৩. উদপানৰগ্গো

[২৭১] ১. উদপানদূসকজাতকৰণ্ণনা

আরঞ্ঞিকস্স ইসিনোতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো একং উদপানদূসকসিঙ্গালং আরব্ভ কথেসি. একো কির সিঙ্গালো ভিক্খুসঙ্ঘস্স পানীযউদপানং উচ্চারপস্সাৰকরণেন দূসেত্ৰা পক্কামি. অথ নং একদিৰসং উদপানসমীপং আগতং সামণেরা লেড্ডূহি পহরিত্ৰা কিলমেসুং, সো ততো পট্ঠায তং ঠানং পুন নিৰত্তিত্ৰাপি ন ওলোকেসি. ভিক্খূ তং পৰত্তিং ঞত্ৰা ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং – ‘‘আৰুসো, উদপানদূসকসিঙ্গালো কির সামণেরেহি কিলমিতকালতো পট্ঠায পুন নিৰত্তিত্ৰাপি ন ওলোকেসী’’তি. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ, পুব্বেপেস সিঙ্গালো উদপানদূসকোযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ইদমেৰ ইসিপতনং অযমেৰ উদপানো অহোসি. তদা বোধিসত্তো বারাণসিযং কুলঘরে নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তো ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা ইসিগণপরিৰুতো ইসিপতনে ৰাসং কপ্পেসি. তদা একো সিঙ্গালো ইদমেৰ উদপানং দূসেত্ৰা পক্কমতি. অথ নং একদিৰসং তাপসা পরিৰারেত্ৰা ঠিতা একেনুপাযেন গহেত্ৰা বোধিসত্তস্স সন্তিকং আনযিংসু. বোধিসত্তো সিঙ্গালেন সদ্ধিং সল্লপন্তো পঠমং গাথমাহ –

৬১. ‘‘আরঞ্ঞিকস্স ইসিনো, চিররত্ততপস্সিনো;

কিচ্ছাকতং উদপানং, কথং সম্ম অৰাহযী’’তি.

তস্সত্থো – অরঞ্ঞে ৰসনতায আরঞ্ঞিকস্স, এসিতগুণত্তা ইসিনো, চিররত্তং তপং নিস্সায ৰুত্থত্তা চিররত্ততপস্সিনো কিচ্ছাকতং কিচ্ছেন দুক্খেন নিপ্ফাদিতং উদপানং কথং কিমত্থায সম্ম সিঙ্গাল, ত্ৰং অৰাহযি মুত্তকরীসেন অজ্ঝোত্থরি দূসেসি, তং ৰা মুত্তকরীসং এত্থ অৰাহযি পাতেসীতি.

তং সুত্ৰা সিঙ্গালো দুতিযং গাথমাহ –

৬২. ‘‘এস ধম্মো সিঙ্গালানং, যং পিত্ৰা ওহদামসে;

পিতুপিতামহং ধম্মো, ন তং উজ্ঝাতুমরহসী’’তি.

তত্থ এস ধম্মোতি এস সভাৰো. যং পিত্ৰা ওহদামসেতি, সম্ম, যং মযং যত্থ পানীযং পিৰাম, তমেৰ ঊহদামপি ওমুত্তেমপি, এস অম্হাকং সিঙ্গালানং ধম্মোতি দস্সেতি. পিতুপিতামহন্তি পিতূনঞ্চ পিতামহানঞ্চ নো এস ধম্মো. ন তং উজ্ঝাতুমরহসীতি তং অম্হাকং পৰেণিআগতং ধম্মং সভাৰং ত্ৰং উজ্ঝাতুং ন অরহসি, ন যুত্তং তে এত্থ কুজ্ঝিতুন্তি.

অথস্স বোধিসত্তো ততিযং গাথমাহ –

৬৩. ‘‘যেসং ৰো এদিসো ধম্মো, অধম্মো পন কীদিসো;

মা ৰো ধম্মং অধম্মং ৰা, অদ্দসাম কুদাচন’’ন্তি.

তত্থ মা ৰোতি তুম্হাকং ধম্মং ৰা অধম্মং ৰা ন মযং কদাচি অদ্দসামাতি.

এৰং বোধিসত্তো তস্স ওৰাদং দত্ৰা ‘‘মা পুন আগচ্ছা’’তি আহ. সো ততো পট্ঠায পুন নিৰত্তিত্ৰাপি ন ওলোকেসি.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা সচ্চানি পকাসেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা উদপানদূসকো অযমেৰ সিঙ্গালো অহোসি, গণসত্থা পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

উদপানদূসকজাতকৰণ্ণনা পঠমা.

[২৭২] ২. ব্যগ্ঘজাতকৰণ্ণনা

যেন মিত্তেন সংসগ্গাতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো কোকালিকং আরব্ভ কথেসি. কোকালিকৰত্থু তেরসকনিপাতে তক্কারিযজাতকে (জা. ১.১৩.১০৪ আদযো) আৰিভৰিস্সতি. কোকালিকো পন ‘‘সারিপুত্তমোগ্গল্লানে গহেত্ৰা আগমিস্সামী’’তি কোকালিকরট্ঠতো জেতৰনং আগন্ত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা থেরে উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘আৰুসো, কোকালিকরট্ঠৰাসিনো মনুস্সা তুম্হে পক্কোসন্তি, এথ গচ্ছামা’’তি আহ. ‘‘গচ্ছ ত্ৰং, আৰুসো, ন মযং আগচ্ছামা’’তি. সো থেরেহি পটিক্খিত্তো সযমেৰ অগমাসি. অথ ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং – ‘‘আৰুসো, কোকালিকো সারিপুত্তমোগ্গল্লানেহি সহাপি ৰিনাপি ৰত্তিতুং ন সক্কোতি, সংযোগম্পি ন সহতি, ৰিযোগম্পি ন সহতী’’তি. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ, পুব্বেপি কোকালিকো সারিপুত্তমোগ্গল্লানেহি নেৰ সহ, ন ৰিনা ৰত্তিতুং সক্কোতী’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো অঞ্ঞতরস্মিং অরঞ্ঞাযতনে রুক্খদেৰতা হুত্ৰা নিব্বত্তি. তস্স ৰিমানতো অৰিদূরে অঞ্ঞতরস্মিং ৰনপ্পতিজেট্ঠকে অঞ্ঞা রুক্খদেৰতা ৰসতি. তস্মিং ৰনসণ্ডে সীহো চ ব্যগ্ঘো চ ৰসন্তি. তেসং ভযেন কোচি তত্থ ন খেত্তং করোতি, ন রুক্খং ছিন্দতি, নিৰত্তিত্ৰা ওলোকেতুং সমত্থো নাম নত্থি. তে পন সীহব্যগ্ঘা নানপ্পকারে মিগে ৰধিত্ৰা খাদন্তি, খাদিতাৰসেসং তত্থেৰ পহায গচ্ছন্তি. তেন সো ৰনসণ্ডো অসুচিকুণপগন্ধো হোতি. অথ ইতরা রুক্খদেৰতা অন্ধবালা কারণাকারণং অজানমানা একদিৰসং বোধিসত্তং আহ – ‘‘সম্ম, এতে নো সীহব্যগ্ঘে নিস্সায ৰনসণ্ডো অসুচিকুণপগন্ধো জাতো, অহং এতে পলাপেমী’’তি. বোধিসত্তো ‘‘সম্ম, ইমে দ্ৰে নিস্সায অম্হাকং ৰিমানানি রক্খিযন্তি, এতেসু পলাযন্তেসু ৰিমানানি নো ৰিনস্সিস্সন্তি, সীহব্যগ্ঘানং পদং অপস্সন্তা মনুস্সা সব্বং ৰনং ছিন্দিত্ৰা একঙ্গণং কত্ৰা খেত্তানি করিস্সন্তি, মা তে এৰং রুচ্চী’’তি ৰত্ৰা পুরিমা দ্ৰে গাথা অৰোচ –

৬৪. ‘‘যেন মিত্তেন সংসগ্গা, যোগক্খেমো ৰিহিয্যতি;

পুব্বেৰজ্ঝাভৰং তস্স, রক্খে অক্খীৰ পণ্ডিতো.

৬৫. ‘‘যেন মিত্তেন সংসগ্গা, যোগক্খেমো পৰড্ঢতি;

করেয্যত্তসমং ৰুত্তিং, সব্বকিচ্চেসু পণ্ডিতো’’তি.

