গন্থারম্ভকথা

বুদ্ধং সরণং গচ্ছামি;

ধম্মং সরণং গচ্ছামি;

সঙ্ঘং সরণং গচ্ছামীতি.

অযং সরণগমননিদ্দেসো খুদ্দকানং আদি.

ইমস্স দানি অত্থং পরমত্থজোতিকায খুদ্দকট্ঠকথায ৰিৰরিতুং ৰিভজিতুং উত্তানীকাতুং ইদং ৰুচ্চতি –

উত্তমং ৰন্দনেয্যানং, ৰন্দিত্ৰা রতনত্তযং;

খুদ্দকানং করিস্সামি, কেসঞ্চি অত্থৰণ্ণনং.

খুদ্দকানং গম্ভীরত্তা, কিঞ্চাপি অতিদুক্করা;

ৰণ্ণনা মাদিসেনেসা, অবোধন্তেন সাসনং.

অজ্জাপি তু অব্বোচ্ছিন্নো, পুব্বাচরিযনিচ্ছযো;

তথেৰ চ ঠিতং যস্মা, নৰঙ্গং সত্থুসাসনং.

তস্মাহং কাতুমিচ্ছামি, অত্থসংৰণ্ণনং ইমং;

সাসনঞ্চেৰ নিস্সায, পোরাণঞ্চ ৰিনিচ্ছযং.

সদ্ধম্মবহুমানেন, নাত্তুক্কংসনকম্যতা;

নাঞ্ঞেসং ৰম্ভনত্থায, তং সুণাথ সমাহিতাতি.

খুদ্দকৰৰত্থানং

তত্থ ‘‘খুদ্দকানং করিস্সামি, কেসঞ্চি অত্থৰণ্ণন’’ন্তি ৰুত্তত্তা খুদ্দকানি তাৰ ৰৰত্থপেত্ৰা পচ্ছা অত্থৰণ্ণনং করিস্সামি. খুদ্দকানি নাম খুদ্দকনিকাযস্স একদেসো, খুদ্দকনিকাযো নাম পঞ্চন্নং নিকাযানং একদেসো. পঞ্চ নিকাযা নাম –

দীঘমজ্ঝিমসংযুত্ত, অঙ্গুত্তরিকখুদ্দকা;

নিকাযা পঞ্চ গম্ভীরা, ধম্মতো অত্থতো চিমে.

তত্থ ব্রহ্মজালসুত্তাদীনি চতুত্তিংস সুত্তানি দীঘনিকাযো. মূলপরিযাযসুত্তাদীনি দিযড্ঢসতং দ্ৰে চ সুত্তানি মজ্ঝিমনিকাযো. ওঘতরণসুত্তাদীনি সত্ত সুত্তসহস্সানি সত্ত চ সুত্তসতানি দ্ৰাসট্ঠি চ সুত্তানি সংযুত্তনিকাযো. চিত্তপরিযাদানসুত্তাদীনি নৰ সুত্তসহস্সানি পঞ্চ চ সুত্তসতানি সত্তপঞ্ঞাসঞ্চ সুত্তানি অঙ্গুত্তরনিকাযো. খুদ্দকপাঠো, ধম্মপদং, উদানং, ইতিৰুত্তকং, সুত্তনিপাতো, ৰিমানৰত্থু, পেতৰত্থু, থেরগাথা, থেরীগাথা, জাতকং, নিদ্দেসো, পটিসম্ভিদা, অপদানং, বুদ্ধৰংসো, চরিযাপিটকং, ৰিনযাভিধম্মপিটকানি, ঠপেত্ৰা ৰা চত্তারো নিকাযে অৰসেসং বুদ্ধৰচনং খুদ্দকনিকাযো.

কস্মা পনেস খুদ্দকনিকাযোতি ৰুচ্চতি? বহূনং খুদ্দকানং ধম্মক্খন্ধানং সমূহতো নিৰাসতো চ. সমূহনিৰাসা হি ‘‘নিকাযো’’তি ৰুচ্চন্তি. ‘‘নাহং, ভিক্খৰে, অঞ্ঞং একনিকাযম্পি সমনুপস্সামি এৰং চিত্তং, যথযিদং, ভিক্খৰে, তিরচ্ছানগতা পাণা (সং. নি. ৩.১০০). পোণিকনিকাযো, চিক্খল্লিকনিকাযো’’তি এৰমাদীনি চেত্থ সাধকানি সাসনতো লোকতো চ. অযমস্স খুদ্দকনিকাযস্স একদেসো. ইমানি সুত্তন্তপিটকপরিযাপন্নানি অত্থতো ৰিৰরিতুং ৰিভজিতুং উত্তানীকাতুঞ্চ অধিপ্পেতানি খুদ্দকানি, তেসম্পি খুদ্দকানং সরণসিক্খাপদদ্ৰত্তিংসাকারকুমারপঞ্হমঙ্গলসুত্ত- রতনসুত্ততিরোকুট্টনিধিকণ্ডমেত্তসুত্তানং ৰসেন নৰপ্পভেদো খুদ্দকপাঠো আদি আচরিযপরম্পরায ৰাচনামগ্গং আরোপিতৰসেন ন ভগৰতা ৰুত্তৰসেন. ভগৰতা হি ৰুত্তৰসেন –

‘‘অনেকজাতিসংসারং, সন্ধাৰিস্সং অনিব্বিসং;

গহকারং গৰেসন্তো, দুক্খা জাতি পুনপ্পুনং.

