পেতানি খুদ্দকানি, তেসম্পি খুদ্দকানং সরণসিক্খাপদদ্ৰত্তিংসাকারকুমারপঞ্হমঙ্গলসুত্ত- রতনসুত্ততিরোকুট্টনিধিকণ্ডমেত্তসুত্তানং ৰসেন নৰপ্পভেদো খুদ্দকপাঠো আদি আচরিযপরম্পরায ৰাচনামগ্গং আরোপিতৰসেন ন ভগৰতা ৰুত্তৰসেন. ভগৰতা হি ৰুত্তৰসেন –
‘‘অনেকজাতিসংসারং, সন্ধাৰিস্সং অনিব্বিসং;
গহকারং গৰেসন্তো, দুক্খা জাতি পুনপ্পুনং.
‘‘গহকারক দিট্ঠোসি, পুন গেহং ন কাহসি;
সব্বা তে ফাসুকা ভগ্গা, গহকূটং ৰিসঙ্খতং;
ৰিসঙ্খারগতং চিত্তং, তণ্হানং খযমজ্ঝগা’’তি. (ধ. প. ১৫৩-১৫৪) –
ইদং গাথাদ্ৰযং সব্বস্সাপি বুদ্ধৰচনস্স আদি. তঞ্চ মনসাৰ ৰুত্তৰসেন, ন ৰচীভেদং কত্ৰা ৰুত্তৰসেন. ৰচীভেদং পন কত্ৰা ৰুত্তৰসেন –
‘‘যদা হৰে পাতুভৰন্তি ধম্মা,
আতাপিনো ঝাযতো ব্রাহ্মণস্স;
অথস্স কঙ্খা ৰপযন্তি সব্বা,
যতো পজানাতি সহেতুধম্ম’’ন্তি. (উদা. ১; মহাৰ. ১) –
অযং গাথা আদি. তস্মা য্ৰাযং নৰপ্পভেদো খুদ্দকপাঠো ইমেসং খুদ্দকানং আদি, তস্স আদিতো পভুতি অত্থসংৰণ্ণনং আরভিস্সামি.
নিদানসোধনং
তস্স চাযমাদি ‘‘বুদ্ধং সরণং গচ্ছামি, ধম্মং সরণং গচ্ছামি, সঙ্ঘং সরণং গচ্ছামী’’তি. তস্সাযং অত্থৰণ্ণনায মাতিকা –
‘‘কেন কত্থ কদা কস্মা, ভাসিতং সরণত্তযং;
কস্মা চিধাদিতো ৰুত্ত, মৰুত্তমপি আদিতো.
‘‘নিদানসোধনং কত্ৰা, এৰমেত্থ ততো পরং;
বুদ্ধং সরণগমনং, গমকঞ্চ ৰিভাৰযে.
‘‘ভেদাভেদং ফলঞ্চাপি, গমনীযঞ্চ দীপযে;
ধম্মং সরণমিচ্চাদি, দ্ৰযেপেস নযো মতো.
‘‘অনুপুব্বৰৰত্থানে, কারণঞ্চ ৰিনিদ্দিসে;
সরণত্তযমেতঞ্চ, উপমাহি পকাসযে’’তি.
তত্থ পঠমগাথায তাৰ ইদং সরণত্তযং কেন ভাসিতং, কত্থ ভাসিতং, কদা ভাসিতং, কস্মা ভাসিতং অৰুত্তমপিচাদিতো তথাগতেন কস্মা ইধাদিতো ৰুত্তন্তি পঞ্চ পঞ্হা.
তেসং ৰিস্সজ্জনা কেন ভাসিতন্তি ভগৰতা ভাসিতং, ন সাৰকেহি, ন ইসীহি, ন দেৰতাহি. কত্থাতি বারাণসিযং ইসিপতনে মিগদাযে. কদাতি আযস্মন্তে যসে সদ্ধিং সহাযকেহি অরহত্তং পত্তে একসট্ঠিযা অরহন্তেসু বহুজনহিতায লোকে ধম্মদেসনং করোন্তেসু. কস্মাতি পব্বজ্জত্থঞ্চ উপসম্পদত্থঞ্চ. যথাহ –
‘‘এৰঞ্চ পন, ভিক্খৰে, পব্বাজেতব্বো উপসম্পাদেতব্বো. পঠমং কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদাপেত্ৰা একংসং উত্তরাসঙ্গং কারাপেত্ৰা ভিক্খূনং পাদে ৰন্দাপেত্ৰা উক্কুটিকং নিসীদাপেত্ৰা অঞ্জলিং পগ্গণ্হাপেত্ৰা ‘এৰং ৰদেহী’তি ৰত্তব্বো ‘বুদ্ধং সরণং গচ্ছামি, ধম্মং সরণং গচ্ছামি, সঙ্ঘং সরণং গচ্ছামী’’’তি (মহাৰ. ৩৪).
কস্মা চিধাদিতো ৰুত্তন্তি ইদঞ্চ নৰঙ্গং সত্থুসাসনং তীহি পিটকেহি সঙ্গণ্হিত্ৰা ৰাচনামগ্গং আরোপেন্তেহি পুব্বাচরিযেহি যস্মা ইমিনা মগ্গেন দেৰমনুস্সা উপাসকভাৰেন ৰা পব্বজিতভাৰেন ৰা সাসনং ওতরন্তি, তস্মা সাসনোতারস্স মগ্গভূতত্তা ইধ খুদ্দকপাঠে আদিতো ৰুত্তন্তি ঞাতব্বং.
কতং নিদানসোধনং.
১. সরণত্তযৰণ্ণনা
বুদ্ধৰিভাৰনা
ইদানি যং ৰুত্তং ‘‘বুদ্ধং সরণগমনং, গমকঞ্চ ৰিভাৰযে’’তি, তত্থ সব্বধম্মেসু অপ্পটিহতঞাণনিমিত্তানুত্তরৰিমোক্খাধিগমপরিভাৰিতং খন্ধসন্তানমুপাদায, পঞ্ঞত্তিতো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানং ৰা সচ্চাভিসম্বোধিমুপাদায পঞ্ঞত্তিতো সত্তৰিসেসো বুদ্ধো. যথাহ –
‘‘বুদ্ধোতি যো সো ভগৰা সযম্ভূ অনাচরিযকো পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু সামং সচ্চানি অভিসম্বুজ্ঝি, তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতং পত্তো, বলেসু চ ৰসীভাৰ’’ন্তি (মহানি. ১৯২; চূল়নি. পারাযনত্থুতিগাথানিদ্দেস ৯৭; পটি. ম. ১.১৬১).
অযং তাৰ অত্থতো বুদ্ধৰিভাৰনা.
ব্যঞ্জনতো পন ‘‘বুজ্ঝিতাতি বুদ্ধো, বোধেতাতি বুদ্ধো’’তি এৰমাদিনা নযেন ৰেদিতব্বো. ৰুত্তঞ্চেতং –
‘‘বুদ্ধোতি কেনট্ঠেন বুদ্ধো? বুজ্ঝিতা সচ্চানীতি বুদ্ধো, বোধেতা পজাযাতি বুদ্ধো, সব্বঞ্ঞুতায বুদ্ধো, সব্বদস্সাৰিতায বুদ্ধো, অনঞ্ঞনেয্যতায বুদ্ধো, ৰিকসিতায বুদ্ধো, খীণাসৰসঙ্খাতেন বুদ্ধো, নিরুপক্কিলেসসঙ্খাতেন বুদ্ধো, একন্তৰীতরাগোতি বুদ্ধো, একন্তৰীতদোসোতি বুদ্ধো, একন্তৰীতমোহোতি বুদ্ধো, একন্তনিক্কিলেসোতি বুদ্ধো, একাযনমগ্গং গতোতি বুদ্ধো, একো অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি বুদ্ধো, অবুদ্ধিৰিহতত্তা বুদ্ধিপটিলাভা বুদ্ধো. বুদ্ধোতি নেতং নামং মাতরা কতং, ন পিতরা কতং, ন ভাতরা কতং, ন ভগিনিযা কতং, ন মিত্তামচ্চেহি কতং, ন ঞাতিসালোহিতেহি কতং, ন সমণব্রাহ্মণেহি কতং, ন দেৰতাহি কতং, ৰিমোক্খন্তিকমেতং বুদ্ধানং ভগৰন্তানং বোধিযা মূলে সহ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স পটিলাভা সচ্ছিকা পঞ্ঞত্তি যদিদং বুদ্ধো’’তি (মহানি. ১৯২; চূল়নি. পারাযনত্থুতিগাথানিদ্দেস ৯৭; পটি. ম. ১.১৬২).