তত্থ যেন মিত্তেন সংসগ্গাতি যেন পাপমিত্তেন সদ্ধিং সংসগ্গহেতু সংসগ্গকারণা, যেন সদ্ধিং দস্সনসংসগ্গো সৰনসংসগ্গো কাযসংসগ্গো সমুল্লপনসংসগ্গো পরিভোগসংসগ্গোতি ইমস্স পঞ্চৰিধস্স সংসগ্গস্স কতত্তাতি অত্থো. যোগক্খেমোতি কাযচিত্তসুখং. তঞ্হি দুক্খযোগতো খেমত্তা ইধ যোগক্খেমোতি অধিপ্পেতং. ৰিহিয্যতীতি পরিহাযতি. পুব্বেৰজ্ঝাভৰং তস্স, রক্খে অক্খীৰ পণ্ডিতোতি তস্স পাপমিত্তস্স অজ্ঝাভৰং তেন অভিভৰিতব্বং অত্তনো লাভযসজীৰিতং, যথা নং সো ন অজ্ঝাভৰতি, তথা পঠমতরমেৰ অত্তনো অক্খী ৰিয পণ্ডিতো পুরিসো রক্খেয্য.

দুতিযগাথায যেনাতি যেন কল্যাণমিত্তেন সহ সংসগ্গকারণা. যোগক্খেমো পৰড্ঢতীতি কাযচিত্তসুখং ৰড্ঢতি. করেয্যত্তসমং ৰুত্তিন্তি তস্স কল্যাণমিত্তস্স সব্বকিচ্চেসু পণ্ডিতো পুরিসো যথা অত্তনো জীৰিতৰুত্তিঞ্চ উপভোগপরিভোগৰুত্তিঞ্চ করোতি, এৰমেতং সব্বং করেয্য, অধিকম্পি করেয্য, হীনং পন ন করেয্যাতি.

এৰং বোধিসত্তেন কারণে কথিতেপি সা বালদেৰতা অনুপধারেত্ৰা একদিৰসং ভেরৰরূপারম্মণং দস্সেত্ৰা তে সীহব্যগ্ঘে পলাপেসি. মনুস্সা তেসং পদৰলঞ্জং অদিস্ৰা ‘‘সীহব্যগ্ঘা অঞ্ঞং ৰনসণ্ডং গতা’’তি ঞত্ৰা ৰনসণ্ডস্স একপস্সং ছিন্দিংসু. দেৰতা বোধিসত্তং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘অহং, সম্ম, তৰ ৰচনং অকত্ৰা তে পলাপেসিং, ইদানি তেসং গতভাৰং ঞত্ৰা মনুস্সা ৰনসণ্ডং ছিন্দন্তি, কিং নু খো কাতব্ব’’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘ইদানি তে অসুকৰনসণ্ডে নাম ৰসন্তি, গন্ত্ৰা তে আনেহী’’তি ৰুত্তা তত্থ গন্ত্ৰা তেসং পুরতো ঠত্ৰা অঞ্জলিং পগ্গয্হ ততিযং গাথমাহ –

৬৬. ‘‘এথ ব্যগ্ঘা নিৰত্তৰ্হো, পচ্চুপেথ মহাৰনং;

মা ৰনং ছিন্দি নিব্যগ্ঘং, ব্যগ্ঘা মাহেসু নিব্বনা’’তি.

তত্থ ব্যগ্ঘাতি উভোপি তে ব্যগ্ঘনামেনেৰালপন্তী আহ. নিৰত্তৰ্হোতি নিৰত্তথ. পচ্চুপেথ মহাৰনন্তি তং মহাৰনং পচ্চুপেথ পুন উপগচ্ছথ, অযমেৰ ৰা পাঠো. মা ৰনং ছিন্দি নিব্যগ্ঘন্তি অম্হাকং ৰসনকৰনসণ্ডং ইদানি তুম্হাকং অভাৰেন নিব্যগ্ঘং মনুস্সা মা ছিন্দিংসু. ব্যগ্ঘা মাহেসু নিব্বনাতি তুম্হাদিসা চ ব্যগ্ঘরাজানো অত্তনো ৰসনট্ঠানা পলাযিতত্তা নিব্বনা ৰসনট্ঠানভূতেন ৰনেন ৰিরহিতা মা অহেসুং. তে এৰং তায দেৰতায যাচিযমানাপি ‘‘গচ্ছ ত্ৰং, ন মযং আগমিস্সামা’’তি পটিক্খিপিংসুযেৰ. দেৰতা একিকাৰ ৰনসণ্ডং পচ্চাগঞ্ছি. মনুস্সাপি কতিপাহেনেৰ সব্বং ৰনং ছিন্দিত্ৰা খেত্তানি করিত্ৰা কসিকম্মং করিংসু.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা সচ্চানি পকাসেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা অপণ্ডিতা দেৰতা কোকালিকো অহোসি, সীহো সারিপুত্তো, ব্যগ্ঘো মোগ্গল্লানো, পণ্ডিতদেৰতা পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

ব্যগ্ঘজাতকৰণ্ণনা দুতিযা.

[২৭৩] ৩. কচ্ছপজাতকৰণ্ণনা

কো নু উদ্ধিতভত্তোৰাতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো কোসলরাজস্স দ্ৰিন্নং মহামত্তানং কলহৰূপসমনং আরব্ভ কথেসি. পচ্চুপ্পন্নৰত্থু দুকনিপাতে কথিতমেৰ.

অতীতে পন বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো কাসিরট্ঠে ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তো তক্কসিলাযং সব্বসিপ্পানি উগ্গণ্হিত্ৰা কামে পহায ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা হিমৰন্তপদেসে গঙ্গাতীরে অস্সমপদং মাপেত্ৰা তত্থ অভিঞ্ঞা চ সমাপত্তিযো চ নিব্বত্তেত্ৰা ঝানকীল়ং কীল়ন্তো ৰাসং কপ্পেসি. ইমস্মিং কির জাতকে বোধিসত্তো পরমমজ্ঝত্তো অহোসি, উপেক্খাপারমিং পূরেসি. তস্স পণ্ণসালদ্ৰারে নিসিন্নস্স একো পগব্ভো দুস্সীলো মক্কটো আগন্ত্ৰা কণ্ণসোতেসু অঙ্গজাতেন সলাকপৰেসনকম্মং করোতি, বোধিসত্তো অৰারেত্ৰা মজ্ঝত্তো হুত্ৰা নিসীদতিযেৰ. অথেকদিৰসং একো কচ্ছপো উদকা উত্তরিত্ৰা গঙ্গাতীরে মুখং ৰিৰরিত্ৰা আতপং তপ্পন্তো নিদ্দাযতি. তং দিস্ৰা সো লোলৰানরো তস্স মুখে সলাকপৰেসনকম্মং অকাসি. অথস্স কচ্ছপো পবুজ্ঝিত্ৰা অঙ্গজাতং সমুগ্গে পক্খিপন্তো ৰিয ডংসি, বলৰৰেদনা উপ্পজ্জি. ৰেদনং অধিৰাসেতুং অসক্কোন্তো ‘‘কো নু খো মং ইমম্হা দুক্খা মোচেয্য, কস্স সন্তিকং গচ্ছামী’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘অঞ্ঞো মং ইমম্হা দুক্খা মোচেতুং সমত্থো নত্থি অঞ্ঞত্র তাপসেন, তস্সেৰ সন্তিকং মযা গন্তুং ৰট্টতী’’তি কচ্ছপং দ্ৰীহি হত্থেহি উক্খিপিত্ৰা বোধিসত্তস্স সন্তিকং অগমাসি. বোধিসত্তো তেন দুস্সীলমক্কটেন সদ্ধিং দৰং করোন্তো পঠমং গাথমাহ –

৬৭. ‘‘কো নু উদ্ধিতভত্তোৰ, পূরহত্থোৰ ব্রাহ্মণো;

কহং নু ভিক্খং অচরি, কং সদ্ধং উপসঙ্কমী’’তি.

তত্থ কো নু উদ্ধিতভত্তোৰাতি কো নু এস ৰড্ঢিতভত্তো ৰিয, একং ৰড্ঢিতভত্তং ভত্তপূরপাতিং হত্থেহি গহেত্ৰা ৰিয কো নু এসো আগচ্ছতীতি অত্থো. পূরহত্থোৰ ব্রাহ্মণোতি কত্তিকমাসে ৰাচনকং লভিত্ৰা পূরহত্থো ব্রাহ্মণো ৰিয চ কো নু খো এসোতি ৰানরং সন্ধায ৰদতি. কহং নু ভিক্খং অচরীতি, ভো ৰানর, কস্মিং পদেসে অজ্জ ত্ৰং ভিক্খং অচরি. কং সদ্ধং উপসঙ্কমীতি কতরং নাম পুব্বপেতে উদ্দিস্স কতং সদ্ধভত্তং, কতরং ৰা সদ্ধং পুগ্গলং ত্ৰং উপসঙ্কমি, কুতো তে অযং দেয্যধম্মো লদ্ধোতি দীপেতি.

