১. সরণত্তযৰণ্ণনা
বুদ্ধৰিভাৰনা
ইদানি যং ৰুত্তং ‘‘বুদ্ধং সরণগমনং, গমকঞ্চ ৰিভাৰযে’’তি, তত্থ সব্বধম্মেসু অপ্পটিহতঞাণনিমিত্তানুত্তরৰিমোক্খাধিগমপরিভাৰিতং খন্ধসন্তানমুপাদায, পঞ্ঞত্তিতো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানং ৰা সচ্চাভিসম্বোধিমুপাদায পঞ্ঞত্তিতো সত্তৰিসেসো বুদ্ধো. যথাহ –
‘‘বুদ্ধোতি যো সো ভগৰা সযম্ভূ অনাচরিযকো পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু সামং সচ্চানি অভিসম্বুজ্ঝি, তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতং পত্তো, বলেসু চ ৰসীভাৰ’’ন্তি (মহানি. ১৯২; চূল়নি. পারাযনত্থুতিগাথানিদ্দেস ৯৭; পটি. ম. ১.১৬১).
অযং তাৰ অত্থতো বুদ্ধৰিভাৰনা.
ব্যঞ্জনতো পন ‘‘বুজ্ঝিতাতি বুদ্ধো, বোধেতাতি বুদ্ধো’’তি এৰমাদিনা নযেন ৰেদিতব্বো. ৰুত্তঞ্চেতং –
‘‘বুদ্ধোতি কেনট্ঠেন বুদ্ধো? বুজ্ঝিতা সচ্চানীতি বুদ্ধো, বোধেতা পজাযাতি বুদ্ধো, সব্বঞ্ঞুতায বুদ্ধো, সব্বদস্সাৰিতায বুদ্ধো, অনঞ্ঞনেয্যতায বুদ্ধো, ৰিকসিতায বুদ্ধো, খীণাসৰসঙ্খাতেন বুদ্ধো, নিরুপক্কিলেসসঙ্খাতেন বুদ্ধো, একন্তৰীতরাগোতি বুদ্ধো, একন্তৰীতদোসোতি বুদ্ধো, একন্তৰীতমোহোতি বুদ্ধো, একন্তনিক্কিলেসোতি বুদ্ধো, একাযনমগ্গং গতোতি বুদ্ধো, একো অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি বুদ্ধো, অবুদ্ধিৰিহতত্তা বুদ্ধিপটিলাভা বুদ্ধো. বুদ্ধোতি নেতং নামং মাতরা কতং, ন পিতরা কতং, ন ভাতরা কতং, ন ভগিনিযা কতং, ন মিত্তামচ্চেহি কতং, ন ঞাতিসালোহিতেহি কতং, ন সমণব্রাহ্মণেহি কতং, ন দেৰতাহি কতং, ৰিমোক্খন্তিকমেতং বুদ্ধানং ভগৰন্তানং বোধিযা মূলে সহ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স পটিলাভা সচ্ছিকা পঞ্ঞত্তি যদিদং বুদ্ধো’’তি (মহানি. ১৯২; চূল়নি. পারাযনত্থুতিগাথানিদ্দেস ৯৭; পটি. ম. ১.১৬২).
