যানীধাতিগাথাত্তযৰণ্ণনা
১৬. অথ সক্কো দেৰানমিন্দো ‘‘ভগৰতা রতনত্তযগুণং নিস্সায সচ্চৰচনং পযুঞ্জমানেন নাগরস্স সোত্থি কতা, মযাপি নাগরস্স সোত্থিত্থং রতনত্তযগুণং নিস্সায কিঞ্চি ৰত্তব্ব’’ন্তি চিন্তেত্ৰা অৰসানে গাথাত্তযং অভাসি ‘‘যানীধ ভূতানী’’তি তত্থ যস্মা বুদ্ধো যথা লোকহিতত্থায উস্সুক্কং আপন্নেহি আগন্তব্বং, তথা আগততো যথা চ তেহি গন্তব্বং, তথা গততো যথা চ তেহি আজানিতব্বং, তথা আজাননতো, যথা চ জানিতব্বং, তথা জাননতো, যঞ্চ তথেৰ হোতি, তস্স গদনতো চ ‘‘তথাগতো’’তি ৰুচ্চতি. যস্মা চ সো দেৰমনুস্সেহি পুপ্ফগন্ধাদিনা বহি নিব্বত্তেন উপকারকেন, ধম্মানুধম্মপটিপত্তাদিনা চ অত্তনি নিব্বত্তেন অতিৰিয পূজিতো, তস্মা সক্কো দেৰানমিন্দো সব্বং দেৰপরিসং অত্তনা সদ্ধিং সম্পিণ্ডেত্ৰা আহ ‘‘তথাগতং দেৰমনুস্সপূজিতং, বুদ্ধং নমস্সাম সুৰত্থি হোতূ’’তি.
১৭. যস্মা পন ধম্মে মগ্গধম্মো যথা যুগনদ্ধসমথৰিপস্সনাবলেন গন্তব্বং কিলেসপক্খং সমুচ্ছিন্দন্তেন, তথা গতোতি তথাগতো. নিব্বানধম্মোপি যথা গতো পঞ্ঞায পটিৰিদ্ধো সব্বদুক্খপ্পটিৰিঘাতায সম্পজ্জতি, বুদ্ধাদীহি তথা অৰগতো, তস্মা ‘‘তথাগতো’’ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি. যস্মা চ সঙ্ঘোপি যথা অত্তহিতায পটিপন্নেহি গন্তব্বং তেন তেন মগ্গেন, তথা গতোতি ‘‘তথাগতো’’ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি. তস্মা অৰসেসগাথাদ্ৰযেপি তথাগতং ধম্মং নমস্সাম সুৰত্থি হোতু, তথাগতং সঙ্ঘং নমস্সাম সুৰত্থি হোতূতি ৰুত্তং. সেসং ৰুত্তনযমেৰাতি.
এৰং সক্কো দেৰানমিন্দো ইমং গাথাত্তযং ভাসিত্ৰা ভগৰন্তং পদক্খিণং কত্ৰা দেৰপুরমেৰ গতো সদ্ধিং দেৰপরিসায. ভগৰা পন তদেৰ রতনসুত্তং দুতিযদিৰসেপি দেসেসি, পুন চতুরাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো অহোসি, এৰং যাৰ সত্তমদিৰসং দেসেসি, দিৰসে দিৰসে তথেৰ ধম্মাভিসমযো অহোসি. ভগৰা অড্ঢমাসমেৰ ৰেসালিযং ৰিহরিত্ৰা রাজূনং ‘‘গচ্ছামা’’তি পটিৰেদেসি. ততো রাজানো দিগুণেন সক্কারেন পুন তীহি দিৰসেহি ভগৰন্তং গঙ্গাতীরং নযিংসু. গঙ্গায নিব্বত্তা নাগরাজানো চিন্তেসুং ‘‘মনুস্সা তথাগতস্স সক্কারং করোন্তি, মযং কিং ন করিস্সামা’’তি সুৰণ্ণরজতমণিমযা নাৰাযো মাপেত্ৰা সুৰণ্ণরজতমণিমযে এৰ পল্লঙ্কে পঞ্ঞপেত্ৰা পঞ্চৰণ্ণপদুমসঞ্ছন্নং উদকং করিত্ৰা ‘‘অম্হাকং অনুগ্গহং করোথা’’তি ভগৰন্তং যাচিংসু. ভগৰা অধিৰাসেত্ৰা রতননাৰমারূল়্হো, পঞ্চ চ ভিক্খুসতানি পঞ্চসতং নাৰাযো অভিরূল়্হা. নাগরাজানো ভগৰন্তং সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন নাগভৰনং পৰেসেসুং. তত্র সুদং ভগৰা সব্বরত্তিং নাগপরিসায ধম্মং দেসেসি. দুতিযদিৰসে দিব্বেহি খাদনীযভোজনীযেহি মহাদানং অকংসু, ভগৰা অনুমোদিত্ৰা নাগভৰনা নিক্খমি.