তং সুত্ৰা দুস্সীলৰানরো দুতিযং গাথমাহ –

৬৮. ‘‘অহং কপিস্মি দুম্মেধো, অনামাসানি আমসিং;

ত্ৰং মং মোচয ভদ্দং তে, মুত্তো গচ্ছেয্য পব্বত’’ন্তি.

তত্থ অহং কপিস্মি দুম্মেধোতি ভদ্দং তে অহং অস্মি দুম্মেধো চপলচিত্তো মক্কটো. অনামাসানি আমসিন্তি অনামসিতব্বট্ঠানানি আমসিং. ত্ৰং মং মোচয ভদ্দং তেতি ত্ৰং দযালু অনুকম্পকো মং ইমম্হা দুক্খা মোচেহি, ভদ্দং তে হোতু. মুত্তো গচ্ছেয্য পব্বতন্তি সোহং তৰানুভাৰেন ইমম্হা ব্যসনা মুত্তো পব্বতমেৰ গচ্ছেয্যং, ন তে পুন চক্খুপথে অত্তানং দস্সেয্যন্তি.

বোধিসত্তো তস্মিং কারুঞ্ঞেন কচ্ছপেন সদ্ধিং সল্লপন্তো ততিযং গাথমাহ –

৬৯. ‘‘কচ্ছপা কস্সপা হোন্তি, কোণ্ডঞ্ঞা হোন্তি মক্কটা;

মুঞ্চ কস্সপ কোণ্ডঞ্ঞং, কতং মেথুনকং তযা’’তি.

তস্সত্থো – কচ্ছপা নাম কস্সপগোত্তা হোন্তি, মক্কটা কোণ্ডঞ্ঞগোত্তা, কস্সপকোণ্ডঞ্ঞানঞ্চ অঞ্ঞমঞ্ঞং আৰাহৰিৰাহসম্বন্ধো অত্থি. অদ্ধা তযিদং লোলেন দুস্সীলমক্কটেন তযা সদ্ধিং, তযা চ দুস্সীলেন ইমিনা মক্কটেন সদ্ধিং গোত্তসদিসতাসঙ্খাতস্স মেথুনধম্মস্স অনুচ্ছৰিকং দুস্সীল্যকম্মসঙ্খাতম্পি মেথুনকং কতং, তস্মা মুঞ্চ, কস্সপ, কোণ্ডঞ্ঞন্তি.

কচ্ছপো বোধিসত্তস্স ৰচনং সুত্ৰা কারণেন পসন্নো ৰানরস্স অঙ্গজাতং মুঞ্চি. মক্কটো মুত্তমত্তোৰ বোধিসত্তং ৰন্দিত্ৰা পলাতো, পুন তং ঠানং নিৰত্তিত্ৰাপি ন ওলোকেসি. কচ্ছপোপি বোধিসত্তং ৰন্দিত্ৰা সকট্ঠানমেৰ গতো. বোধিসত্তোপি অপরিহীনজ্ঝানো ব্রহ্মলোকপরাযণো অহোসি.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা সচ্চানি পকাসেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা কচ্ছপৰানরা দ্ৰে মহামত্তা অহেসুং, তাপসো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

কচ্ছপজাতকৰণ্ণনা ততিযা.

[২৭৪] ৪. লোলজাতকৰণ্ণনা

কাযং বলাকা সিখিনীতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো একং লোলভিক্খুং আরব্ভ কথেসি. তঞ্হি ধম্মসভং আনীতং সত্থা ‘‘ন ত্ৰং ভিক্খু ইদানেৰ লোলো, পুব্বেপি লোলোযেৰ, লোলতাযেৰ চ জীৰিতক্খযং পত্তো, তং নিস্সায পোরাণকপণ্ডিতাপি অত্তনো ৰসনট্ঠানা পরিবাহিরা অহেসু’’ন্তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বারাণসিসেট্ঠিনো মহানসে ভত্তকারকো পুঞ্ঞত্থায নীল়পচ্ছিং ঠপেসি. তদা বোধিসত্তো পারাৰতযোনিযং নিব্বত্তিত্ৰা তত্থ ৰাসং কপ্পেসি. অথেকো লোলকাকো মহানসমত্থকেন গচ্ছন্তো নানপ্পকারং মচ্ছমংসৰিকতিং দিস্ৰা পিপাসাভিভূতো ‘‘কং নু খো নিস্সায সক্কা ভৰেয্যং ওকাসং লদ্ধু’’ন্তি চিন্তেত্ৰা বোধিসত্তং দিস্ৰা ‘‘ইমং নিস্সায সক্কা’’তি সন্নিট্ঠানং কত্ৰা তস্স গোচরায অরঞ্ঞগমনকালে পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধি. অথ নং বোধিসত্তো ‘‘মযং খো, কাক, অঞ্ঞগোচরা, ত্ৰম্পি অঞ্ঞগোচরো, কিং নু খো মং অনুবন্ধসী’’তি আহ. ‘‘তুম্হাকং, সামি, কিরিযা ময্হং রুচ্চতি, অহম্পি তুম্হেহি সমানগোচরো হুত্ৰা তুম্হে উপট্ঠাতুং ইচ্ছামী’’তি. বোধিসত্তো সম্পটিচ্ছি. সো তেন সদ্ধিং গোচরভূমিযং একগোচরং চরন্তো ৰিয ওসক্কিত্ৰা গোমযরাসিং ৰিদ্ধংসেত্ৰা পাণকে খাদিত্ৰা কুচ্ছিপূরং কত্ৰা বোধিসত্তং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘তুম্হে এত্তকং কালং চরথেৰ, ননু ভোজনে নাম পমাণং ঞাতুং ৰট্টতি, এথ নাতিসাযমেৰ গচ্ছামা’’তি আহ. বোধিসত্তো তং আদায ৰসনট্ঠানং অগমাসি. ভত্তকারকো ‘‘অম্হাকং পারাৰতো সহাযং গহেত্ৰা আগতো’’তি কাকস্সাপি একং থুসপচ্ছিং ঠপেসি. কাকোপি চতূহপঞ্চাহং তেনেৰ নীহারেন ৰসি.

অথেকদিৰসং সেট্ঠিনো বহুমচ্ছমংসং আহরিযিত্থ, কাকো তং দিস্ৰা লোভাভিভূতো পচ্চূসকালতো পট্ঠায নিত্থুনন্তো নিপজ্জি. অথ নং পুনদিৰসে বোধিসত্তো ‘‘এহি, সম্ম, গোচরায পক্কমিস্সামা’’তি আহ. ‘‘তুম্হে গচ্ছথ, ময্হং অজিণ্ণাসঙ্কা অত্থী’’তি. ‘‘সম্ম, কাকানং অজীরকো নাম নত্থি, দীপৰট্টিমত্তমেৰ হি তুম্হাকং কুচ্ছিযং থোকং তিট্ঠতি, সেসং অজ্ঝোহটমত্তমেৰ জীরতি, মম ৰচনং করোহি, মা এতং মচ্ছমংসং দিস্ৰা এৰমকাসী’’তি. ‘‘সামি, কিং নামেতং কথেথ, অজিণ্ণাসঙ্কাৰ ময্হ’’ন্তি. ‘‘তেন হি অপ্পমত্তো হোহী’’তি তং ওৰদিত্ৰা বোধিসত্তো পক্কামি.

ভত্তকারকোপি নানামচ্ছমংসৰিকতিযো সম্পাদেত্ৰা সরীরতো সেদং অপনেন্তো মহানসদ্ৰারে অট্ঠাসি. কাকো ‘‘অযং ইদানি কালো মংসং খাদিতু’’ন্তি গন্ত্ৰা রসকরোটিমত্থকে নিসীদি. ভত্তকারকো ‘‘কিরী’’তি সদ্দং সুত্ৰা নিৰত্তিত্ৰা ওলোকেন্তো কাকং দিস্ৰা পৰিসিত্ৰা তং গহেত্ৰা সকলসরীরলোমং লুঞ্চিত্ৰা মত্থকে চূল়ং ঠপেত্ৰা সিঙ্গীৰেরমরিচাদীনি পিসিত্ৰা তক্কেন আলোল়েত্ৰা ‘‘ত্ৰং অম্হাকং সেট্ঠিনো মচ্ছমংসং উচ্ছিট্ঠকং করোসী’’তি সকলসরীরমস্স মক্খেত্ৰা খিপিত্ৰা নীল়পচ্ছিযং পাতেসি, বলৰৰেদনা উপ্পজ্জি. বোধিসত্তো গোচরভূমিতো আগন্ত্ৰা তং নিত্থুনন্তং দিস্ৰা দৰং করোন্তো পঠমং গাথমাহ –

৭০. ‘‘কাযং বলাকা সিখিনী, চোরী লঙ্ঘিপিতামহা;

ওরং বলাকে আগচ্ছ, চণ্ডো মে ৰাযসো সখা’’তি.