এত্থ চ যথা লোকে অৰগন্তা অৰগতোতি ৰুচ্চতি, এৰং বুজ্ঝিতা সচ্চানীতি বুদ্ধো. যথা পণ্ণসোসা ৰাতা পণ্ণসুসাতি ৰুচ্চন্তি, এৰং বোধেতা পজাযাতি বুদ্ধো. সব্বঞ্ঞুতায বুদ্ধোতি সব্বধম্মবুজ্ঝনসমত্থায বুদ্ধিযা বুদ্ধোতি ৰুত্তং হোতি. সব্বদস্সাৰিতায বুদ্ধোতি সব্বধম্মবোধনসমত্থায বুদ্ধিযা বুদ্ধোতি ৰুত্তং হোতি. অনঞ্ঞনেয্যতায বুদ্ধোতি অঞ্ঞেন অবোধিতো সযমেৰ বুদ্ধত্তা বুদ্ধোতি ৰুত্তং হোতি. ৰিকসিতায বুদ্ধোতি নানাগুণৰিকসনতো পদুমমিৰ ৰিকসনট্ঠেন বুদ্ধোতি ৰুত্তং হোতি. খীণাসৰসঙ্খাতেন বুদ্ধোতি এৰমাদীহি চিত্তসঙ্কোচকরধম্মপহানতো নিদ্দাক্খযৰিবুদ্ধো পুরিসো ৰিয সব্বকিলেসনিদ্দাক্খযৰিবুদ্ধত্তা বুদ্ধোতি ৰুত্তং হোতি. একাযনমগ্গং গতোতি বুদ্ধোতি বুদ্ধিযত্থানং গমনত্থপরিযাযতো যথা মগ্গং গতোপি পুরিসো গতোতি ৰুচ্চতি, এৰং একাযনমগ্গং গতত্তাপি বুদ্ধোতি ৰুচ্চতীতি দস্সেতুং ৰুত্তং. একো অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি বুদ্ধোতি ন পরেহি বুদ্ধত্তা বুদ্ধো, কিন্তু সযমেৰ অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধত্তা বুদ্ধোতি ৰুত্তং হোতি. অবুদ্ধিৰিহতত্তা বুদ্ধিপটিলাভা বুদ্ধোতি বুদ্ধি বুদ্ধং বোধোতি পরিযাযৰচনমেতং. তত্থ যথা নীলরত্তগুণযোগতো ‘‘নীলো পটো, রত্তো পটো’’তি ৰুচ্চতি, এৰং বুদ্ধিগুণযোগতো বুদ্ধোতি ঞাপেতুং ৰুত্তং হোতি. ততো পরং বুদ্ধোতি নেতং নামন্তি এৰমাদি অত্থমনুগতা অযং পঞ্ঞত্তীতি বোধনত্থং ৰুত্তন্তি এৰরূপেন নযেন সব্বেসং পদানং বুদ্ধসদ্দস্স সাধনসমত্থো অত্থো ৰেদিতব্বো.
অযং ব্যঞ্জনতোপি বুদ্ধৰিভাৰনা.
সরণগমনগমকৰিভাৰনা
ইদানি সরণগমনাদীসু হিংসতীতি সরণং, সরণগতানং তেনেৰ সরণগমনেন ভযং সন্তাসং দুক্খং দুগ্গতিং পরিক্কিলেসং হিংসতি ৰিধমতি নীহরতি নিরোধেতীতি অত্থো. অথ ৰা হিতে পৰত্তনেন অহিতা চ নিৰত্তনেন সত্তানং ভযং হিংসতীতি বুদ্ধো, ভৰকন্তারা উত্তরণেন অস্সাসদানেন চ ধম্মো, অপ্পকানম্পি কারানং ৰিপুলফলপটিলাভকরণেন সঙ্ঘো. তস্মা ইমিনাপি পরিযাযেন তং রতনত্তযং সরণং. তপ্পসাদতগ্গরুতাহি ৰিহতৰিদ্ধংসিতকিলেসো তপ্পরাযণতাকারপ্পৰত্তো অপরপ্পচ্চযো ৰা চিত্তুপ্পাদো সরণগমনং. তংসমঙ্গী সত্তো তং সরণং গচ্ছতি, ৰুত্তপ্পকারেন চিত্তুপ্পাদেন ‘‘এস মে সরণং, এস মে পরাযণ’’ন্তি এৰমেতং উপেতীতি অত্থো. উপেন্তো চ ‘‘এতে মযং, ভন্তে, ভগৰন্তং সরণং গচ্ছাম, ধম্মঞ্চ, উপাসকে নো ভগৰা ধারেতূ’’তি তপুস্সভল্লিকাদযো ৰিয সমাদানেন ৰা, ‘‘সত্থা মে, ভন্তে, ভগৰা, সাৰকোহমস্মী’’তি (সং. নি. ২.১৫৪) মহাকস্সপাদযো ৰিয সিস্সভাৰূপগমনেন ৰা, ‘‘এৰং ৰুত্তে ব্রহ্মাযু ব্রাহ্মণো উট্ঠাযাসনা একংসং উত্তরাসঙ্গং করিত্ৰা যেন ভগৰা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৰা তিক্খত্তুং উদানং উদানেসি ‘নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স. নমো তস্স…পে… সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’’’তি (ম. নি. ২.৩৮৮) ব্রহ্মাযুআদযো ৰিয তপ্পোণত্তেন ৰা, কম্মট্ঠানানুযোগিনো ৰিয অত্তসন্নিয্যাতনেন ৰা, অরিযপুগ্গলা ৰিয সরণগমনুপক্কিলেসসমুচ্ছেদেন ৰাতি অনেকপ্পকারং ৰিসযতো কিচ্চতো চ উপেতি.
অযং সরণগমনস্স গমকস্স চ ৰিভাৰনা.
ভেদাভেদফলদীপনা
ইদানি ‘‘ভেদাভেদং ফলঞ্চাপি, গমনীযঞ্চ দীপযে’’তি ৰুত্তানং ভেদাদীনং অযং দীপনা, এৰং সরণগতস্স পুগ্গলস্স দুৰিধো সরণগমনভেদো – সাৰজ্জো চ অনৰজ্জো চ. অনৰজ্জো কালকিরিযায, সাৰজ্জো অঞ্ঞসত্থরি ৰুত্তপ্পকারপ্পৰত্তিযা, তস্মিঞ্চ ৰুত্তপ্পকারৰিপরীতপ্পৰত্তিযা. সো দুৰিধোপি পুথুজ্জনানমেৰ. বুদ্ধগুণেসু অঞ্ঞাণসংসযমিচ্ছাঞাণপ্পৰত্তিযা অনাদরাদিপ্পৰত্তিযা চ তেসং সরণং সংকিলিট্ঠং হোতি. অরিযপুগ্গলা পন অভিন্নসরণা চেৰ অসংকিলিট্ঠসরণা চ হোন্তি. যথাহ ‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৰে, অনৰকাসো, যং দিট্ঠিসম্পন্নো পুগ্গলো অঞ্ঞং সত্থারং উদ্দিসেয্যা’’তি (অ. নি. ১.২৭৬; ম. নি. ৩.১২৮; ৰিভ. ৮০৯). পুথুজ্জনা তু যাৰদেৰ সরণভেদং ন পাপুণন্তি, তাৰদেৰ অভিন্নসরণা. সাৰজ্জোৰ নেসং সরণভেদো, সংকিলেসো চ অনিট্ঠফলদো হোতি. অনৰজ্জো অৰিপাকত্তা অফলো, অভেদো পন ফলতো ইট্ঠমেৰ ফলং দেতি.
যথাহ –
‘‘যেকেচি বুদ্ধং সরণং গতাসে, ন তে গমিস্সন্তি অপাযভূমিং;
পহায মানুসং দেহং, দেৰকাযং পরিপূরেস্সন্তী’’তি. (দী. নি. ২.৩৩২; সং. নি. ১.৩৭);
তত্র চ যে সরণগমনুপক্কিলেসসমুচ্ছেদেন সরণং গতা, তে অপাযং ন গমিস্সন্তি. ইতরে পন সরণগমনেন ন গমিস্সন্তীতি এৰং গাথায অধিপ্পাযো ৰেদিতব্বো.
অযং তাৰ ভেদাভেদফলদীপনা.
গমনীযদীপনা
গমনীযদীপনাযং চোদকো আহ – ‘‘বুদ্ধং সরণং গচ্ছামী’’তি এত্থ যো বুদ্ধং সরণং গচ্ছতি, এস বুদ্ধং ৰা গচ্ছেয্য সরণং ৰা, উভযথাপি চ একস্স ৰচনং নিরত্থকং. কস্মা? গমনকিরিযায কম্মদ্ৰযাভাৰতো. ন হেত্থ ‘‘অজং গামং নেতী’’তিআদীসু ৰিয দ্ৰিকম্মকত্তং অক্খরচিন্তকা ইচ্ছন্তি.