এত্থ চ যথা লোকে অৰগন্তা অৰগতোতি ৰুচ্চতি, এৰং বুজ্ঝিতা সচ্চানীতি বুদ্ধো. যথা পণ্ণসোসা ৰাতা পণ্ণসুসাতি ৰুচ্চন্তি, এৰং বোধেতা পজাযাতি বুদ্ধো. সব্বঞ্ঞুতায বুদ্ধোতি সব্বধম্মবুজ্ঝনসমত্থায বুদ্ধিযা বুদ্ধোতি ৰুত্তং হোতি. সব্বদস্সাৰিতায বুদ্ধোতি সব্বধম্মবোধনসমত্থায বুদ্ধিযা বুদ্ধোতি ৰুত্তং হোতি. অনঞ্ঞনেয্যতায বুদ্ধোতি অঞ্ঞেন অবোধিতো সযমেৰ বুদ্ধত্তা বুদ্ধোতি ৰুত্তং হোতি. ৰিকসিতায বুদ্ধোতি নানাগুণৰিকসনতো পদুমমিৰ ৰিকসনট্ঠেন বুদ্ধোতি ৰুত্তং হোতি. খীণাসৰসঙ্খাতেন বুদ্ধোতি এৰমাদীহি চিত্তসঙ্কোচকরধম্মপহানতো নিদ্দাক্খযৰিবুদ্ধো পুরিসো ৰিয সব্বকিলেসনিদ্দাক্খযৰিবুদ্ধত্তা বুদ্ধোতি ৰুত্তং হোতি. একাযনমগ্গং গতোতি বুদ্ধোতি বুদ্ধিযত্থানং গমনত্থপরিযাযতো যথা মগ্গং গতোপি পুরিসো গতোতি ৰুচ্চতি, এৰং একাযনমগ্গং গতত্তাপি বুদ্ধোতি ৰুচ্চতীতি দস্সেতুং ৰুত্তং. একো অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি বুদ্ধোতি ন পরেহি বুদ্ধত্তা বুদ্ধো, কিন্তু সযমেৰ অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধত্তা বুদ্ধোতি ৰুত্তং হোতি. অবুদ্ধিৰিহতত্তা বুদ্ধিপটিলাভা বুদ্ধোতি বুদ্ধি বুদ্ধং বোধোতি পরিযাযৰচনমেতং. তত্থ যথা নীলরত্তগুণযোগতো ‘‘নীলো পটো, রত্তো পটো’’তি ৰুচ্চতি, এৰং বুদ্ধিগুণযোগতো বুদ্ধোতি ঞাপেতুং ৰুত্তং হোতি. ততো পরং বুদ্ধোতি নেতং নামন্তি এৰমাদি অত্থমনুগতা অযং পঞ্ঞত্তীতি বোধনত্থং ৰুত্তন্তি এৰরূপেন নযেন সব্বেসং পদানং বুদ্ধসদ্দস্স সাধনসমত্থো অত্থো ৰেদিতব্বো.
অযং ব্যঞ্জনতোপি বুদ্ধৰিভাৰনা.
সরণগমনগমকৰিভাৰনা
ইদানি সরণগমনাদীসু হিংসতীতি সরণং, সরণগতানং তেনেৰ সরণগমনেন ভযং সন্তাসং দুক্খং দুগ্গতিং পরিক্কিলেসং হিংসতি ৰিধমতি নীহরতি নিরোধেতীতি অত্থো. অথ ৰা হিতে পৰত্তনেন অহিতা চ নিৰত্তনেন সত্তানং ভযং হিংসতীতি বুদ্ধো, ভৰকন্তারা উত্তরণেন অস্সাসদানেন চ ধম্মো, অপ্পকানম্পি কারানং ৰিপুলফলপটিলাভকরণেন সঙ্ঘো. তস্মা ইমিনাপি পরিযাযেন তং রতনত্তযং সরণং. তপ্পসাদতগ্গরুতাহি ৰিহতৰিদ্ধংসিতকিলেসো তপ্পরাযণতাকারপ্পৰত্তো অপরপ্পচ্চযো ৰা চিত্তুপ্পাদো সরণগমনং. তংসমঙ্গী সত্তো তং সরণং গচ্ছতি, ৰুত্তপ্পকারেন চিত্তুপ্পাদেন ‘‘এস মে সরণং, এস মে পরাযণ’’ন্তি এৰমেতং উপেতীতি অত্থো. উপেন্তো চ ‘‘এতে মযং, ভন্তে, ভগৰন্তং সরণং গচ্ছাম, ধম্মঞ্চ, উপাসকে নো ভগৰা ধারেতূ’’তি তপুস্সভল্লিকাদযো ৰিয সমাদানেন ৰা, ‘‘সত্থা মে, ভন্তে, ভগৰা, সাৰকোহমস্মী’’তি (সং. নি. ২.১৫৪) মহাকস্সপাদযো ৰিয সিস্সভাৰূপগমনেন ৰা, ‘‘এৰং ৰুত্তে ব্রহ্মাযু ব্রাহ্মণো উট্ঠাযাসনা একংসং উত্তরাসঙ্গং করিত্ৰা যেন ভগৰা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৰা তিক্খত্তুং উদানং উদানেসি ‘নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স. নমো তস্স…পে… সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’’’তি (ম. নি. ২.৩৮৮) ব্রহ্মাযুআদযো ৰিয তপ্পোণত্তেন ৰা, কম্মট্ঠানানুযোগিনো ৰিয অত্তসন্নিয্যাতনেন ৰা, অরিযপুগ্গলা ৰিয সরণগমনুপক্কিলেসসমুচ্ছেদেন ৰাতি অনেকপ্পকারং ৰিসযতো কিচ্চতো চ উপেতি.