তত্থ কাযং বলাকা সিখিনীতি তং কাকং তস্স বহলতক্কেন মক্খিতসরীরসেতৰণ্ণত্তা মত্থকে চ সিখায ঠপিতত্তা ‘‘কা এসা বলাকা সিখিনী’’তি পুচ্ছন্তো আলপতি. চোরীতি কুলস্স অননুঞ্ঞায কুলঘরং, কাকস্স ৰা অরুচিযা পচ্ছিং পৰিট্ঠত্তা ‘‘চোরী’’তি ৰদতি. লঙ্ঘিপিতামহাতি লঙ্ঘী ৰুচ্চতি আকাসে লঙ্ঘনতো মেঘো, বলাকা চ নাম মেঘসদ্দেন গব্ভং গণ্হন্তীতি মেঘসদ্দো বলাকানং পিতা, মেঘো পিতামহো হোতি. তেনাহ ‘‘লঙ্ঘিপিতামহা’’তি. ওরং বলাকে আগচ্ছাতি, অম্ভো বলাকে, ইতো এহি. চণ্ডো মে ৰা যসো সখাতি ময্হং সখা পচ্ছিসামিকো ৰাযসো চণ্ডো ফরুসো, সো আগতো তং দিস্ৰা কণযসদিসেন তুণ্ডেন কোট্টেত্ৰা জীৰিতক্খযং পাপেয্য, তস্মা যাৰ ৰাযসো নাগচ্ছতি, তাৰ পচ্ছিতো ওতরিত্ৰা ইতো এহি, সীঘং পলাযস্সূতি ৰদতি.

তং সুত্ৰা কাকো দুতিযং গাথমাহ –

৭১. ‘‘নাহং বলাকা সিখিনী, অহং লোলোস্মি ৰাযসো;

অকত্ৰা ৰচনং তুয্হং, পস্স লূনোস্মি আগতো’’তি.

তত্থ আগতোতি ত্ৰং ইদানি গোচরভূমিতো আগতো, মং লূনং পস্সাতি অত্থো.

তং সুত্ৰা বোধিসত্তো ততিযং গাথমাহ –

৭২. ‘‘পুনপাপজ্জসী সম্ম, সীলঞ্হি তৰ তাদিসং;

ন হি মানুসকা ভোগা, সুভুঞ্জা হোন্তি পক্খিনা’’তি.

তত্থ পুনপাপজ্জসী সম্মাতি সম্ম ৰাযস, পুনপি ত্ৰং এৰরূপং দুক্খং পটিলভিস্সসেৰ, নত্থি তে এত্তকেন মোক্খো. কিংকারণা? সীলঞ্হি তৰ তাদিসং পাপকং, যস্মা তৰ আচারসীলং তাদিসং দুক্খাধিগমস্সেৰ অনুরূপং. ন হি মানুসকাতি মনুস্সা নাম মহাপুঞ্ঞা, তিরচ্ছানগতানং তথারূপং পুঞ্ঞং নত্থি, তস্মা মানুসকা ভোগা তিরচ্ছানগতেন পক্খিনা ন ভুঞ্জীযন্তীতি.

এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা বোধিসত্তো ‘‘ইতো দানি পট্ঠায মযা এত্থ ৰসিতুং ন সক্কা’’তি উপ্পতিত্ৰা অঞ্ঞত্থ অগমাসি. কাকোপি নিত্থুনন্তো তত্থেৰ কালমকাসি.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা সচ্চানি পকাসেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি, সচ্চপরিযোসানে লোলভিক্খু অনাগামিফলে পতিট্ঠহি. ‘‘তদা লোলকাকো লোলভিক্খু অহোসি, পারাৰতো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

লোলজাতকৰণ্ণনা চতুত্থা.

[২৭৫] ৫. রুচিরজাতকৰণ্ণনা

কাযং বলাকা রুচিরাতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো একং লোলভিক্খুং আরব্ভ কথেসি. দ্ৰেপি ৰত্থূনি পুরিমসদিসানেৰ গাথাপি.

৭৩. ‘‘কাযং বলাকা রুচিরা, কাকনীল়স্মিমচ্ছতি;

চণ্ডো কাকো সখা ময্হং, যস্স চেতং কুলাৰকং.

৭৪. ‘‘ননু মং সম্ম জানাসি, দিজ সামাকভোজন;

অকত্ৰা ৰচনং তুয্হং, পস্স লূনোস্মি আগতো.

৭৫. ‘‘পুনপাপজ্জসী সম্ম, সীলঞ্হি তৰ তাদিসং;

ন হি মানুসকা ভোগা, সুভুঞ্জা হোন্তি পক্খিনা’’তি. –

গাথা হি একন্তরিকাযেৰ.

তত্থ ‘‘রুচিরা’’তি তক্কমক্খিতসরীরতায সেতৰণ্ণতং সন্ধায ৰদতি. রুচিরা পিযদস্সনা, পণ্ডরাতি অত্থো. কাকনীল়স্মিন্তি কাককুলাৰকে. ‘‘কাকনিড্ঢস্মি’’ন্তিপি পাঠো. দিজাতি কাকো পারেৰতং আলপতি. সামাকভোজনাতি তিণবীজভোজন. সামাকগ্গহণেন হেত্থ সব্বম্পি তিণবীজং গহিতং. ইধাপি বোধিসত্তো ‘‘ন ইদানি সক্কা ইতো পট্ঠায মযা এত্থ ৰসিতু’’ন্তি উপ্পতিত্ৰা অঞ্ঞত্থ গতো.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা সচ্চানি পকাসেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি, সচ্চপরিযোসানে লোলভিক্খু অনাগামিফলে পতিট্ঠহি. ‘‘তদা লোলকাকো লোলভিক্খু অহোসি, পারাৰতো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

রুচিরজাতকৰণ্ণনা পঞ্চমা.

[২৭৬] ৬. কুরুধম্মজাতকৰণ্ণনা

তৰ সদ্ধঞ্চ সীলঞ্চাতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো একং হংসঘাতকভিক্খুং আরব্ভ কথেসি. সাৰত্থিৰাসিনো দ্ৰে সহাযকা ভিক্খূ পব্বজিত্ৰা লদ্ধূপসম্পদা যেভুয্যেন একতো ৰিচরন্তি. তে একদিৰসং অচিরৰতিং গন্ত্ৰা ন্হত্ৰা ৰালুকপুলিনে আতপং তপ্পমানা সারণীযকথং কথেন্তা অট্ঠংসু, তস্মিং খণে দ্ৰে হংসা আকাসেন গচ্ছন্তি. অথেকো দহরভিক্খু সক্খরং গহেত্ৰা ‘‘একস্স হংসপোতকস্স অক্খিং পহরিস্সামী’’তি আহ, ইতরো ‘‘ন সক্খিস্সসী’’তি আহ. ‘‘তিট্ঠতু ইমস্মিং পস্সে অক্খি, পরপস্সে অক্খিং পহরিস্সামী’’তি. ‘‘ইদম্পি ন সক্খিস্সসিযেৰা’’তি. ‘‘তেন হি উপধারেহী’’তি তিযংসং সক্খরং গহেত্ৰা হংসস্স পচ্ছাভাগে খিপি. হংসো সক্খরসদ্দং সুত্ৰা নিৰত্তিত্ৰা ওলোকেসি, অথ নং ইতরো ৰট্টসক্খরং গহেত্ৰা পরপস্সে অক্খিম্হি পহরিত্ৰা ওরিমক্খিনা নিক্খমাপেসি. হংসো ৰিরৰন্তো পরিৰত্তিত্ৰা তেসং পাদমূলেযেৰ পতি. তত্থ তত্থ ঠিতা ভিক্খূ দিস্ৰা আগন্ত্ৰা ‘‘আৰুসো, এৰরূপে নিয্যানিকসাসনে পব্বজিত্ৰা অননুচ্ছৰিকং ৰো কতং পাণাতিপাতং করোন্তেহী’’তি ৰত্ৰা তে আদায তথাগতস্স দস্সেসুং. সত্থা ‘‘সচ্চং, কির তযা ভিক্খু পাণাতিপাতো কতো’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘সচ্চং, ভন্তে’’তি ৰুত্তে ‘‘ভিক্খু, কস্মা এৰরূপে নিয্যানিকসাসনে পব্বজিত্ৰা এৰমকাসি, পোরাণকপণ্ডিতা অনুপ্পন্নে বুদ্ধে অগারমজ্ঝে সংকিলিট্ঠৰাসং ৰসমানা অপ্পমত্তকেসুপি ঠানেসু কুক্কুচ্চং করিংসু, ত্ৰং পন এৰরূপে নিয্যানিকসাসনে পব্বজিত্ৰা কুক্কুচ্চমত্তম্পি ন অকাসি, ননু নাম ভিক্খুনা কাযৰাচাচিত্তেহি সঞ্ঞতেন ভৰিতব্ব’’ন্তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে কুরুরট্ঠে ইন্দপত্থনগরে ধনঞ্চযে কোরব্যে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো তস্স অগ্গমহেসিযা কুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং গহেত্ৰা অনুপুব্বেন ৰিঞ্ঞুতং পত্তো তক্কসিলাযং সব্বসিপ্পানি উগ্গণ্হিত্ৰা পিতরা ওপরজ্জে পতিট্ঠাপিতো অপরভাগে পিতু অচ্চযেন রজ্জং পত্ৰা দস রাজধম্মে অকোপেন্তো কুরুধম্মে ৰত্তিত্থ. কুরুধম্মো নাম পঞ্চ সীলানি, তানি বোধিসত্তো পরিসুদ্ধানি কত্ৰা রক্খি. যথা চ বোধিসত্তো, এৰমস্স মাতা অগ্গমহেসী কনিট্ঠভাতা উপরাজা পুরোহিতো ব্রাহ্মণো রজ্জুগাহকো অমচ্চো সারথি সেট্ঠি দোণমাপকো মহামত্তো দোৰারিকো নগরসোভিনী ৰণ্ণদাসীতি এৰমেতে.