‘‘গচ্ছতেৰ পুব্বং দিসং, গচ্ছতি পচ্ছিমং দিস’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ১.১৫৯; ৩.৮৭) ৰিয সাত্থকমেৰাতি চে? ন, বুদ্ধসরণানং সমানাধিকরণভাৰস্সানধিপ্পেততো. এতেসঞ্হি সমানাধিকরণভাৰে অধিপ্পেতে পটিহতচিত্তোপি বুদ্ধং উপসঙ্কমন্তো বুদ্ধং সরণং গতো সিযা. যঞ্হি তং বুদ্ধোতি ৰিসেসিতং সরণং, তমেৰেস গতোতি. ‘‘এতং খো সরণং খেমং, এতং সরণমুত্তম’’ন্তি (ধ. প. ১৯২) ৰচনতো সমানাধিকরণত্তমেৰাতি চে? ন, তত্থেৰ তব্ভাৰতো. তত্থেৰ হি গাথাপদে এতং বুদ্ধাদিরতনত্তযং সরণগতানং ভযহরণত্তসঙ্খাতে সরণভাৰে অব্যভিচরণতো ‘‘খেমমুত্তমঞ্চ সরণ’’ন্তি অযং সমানাধিকরণভাৰো অধিপ্পেতো, অঞ্ঞত্থ তু গমিসম্বন্ধে সতি সরণগমনস্স অপ্পসিদ্ধিতো অনধিপ্পেতোতি অসাধকমেতং. ‘‘এতং সরণমাগম্ম, সব্বদুক্খা পমুচ্চতী’’তি এত্থ গমিসম্বন্ধেপি সরণগমনপসিদ্ধিতো সমানাধিকরণত্তমেৰাতি চে? ন পুব্বে ৰুত্তদোসপ্পসঙ্গতো. তত্রাপি হি সমানাধিকরণভাৰে সতি এতং বুদ্ধধম্মসঙ্ঘসরণং পটিহতচিত্তোপি আগম্ম সব্বদুক্খা পমুচ্চেয্যাতি এৰং পুব্বে ৰুত্তদোসপ্পসঙ্গো এৰ সিযা, ন চ নো দোসেন অত্থি অত্থোতি অসাধকমেতং. যথা ‘‘মমঞ্হি, আনন্দ, কল্যাণমিত্তং আগম্ম জাতিধম্মা সত্তা জাতিযা পরিমুচ্চন্তী’’তি (সং. নি. ১.১২৯) এত্থ ভগৰতো কল্যাণমিত্তস্স আনুভাৰেন পরিমুচ্চমানা সত্তা ‘‘কল্যাণমিত্তং আগম্ম পরিমুচ্চন্তী’’তি ৰুত্তা. এৰমিধাপি বুদ্ধধম্মসঙ্ঘস্স সরণস্সানুভাৰেন মুচ্চমানো ‘‘এতং সরণমাগম্ম, সব্বদুক্খা পমুচ্চতী’’তি ৰুত্তোতি এৰমেত্থ অধিপ্পাযো ৰেদিতব্বো.
এৰং সব্বথাপি ন বুদ্ধস্স গমনীযত্তং যুজ্জতি, ন সরণস্স, ন উভযেসং, ইচ্ছিতব্বঞ্চ গচ্ছামীতি নিদ্দিট্ঠস্স গমকস্স গমনীযং, ততো ৰত্তব্বা এত্থ যুত্তীতি. ৰুচ্চতে –
বুদ্ধোযেৰেত্থ গমনীযো, গমনাকারদস্সনত্থং তু তং সরণৰচনং, বুদ্ধং সরণন্তি গচ্ছামি. এস মে সরণং, এস মে পরাযণং, অঘস্স, তাতা, হিতস্স চ ৰিধাতাতি ইমিনা অধিপ্পাযেন এতং গচ্ছামি ভজামি সেৰামি পযিরুপাসামি, এৰং ৰা জানামি বুজ্ঝামীতি. যেসঞ্হি ধাতূনং গতিঅত্থো বুদ্ধিপি তেসং অত্থোতি. ইতি-সদ্দস্স অপ্পযোগা অযুত্তমিতি চে? তং ন. তত্থ সিযা – যদি চেত্থ এৰমত্থো ভৰেয্য, ততো ‘‘অনিচ্চং রূপং অনিচ্চং রূপন্তি যথাভূতং পজানাতী’’তি এৰমাদীসু (সং. নি. ৩.৫৫, ৮৫) ৰিয ইতি-সদ্দো পযুত্তো সিযা, ন চ পযুত্তো, তস্মা অযুত্তমেতন্তি. তঞ্চ ন, কস্মা? তদত্থসম্ভৰা. ‘‘যো চ বুদ্ধঞ্চ ধম্মঞ্চ সঙ্ঘঞ্চ সরণং গতো’’তি এৰমাদীসু (ধ. প. ১৯০) ৰিয ইধাপি ইতি-সদ্দস্স অত্থো সম্ভৰতি, ন চ ৰিজ্জমানত্থসম্ভৰা ইতি-সদ্দা সব্বত্থ পযুজ্জন্তি, অপ্পযুত্তস্সাপেত্থ পযুত্তস্স ৰিয ইতি-সদ্দস্স অত্থো ৰিঞ্ঞাতব্বো অঞ্ঞেসু চ এৰংজাতিকেসু, তস্মা অদোসো এৰ সোতি. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, তীহি সরণগমনেহি পব্বজ্জ’’ন্তিআদীসু (মহাৰ. ৩৪) সরণস্সেৰ গমনীযতো যং ৰুত্তং ‘‘গমনাকারদস্সনত্থং তু সরণৰচন’’ন্তি, তং ন যুত্তমিতি চে. তং নাযুত্তং. কস্মা? তদত্থসম্ভৰা এৰ. তত্রাপি হি তস্স অত্থো সম্ভৰতি, যতো পুব্বসদিসমেৰ অপ্পযুত্তোপি পযুত্তো ৰিয ৰেদিতব্বো. ইতরথা হি পুব্বে ৰুত্তদোসপ্পসঙ্গো এৰ সিযা, তস্মা যথানুসিট্ঠমেৰ গহেতব্বং.
অযং গমনীযদীপনা.
ধম্মসঙ্ঘসরণৰিভাৰনা
ইদানি যং ৰুত্তং ‘‘ধম্মং সরণমিচ্চাদি, দ্ৰযেপেস নযো মতো’’তি এত্থ ৰুচ্চতে – য্ৰাযং ‘‘বুদ্ধং সরণং গচ্ছামী’’তি এত্থ অত্থৰণ্ণনানযো ৰুত্তো, ‘‘ধম্মং সরণং গচ্ছামি, সঙ্ঘং সরণং গচ্ছামী’’তি এতস্মিম্পি পদদ্ৰযে এসোৰ ৰেদিতব্বো. তত্রাপি হি ধম্মসঙ্ঘানং অত্থতো ব্যঞ্জনতো চ ৰিভাৰনমত্তমেৰ অসদিসং, সেসং ৰুত্তসদিসমেৰ. যতো যদেৰেত্থ অসদিসং, তং ৰুচ্চতে – মগ্গফলনিব্বানানি ধম্মোতি একে. ভাৰিতমগ্গানং সচ্ছিকতনিব্বানানঞ্চ অপাযেসু অপতনভাৰেন ধারণতো পরমস্সাসৰিধানতো চ মগ্গৰিরাগা এৰ ইমস্মিং অত্থে ধম্মোতি অম্হাকং খন্তি, অগ্গপ্পসাদসুত্তঞ্চেৰ সাধকং. ৰুত্তঞ্চেত্থ ‘‘যাৰতা, ভিক্খৰে, ধম্মা সঙ্খতা, অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো তেসং অগ্গমক্খাযতী’’তি এৰমাদি (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৰু. ৯০).
চতুব্বিধঅরিযমগ্গসমঙ্গীনং চতুসামঞ্ঞফলসমধিৰাসিতখন্ধসন্তানানঞ্চ পুগ্গলানং সমূহো দিট্ঠিসীলসঙ্ঘাতেন সংহতত্তা সঙ্ঘো. ৰুত্তঞ্চেতং ভগৰতা –
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, আনন্দ, যে ৰো মযা ধম্মা অভিঞ্ঞা দেসিতা, সেয্যথিদং, চত্তারো সতিপট্ঠানা, চত্তারো সম্মপ্পধানা, চত্তারো ইদ্ধিপাদা, পঞ্চিন্দ্রিযানি, পঞ্চ বলানি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, পস্সসি নো ত্ৰং, আনন্দ, ইমেসু ধম্মেসু দ্ৰেপি ভিক্খূ নানাৰাদে’’তি (ম. নি. ৩.৪৩).
অযঞ্হি পরমত্থসঙ্ঘো সরণন্তি গমনীযো. সুত্তে চ ‘‘আহুনেয্যো পাহুনেয্যো দক্খিণেয্যো অঞ্জলিকরণীযো অনুত্তরং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্সা’’তি (ইতিৰু. ৯০; অ. নি. ৪.৩৪, ১৮১) ৰুত্তো. এতং পন সরণং গতস্স অঞ্ঞস্মিম্পি ভিক্খুসঙ্ঘে ৰা ভিক্খুনিসঙ্ঘে ৰা বুদ্ধপ্পমুখে ৰা সঙ্ঘে সম্মুতিসঙ্ঘে ৰা চতুৰগ্গাদিভেদে একপুগ্গলেপি ৰা ভগৰন্তং উদ্দিস্স পব্বজিতে ৰন্দনাদিকিরিযায সরণগমনং নেৰ ভিজ্জতি ন সংকিলিস্সতি, অযমেত্থ ৰিসেসো. ৰুত্তাৰসেসন্তু ইমস্স দুতিযস্স চ সরণগমনস্স ভেদাভেদাদিৰিধানং পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. অযং তাৰ ‘‘ধম্মং সরণমিচ্চাদি, দ্ৰযেপেস নযো মতো’’তি এতস্স ৰণ্ণনা.