অযং সরণগমনস্স গমকস্স চ ৰিভাৰনা.
ভেদাভেদফলদীপনা
ইদানি ‘‘ভেদাভেদং ফলঞ্চাপি, গমনীযঞ্চ দীপযে’’তি ৰুত্তানং ভেদাদীনং অযং দীপনা, এৰং সরণগতস্স পুগ্গলস্স দুৰিধো সরণগমনভেদো – সাৰজ্জো চ অনৰজ্জো চ. অনৰজ্জো কালকিরিযায, সাৰজ্জো অঞ্ঞসত্থরি ৰুত্তপ্পকারপ্পৰত্তিযা, তস্মিঞ্চ ৰুত্তপ্পকারৰিপরীতপ্পৰত্তিযা. সো দুৰিধোপি পুথুজ্জনানমেৰ. বুদ্ধগুণেসু অঞ্ঞাণসংসযমিচ্ছাঞাণপ্পৰত্তিযা অনাদরাদিপ্পৰত্তিযা চ তেসং সরণং সংকিলিট্ঠং হোতি. অরিযপুগ্গলা পন অভিন্নসরণা চেৰ অসংকিলিট্ঠসরণা চ হোন্তি. যথাহ ‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৰে, অনৰকাসো, যং দিট্ঠিসম্পন্নো পুগ্গলো অঞ্ঞং সত্থারং উদ্দিসেয্যা’’তি (অ. নি. ১.২৭৬; ম. নি. ৩.১২৮; ৰিভ. ৮০৯). পুথুজ্জনা তু যাৰদেৰ সরণভেদং ন পাপুণন্তি, তাৰদেৰ অভিন্নসরণা. সাৰজ্জোৰ নেসং সরণভেদো, সংকিলেসো চ অনিট্ঠফলদো হোতি. অনৰজ্জো অৰিপাকত্তা অফলো, অভেদো পন ফলতো ইট্ঠমেৰ ফলং দেতি.
যথাহ –
‘‘যেকেচি বুদ্ধং সরণং গতাসে, ন তে গমিস্সন্তি অপাযভূমিং;
পহায মানুসং দেহং, দেৰকাযং পরিপূরেস্সন্তী’’তি. (দী. নি. ২.৩৩২; সং. নি. ১.৩৭);
তত্র চ যে সরণগমনুপক্কিলেসসমুচ্ছেদেন সরণং গতা, তে অপাযং ন গমিস্সন্তি. ইতরে পন সরণগমনেন ন গমিস্সন্তীতি এৰং গাথায অধিপ্পাযো ৰেদিতব্বো.
অযং তাৰ ভেদাভেদফলদীপনা.
গমনীযদীপনা
গমনীযদীপনাযং চোদকো আহ – ‘‘বুদ্ধং সরণং গচ্ছামী’’তি এত্থ যো বুদ্ধং সরণং গচ্ছতি, এস বুদ্ধং ৰা গচ্ছেয্য সরণং ৰা, উভযথাপি চ একস্স ৰচনং নিরত্থকং. কস্মা? গমনকিরিযায কম্মদ্ৰযাভাৰতো. ন হেত্থ ‘‘অজং গামং নেতী’’তিআদীসু ৰিয দ্ৰিকম্মকত্তং অক্খরচিন্তকা ইচ্ছন্তি.