‘‘রাজা মাতা মহেসী চ, উপরাজা পুরোহিতো;

রজ্জুকো সারথি সেট্ঠি, দোণো দোৰারিকো তথা;

গণিকেকাদস জনা, কুরুধম্মে পতিট্ঠিতা’’তি.

ইতি ইমে সব্বেপি পরিসুদ্ধানি কত্ৰা পঞ্চ সীলানি রক্খিংসু. রাজা চতূসু নগরদ্ৰারেসু চ নগরমজ্ঝে চ নিৰেসনদ্ৰারে চাতি ছ দানসালাযো কারেত্ৰা দেৰসিকং ছসতসহস্সং ধনং ৰিস্সজ্জেন্তো সকলজম্বুদীপং উন্নঙ্গলং কত্ৰা দানং অদাসি, তস্স পন দানজ্ঝাসযতা দানাভিরততা সকলজম্বুদীপং অজ্ঝোত্থরি. তস্মিং কালে কালিঙ্গরট্ঠে দন্তপুরনগরে কালিঙ্গরাজা রজ্জং কারেসি. তস্স রট্ঠে দেৰো ন ৰস্সি, তস্মিং অৰস্সন্তে সকলরট্ঠে ছাতকং জাতং, আহারৰিপত্তিযা চ মনুস্সানং রোগো উদপাদি, দুব্বুট্ঠিভযং ছাতকভযং রোগভযন্তি তীণি ভযানি উপ্পজ্জিংসু. মনুস্সা নিগ্গহণা দারকে হত্থেসু গহেত্ৰা তত্থ তত্থ ৰিচরন্তি.

সকলরট্ঠৰাসিনো একতো হুত্ৰা দন্তপুরং গন্ত্ৰা রাজদ্ৰারে উক্কুট্ঠিমকংসু. রাজা ৰাতপানং নিস্সায ঠিতো তং সদ্দং সুত্ৰা ‘‘কিং কারণা এতে ৰিরৰন্তী’’তি পুচ্ছি. ‘‘মহারাজ, সকলরট্ঠে তীণি ভযানি উপ্পন্নানি, দেৰো ন ৰস্সতি, সস্সানি ন ৰিপন্নানি, ছাতকং জাতং. মনুস্সা দুব্ভোজনা রোগাভিভূতা নিগ্গহণা পুত্তে হত্থেসু গহেত্ৰা ৰিচরন্তি, দেৰং ৰস্সাপেহি মহারাজা’’তি. ‘‘পোরাণকরাজানো দেৰে অৰস্সন্তে কিং করোন্তী’’তি? ‘‘পোরাণকরাজানো, মহারাজ, দেৰে অৰস্সন্তে দানং দত্ৰা উপোসথং অধিট্ঠায সমাদিন্নসীলা সিরিগব্ভং পৰিসিত্ৰা দব্বসন্থরে সত্তাহং নিপজ্জন্তি, তদা দেৰো ৰস্সতী’’তি. রাজা ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা তথা অকাসি. এৰং সন্তেপি দেৰো ন ৰস্সি.

রাজা অমচ্চে পুচ্ছি – ‘‘অহং কত্তব্বকিচ্চং অকাসিং, দেৰো ন ৰস্সতি, কিন্তি করোমা’’তি? ‘‘মহারাজ, ইন্দপত্থনগরে ধনঞ্চযস্স কোরব্যরঞ্ঞো অঞ্জনৰণ্ণো নাম মঙ্গলহত্থী অত্থি, তং আনেস্সাম, এৰং সন্তে দেৰো ৰস্সতী’’তি. ‘‘সো রাজা বলৰাহনসম্পন্নো দুপ্পসহো, কথমস্স হত্থিং আনেস্সামা’’তি? ‘‘মহারাজ, তেন সদ্ধিং যুদ্ধকিচ্চং নত্থি, দানজ্ঝাসযো রাজা দানাভিরতো যাচিতো সমানো অলঙ্কতসীসম্পি ছিন্দিত্ৰা পসাদসম্পন্নানি অক্খীনিপি উপ্পাটেত্ৰা সকলরজ্জম্পি নিয্যাদেত্ৰা দদেয্য, হত্থিম্হি ৰত্তব্বমেৰ নত্থি, অৰস্সং যাচিতো দস্সতী’’তি. ‘‘কে পন তং যাচিতুং সমত্থা’’তি? ‘‘ব্রাহ্মণা, মহারাজা’’তি. রাজা ব্রাহ্মণগামতো অট্ঠ ব্রাহ্মণে পক্কোসাপেত্ৰা সক্কারসম্মানং কত্ৰা হত্থিং যাচনত্থায পেসেসি. তে পরিব্বযং আদায অদ্ধিকৰেসং গহেত্ৰা সব্বত্থ একরত্তিৰাসেন তুরিতগমনং গন্ত্ৰা কতিপাহং নগরদ্ৰারে দানসালাসু ভুঞ্জিত্ৰা সরীরং সন্তপ্পেত্ৰা ‘‘কদা রাজা দানগ্গং আগচ্ছিস্সতী’’তি পুচ্ছিংসু. মনুস্সা ‘‘পক্খস্স তযো দিৰসে চাতুদ্দসে পন্নরসে অট্ঠমিযঞ্চ আগচ্ছতি, স্ৰে পন পুণ্ণমী, তস্মা স্ৰে আগচ্ছিস্সতী’’তি ৰদিংসু.

ব্রাহ্মণা পুনদিৰসে পাতোৰ গন্ত্ৰা পাচীনদ্ৰারে অট্ঠংসু. বোধিসত্তো পাতোৰ ন্হত্ৰা গত্তানুলিত্তো সব্বালঙ্কারপটিমণ্ডিতো অলঙ্কতহত্থিক্খন্ধৰরগতো মহন্তেন পরিৰারেন পাচীনদ্ৰারেন দানসালং গন্ত্ৰা ওতরিত্ৰা সত্তট্ঠজনানং সহত্থা ভত্তং দত্ৰা ‘‘ইমিনাৰ নীহারেন দেথা’’তি ৰত্ৰা হত্থিং অভিরুহিত্ৰা দক্খিণদ্ৰারং অগমাসি. ব্রাহ্মণা পাচীনদ্ৰারে আরক্খস্স বলৰতায ওকাসং অলভিত্ৰা দক্খিণদ্ৰারমেৰ গন্ত্ৰা রাজানং আগচ্ছন্তং ওলোকযমানা দ্ৰারতো নাতিদূরে উন্নতট্ঠানে ঠিতা সম্পত্তং রাজানং হত্থে উক্খিপিত্ৰা ‘‘জযতু ভৰং, মহারাজা’’তি জযাপেসুং. রাজা ৰজিরঙ্কুসেন ৰারণং নিৰত্তেত্ৰা তেসং সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘ভো ব্রাহ্মণা, কিং ইচ্ছথা’’তি পুচ্ছি. ব্রাহ্মণা বোধিসত্তস্স গুণং ৰণ্ণেন্তা পঠমং গাথমাহংসু –

৭৬. ‘‘তৰ সদ্ধঞ্চ সীলঞ্চ, ৰিদিত্ৰান জনাধিপ;

ৰণ্ণং অঞ্জনৰণ্ণেন, কালিঙ্গস্মিং নিমিম্হসে’’তি.