অনুপুব্বৰৰত্থানকারণনিদ্দেসো
ইদানি অনুপুব্বৰৰত্থানে, কারণঞ্চ ৰিনিদ্দিসেতি এত্থ এতেসু চ তীসু সরণৰচনেসু সব্বসত্তানং অগ্গোতি কত্ৰা পঠমং বুদ্ধো, তপ্পভৰতো তদুপদেসিততো চ অনন্তরং ধম্মো, তস্স ধম্মস্স আধারকতো তদাসেৰনতো চ অন্তে সঙ্ঘো. সব্বসত্তানং ৰা হিতে নিযোজকোতি কত্ৰা পঠমং বুদ্ধো, তপ্পভৰতো সব্বসত্তহিতত্তা অনন্তরং ধম্মো, হিতাধিগমায পটিপন্নো অধিগতহিতো চাতি কত্ৰা অন্তে সঙ্ঘো সরণভাৰেন ৰৰত্থপেত্ৰা পকাসিতোতি এৰং অনুপুব্বৰৰত্থানে কারণঞ্চ ৰিনিদ্দিসে.
উপমাপকাসনা
ইদানি যম্পি ৰুত্তং ‘‘সরণত্তযমেতঞ্চ, উপমাহি পকাসযে’’তি, তম্পি ৰুচ্চতে – এত্থ পন পুণ্ণচন্দো ৰিয বুদ্ধো, চন্দকিরণনিকরো ৰিয তেন দেসিতো ধম্মো, পুণ্ণচন্দকিরণসমুপ্পাদিতপীণিতো লোকো ৰিয সঙ্ঘো. বালসূরিযো ৰিয বুদ্ধো, তস্স রস্মিজালমিৰ ৰুত্তপ্পকারো ধম্মো, তেন ৰিহতন্ধকারো লোকো ৰিয সঙ্ঘো. ৰনদাহকপুরিসো ৰিয বুদ্ধো, ৰনদহনগ্গি ৰিয কিলেসৰনদহনো ধম্মো, দড্ঢৰনত্তা খেত্তভূতো ৰিয ভূমিভাগো দড্ঢকিলেসত্তা পুঞ্ঞক্খেত্তভূতো সঙ্ঘো. মহামেঘো ৰিয বুদ্ধো, সলিলৰুট্ঠি ৰিয ধম্মো, ৰুট্ঠিনিপাতূপসমিতরেণু ৰিয জনপদো উপসমিতকিলেসরেণু সঙ্ঘো. সুসারথি ৰিয বুদ্ধো, অস্সাজানীযৰিনযূপাযো ৰিয ধম্মো, সুৰিনীতস্সাজানীযসমূহো ৰিয সঙ্ঘো. সব্বদিট্ঠিসল্লুদ্ধরণতো সল্লকত্তো ৰিয বুদ্ধো, সল্লুদ্ধরণূপাযো ৰিয ধম্মো, সমুদ্ধটসল্লো ৰিয জনো সমুদ্ধটদিট্ঠিসল্লো সঙ্ঘো. মোহপটলসমুপ্পাটনতো ৰা সালাকিযো ৰিয বুদ্ধো, পটলসমুপ্পাটনুপাযো ৰিয ধম্মো, সমুপ্পাটিতপটলো ৰিপ্পসন্নলোচনো ৰিয জনো সমুপ্পাটিতমোহপটলো ৰিপ্পসন্নঞাণলোচনো সঙ্ঘো. সানুসযকিলেসব্যাধিহরণসমত্থতায ৰা কুসলো ৰেজ্জো ৰিয বুদ্ধো, সম্মা পযুত্তভেসজ্জমিৰ ধম্মো, ভেসজ্জপযোগেন সমুপসন্তব্যাধি ৰিয জনসমুদাযো সমুপসন্তকিলেসব্যাধানুসযো সঙ্ঘো.
অথ ৰা সুদেসকো ৰিয বুদ্ধো, সুমগ্গো ৰিয খেমন্তভূমি ৰিয চ ধম্মো, মগ্গপ্পটিপন্নো খেমন্তভূমিপ্পত্তো ৰিয সঙ্ঘো. সুনাৰিকো ৰিয বুদ্ধো, নাৰা ৰিয ধম্মো, পারপ্পত্তো সম্পত্তিকো ৰিয জনো সঙ্ঘো. হিমৰা ৰিয বুদ্ধো, তপ্পভৰোসধমিৰ ধম্মো, ওসধূপভোগেন নিরামযো ৰিয জনো সঙ্ঘো. ধনদো ৰিয বুদ্ধো, ধনং ৰিয ধম্মো, যথাধিপ্পাযং লদ্ধধনো ৰিয জনো সম্মালদ্ধঅরিযধনো সঙ্ঘো. নিধিদস্সনকো ৰিয বুদ্ধো, নিধি ৰিয ধম্মো, নিধিপ্পত্তো ৰিয জনো সঙ্ঘো.
অপিচ অভযদো ৰিয ৰীরপুরিসো বুদ্ধো, অভযমিৰ ধম্মো, সম্পত্তাভযো ৰিয জনো অচ্চন্তসব্বভযো সঙ্ঘো. অস্সাসকো ৰিয বুদ্ধো, অস্সাসো ৰিয ধম্মো, অস্সত্থজনো ৰিয সঙ্ঘো. সুমিত্তো ৰিয বুদ্ধো, হিতূপদেসো ৰিয ধম্মো, হিতূপযোগেন পত্তসদত্থো ৰিয জনো সঙ্ঘো. ধনাকরো ৰিয বুদ্ধো, ধনসারো ৰিয ধম্মো, ধনসারূপভোগো ৰিয জনো সঙ্ঘো. রাজকুমারন্হাপকো ৰিয বুদ্ধো, সীসন্হানসলিলং ৰিয ধম্মো, সুন্হাতরাজকুমারৰগ্গো ৰিয সদ্ধম্মসলিলসুন্হাতো সঙ্ঘো. অলঙ্কারকারকো ৰিয বুদ্ধো, অলঙ্কারো ৰিয ধম্মো, অলঙ্কতরাজপুত্তগণো ৰিয সদ্ধম্মালঙ্কতো সঙ্ঘো. চন্দনরুক্খো ৰিয বুদ্ধো, তপ্পভৰগন্ধো ৰিয ধম্মো, চন্দনুপভোগেন সন্তপরিল়াহো ৰিয জনো সদ্ধম্মূপভোগেন সন্তপরিল়াহো সঙ্ঘো. দাযজ্জসম্পদানকো ৰিয পিতা বুদ্ধো, দাযজ্জং ৰিয ধম্মো, দাযজ্জহরো পুত্তৰগ্গো ৰিয সদ্ধম্মদাযজ্জহরো সঙ্ঘো. ৰিকসিতপদুমং ৰিয বুদ্ধো, তপ্পভৰমধু ৰিয ধম্মো, তদুপভোগীভমরগণো ৰিয সঙ্ঘো. এৰং সরণত্তযমেতঞ্চ, উপমাহি পকাসযে.
এত্তাৰতা চ যা পুব্বে ‘‘কেন কত্থ কদা কস্মা, ভাসিতং সরণত্তয’’ন্তিআদীহি চতূহি গাথাহি অত্থৰণ্ণনায মাতিকা নিক্খিত্তা, সা অত্থতো পকাসিতা হোতীতি.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দকপাঠ-অট্ঠকথায
সরণত্তযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. সিক্খাপদৰণ্ণনা
সিক্খাপদপাঠমাতিকা
এৰং সরণগমনেহি সাসনোতারং দস্সেত্ৰা সাসনং ওতিণ্ণেন উপাসকেন ৰা পব্বজিতেন ৰা যেসু সিক্খাপদেসু পঠমং সিক্খিতব্বং, তানি দস্সেতুং নিক্খিত্তস্স সিক্খাপদপাঠস্স ইদানি ৰণ্ণনত্থং অযং মাতিকা –
‘‘যেন যত্থ যদা যস্মা, ৰুত্তানেতানি তং নযং;
ৰত্ৰা কত্ৰা ৰৰত্থানং, সাধারণৰিসেসতো.
‘‘পকতিযা চ যং ৰজ্জং, ৰজ্জং পণ্ণত্তিযা চ যং;
ৰৰত্থপেত্ৰা তং কত্ৰা, পদানং ব্যঞ্জনত্থতো.
‘‘সাধারণানং সব্বেসং, সাধারণৰিভাৰনং;
অথ পঞ্চসু পুব্বেসু, ৰিসেসত্থপ্পকাসতো.
‘‘পাণাতিপাতপভুতি-হেকতানানতাদিতো;
আরম্মণাদানভেদা, মহাসাৰজ্জতো তথা.