‘‘গহকারক দিট্ঠোসি, পুন গেহং ন কাহসি;

সব্বা তে ফাসুকা ভগ্গা, গহকূটং ৰিসঙ্খতং;

ৰিসঙ্খারগতং চিত্তং, তণ্হানং খযমজ্ঝগা’’তি. (ধ. প. ১৫৩-১৫৪) –

ইদং গাথাদ্ৰযং সব্বস্সাপি বুদ্ধৰচনস্স আদি. তঞ্চ মনসাৰ ৰুত্তৰসেন, ন ৰচীভেদং কত্ৰা ৰুত্তৰসেন. ৰচীভেদং পন কত্ৰা ৰুত্তৰসেন –

‘‘যদা হৰে পাতুভৰন্তি ধম্মা,

আতাপিনো ঝাযতো ব্রাহ্মণস্স;

অথস্স কঙ্খা ৰপযন্তি সব্বা,

যতো পজানাতি সহেতুধম্ম’’ন্তি. (উদা. ১; মহাৰ. ১) –

অযং গাথা আদি. তস্মা য্ৰাযং নৰপ্পভেদো খুদ্দকপাঠো ইমেসং খুদ্দকানং আদি, তস্স আদিতো পভুতি অত্থসংৰণ্ণনং আরভিস্সামি.

নিদানসোধনং

তস্স চাযমাদি ‘‘বুদ্ধং সরণং গচ্ছামি, ধম্মং সরণং গচ্ছামি, সঙ্ঘং সরণং গচ্ছামী’’তি. তস্সাযং অত্থৰণ্ণনায মাতিকা –

‘‘কেন কত্থ কদা কস্মা, ভাসিতং সরণত্তযং;

কস্মা চিধাদিতো ৰুত্ত, মৰুত্তমপি আদিতো.

‘‘নিদানসোধনং কত্ৰা, এৰমেত্থ ততো পরং;

বুদ্ধং সরণগমনং, গমকঞ্চ ৰিভাৰযে.

‘‘ভেদাভেদং ফলঞ্চাপি, গমনীযঞ্চ দীপযে;

ধম্মং সরণমিচ্চাদি, দ্ৰযেপেস নযো মতো.

‘‘অনুপুব্বৰৰত্থানে, কারণঞ্চ ৰিনিদ্দিসে;

সরণত্তযমেতঞ্চ, উপমাহি পকাসযে’’তি.

তত্থ পঠমগাথায তাৰ ইদং সরণত্তযং কেন ভাসিতং, কত্থ ভাসিতং, কদা ভাসিতং, কস্মা ভাসিতং অৰুত্তমপিচাদিতো তথাগতেন কস্মা ইধাদিতো ৰুত্তন্তি পঞ্চ পঞ্হা.

তেসং ৰিস্সজ্জনা কেন ভাসিতন্তি ভগৰতা ভাসিতং, ন সাৰকেহি, ন ইসীহি, ন দেৰতাহি. কত্থাতি বারাণসিযং ইসিপতনে মিগদাযে. কদাতি আযস্মন্তে যসে সদ্ধিং সহাযকেহি অরহত্তং পত্তে একসট্ঠিযা অরহন্তেসু বহুজনহিতায লোকে ধম্মদেসনং করোন্তেসু. কস্মাতি পব্বজ্জত্থঞ্চ উপসম্পদত্থঞ্চ. যথাহ –

‘‘এৰঞ্চ পন, ভিক্খৰে, পব্বাজেতব্বো উপসম্পাদেতব্বো. পঠমং কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদাপেত্ৰা একংসং উত্তরাসঙ্গং কারাপেত্ৰা ভিক্খূনং পাদে ৰন্দাপেত্ৰা উক্কুটিকং নিসীদাপেত্ৰা অঞ্জলিং পগ্গণ্হাপেত্ৰা ‘এৰং ৰদেহী’তি ৰত্তব্বো ‘বুদ্ধং সরণং গচ্ছামি, ধম্মং সরণং গচ্ছামি, সঙ্ঘং সরণং গচ্ছামী’’’তি (মহাৰ. ৩৪).

কস্মা চিধাদিতো ৰুত্তন্তি ইদঞ্চ নৰঙ্গং সত্থুসাসনং তীহি পিটকেহি সঙ্গণ্হিত্ৰা ৰাচনামগ্গং আরোপেন্তেহি পুব্বাচরিযেহি যস্মা ইমিনা মগ্গেন দেৰমনুস্সা উপাসকভাৰেন ৰা পব্বজিতভাৰেন ৰা সাসনং ওতরন্তি, তস্মা সাসনোতারস্স মগ্গভূতত্তা ইধ খুদ্দকপাঠে আদিতো ৰুত্তন্তি ঞাতব্বং.

কতং নিদানসোধনং.