ভূমট্ঠা দেৰা ‘‘মনুস্সা চ নাগা চ তথাগতস্স সক্কারং করোন্তি, মযং কিং ন করিস্সামা’’তি চিন্তেত্ৰা ৰনপ্পগুম্বরুক্খপব্বতাদীসু ছত্তাতিছত্তানি উক্খিপিংসু. এতেনেৰ উপাযেন যাৰ অকনিট্ঠব্রহ্মভৰনং, তাৰ মহাসক্কারৰিসেসো নিব্বত্তি. বিম্বিসারোপি লিচ্ছৰীহি আগতকালে কতসক্কারতো দিগুণমকাসি. পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ পঞ্চহি দিৰসেহি ভগৰন্তং রাজগহং আনেসি.
রাজগহমনুপ্পত্তে ভগৰতি পচ্ছাভত্তং মণ্ডলমাল়ে সন্নিপতিতানং ভিক্খূনং অযমন্তরকথা উদপাদি ‘‘অহো বুদ্ধস্স ভগৰতো আনুভাৰো, যং উদ্দিস্স গঙ্গায ওরতো চ পারতো চ অট্ঠযোজনো ভূমিভাগো নিন্নঞ্চ থলঞ্চ সমং কত্ৰা ৰালুকায ওকিরিত্ৰা পুপ্ফেহি সঞ্ছন্নো, যোজনপ্পমাণং গঙ্গায উদকং নানাৰণ্ণেহি পদুমেহি সঞ্ছন্নং, যাৰ অকনিট্ঠভৰনং, তাৰ ছত্তাতিছত্তানি উস্সিতানী’’তি. ভগৰা তং পৰত্তিং ঞত্ৰা গন্ধকুটিতো নিক্খমিত্ৰা তঙ্খণানুরূপেন পাটিহারিযেন গন্ত্ৰা মণ্ডলমাল়ে পঞ্ঞত্তৰরবুদ্ধাসনে নিসীদি. নিসজ্জ খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি. ভিক্খূ সব্বং আরোচেসুং ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘ন, ভিক্খৰে, অযং পূজাৰিসেসো ময্হং বুদ্ধানুভাৰেন নিব্বত্তো, ন নাগদেৰব্রহ্মানুভাৰেন, অপিচ খো পুব্বে অপ্পমত্তকপরিচ্চাগানুভাৰেন নিব্বত্তো’’তি. ভিক্খূ আহংসু ‘‘ন মযং, ভন্তে, তং অপ্পমত্তকং পরিচ্চাগং জানাম, সাধু নো ভগৰা তথা কথেতু, যথা মযং তং জানেয্যামা’’তি.