‘‘পযোগঙ্গসমুট্ঠানা, ৰেদনামূলকম্মতো;
ৰিরমতো চ ফলতো, ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
‘‘যোজেতব্বং ততো যুত্তং, পচ্ছিমেস্ৰপি পঞ্চসু;
আৰেণিকঞ্চ ৰত্তব্বং, ঞেয্যা হীনাদিতাপি চা’’তি.
তত্থ এতানি পাণাতিপাতাৰেরমণীতিআদীনি দস সিক্খাপদানি ভগৰতা এৰ ৰুত্তানি, ন সাৰকাদীহি. তানি চ সাৰত্থিযং ৰুত্তানি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে আযস্মন্তং রাহুলং পব্বাজেত্ৰা কপিলৰত্থুতো সাৰত্থিং অনুপ্পত্তেন সামণেরানং সিক্খাপদৰৰত্থাপনত্থং. ৰুত্তং হেতং –
‘‘অথ খো ভগৰা কপিলৰত্থুস্মিং যথাভিরন্তং ৰিহরিত্ৰা যেন সাৰত্থি তেন চারিকং পক্কামি. অনুপুব্বেন চারিকং চরমানো যেন সাৰত্থি তদৰসরি. তত্র সুদং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন …পে… অথ খো সামণেরানং এতদহোসি – ‘কতি নু খো অম্হাকং সিক্খাপদানি, কত্থ চ অম্হেহি সিক্খিতব্ব’’’ন্তি. ভগৰতো এতমত্থং আরোচেসুং – ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, সামণেরানং দস সিক্খাপদানি, তেসু চ সামণেরেহি সিক্খিতুং, পাণাতিপাতাৰেরমণী…পে… জাতরূপরজতপটিগ্গহণা ৰেরমণী’’তি (মহাৰ. ১০৫).
তানেতানি ‘‘সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসূ’’তি (দী. নি. ১.১৯৩; ম. নি. ২.২৪; ৰিভ. ৫০৮) সুত্তানুসারেন সরণগমনেসু চ দস্সিতপাঠানুসারেন ‘‘পাণাতিপাতা ৰেরমণিসিক্খাপদং সমাদিযামী’’তি এৰং ৰাচনামগ্গং আরোপিতানীতি ৰেদিতব্বানি. এৰং তাৰ ‘‘যেন যত্থ যদা যস্মা, ৰুত্তানেতানি তং নযং ৰত্ৰা’’তি সো নযো দট্ঠব্বো.
সাধারণৰিসেসৰৰত্থানং
এত্থ চ আদিতো দ্ৰে চতুত্থপঞ্চমানি উপাসকানং সামণেরানঞ্চ সাধারণানি নিচ্চসীলৰসেন. উপোসথসীলৰসেন পন উপাসকানং সত্তমট্ঠমং চেকং অঙ্গং কত্ৰা সব্বপচ্ছিমৰজ্জানি সব্বানিপি সামণেরেহি সাধারণানি, পচ্ছিমং পন সামণেরানমেৰ ৰিসেসভূতন্তি এৰং সাধারণৰিসেসতো ৰৰত্থানং কাতব্বং. পুরিমানি চেত্থ পঞ্চ একন্তঅকুসলচিত্তসমুট্ঠানত্তা পাণাতিপাতাদীনং পকতিৰজ্জতো ৰেরমণিযা, সেসানি পণ্ণত্তিৰজ্জতোতি এৰং পকতিযা চ যং ৰজ্জং, ৰজ্জং পণ্ণত্তিযা চ যং, তং ৰৰত্থপেতব্বং.
সাধারণৰিভাৰনা
যস্মা চেত্থ ‘‘ৰেরমণিসিক্খাপদং সমাদিযামী’’তি এতানি সব্বসাধারণানি পদানি, তস্মা এতেসং পদানং ব্যঞ্জনতো চ অত্থতো চ অযং সাধারণৰিভাৰনা ৰেদিতব্বা –
তত্থ ব্যঞ্জনতো তাৰ ৰেরং মণতীতি ৰেরমণী, ৰেরং পজহতি, ৰিনোদেতি, ব্যন্তীকরোতি, অনভাৰং গমেতীতি অত্থো. ৰিরমতি ৰা এতায করণভূতায ৰেরম্হা পুগ্গলোতি, ৰিকারস্স ৰেকারং কত্ৰা ৰেরমণী. তেনেৰ চেত্থ ‘‘ৰেরমণিসিক্খাপদং ৰিরমণিসিক্খাপদ’’ন্তি দ্ৰিধা সজ্ঝাযং করোন্তি. সিক্খিতব্বাতি সিক্খা, পজ্জতে অনেনাতি পদং. সিক্খায পদং সিক্খাপদং, সিক্খায অধিগমূপাযোতি অত্থো. অথ ৰা মূলং নিস্সযো পতিট্ঠাতি ৰুত্তং হোতি. ৰেরমণী এৰ সিক্খাপদং ৰেরমণিসিক্খাপদং, ৰিরমণিসিক্খাপদং ৰা দুতিযেন নযেন. সম্মা আদিযামি সমাদিযামি, অৰীতিক্কমনাধিপ্পাযেন অখণ্ডকারিতায অচ্ছিদ্দকারিতায অসবলকারিতায চ আদিযামীতি ৰুত্তং হোতি.
অত্থতো পন ৰেরমণীতি কামাৰচরকুসলচিত্তসম্পযুত্তা ৰিরতি, সা পাণাতিপাতা ৰিরমন্তস্স ‘‘যা তস্মিং সমযে পাণাতিপাতা আরতি ৰিরতি পটিৰিরতি ৰেরমণী অকিরিযা অকরণং অনজ্ঝাপত্তি ৰেলাঅনতিক্কমো সেতুঘাতো’’তি এৰমাদিনা (ৰিভ. ৭০৪) নযেন ৰিভঙ্গে ৰুত্তা. কামঞ্চেসা ৰেরমণী নাম লোকুত্তরাপি অত্থি, ইধ পন সমাদিযামীতি ৰুত্তত্তা সমাদানৰসেন পৰত্তারহা, তস্মা সা ন হোতীতি কামাৰচরকুসলচিত্তসম্পযুত্তা ৰিরতীতি ৰুত্তা.
সিক্খাতি তিস্সো সিক্খা অধিসীলসিক্খা, অধিচিত্তসিক্খা, অধিপঞ্ঞাসিক্খাতি. ইমস্মিং পনত্থে সম্পত্তৰিরতিসীলং লোকিকা ৰিপস্সনা রূপারূপঝানানি অরিযমগ্গো চ সিক্খাতি অধিপ্পেতা. যথাহ –
‘‘কতমে ধম্মা সিক্খা? যস্মিং সমযে কামাৰচরং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি, সোমনস্সসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং…পে… তস্মিং সমযে ফস্সো হোতি…পে… অৰিক্খেপো হোতি, ইমে ধম্মা সিক্খা.
‘‘কতমে ধম্মা সিক্খা? যস্মিং সমযে রূপূপপত্তিযা মগ্গং ভাৰেতি ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি…পে… পঠমং ঝানং…পে… পঞ্চমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি…পে… অৰিক্খেপো হোতি, ইমে ধম্মা সিক্খা.
‘‘কতমে ধম্মা সিক্খা? যস্মিং সমযে অরূপপত্তিযা…পে… নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসহগতং…পে… অৰিক্খেপো হোতি, ইমে ধম্মা সিক্খা.
‘‘কতমে ধম্মা সিক্খা? যস্মিং সমযে লোকুত্তরং ঝানং ভাৰেতি নিয্যানিকং…পে… অৰিক্খেপো হোতি, ইমে ধম্মা সিক্খা’’তি (ৰিভ. ৭১২-৭১৩).
এতাসু সিক্খাসু যায কাযচি সিক্খায পদং অধিগমূপাযো, অথ ৰা মূলং নিস্সযো পতিট্ঠাতি সিক্খাপদং. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৰেন্তো বহুলীকরোন্তো’’তি এৰমাদি (সং. নি. ৫.১৮২). এৰমেত্থ সাধারণানং পদানং সাধারণা ব্যঞ্জনতো অত্থতো চ ৰিভাৰনা কাতব্বা.