‘‘গচ্ছতেৰ পুব্বং দিসং, গচ্ছতি পচ্ছিমং দিস’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ১.১৫৯; ৩.৮৭) ৰিয সাত্থকমেৰাতি চে? ন, বুদ্ধসরণানং সমানাধিকরণভাৰস্সানধিপ্পেততো. এতেসঞ্হি সমানাধিকরণভাৰে অধিপ্পেতে পটিহতচিত্তোপি বুদ্ধং উপসঙ্কমন্তো বুদ্ধং সরণং গতো সিযা. যঞ্হি তং বুদ্ধোতি ৰিসেসিতং সরণং, তমেৰেস গতোতি. ‘‘এতং খো সরণং খেমং, এতং সরণমুত্তম’’ন্তি (ধ. প. ১৯২) ৰচনতো সমানাধিকরণত্তমেৰাতি চে? ন, তত্থেৰ তব্ভাৰতো. তত্থেৰ হি গাথাপদে এতং বুদ্ধাদিরতনত্তযং সরণগতানং ভযহরণত্তসঙ্খাতে সরণভাৰে অব্যভিচরণতো ‘‘খেমমুত্তমঞ্চ সরণ’’ন্তি অযং সমানাধিকরণভাৰো অধিপ্পেতো, অঞ্ঞত্থ তু গমিসম্বন্ধে সতি সরণগমনস্স অপ্পসিদ্ধিতো অনধিপ্পেতোতি অসাধকমেতং. ‘‘এতং সরণমাগম্ম, সব্বদুক্খা পমুচ্চতী’’তি এত্থ গমিসম্বন্ধেপি সরণগমনপসিদ্ধিতো সমানাধিকরণত্তমেৰাতি চে? ন পুব্বে ৰুত্তদোসপ্পসঙ্গতো. তত্রাপি হি সমানাধিকরণভাৰে সতি এতং বুদ্ধধম্মসঙ্ঘসরণং পটিহতচিত্তোপি আগম্ম সব্বদুক্খা পমুচ্চেয্যাতি এৰং পুব্বে ৰুত্তদোসপ্পসঙ্গো এৰ সিযা, ন চ নো দোসেন অত্থি অত্থোতি অসাধকমেতং. যথা ‘‘মমঞ্হি, আনন্দ, কল্যাণমিত্তং আগম্ম জাতিধম্মা সত্তা জাতিযা পরিমুচ্চন্তী’’তি (সং. নি. ১.১২৯) এত্থ ভগৰতো কল্যাণমিত্তস্স আনুভাৰেন পরিমুচ্চমানা সত্তা ‘‘কল্যাণমিত্তং আগম্ম পরিমুচ্চন্তী’’তি ৰুত্তা. এৰমিধাপি বুদ্ধধম্মসঙ্ঘস্স সরণস্সানুভাৰেন মুচ্চমানো ‘‘এতং সরণমাগম্ম, সব্বদুক্খা পমুচ্চতী’’তি ৰুত্তোতি এৰমেত্থ অধিপ্পাযো ৰেদিতব্বো.
এৰং সব্বথাপি ন বুদ্ধস্স গমনীযত্তং যুজ্জতি, ন সরণস্স, ন উভযেসং, ইচ্ছিতব্বঞ্চ গচ্ছামীতি নিদ্দিট্ঠস্স গমকস্স গমনীযং, ততো ৰত্তব্বা এত্থ যুত্তীতি. ৰুচ্চতে –
বুদ্ধোযেৰেত্থ গমনীযো, গমনাকারদস্সনত্থং তু তং সরণৰচনং, বুদ্ধং সরণন্তি গচ্ছামি. এস মে সরণং, এস মে পরাযণং, অঘস্স, তাতা, হিতস্স চ ৰিধাতাতি ইমিনা অধিপ্পাযেন এতং গচ্ছামি ভজামি সেৰামি পযিরুপাসামি, এৰং ৰা জানামি বুজ্ঝামীতি. যেসঞ্হি ধাতূনং গতিঅত্থো বুদ্ধিপি তেসং অত্থোতি. ইতি-সদ্দস্স অপ্পযোগা অযুত্তমিতি চে? তং ন. তত্থ সিযা – যদি চেত্থ এৰমত্থো ভৰেয্য, ততো ‘‘অনিচ্চং রূপং অনিচ্চং রূপন্তি যথাভূতং পজানাতী’’তি এৰমাদীসু (সং. নি. ৩.