ভগৰা আহ – ভূতপুব্বং, ভিক্খৰে, তক্কসিলাযং সঙ্খো নাম ব্রাহ্মণো অহোসি. তস্স পুত্তো সুসীমো নাম মাণৰো সোল়সৰস্সুদ্দেসিকো ৰযেন. সো একদিৰসং পিতরং উপসঙ্কমিত্ৰা অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. অথ তং পিতা আহ ‘‘কিং, তাত, সুসীমা’’তি? সো আহ ‘‘ইচ্ছামহং, তাত, বারাণসিং গন্ত্ৰা সিপ্পং উগ্গহেতু’’ন্তি. ‘‘তেন হি, তাত, সুসীম, অসুকো নাম ব্রাহ্মণো মম সহাযকো, তস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা উগ্গণ্হাহী’’তি কহাপণসহস্সং অদাসি. সো তং গহেত্ৰা মাতাপিতরো অভিৰাদেত্ৰা অনুপুব্বেন বারাণসিং গন্ত্ৰা উপচারযুত্তেন ৰিধিনা আচরিযং উপসঙ্কমিত্ৰা অভিৰাদেত্ৰা অত্তানং নিৰেদেসি. আচরিযো ‘‘মম সহাযকস্স পুত্তো’’তি মাণৰং সম্পটিচ্ছিত্ৰা সব্বং পাহুনেয্যৰত্তমকাসি. সো অদ্ধানকিলমথং ৰিনোদেত্ৰা তং কহাপণসহস্সং আচরিযস্স পাদমূলে ঠপেত্ৰা সিপ্পং উগ্গহেতুং ওকাসং যাচি. আচরিযো ওকাসং কত্ৰা উগ্গণ্হাপেসি.
সো লহুঞ্চ গণ্হন্তো, বহুঞ্চ গণ্হন্তো, গহিতগহিতঞ্চ সুৰণ্ণভাজনে পক্খিত্ততেলমিৰ অৰিনস্সমানং ধারেন্তো, দ্ৰাদসৰস্সিকং সিপ্পং কতিপযমাসেনেৰ পরিযোসাপেসি. সো সজ্ঝাযং করোন্তো আদিমজ্ঝংযেৰ পস্সতি, নো পরিযোসানং. অথ আচরিযং উপসঙ্কমিত্ৰা আহ ‘‘ইমস্স সিপ্পস্স আদিমজ্ঝমেৰ পস্সামি, নো পরিযোসান’’ন্তি. আচরিযো আহ ‘‘অহম্পি, তাত, এৰমেৰা’’তি. অথ কো, আচরিয, ইমস্স সিপ্পস্স পরিযোসানং জানাতীতি? ইসিপতনে, তাত, ইসযো অত্থি, তে জানেয্যুন্তি. তে উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছামি, আচরিযাতি? পুচ্ছ, তাত, যথাসুখন্তি. সো ইসিপতনং গন্ত্ৰা পচ্চেকবুদ্ধে উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছি ‘‘অপি, ভন্তে, পরিযোসানং জানাথা’’তি? আম, আৰুসো, জানামাতি. তং মম্পি সিক্খাপেথাতি. তেন হাৰুসো, পব্বজাহি, ন সক্কা অপব্বজিতেন সিক্খাপেতুন্তি. সাধু, ভন্তে, পব্বাজেথ ৰা মং, যং ৰা ইচ্ছথ, তং কত্ৰা পরিযোসানং জানাপেথাতি. তে তং পব্বাজেত্ৰা কম্মট্ঠানে নিযোজেতুং অসমত্থা ‘‘এৰং তে নিৰাসেতব্বং, এৰং পারুপিতব্ব’’ন্তিআদিনা নযেন আভিসমাচারিকং সিক্খাপেসুং. সো তত্থ সিক্খন্তো উপনিস্সযসম্পন্নত্তা ন চিরেনেৰ পচ্চেকবোধিং অভিসম্বুজ্ঝি. সকলবারাণসিযং ‘‘সুসীমপচ্চেকবুদ্ধো’’তি পাকটো অহোসি লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তো সম্পন্নপরিৰারো. সো অপ্পাযুকসংৰত্তনিকস্স কম্মস্স কতত্তা ন চিরেনেৰ পরিনিব্বাযি. তস্স পচ্চেকবুদ্ধা চ মহাজনকাযো চ সরীরকিচ্চং কত্ৰা ধাতুযো গহেত্ৰা নগরদ্ৰারে থূপং পতিট্ঠাপেসুং.