পুরিমপঞ্চসিক্খাপদৰণ্ণনা
ইদানি যং ৰুত্তং – ‘‘অথ পঞ্চসু পুব্বেসু, ৰিসেসত্থপ্পকাসতো…পে… ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো’’তি, তত্থেতং ৰুচ্চতি – পাণাতিপাতোতি এত্থ তাৰ পাণোতি জীৰিতিন্দ্রিযপ্পটিবদ্ধা খন্ধসন্ততি, তং ৰা উপাদায পঞ্ঞত্তো সত্তো. তস্মিং পন পাণে পাণসঞ্ঞিনো তস্স পাণস্স জীৰিতিন্দ্রিযুপচ্ছেদকউপক্কমসমুট্ঠাপিকা কাযৰচীদ্ৰারানং অঞ্ঞতরদ্ৰারপ্পৰত্তা ৰধকচেতনা পাণাতিপাতো. অদিন্নাদানন্তি এত্থ অদিন্নন্তি পরপরিগ্গহিতং, যত্থ পরো যথাকামকারিতং আপজ্জন্তো অদণ্ডারহো অনুপৰজ্জো চ হোতি, তস্মিং পরপরিগ্গহিতে পরপরিগ্গহিতসঞ্ঞিনো তদাদাযকউপক্কমসমুট্ঠাপিকা কাযৰচীদ্ৰারানং অঞ্ঞতরদ্ৰারপ্পৰত্তা এৰ থেয্যচেতনা অদিন্নাদানং. অব্রহ্মচরিযন্তি অসেট্ঠচরিযং, দ্ৰযংদ্ৰযসমাপত্তিমেথুনপ্পটিসেৰনা কাযদ্ৰারপ্পৰত্তা অসদ্ধম্মপ্পটিসেৰনট্ঠানৰীতিক্কমচেতনা অব্রহ্মচরিযং. মুসাৰাদোতি এত্থ মুসাতি ৰিসংৰাদনপুরেক্খারস্স অত্থভঞ্জনকো ৰচীপযোগো কাযপযোগো ৰা, ৰিসংৰাদনাধিপ্পাযেন পনস্স পরৰিসংৰাদককাযৰচীপযোগসমুট্ঠাপিকা কাযৰচীদ্ৰারানমেৰ অঞ্ঞতরদ্ৰারপ্পৰত্তা মিচ্ছাচেতনা মুসাৰাদো. সুরামেরযমজ্জপমাদট্ঠানন্তি এত্থ পন সুরাতি পঞ্চ সুরা – পিট্ঠসুরা, পূৰসুরা, ওদনসুরা, কিণ্ণপক্খিত্তা, সম্ভারসংযুত্তা চাতি. মেরযম্পি পুপ্ফাসৰো, ফলাসৰো, গুল়াসৰো, মধ্ৰাসৰো, সম্ভারসংযুত্তো চাতি পঞ্চৰিধং. মজ্জন্তি তদুভযমেৰ মদনিযট্ঠেন মজ্জং, যং ৰা পনঞ্ঞম্পি কিঞ্চি অত্থি মদনিযং, যেন পীতেন মত্তো হোতি পমত্তো, ইদং ৰুচ্চতি মজ্জং. পমাদট্ঠানন্তি যায চেতনায তং পিৰতি অজ্ঝোহরতি, সা চেতনা মদপ্পমাদহেতুতো পমাদট্ঠানন্তি ৰুচ্চতি, যতো অজ্ঝোহরণাধিপ্পাযেন কাযদ্ৰারপ্পৰত্তা সুরামেরযমজ্জানং অজ্ঝোহরণচেতনা ‘‘সুরামেরযমজ্জপমাদট্ঠান’’ন্তি ৰেদিতব্বা. এৰং তাৰেত্থ পাণাতিপাতপ্পভুতীহি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
একতানানতাদিৰিনিচ্ছযং
একতানানতাদিতোতি এত্থ আহ – কিং পন ৰজ্ঝৰধকপ্পযোগচেতনাদীনং একতায পাণাতিপাতস্স অঞ্ঞস্স ৰা অদিন্নাদানাদিনো একত্তং, নানতায নানত্তং হোতি, উদাহু নোতি. কস্মা পনেতং ৰুচ্চতি? যদি তাৰ একতায একত্তং, অথ যদা একং ৰজ্ঝং বহূ ৰধকা ৰধেন্তি, একো ৰা ৰধকো বহুকে ৰজ্ঝে ৰধেতি, একেন ৰা সাহত্থিকাদিনা পযোগেন বহূ ৰজ্ঝা ৰধীযন্তি, একা ৰা চেতনা বহূনং ৰজ্ঝানং জীৰিতিন্দ্রিযুপচ্ছেদকপযোগং সমুট্ঠাপেতি, তদা একেন পাণাতিপাতেন ভৰিতব্বং. যদি পন নানতায নানত্তং. অথ যদা একো ৰধকো একস্সত্থায একং পযোগং করোন্তো বহূ ৰজ্ঝে ৰধেতি, বহূ ৰা ৰধকা দেৰদত্তযঞ্ঞদত্তসোমদত্তাদীনং বহূনমত্থায বহূ পযোগে করোন্তা একমেৰ দেৰদত্তং যঞ্ঞদত্তং সোমদত্তং ৰা ৰধেন্তি, বহূহি ৰা সাহত্থিকাদীহি পযোগেহি একো ৰজ্ঝো ৰধীযতি. বহূ ৰা চেতনা একস্সেৰ ৰজ্ঝস্স জীৰিতিন্দ্রিযুপচ্ছেদকপযোগং সমুট্ঠাপেন্তি, তদা বহূহি পাণাতিপাতেহি ভৰিতব্বং. উভযম্পি চেতমযুত্তং. অথ নেৰ এতেসং ৰজ্ঝাদীনং একতায একত্তং, নানতায নানত্তং, অঞ্ঞথেৰ তু একত্তং নানত্তঞ্চ হোতি, তং ৰত্তব্বং পাণাতিপাতস্স, এৰং সেসানম্পীতি.
ৰুচ্চতে – তত্থ তাৰ পাণাতিপাতস্স ন ৰজ্ঝৰধকাদীনং পচ্চেকমেকতায একতা, নানতায নানতা, কিন্তু ৰজ্ঝৰধকাদীনং যুগনন্ধমেকতায একতা, দ্ৰিন্নম্পি তু তেসং, ততো অঞ্ঞতরস্স ৰা নানতায নানতা. তথা হি বহূসু ৰধকেসু বহূহি সরক্খেপাদীহি একেন ৰা ওপাতখণনাদিনা পযোগেন বহূ ৰজ্ঝে ৰধেন্তেসুপি বহূ পাণাতিপাতা হোন্তি. একস্মিং ৰধকে একেন, বহূহি ৰা পযোগেহি তপ্পযোগসমুট্ঠাপিকায চ একায, বহূহি ৰা চেতনাহি বহূ ৰজ্ঝে ৰধেন্তেপি বহূ পাণাতিপাতা হোন্তি, বহূসু চ ৰধকেসু যথাৰুত্তপ্পকারেহি বহূহি, একেন ৰা পযোগেন একং ৰজ্ঝং ৰধেন্তেসুপি বহূ পাণাতিপাতা হোন্তি. এস নযো অদিন্নাদানাদীসুপীতি. এৰমেত্থ একতানানতাদিতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
আরম্মণতোতি পাণাতিপাতো চেত্থ জীৰিতিন্দ্রিযারম্মণো. অদিন্নাদানঅব্রহ্মচরিযসুরামেরযমজ্জপমাদট্ঠানানি রূপধম্মেসু রূপাযতনাদিঅঞ্ঞতরসঙ্খারারম্মণানি. মুসাৰাদো যস্স মুসা ভণতি, তমারভিত্ৰা পৰত্তনতো সত্তারম্মণো. অব্রহ্মচরিযম্পি সত্তারম্মণন্তি একে. অদিন্নাদানঞ্চ যদা সত্তো হরিতব্বো হোতি, তদা সত্তারম্মণন্তি. অপি চেত্থ সঙ্খারৰসেনেৰ সত্তারম্মণং, ন পণ্ণত্তিৰসেনাতি. এৰমেত্থ আরম্মণতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
আদানতোতি পাণাতিপাতাৰেরমণিসিক্খাপদাদীনি চেতানি সামণেরেন ভিক্খুসন্তিকে সমাদিন্নানেৰ সমাদিন্নানি হোন্তি, উপাসকেন পন অত্তনা সমাদিযন্তেনাপি সমাদিন্নানি হোন্তি, পরস্স সন্তিকে সমাদিযন্তেনাপি. একজ্ঝং সমাদিন্নানিপি সমাদিন্নানি হোন্তি, পচ্চেকং সমাদিন্নানিপি. কিন্তু নানং একজ্ঝং সমাদিযতো একাযেৰ ৰিরতি, একাৰ চেতনা হোতি, কিচ্চৰসেন পনেতাসং পঞ্চৰিধত্তং ৰিঞ্ঞাযতি. পচ্চেকং সমাদিযতো পন পঞ্চেৰ ৰিরতিযো, পঞ্চ চ চেতনা হোন্তীতি ৰেদিতব্বা. এৰমেত্থ আদানতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