৫৫, ৮৫) ৰিয ইতি-সদ্দো পযুত্তো সিযা, ন চ পযুত্তো, তস্মা অযুত্তমেতন্তি. তঞ্চ ন, কস্মা? তদত্থসম্ভৰা. ‘‘যো চ বুদ্ধঞ্চ ধম্মঞ্চ সঙ্ঘঞ্চ সরণং গতো’’তি এৰমাদীসু (ধ. প. ১৯০) ৰিয ইধাপি ইতি-সদ্দস্স অত্থো সম্ভৰতি, ন চ ৰিজ্জমানত্থসম্ভৰা ইতি-সদ্দা সব্বত্থ পযুজ্জন্তি, অপ্পযুত্তস্সাপেত্থ পযুত্তস্স ৰিয ইতি-সদ্দস্স অত্থো ৰিঞ্ঞাতব্বো অঞ্ঞেসু চ এৰংজাতিকেসু, তস্মা অদোসো এৰ সোতি. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, তীহি সরণগমনেহি পব্বজ্জ’’ন্তিআদীসু (মহাৰ. ৩৪) সরণস্সেৰ গমনীযতো যং ৰুত্তং ‘‘গমনাকারদস্সনত্থং তু সরণৰচন’’ন্তি, তং ন যুত্তমিতি চে. তং নাযুত্তং. কস্মা? তদত্থসম্ভৰা এৰ. তত্রাপি হি তস্স অত্থো সম্ভৰতি, যতো পুব্বসদিসমেৰ অপ্পযুত্তোপি পযুত্তো ৰিয ৰেদিতব্বো. ইতরথা হি পুব্বে ৰুত্তদোসপ্পসঙ্গো এৰ সিযা, তস্মা যথানুসিট্ঠমেৰ গহেতব্বং.
অযং গমনীযদীপনা.
ধম্মসঙ্ঘসরণৰিভাৰনা
ইদানি যং ৰুত্তং ‘‘ধম্মং সরণমিচ্চাদি, দ্ৰযেপেস নযো মতো’’তি এত্থ ৰুচ্চতে – য্ৰাযং ‘‘বুদ্ধং সরণং গচ্ছামী’’তি এত্থ অত্থৰণ্ণনানযো ৰুত্তো, ‘‘ধম্মং সরণং গচ্ছামি, সঙ্ঘং সরণং গচ্ছামী’’তি এতস্মিম্পি পদদ্ৰযে এসোৰ ৰেদিতব্বো. তত্রাপি হি ধম্মসঙ্ঘানং অত্থতো ব্যঞ্জনতো চ ৰিভাৰনমত্তমেৰ অসদিসং, সেসং ৰুত্তসদিসমেৰ. যতো যদেৰেত্থ অসদিসং, তং ৰুচ্চতে – মগ্গফলনিব্বানানি ধম্মোতি একে. ভাৰিতমগ্গানং সচ্ছিকতনিব্বানানঞ্চ অপাযেসু অপতনভাৰেন ধারণতো পরমস্সাসৰিধানতো চ মগ্গৰিরাগা এৰ ইমস্মিং অত্থে ধম্মোতি অম্হাকং খন্তি, অগ্গপ্পসাদসুত্তঞ্চেৰ সাধকং. ৰুত্তঞ্চেত্থ ‘‘যাৰতা, ভিক্খৰে, ধম্মা সঙ্খতা, অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো তেসং অগ্গমক্খাযতী’’তি এৰমাদি (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৰু. ৯০).
চতুব্বিধঅরিযমগ্গসমঙ্গীনং চতুসামঞ্ঞফলসমধিৰাসিতখন্ধসন্তানানঞ্চ পুগ্গলানং সমূহো দিট্ঠিসীলসঙ্ঘাতেন সংহতত্তা সঙ্ঘো. ৰুত্তঞ্চেতং ভগৰতা –
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, আনন্দ, যে ৰো মযা ধম্মা অভিঞ্ঞা দেসিতা, সেয্যথিদং, চত্তারো সতিপট্ঠানা, চত্তারো সম্মপ্পধানা, চত্তারো ইদ্ধিপাদা, পঞ্চিন্দ্রিযানি, পঞ্চ বলানি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, পস্সসি নো ত্ৰং, আনন্দ, ইমেসু ধম্মেসু দ্ৰেপি ভিক্খূ নানাৰাদে’’তি (ম. নি. ৩.৪৩).