তত্থ সদ্ধন্তি কম্মফলানং সদ্দহনৰসেন ওকপ্পনিযসদ্ধং. সীলন্তি সংৰরসীলং অৰীতিক্কমসীলং. ৰণ্ণন্তি তদা তস্মিং দেসে সুৰণ্ণং ৰুচ্চতি, দেসনাসীসমেৰ চেতং. ইমিনা পন পদেন সব্বম্পি হিরঞ্ঞসুৰণ্ণাদিধনধঞ্ঞং সঙ্গহিতং. অঞ্জনৰণ্ণেনাতি অঞ্জনপুঞ্জসমানৰণ্ণেন ইমিনা তৰ নাগেন, কালিঙ্গস্মিন্তি কালিঙ্গরঞ্ঞো সন্তিকে. নিমিম্হসেতি ৰিনিমযৰসেন গণ্হিম্হ, পরিভোগৰসেন ৰা উদরে পক্খিপিম্হাতি অত্থো. সেতি নিপাতমত্তং. ইদং ৰুত্তং হোতি – মযঞ্হি, জনাধিপ, তৰ সদ্ধঞ্চ সীলঞ্চ ৰিদিত্ৰান ‘‘অদ্ধা নো এৰং সদ্ধাসীলসম্পন্নো রাজা যাচিতো অঞ্জনৰণ্ণং নাগং দস্সতী’’তি ইমিনা অত্তনো সন্তকেন ৰিয অঞ্জনৰণ্ণেন কালিঙ্গরঞ্ঞো সন্তিকে নাগং ৰো আহরিস্সামাতি ৰত্ৰা বহুধনধঞ্ঞং নিমিম্হসে পরিৰত্তযিম্হ চেৰ উদরে চ পক্খিপিম্হ. এৰং তং মযং ধারযমানা ইধাগতা. তত্থ কত্তব্বং দেৰো জানাতূতি.

অপরো নযো – তৰ সদ্ধঞ্চ সীলগুণসঙ্খাতং ৰণ্ণঞ্চ সুত্ৰা ‘‘উল়ারগুণো রাজা জীৰিতম্পি যাচিতো দদেয্য, পগেৰ তিরচ্ছানগতং নাগ’’ন্তি এৰং কালিঙ্গস্স সন্তিকে ইমিনা অঞ্জনৰণ্ণেন তৰ ৰণ্ণং নিমিম্হসে নিমিম্হ তুলযিম্হ, তেনম্হা ইধাগতাতি.

তং সুত্ৰা বোধিসত্তো ‘‘সচে, ৰো ব্রাহ্মণা, ইমং নাগং পরিৰত্তেত্ৰা ধনং খাদিতং সুখাদিতং মা চিন্তযিত্থ, যথালঙ্কতমেৰ ৰো নাগং দস্সামী’’তি সমস্সাসেত্ৰা ইতরা দ্ৰে গাথা অৰোচ –

৭৭. ‘‘অন্নভচ্চা চভচ্চা চ, যোধ উদ্দিস্স গচ্ছতি;

সব্বে তে অপ্পটিক্খিপ্পা, পুব্বাচরিযৰচো ইদং.

৭৮. ‘‘দদামি ৰো ব্রাহ্মণা নাগমেতং, রাজারহং রাজভোগ্গং যসস্সিনং;

অলঙ্কতং হেমজালাভিছন্নং, সসারথিং গচ্ছথ যেনকাম’’ন্তি.

তত্থ অন্নভচ্চা চভচ্চা চাতি পুরিসং উপনিস্সায জীৰমানা যাগুভত্তাদিনা অন্নেন ভরিতব্বাতি অন্নভচ্চা, ইতরে তথা অভরিতব্বত্তা অভচ্চা. সন্ধিৰসেন পনেত্থ অকারলোপো ৰেদিতব্বো. এত্তাৰতা অত্তানং উপনিস্সায চ অনুপনিস্সায চ জীৰমানৰসেন সব্বেপি সত্তা দ্ৰে কোট্ঠাসে কত্ৰা দস্সিতা হোন্তি. যোধ উদ্দিস্স গচ্ছতীতি তেসু সত্তেসু ইধ জীৰলোকে যো সত্তো যং পুরিসং কাযচিদেৰ পচ্চাসীসনায উদ্দিস্স গচ্ছতি. সব্বে তে অপ্পটিক্খিপ্পাতি তথা উদ্দিস্স গচ্ছন্তা সচেপি বহূ হোন্তি, তথাপি তেন পুরিসেন সব্বে তে অপ্পটিক্খিপ্পা, ‘‘অপেথ, ন ৰো দস্সামী’’তি এৰং ন পটিক্খিপিতব্বাতি অত্থো. পুব্বাচরিযৰচো ইদন্তি পুব্বাচরিযা ৰুচ্চন্তি মাতাপিতরো, ইদং তেসং ৰচনং. এৰমহং মাতাপিতূহি সিক্খাপিতোতি দীপেতি.

দদামি ৰো ব্রাহ্মণা নাগমেতন্তি যস্মা ইদং অম্হাকং পুব্বাচরিযৰচো, তস্মাহং ব্রাহ্মণা তুম্হাকং ইমং নাগং দদামি. রাজারহন্তি রঞ্ঞো অনুচ্ছৰিকং. রাজভোগ্গন্তি রাজপরিভোগং. যসস্সিনন্তি পরিৰারসম্পন্নং, তং কির হত্থিং নিস্সায হত্থিগোপকহত্থিৰেজ্জাদীনি পঞ্চ কুলসতানি জীৰন্তি, তেহি সদ্ধিঞ্ঞেৰ ৰো দদামীতি অত্থো. অলঙ্কতন্তি নানাৰিধেহি হত্থিঅলঙ্কারেহি অলঙ্কতং. হেমজালাভিছন্নন্তি সুৰণ্ণজালেন অভিচ্ছন্নং. সসারথিন্তি যো পনস্স সারথি হত্থিগোপকো আচরিযো, তেন সদ্ধিংযেৰ দদামি, তস্মা সসারথি হুত্ৰা তুম্হে সপরিৰারং ইমং নাগং গহেত্ৰা যেনকামং গচ্ছথাতি.

এৰং হত্থিক্খন্ধৰরগতোৰ মহাসত্তো ৰাচায দত্ৰা পুন হত্থিক্খন্ধা ওরুয্হ ‘‘সচে অনলঙ্কতট্ঠানং অত্থি, অলঙ্করিত্ৰা দস্সামী’’তি ৰত্ৰা তিক্খত্তুং পদক্খিণং করোন্তো উপধারেত্ৰা অনলঙ্কতট্ঠানং অদিস্ৰা তস্স সোণ্ডং ব্রাহ্মণানং হত্থেসু ঠপেত্ৰা সুৰণ্ণভিঙ্কারেন পুপ্ফগন্ধৰাসিতং উদকং পাতেত্ৰা অদাসি. ব্রাহ্মণা সপরিৰারং নাগং সম্পটিচ্ছিত্ৰা হত্থিপিট্ঠে নিসিন্না দন্তপুরং গন্ত্ৰা হত্থিং রঞ্ঞো অদংসু, হত্থিম্হি আগতেপি দেৰো ন ৰস্সতেৰ. রাজা ‘‘কিং নু খো কারণ’’ন্তি উত্তরিং পুচ্ছন্তো ‘‘ধনঞ্চযকোরব্যরাজা কুরুধম্মং রক্খতি, তেনস্স রট্ঠে অন্ৰড্ঢমাসং অনুদসাহং দেৰো ৰস্সতি, রঞ্ঞো গুণানুভাৰো চেস, ইমস্স পন তিরচ্ছানগতস্স গুণা হোন্তাপি কিত্তকা ভৰেয্যু’’ন্তি সুত্ৰা ‘‘তেন হি যথালঙ্কতমেৰ সপরিৰারং হত্থিং পতিনেত্ৰা রঞ্ঞো দত্ৰা যং সো কুরুধম্মং রক্খতি, তং সুৰণ্ণপট্টে লিখিত্ৰা আনেথা’’তি ব্রাহ্মণে চ অমচ্চে চ পেসেসি. তে গন্ত্ৰা রঞ্ঞো হত্থিং নিয্যাদেত্ৰা ‘‘দেৰ, ইমস্মিং হত্থিম্হি গতেপি অম্হাকং রট্ঠে দেৰো ন ৰস্সতি, তুম্হে কির কুরুধম্মং নাম রক্খথ, অম্হাকম্পি রাজা তং রক্খিতুকামো ইমস্মিং সুৰণ্ণপট্টে লিখিত্ৰা আনেথা’’তি পেসেসি. ‘‘দেথ নো কুরুধম্ম’’ন্তি. ‘‘তাতা, সচ্চাহং এতং কুরুধম্মং রক্খামি, ইদানি পন মে তত্থ কুক্কুচ্চং অত্থি, ন মে সো কুরুধম্মো চিত্তং আরাধেতি, তস্মা তুম্হাকং দাতুং ন সক্কা’’তি.