ভেদতোতি সামণেরানঞ্চেত্থ একস্মিং ভিন্নে সব্বানিপি ভিন্নানি হোন্তি. পারাজিকট্ঠানিযানি হি তানি তেসং, যং তং ৰীতিক্কন্তং হোতি, তেনেৰ কম্মবদ্ধো. গহট্ঠানং পন একস্মিং ভিন্নে একমেৰ ভিন্নং হোতি, যতো তেসং তংসমাদানেনেৰ পুন পঞ্চঙ্গিকত্তং সীলস্স সম্পজ্জতি. অপরে পনাহু – ‘‘ৰিসুং ৰিসুং সমাদিন্নেসু একস্মিং ভিন্নে একমেৰ ভিন্নং হোতি, ‘পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং সীলং সমাদিযামী’তি এৰং পন একতো সমাদিন্নেসু একস্মিং ভিন্নে সেসানিপি সব্বানি ভিন্নানি হোন্তি. কস্মা? সমাদিন্নস্স অভিন্নত্তা, যং তং ৰীতিক্কন্তং, তেনেৰ কম্মবদ্ধো’’তি. এৰমেত্থ ভেদতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
মহাসাৰজ্জতোতি গুণৰিরহিতেসু তিরচ্ছানগতাদীসু পাণেসু খুদ্দকে পাণে পাণাতিপাতো অপ্পসাৰজ্জো, মহাসরীরে মহাসাৰজ্জো. কস্মা? পযোগমহন্ততায. পযোগসমত্তেপি ৰত্থুমহন্ততায. গুণৰন্তেসু পন মনুস্সাদীসু অপ্পগুণে পাণাতিপাতো অপ্পসাৰজ্জো, মহাগুণে মহাসাৰজ্জো. সরীরগুণানন্তু সমভাৰে সতি কিলেসানং উপক্কমানঞ্চ মুদুতায অপ্পসাৰজ্জতা, তিব্বতায মহাসাৰজ্জতা চ ৰেদিতব্বা. এস নযো সেসেসুপি. অপি চেত্থ সুরামেরযমজ্জপমাদট্ঠানমেৰ মহাসাৰজ্জং, ন তথা পাণাতিপাতাদযো. কস্মা? মনুস্সভূতস্সাপি উম্মত্তকভাৰসংৰত্তনেন অরিযধম্মন্তরাযকরণতোতি. এৰমেত্থ মহাসাৰজ্জতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
পযোগতোতি এত্থ চ পাণাতিপাতস্স সাহত্থিকো, আণত্তিকো, নিস্সগ্গিযো, থাৰরো, ৰিজ্জামযো, ইদ্ধিমযোতি ছপ্পযোগা. তত্থ কাযেন ৰা কাযপ্পটিবদ্ধেন ৰা পহরণং সাহত্থিকো পযোগো, সো উদ্দিস্সানুদ্দিস্সভেদতো দুৰিধো হোতি. তত্থ উদ্দিস্সকে যং উদ্দিস্স পহরতি, তস্সেৰ মরণেন কম্মুনা বজ্ঝতি. ‘‘যো কোচি মরতূ’’তি এৰং অনুদ্দিস্সকে পহারপচ্চযা যস্স কস্সচি মরণেন. উভযথাপি চ পহরিতমত্তে ৰা মরতু, পচ্ছা ৰা তেনেৰ রোগেন, পহরিতক্খণে এৰ কম্মুনা বজ্ঝতি. মরণাধিপ্পাযেন চ পহারং দত্ৰা তেন অমতস্স পুন অঞ্ঞেন চিত্তেন পহারে দিন্নে পচ্ছাপি যদি পঠমপহারেনেৰ মরতি, তদা এৰ কম্মুনা বদ্ধো হোতি. অথ দুতিযপহারেন, নত্থি পাণাতিপাতো. উভযেহি মতেপি পঠমপহারেনেৰ কম্মুনা বদ্ধো, উভযেহিপি অমতে নেৰত্থি পাণাতিপাতো. এস নযো বহুকেহিপি একস্স পহারে দিন্নে. তত্রাপি হি যস্স পহারেন মরতি, তস্সেৰ কম্মবদ্ধো হোতি.
অধিট্ঠহিত্ৰা পন আণাপনং আণত্তিকো পযোগো. তত্থপি সাহত্থিকে পযোগে ৰুত্তনযেনেৰ কম্মবদ্ধো অনুস্সরিতব্বো. ছব্বিধো চেত্থ নিযমো ৰেদিতব্বো –
‘‘ৰত্থু কালো চ ওকাসো, আৰুধং ইরিযাপথো;
কিরিযাৰিসেসোতি ইমে, ছ আণত্তিনিযামকা’’তি. (পাচি. অট্ঠ. ২.১৭৪);
তত্থ ৰত্থূতি মারেতব্বো পাণো. কালোতি পুব্বণ্হসাযন্হাদিকালো চ, যোব্বনথাৰরিযাদিকালো চ. ওকাসোতি গামো ৰা নিগমো ৰা ৰনং ৰা রচ্ছা ৰা সিঙ্ঘাটকং ৰাতি এৰমাদি. আৰুধন্তি অসি ৰা উসু ৰা সত্তি ৰাতি এৰমাদি. ইরিযাপথোতি মারেতব্বস্স মারকস্স চ ঠানং ৰা নিসজ্জা ৰাতি এৰমাদি.
কিরিযাৰিসেসোতি ৰিজ্ঝনং ৰা ছেদনং ৰা ভেদনং ৰা সঙ্খমুণ্ডিকং ৰাতি এৰমাদি. যদি হি ৰত্থুং ৰিসংৰাদেত্ৰা ‘‘যং মারেহী’’তি আণত্তো, ততো অঞ্ঞং মারেতি, আণাপকস্স নত্থি কম্মবদ্ধো. অথ ৰত্থুং অৰিসংৰাদেত্ৰা মারেতি, আণাপকস্স আণত্তিক্খণে আণত্তস্স মারণক্খণেতি উভযেসম্পি কম্মবদ্ধো. এস নযো কালাদীসুপি.
মারণত্থন্তু কাযেন ৰা কাযপ্পটিবদ্ধেন ৰা পহরণনিস্সজ্জনং নিস্সগ্গিযো পযোগো. সোপি উদ্দিস্সানুদ্দিস্সভেদতো দুৰিধো এৰ, কম্মবদ্ধো চেত্থ পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.
মারণত্থমেৰ ওপাতখণনং, অপস্সেনউপনিক্খিপনং, ভেসজ্জৰিসযন্তাদিপ্পযোজনং ৰা থাৰরো পযোগো. সোপি উদ্দিস্সানুদ্দিস্সভেদতো দুৰিধো, যতো তত্থপি পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ কম্মবদ্ধো ৰেদিতব্বো. অযন্তু ৰিসেসো – মূলট্ঠেন ওপাতাদীসু পরেসং মূলেন ৰা মুধা ৰা দিন্নেসুপি যদি তপ্পচ্চযা কোচি মরতি, মূলট্ঠস্সেৰ কম্মবদ্ধো. যদিপি চ তেন অঞ্ঞেন ৰা তত্থ ওপাতে ৰিনাসেত্ৰা ভূমিসমে কতেপি পংসুধোৰকা ৰা পংসুং গণ্হন্তা, মূলখণকা ৰা মূলানি খণন্তা আৰাটং করোন্তি, দেৰে ৰা ৰস্সন্তে কদ্দমো জাযতি, তত্থ চ কোচি ওতরিত্ৰা ৰা লগ্গিত্ৰা ৰা মরতি, মূলট্ঠস্সেৰ কম্মবদ্ধো. যদি পন যেন লদ্ধং, সো অঞ্ঞো ৰা তং ৰিত্থটতরং গম্ভীরতরং ৰা করোতি, তপ্পচ্চযাৰ কোচি মরতি, উভযেসম্পি কম্মবদ্ধো. যথা তু মূলানি মূলেহি সংসন্দন্তি, তথা তত্র থলে কতে মুচ্চতি. এৰং অপস্সেনাদীসুপি যাৰ তেসং পৰত্তি, তাৰ যথাসম্ভৰং কম্মবদ্ধো ৰেদিতব্বো.