অযঞ্হি পরমত্থসঙ্ঘো সরণন্তি গমনীযো. সুত্তে চ ‘‘আহুনেয্যো পাহুনেয্যো দক্খিণেয্যো অঞ্জলিকরণীযো অনুত্তরং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্সা’’তি (ইতিৰু. ৯০; অ. নি. ৪.৩৪, ১৮১) ৰুত্তো. এতং পন সরণং গতস্স অঞ্ঞস্মিম্পি ভিক্খুসঙ্ঘে ৰা ভিক্খুনিসঙ্ঘে ৰা বুদ্ধপ্পমুখে ৰা সঙ্ঘে সম্মুতিসঙ্ঘে ৰা চতুৰগ্গাদিভেদে একপুগ্গলেপি ৰা ভগৰন্তং উদ্দিস্স পব্বজিতে ৰন্দনাদিকিরিযায সরণগমনং নেৰ ভিজ্জতি ন সংকিলিস্সতি, অযমেত্থ ৰিসেসো. ৰুত্তাৰসেসন্তু ইমস্স দুতিযস্স চ সরণগমনস্স ভেদাভেদাদিৰিধানং পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. অযং তাৰ ‘‘ধম্মং সরণমিচ্চাদি, দ্ৰযেপেস নযো মতো’’তি এতস্স ৰণ্ণনা.
অনুপুব্বৰৰত্থানকারণনিদ্দেসো
ইদানি অনুপুব্বৰৰত্থানে, কারণঞ্চ ৰিনিদ্দিসেতি এত্থ এতেসু চ তীসু সরণৰচনেসু সব্বসত্তানং অগ্গোতি কত্ৰা পঠমং বুদ্ধো, তপ্পভৰতো তদুপদেসিততো চ অনন্তরং ধম্মো, তস্স ধম্মস্স আধারকতো তদাসেৰনতো চ অন্তে সঙ্ঘো. সব্বসত্তানং ৰা হিতে নিযোজকোতি কত্ৰা পঠমং বুদ্ধো, তপ্পভৰতো সব্বসত্তহিতত্তা অনন্তরং ধম্মো, হিতাধিগমায পটিপন্নো অধিগতহিতো চাতি কত্ৰা অন্তে সঙ্ঘো সরণভাৰেন ৰৰত্থপেত্ৰা পকাসিতোতি এৰং অনুপুব্বৰৰত্থানে কারণঞ্চ ৰিনিদ্দিসে.
উপমাপকাসনা
ইদানি যম্পি ৰুত্তং ‘‘সরণত্তযমেতঞ্চ, উপমাহি পকাসযে’’তি, তম্পি ৰুচ্চতে – এত্থ পন পুণ্ণচন্দো ৰিয বুদ্ধো, চন্দকিরণনিকরো ৰিয তেন দেসিতো ধম্মো, পুণ্ণচন্দকিরণসমুপ্পাদিতপীণিতো লোকো ৰিয সঙ্ঘো. বালসূরিযো ৰিয বুদ্ধো, তস্স রস্মিজালমিৰ ৰুত্তপ্পকারো ধম্মো, তেন ৰিহতন্ধকারো লোকো ৰিয সঙ্ঘো. ৰনদাহকপুরিসো ৰিয বুদ্ধো, ৰনদহনগ্গি ৰিয কিলেসৰনদহনো ধম্মো, দড্ঢৰনত্তা খেত্তভূতো ৰিয ভূমিভাগো দড্ঢকিলেসত্তা পুঞ্ঞক্খেত্তভূতো সঙ্ঘো. মহামেঘো ৰিয বুদ্ধো, সলিলৰুট্ঠি ৰিয ধম্মো, ৰুট্ঠিনিপাতূপসমিতরেণু ৰিয জনপদো উপসমিতকিলেসরেণু সঙ্ঘো. সুসারথি ৰিয বুদ্ধো, অস্সাজানীযৰিনযূপাযো ৰিয ধম্মো, সুৰিনীতস্সাজানীযসমূহো ৰিয সঙ্ঘো. সব্বদিট্ঠিসল্লুদ্ধরণতো সল্লকত্তো ৰিয বুদ্ধো, সল্লুদ্ধরণূপাযো ৰিয ধম্মো, সমুদ্ধটসল্লো ৰিয জনো সমুদ্ধটদিট্ঠিসল্লো সঙ্ঘো. মোহপটলসমুপ্পাটনতো ৰা সালাকিযো ৰিয বুদ্ধো, পটলসমুপ্পাটনুপাযো ৰিয ধম্মো, সমুপ্পাটিতপটলো ৰিপ্পসন্নলোচনো ৰিয জনো সমুপ্পাটিতমোহপটলো ৰিপ্পসন্নঞাণলোচনো সঙ্ঘো. সানুসযকিলেসব্যাধিহরণসমত্থতায ৰা কুসলো ৰেজ্জো ৰিয বুদ্ধো, সম্মা পযুত্তভেসজ্জমিৰ ধম্মো, ভেসজ্জপযোগেন সমুপসন্তব্যাধি ৰিয জনসমুদাযো সমুপসন্তকিলেসব্যাধানুসযো সঙ্ঘো.