অথ খো সঙ্খো ব্রাহ্মণো ‘‘পুত্তো মে চিরগতো, ন চস্স পৰত্তিং জানামী’’তি পুত্তং দট্ঠুকামো তক্কসিলায নিক্খমিত্ৰা অনুপুব্বেন বারাণসিং গন্ত্ৰা মহাজনকাযং সন্নিপতিতং দিস্ৰা ‘‘অদ্ধা বহূসু একোপি মে পুত্তস্স পৰত্তিং জানিস্সতী’’তি চিন্তেন্তো উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছি ‘‘সুসীমো নাম মাণৰো ইধ আগতো অত্থি, অপি নু তস্স পৰত্তিং জানাথা’’তি? তে ‘‘আম, ব্রাহ্মণ, জানাম, ইমস্মিং নগরে ব্রাহ্মণস্স সন্তিকে তিণ্ণং ৰেদানং পারগূ হুত্ৰা পচ্চেকবুদ্ধানং সন্তিকে পব্বজিত্ৰা পচ্চেকবুদ্ধো হুত্ৰা অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযি, অযমস্স থূপো পতিট্ঠাপিতো’’তি আহংসু. সো ভূমিং হত্থেন পহরিত্ৰা রোদিত্ৰা চ পরিদেৰিত্ৰা চ তং চেতিযঙ্গণং গন্ত্ৰা তিণানি উদ্ধরিত্ৰা উত্তরসাটকেন ৰালুকং আনেত্ৰা পচ্চেকবুদ্ধচেতিযঙ্গণে ওকিরিত্ৰা কমণ্ডলুতো উদকেন সমন্ততো ভূমিং পরিপ্ফোসিত্ৰা ৰনপুপ্ফেহি পূজং কত্ৰা উত্তরসাটকেন পটাকং আরোপেত্ৰা থূপস্স উপরি অত্তনো ছত্তং বন্ধিত্ৰা পক্কামীতি.
এৰং অতীতং দেসেত্ৰা জাতকং পচ্চুপ্পন্নেন অনুসন্ধেন্তো ভিক্খূনং ধম্মকথং কথেসি. ‘‘সিযা খো পন ৰো, ভিক্খৰে, এৰমস্স ‘অঞ্ঞো নূন তেন সমযেন সঙ্খো ব্রাহ্মণো অহোসী’তি, ন খো পনেতং এৰং দট্ঠব্বং, অহং তেন সমযেন সঙ্খো ব্রাহ্মণো অহোসিং, মযা সুসীমস্স পচ্চেকবুদ্ধস্স চেতিযঙ্গণে তিণানি উদ্ধটানি, তস্স মে কম্মস্স নিস্সন্দেন অট্ঠযোজনমগ্গং ৰিগতখাণুকণ্টকং কত্ৰা সমং সুদ্ধমকংসু. মযা তত্থ ৰালুকা ওকিণ্ণা, তস্স মে নিস্সন্দেন অট্ঠযোজনমগ্গে ৰালুকং ওকিরিংসু. মযা তত্থ ৰনকুসুমেহি পূজা কতা, তস্স মে নিস্সন্দেন নৰযোজনে মগ্গে থলে চ উদকে চ নানাপুপ্ফেহি পুপ্ফসন্থরমকংসু. মযা তত্থ কমণ্ডলুদকেন ভূমি পরিপ্ফোসিতা, তস্স মে নিস্সন্দেন ৰেসালিযং পোক্খরৰস্সং ৰস্সি. মযা তস্মিং চেতিযে পটাকা আরোপিতা, ছত্তঞ্চ বদ্ধং, তস্স মে নিস্সন্দেন যাৰ অকনিট্ঠভৰনা পটাকা চ আরোপিতা, ছত্তাতিছত্তানি চ উস্সিতানি. ইতি খো, ভিক্খৰে, অযং ময্হং পূজাৰিসেসো নেৰ বুদ্ধানুভাৰেন নিব্বত্তো, ন নাগদেৰব্রহ্মানুভাৰেন, অপিচ খো অপ্পমত্তকপরিচ্চাগানুভাৰেন নিব্বত্তো’’তি. ধম্মকথাপরিযোসানে ইমং গাথমভাসি –
‘‘মত্তাসুখপরিচ্চাগা, পস্সে চে ৰিপুলং সুখং;
চজে মত্তাসুখং ধীরো, সম্পস্সং ৰিপুলং সুখ’’ন্তি. (ধ. প. ২৯০);
পরমত্থজোতিকায খুদ্দকপাঠ-অট্ঠকথায
রতনসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.