মারণত্থং পন ৰিজ্জাপরিজপ্পনং ৰিজ্জামযো পযোগো. দাঠাৰুধাদীনং দাঠাকোটনাদিমিৰ মারণত্থং কম্মৰিপাকজিদ্ধিৰিকারকরণং ইদ্ধিমযো পযোগোতি. অদিন্নাদানস্স তু থেয্যপসয্হপটিচ্ছন্নপরিকপ্পকুসাৰহারৰসপ্পৰত্তা সাহত্থিকাণত্তিকাদযো পযোগা, তেসম্পি ৰুত্তানুসারেনেৰ পভেদো ৰেদিতব্বো. অব্রহ্মচরিযাদীনং তিণ্ণম্পি সাহত্থিকো এৰ পযোগো লব্ভতীতি. এৰমেত্থ পযোগতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
অঙ্গতোতি এত্থ চ পাণাতিপাতস্স পঞ্চ অঙ্গানি ভৰন্তি – পাণো চ হোতি, পাণসঞ্ঞী চ, ৰধকচিত্তঞ্চ পচ্চুপট্ঠিতং হোতি, ৰাযমতি, তেন চ মরতীতি. অদিন্নাদানস্সাপি পঞ্চেৰ – পরপরিগ্গহিতঞ্চ হোতি, পরপরিগ্গহিতসঞ্ঞী চ, থেয্যচিত্তঞ্চ পচ্চুপট্ঠিতং হোতি, ৰাযমতি, তেন চ আদাতব্বং আদানং গচ্ছতীতি. অব্রহ্মচরিযস্স পন চত্তারি অঙ্গানি ভৰন্তি – অজ্ঝাচরিযৰত্থু চ হোতি, তত্থ চ সেৰনচিত্তং পচ্চুপট্ঠিতং হোতি, সেৰনপচ্চযা পযোগঞ্চ সমাপজ্জতি, সাদিযতি চাতি, তথা পরেসং দ্ৰিন্নম্পি. তত্থ মুসাৰাদস্স তাৰ মুসা চ হোতি তং ৰত্থু, ৰিসংৰাদনচিত্তঞ্চ পচ্চুপট্ঠিতং হোতি, তজ্জো চ ৰাযামো, পরৰিসংৰাদনঞ্চ ৰিঞ্ঞাপযমানা ৰিঞ্ঞত্তি পৰত্ততীতি চত্তারি অঙ্গানি ৰেদিতব্বানি. সুরামেরযমজ্জপমাদট্ঠানস্স পন সুরাদীনঞ্চ অঞ্ঞতরং হোতি মদনীযপাতুকম্যতাচিত্তঞ্চ পচ্চুপট্ঠিতং হোতি, তজ্জঞ্চ ৰাযামং আপজ্জতি, পীতে চ পৰিসতীতি ইমানি চত্তারি অঙ্গানীতি. এৰমেত্থ অঙ্গতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
সমুট্ঠানতোতি পাণাতিপাতঅদিন্নাদানমুসাৰাদা চেত্থ কাযচিত্ততো, ৰাচাচিত্ততো, কাযৰাচাচিত্ততো চাতি তিসমুট্ঠানা হোন্তি. অব্রহ্মচরিযং কাযচিত্তৰসেন একসমুট্ঠানমেৰ. সুরামেরযমজ্জপমাদট্ঠানং কাযতো চ, কাযচিত্ততো চাতি দ্ৰিসমুট্ঠানন্তি. এৰমেত্থ সমুট্ঠানতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
ৰেদনাতোতি এত্থ চ পাণাতিপাতো দুক্খৰেদনাসম্পযুত্তোৰ. অদিন্নাদানং তীসু ৰেদনাসু অঞ্ঞতরৰেদনাসম্পযুত্তং, তথা মুসাৰাদো. ইতরানি দ্ৰে সুখায ৰা অদুক্খমসুখায ৰা ৰেদনায সম্পযুত্তানীতি. এৰমেত্থ ৰেদনাতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
মূলতোতি পাণাতিপাতো চেত্থ দোসমোহমূলো. অদিন্নাদানমুসাৰাদা লোভমোহমূলা ৰা দোসমোহমূলা ৰা. ইতরানি দ্ৰে লোভমোহমূলানীতি. এৰমেত্থ মূলতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
কম্মতোতি পাণাতিপাতঅদিন্নাদানঅব্রহ্মচরিযানি চেত্থ কাযকম্মমেৰ কম্মপথপ্পত্তানেৰ চ, মুসাৰাদো ৰচীকম্মমেৰ. যো পন অত্থভঞ্জকো, সো কম্মপথপ্পত্তো. ইতরো কম্মমেৰ. সুরামেরযমজ্জপমাদট্ঠানং কাযকম্মমেৰাতি. এৰমেত্থ কম্মতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
ৰিরমতোতি এত্থ আহ ‘‘পাণাতিপাতাদীহি ৰিরমন্তো কুতো ৰিরমতী’’তি? ৰুচ্চতে – সমাদানৰসেন তাৰ ৰিরমন্তো অত্তনো ৰা পরেসং ৰা পাণাতিপাতাদিঅকুসলতো ৰিরমতি. কিমারভিত্ৰা? যতো ৰিরমতি, তদেৰ. সম্পত্তৰসেনাপি ৰিরমন্তো ৰুত্তপ্পকারাকুসলতোৰ. কিমারভিত্ৰা? পাণাতিপাতাদীনং ৰুত্তারম্মণানেৰ. কেচি পন ভণন্তি ‘‘সুরামেরযমজ্জসঙ্খাতে সঙ্খারে আরভিত্ৰা সুরামেরযমজ্জপমাদট্ঠানা ৰিরমতি, সত্তসঙ্খারেসু যং পন অৰহরিতব্বং ভঞ্জিতব্বঞ্চ, তং আরভিত্ৰা অদিন্নাদানা মুসাৰাদা চ, সত্তেযেৰারভিত্ৰা পাণাতিপাতা অব্রহ্মচরিযা চা’’তি. তদঞ্ঞে ‘‘এৰং সন্তে ‘অঞ্ঞং চিন্তেন্তো অঞ্ঞং করেয্য, যঞ্চ পজহতি, তং ন জানেয্যা’তি এৰংদিট্ঠিকা হুত্ৰা অনিচ্ছমানা যদেৰ পজহতি, তং অত্তনো পাণাতিপাতাদিঅকুসলমেৰারভিত্ৰা ৰিরমতী’’তি ৰদন্তি. তদযুত্তং. কস্মা? তস্স পচ্চুপ্পন্নাভাৰতো বহিদ্ধাভাৰতো চ. সিক্খাপদানঞ্হি ৰিভঙ্গপাঠে ‘‘পঞ্চন্নং সিক্খাপদানং কতি কুসলা…পে… কতি অরণা’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘কুসলাযেৰ, সিযা সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা’’তি (ৰিভ. ৭১৬) এৰং পৰত্তমানে ৰিস্সজ্জনে ‘‘পচ্চুপ্পন্নারম্মণা’’তি চ ‘‘বহিদ্ধারম্মণা’’তি চ এৰং পচ্চুপ্পন্নবহিদ্ধারম্মণত্তং ৰুত্তং, তং অত্তনো পাণাতিপাতাদিঅকুসলং আরভিত্ৰা ৰিরমন্তস্স ন যুজ্জতি. যং পন ৰুত্তং – ‘‘অঞ্ঞং চিন্তেন্তো অঞ্ঞং করেয্য, যঞ্চ পজহতি, তং ন জানেয্যা’’তি. তত্থ ৰুচ্চতে – ন কিচ্চসাধনৰসেন পৰত্তেন্তো অঞ্ঞং চিন্তেন্তো অঞ্ঞং করোতীতি ৰা, যঞ্চ পজহতি, তং ন জানাতীতি ৰা ৰুচ্চতি.
‘‘আরভিত্ৰান অমতং, জহন্তো সব্বপাপকে;
নিদস্সনঞ্চেত্থ ভৰে, মগ্গট্ঠোরিযপুগ্গলো’’তি.
এৰমেত্থ ৰিরমতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
ফলতোতি সব্বে এৰ চেতে পাণাতিপাতাদযো দুগ্গতিফলনিব্বত্তকা হোন্তি, সুগতিযঞ্চ অনিট্ঠাকন্তামনাপৰিপাকনিব্বত্তকা হোন্তি, সম্পরাযে দিট্ঠধম্মে এৰ চ অৰেসারজ্জাদিফলনিব্বত্তকা. অপিচ ‘‘যো সব্বলহুসো পাণাতিপাতস্স ৰিপাকো মনুস্সভূতস্স অপ্পাযুকসংৰত্তনিকো হোতী’’তি (অ. নি. ৮.৪০) এৰমাদিনা নযেনেত্থ ফলতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
অপি চেত্থ পাণাতিপাতাদিৰেরমণীনম্পি সমুট্ঠানৰেদনামূলকম্মফলতো ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো. তত্থাযং ৰিঞ্ঞাপনা – সব্বা এৰ চেতা ৰেরমণিযো চতূহি সমুট্ঠহন্তি কাযতো, কাযচিত্ততো, ৰাচাচিত্ততো, কাযৰাচাচিত্ততো চাতি. সব্বা এৰ চ সুখৰেদনাসম্পযুত্তা ৰা, অদুক্খমসুখৰেদনাসম্পযুত্তা ৰা, অলোভাদোসমূলা ৰা অলোভাদোসামোহমূলা ৰা. চতস্সোপি চেত্থ কাযকম্মং, মুসাৰাদাৰেরমণী ৰচীকম্মং, মগ্গক্খণে চ চিত্ততোৰ সমুট্ঠহন্তি, সব্বাপি মনোকম্মং.
পাণাতিপাতা ৰেরমণিযা চেত্থ অঙ্গপচ্চঙ্গসম্পন্নতা আরোহপরিণাহসম্পত্তিতা জৰসম্পত্তিতা সুপ্পতিট্ঠিতপাদতা চারুতা মুদুতা সুচিতা সূরতা মহব্বলতা ৰিস্সত্থৰচনতা লোকপিযতা নেলতা অভেজ্জপরিসতা অচ্ছম্ভিতা দুপ্পধংসিতা পরূপক্কমেন অমরণতা অনন্তপরিৰারতা সুরূপতা সুসণ্ঠানতা অপ্পাবাধতা অসোকিতা পিযেহি মনাপেহি সদ্ধিং অৰিপ্পযোগতা দীঘাযুকতাতি এৰমাদীনি ফলানি.