অথ ৰা সুদেসকো ৰিয বুদ্ধো, সুমগ্গো ৰিয খেমন্তভূমি ৰিয চ ধম্মো, মগ্গপ্পটিপন্নো খেমন্তভূমিপ্পত্তো ৰিয সঙ্ঘো. সুনাৰিকো ৰিয বুদ্ধো, নাৰা ৰিয ধম্মো, পারপ্পত্তো সম্পত্তিকো ৰিয জনো সঙ্ঘো. হিমৰা ৰিয বুদ্ধো, তপ্পভৰোসধমিৰ ধম্মো, ওসধূপভোগেন নিরামযো ৰিয জনো সঙ্ঘো. ধনদো ৰিয বুদ্ধো, ধনং ৰিয ধম্মো, যথাধিপ্পাযং লদ্ধধনো ৰিয জনো সম্মালদ্ধঅরিযধনো সঙ্ঘো. নিধিদস্সনকো ৰিয বুদ্ধো, নিধি ৰিয ধম্মো, নিধিপ্পত্তো ৰিয জনো সঙ্ঘো.
অপিচ অভযদো ৰিয ৰীরপুরিসো বুদ্ধো, অভযমিৰ ধম্মো, সম্পত্তাভযো ৰিয জনো অচ্চন্তসব্বভযো সঙ্ঘো. অস্সাসকো ৰিয বুদ্ধো, অস্সাসো ৰিয ধম্মো, অস্সত্থজনো ৰিয সঙ্ঘো. সুমিত্তো ৰিয বুদ্ধো, হিতূপদেসো ৰিয ধম্মো, হিতূপযোগেন পত্তসদত্থো ৰিয জনো সঙ্ঘো. ধনাকরো ৰিয বুদ্ধো, ধনসারো ৰিয ধম্মো, ধনসারূপভোগো ৰিয জনো সঙ্ঘো. রাজকুমারন্হাপকো ৰিয বুদ্ধো, সীসন্হানসলিলং ৰিয ধম্মো, সুন্হাতরাজকুমারৰগ্গো ৰিয সদ্ধম্মসলিলসুন্হাতো সঙ্ঘো. অলঙ্কারকারকো ৰিয বুদ্ধো, অলঙ্কারো ৰিয ধম্মো, অলঙ্কতরাজপুত্তগণো ৰিয সদ্ধম্মালঙ্কতো সঙ্ঘো. চন্দনরুক্খো ৰিয বুদ্ধো, তপ্পভৰগন্ধো ৰিয ধম্মো, চন্দনুপভোগেন সন্তপরিল়াহো ৰিয জনো সদ্ধম্মূপভোগেন সন্তপরিল়াহো সঙ্ঘো. দাযজ্জসম্পদানকো ৰিয পিতা বুদ্ধো, দাযজ্জং ৰিয ধম্মো, দাযজ্জহরো পুত্তৰগ্গো ৰিয সদ্ধম্মদাযজ্জহরো সঙ্ঘো. ৰিকসিতপদুমং ৰিয বুদ্ধো, তপ্পভৰমধু ৰিয ধম্মো, তদুপভোগীভমরগণো ৰিয সঙ্ঘো. এৰং সরণত্তযমেতঞ্চ, উপমাহি পকাসযে.
এত্তাৰতা চ যা পুব্বে ‘‘কেন কত্থ কদা কস্মা, ভাসিতং সরণত্তয’’ন্তিআদীহি চতূহি গাথাহি অত্থৰণ্ণনায মাতিকা নিক্খিত্তা, সা অত্থতো পকাসিতা হোতীতি.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দকপাঠ-অট্ঠকথায
সরণত্তযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.