কস্মা পন তং সীলং রাজানং ন আরাধেতীতি? তদা কির রাজূনং ততিযে ততিযে সংৰচ্ছরে কত্তিকমাসে পৰত্তো ছণো নাম হোতি, তং ছণং কীল়ন্তা রাজানো সব্বালঙ্কারপটিমণ্ডিতা দেৰৰেসং গহেত্ৰা চিত্তরাজস্স নাম যক্খস্স সন্তিকে ঠত্ৰা চতুদ্দিসা পুপ্ফপটিমণ্ডিতে চিত্তসরে খিপন্তি. অযম্পি রাজা তং খণং কীল়ন্তো একিস্সা তল়াকপাল়িযা চিত্তরাজস্স যক্খস্স সন্তিকে ঠত্ৰা চতুদ্দিসা চিত্তসরে খিপিত্ৰা তেসু সেসদিসাগতে তযো সরে দিস্ৰা উদকপিট্ঠে খিত্তসরং ন অদ্দস. রঞ্ঞো ‘‘কচ্চি নু খো মযা খিত্তো সরো মচ্ছসরীরে পতিতো’’তি কুক্কুচ্চং অহোসি পাণাতিপাতকম্মেন সীলভেদং আরব্ভ, তস্মা সীলং ন আরাধেতি. সো এৰমাহ – ‘‘তাতা, ময্হং কুরুধম্মে কুক্কুচ্চং অত্থি, মাতা পন মে সুরক্খিতং রক্খতি, তস্সা সন্তিকে গণ্হথা’’তি. ‘‘মহারাজ, তুম্হাকং ‘পাণং ৰধিস্সামী’তি চেতনা নত্থি, তং ৰিনা পাণাতিপাতো নাম ন হোতি, দেথ নো অত্তনা রক্খিতং কুরুধম্ম’’ন্তি. ‘‘তেন হি লিখথা’’তি সুৰণ্ণপট্টে লিখাপেসি – ‘‘পাণো ন হন্তব্বো, অদিন্নং নাদাতব্বং, কামেসু মিচ্ছা ন চরিতব্বং, মুসা ন ভণিতব্বং, মজ্জং ন পাতব্ব’’ন্তি লিখাপেত্ৰা চ পন ‘‘এৰং সন্তেপি নেৰ মং আরাধেতি, মাতু মে সন্তিকে গণ্হথা’’তি আহ.

দূতা রাজানং ৰন্দিত্ৰা তস্সা সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘দেৰি, তুম্হে কির কুরুধম্মং রক্খথ, তং নো দেথা’’তি ৰদিংসু. ‘‘তাতা, সচ্চাহং কুরুধম্মং রক্খামি, ইদানি পন মে তত্থ কুক্কুচ্চং উপ্পন্নং, ন মে সো কুরুধম্মো আরাধেতি তেন ৰো দাতুং ন সক্কা’’তি. তস্সা কির দ্ৰে পুত্তা জেট্ঠো রাজা, কনিট্ঠো উপরাজা. অথেকো রাজা বোধিসত্তস্স সতসহস্সগ্ঘনকং চন্দনসারং সহস্সগ্ঘনকং কঞ্চনমালং পেসেসি. সো ‘‘মাতরং পূজেস্সামী’’তি তং সব্বং মাতু পেসেসি. সা চিন্তেসি – ‘‘অহং নেৰ চন্দনং ৰিলিম্পামি, ন মালং ধারেমি, সুণিসানং দস্সামী’’তি. অথস্সা এতদহোসি – ‘‘জেট্ঠসুণিসা মে ইস্সরা, অগ্গমহেসিট্ঠানে ঠিতা, তস্সা সুৰণ্ণমালং দস্সামি. কনিট্ঠসুণিসা পন দুগ্গতা, তস্সা চন্দনসারং দস্সামী’’তি. সা রঞ্ঞো দেৰিযা সুৰণ্ণমালং দত্ৰা উপরাজভরিযায চন্দনসারং অদাসি, দত্ৰা চ পনস্সা ‘‘অহং কুরুধম্মং রক্খামি, এতাসং দুগ্গতাদুগ্গতভাৰো ময্হং অপ্পমাণং, জেট্ঠাপচাযিককম্মমেৰ পন কাতুং ময্হং অনুরূপং, কচ্চি নু খো মে তস্স অকতত্তা সীলং ভিন্ন’’ন্তি কুক্কুচ্চং অহোসি, তস্মা এৰমাহ. অথ নং দূতা ‘‘অত্তনো সন্তকং নাম যথারুচিযা দীযতি, তুম্হে এত্তকেনপি কুক্কুচ্চং কুরুমানা কিং অঞ্ঞং পাপং করিস্সথ, সীলং নাম এৰরূপেন ন ভিজ্জতি, দেথ নো কুরুধম্ম’’ন্তি ৰত্ৰা তস্সাপি সন্তিকে গহেত্ৰা সুৰণ্ণপট্টে লিখিংসু.

‘‘তাতা, এৰং সন্তেপি নেৰ মং আরাধেতি, সুণিসা পন মে সুট্ঠু রক্খতি, তস্সা সন্তিকে গণ্হথা’’তি ৰুত্তা চ পন অগ্গমহেসিং উপসঙ্কমিত্ৰা পুরিমনযেনেৰ কুরুধম্মং যাচিংসু. সাপি পুরিমনযেনেৰ ৰত্ৰা ‘‘ইদানি মং সীলং নারাধেতি, তেন ৰো দাতুং ন সক্কা’’তি আহ. সা কির একদিৰসং সীহপঞ্জরে ঠিতা রঞ্ঞো নগরং পদক্খিণং করোন্তস্স পচ্ছতো হত্থিপিট্ঠে নিসিন্নং উপরাজং দিস্ৰা লোভং উপ্পাদেত্ৰা ‘‘সচাহং ইমিনা সদ্ধিং সন্থৰং করেয্যং, ভাতু অচ্চযেন রজ্জে পতিট্ঠিতো মং এস সঙ্গণ্হেয্যা’’তি চিন্তেসি. অথস্সা ‘‘অহং কুরুধম্মং রক্খমানা সসামিকা হুত্ৰা কিলেসৰসেন অঞ্ঞং পুরিসং ওলোকেসিং, সীলেন মে ভিন্নেন ভৰিতব্ব’’ন্তি কুক্কুচ্চং অহোসি, তস্মা এৰমাহ. অথ নং দূতা ‘‘অতিচারো নাম অয্যে চিত্তুপ্পাদমত্তেন ন হোতি, তুম্হে এত্তকেনপি কুক্কুচ্চং কুরুমানা ৰীতিক্কমং কিংকরিস্সথ, ন এত্তকেন সীলং ভিজ্জতি, দেথ নো কুরুধম্ম’’ন্তি ৰত্ৰা তস্সাপি সন্তিকে গহেত্ৰা সুৰণ্ণপট্টে লিখিংসু.

‘‘তাতা, এৰং সন্তেপি নেৰ মং আরাধেতি, উপরাজা পন সুট্ঠু রক্খতি, তস্স সন্তিকে গণ্হথা’’তি ৰুত্তা চ পন উপরাজানং উপসঙ্কমিত্ৰা পুরিমনযেনেৰ কুরুধম্মং যাচিংসু. সো পন সাযং রাজুপট্ঠানং গচ্ছন্তো রথেনেৰ রাজঙ্গণং পত্ৰা সচে রঞ্ঞো সন্তিকে ভুঞ্জিত্ৰা তত্থেৰ সযিতুকামো হোতি, রস্মিযো চ পতোদঞ্চ অন্তোধুরে ছড্ডেতি. তায সঞ্ঞায জনো পক্কমিত্ৰা পুনদিৰসে পাতোৰ গন্ত্ৰা তস্স নিক্খমনং ওলোকেন্তোৰ তিট্ঠতি. সারথিপি রথং গোপযিত্ৰা পুনদিৰসে পাতোৰ তং আদায রাজদ্ৰারে তিট্ঠতি. সচে তঙ্খণঞ্ঞেৰ নিক্খন্তুকামো হোতি, রস্মিযো চ পতোদঞ্চ অন্তোরথেযেৰ ঠপেত্ৰা রাজুপট্ঠানং গচ্ছতি. মহাজনো তায সঞ্ঞায ‘‘ইদানেৰ নিক্খমিস্সতী’’তি রাজদ্ৰারেযেৰ তিট্ঠতি. সো একদিৰসং এৰং কত্ৰা রাজনিৰেসনং পাৰিসি, পৰিট্ঠমত্তস্সযেৰস্স দেৰো পাৰস্সি. রাজা ‘‘দেৰো ৰস্সতী’’তি তস্স নিক্খন্তুং নাদাসি, সো তত্থেৰ ভুঞ্জিত্ৰা সযি. মহাজনো ‘‘ইদানি নিক্খমিস্সতী’’তি সব্বরত্তিং তেমেন্তো অট্ঠাসি. উপরাজা দুতিযদিৰসে নিক্খমিত্ৰা তেমেত্ৰা ঠিতং মহাজনং দিস্ৰা ‘‘অহং কুরুধম্মং রক্খন্তো এত্তকং জনং কিলমেসিং, সীলেন মে ভিন্নেন ভৰিতব্ব’’ন্তি কুক্কুচ্চং অহোসি, তেন তেসং দূতানং ‘‘সচ্চাহং কুরুধম্মং রক্খামি, ইদানি পন মে কুক্কুচ্চং অত্থি, তেন ৰো ন সক্কা দাতু’’ন্তি ৰত্ৰা তমত্থং আরোচেসি. অথ নং দূতা ‘‘তুম্হাকং, দেৰ, ‘এতে কিলমন্তূ’তি চিত্তং নত্থি, অচেতনকং কম্মং ন হোতি, এত্তকেনপি কুক্কুচ্চং করোন্তানং কথং তুম্হাকং ৰীতিক্কমো ভৰিস্সতী’’তি ৰত্ৰা তস্সপি সন্তিকে সীলং গহেত্ৰা সুৰণ্ণপট্টে লিখিংসু.

‘‘এৰং সন্তেপি নেৰ মং আরাধেতি, পুরোহিতো পন সুট্ঠু রক্খতি, তস্স সন্তিকে গণ্হথা’’তি ৰুত্তা চ পন পুরোহিতং উপসঙ্কমিত্ৰা যাচিংসু. সোপি একদিৰসং রাজুপট্ঠানং গচ্ছন্তো একেন রঞ্ঞা তস্স রঞ্ঞো পেসিতং তরুণরৰিৰণ্ণং রথং অন্তরামগ্গে দিস্ৰা ‘‘কস্সাযং রথো’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘রঞ্ঞো আভতো’’তি সুত্ৰা ‘‘অহং মহল্লকো, সচে মে রাজা ইমং রথং দদেয্য, সুখং ইমং আরুয্হ ৰিচরেয্য’’ন্তি চিন্তেত্ৰা রাজুপট্ঠানং গতো. তস্স জযাপেত্ৰা ঠিতকালে রঞ্ঞো রথং দস্সেসুং. রাজা দিস্ৰা ‘‘অতি ৰিয সুন্দরো অযং রথো, আচরিযস্স নং দেথা’’তি আহ. পুরোহিতো ন ইচ্ছি, পুনপ্পুনং ৰুচ্চমানোপি ন ইচ্ছিযেৰ. কিংকারণা? এৰং কিরস্স অহোসি – ‘‘অহং কুরুধম্মং রক্খন্তোৰ পরসন্তকে লোভং অকাসিং, ভিন্নেন মে সীলেন ভৰিতব্ব’’ন্তি. সো এতমত্থং আচিক্খিত্ৰা ‘‘তাতা, কুরুধম্মে মে কুক্কুচ্চং অত্থি, ন মং সো ধম্মো আরাধেতি, তস্মা ন সক্কা দাতু’’ন্তি আহ. অথ নং দূতা ‘‘অয্য, লোভুপ্পাদমত্তেন ন সীলং ভিজ্জতি, তুম্হে এত্তকেনপি কুক্কুচ্চং করোন্তা কিং ৰীতিক্কমং করিস্সথা’’তি ৰত্ৰা তস্সপি সন্তিকে সীলং গহেত্ৰা সুৰণ্ণপট্টে লিখিংসু.

‘‘এৰং সন্তেপি নেৰ মং আরাধেতি, রজ্জুগাহকো অমচ্চো পন সুট্ঠু রক্খতি, তস্স সন্তিকে গণ্হথা’’তি ৰুত্তা চ পন তম্পি উপসঙ্কমিত্ৰা যাচিংসু. সোপি একদিৰসং জনপদে খেত্তং মিনন্তো রজ্জুং দণ্ডকে বন্ধিত্ৰা একং কোটিং খেত্তসামিকেন গণ্হাপেত্ৰা একং অত্তনা অগ্গহেসি, তেন গহিতরজ্জুকোটিযা বদ্ধদণ্ডকো একস্স কক্কটকস্স বিলমজ্ঝং পাপুণি. সো চিন্তেসি – ‘‘সচে দণ্ডকং বিলে ওতারেস্সামি, অন্তোবিলে কক্কটকো নস্সিস্সতি. সচে পন পরতো করিস্সামি, রঞ্ঞো সন্তকং নস্সিস্সতি. সচে ওরতো করিস্সামি, কুটুম্বিকস্স সন্তকং নস্সিস্সতি, কিং নু খো কাতব্ব’’ন্তি? অথস্স এতদহোসি – ‘‘বিলে কক্কটকেন ভৰিতব্বং, সচে ভৰেয্য, পঞ্ঞাযেয্য, এত্থেৰ নং ওতারেস্সামী’’তি বিলে দণ্ডকং ওতারেসি, কক্কটকো ‘‘কিরী’’তি সদ্দমকাসি. অথস্স এতদহোসি – ‘‘দণ্ডকো কক্কটকপিট্ঠে ওতিণ্ণো ভৰিস্সতি, কক্কটকো মতো ভৰিস্সতি, অহঞ্চ কুরুধম্মং রক্খামি, তেন মে সীলেন ভিন্নেন ভৰিতব্ব’’ন্তি. সো এতমত্থং আচিক্খিত্ৰা ‘‘ইমিনা মে কারণেন কুরুধম্মে কুক্কুচ্চং অত্থি, তেন ৰো ন সক্কা দাতু’’ন্তি আহ. অথ নং দূতা ‘‘তুম্হাকং ‘কক্কটকো মরতূ’তি চিত্তং নত্থি, অচেতনকং কম্মং নাম ন হোতি. তুম্হে এত্তকেনপি কুক্কুচ্চং করোন্তা কিং ৰীতিক্কমং করিস্সথা’’তি ৰত্ৰা তস্সপি সন্তিকে সীলং গহেত্ৰা সুৰণ্ণপট্টে লিখিংসু.

‘‘এৰং সন্তেপি নেৰ মং আরাধেতি, সারথি পন সুট্ঠু রক্খতি, তস্স সন্তিকে গণ্হথা’’তি ৰুত্তা চ পন তম্পি উপসঙ্কমিত্ৰা যাচিংসু. সো একদিৰসং রাজানং রথেন উয্যানং নেসি. রাজা তত্থ দিৰা কীল়িত্ৰা সাযং নিক্খমিত্ৰা রথং অভিরুহি, তস্স নগরং অসম্পত্তস্সেৰ সূরিযত্থঙ্গমনৰেলায মেঘো উট্ঠহি. সারথি রঞ্ঞো তেমনভযেন সিন্ধৰানং পতোদসঞ্ঞমদাসি. সিন্ধৰা জৰেন পক্খন্দিংসু. ততো পট্ঠায চ পন তে উয্যানং গচ্ছন্তাপি ততো আগচ্ছন্তাপি তং ঠানং পত্ৰা জৰেন গচ্ছন্তি আগচ্ছন্তি. কিং কারণা? তেসং কির এতদহোসি – ‘‘ইমস্মিং ঠানে পরিস্সযেন ভৰিতব্বং, তেন নো সারথি তদা পতোদসঞ্ঞং অদাসী’’তি. সারথিস্সপি এতদহোসি – ‘‘রঞ্ঞো তেমনে ৰা অতেমনে ৰা ময্হং দোসো নত্থি, অহং পন অট্ঠানে সুসিক্খিতসিন্ধৰানং পতোদসঞ্ঞং অদাসিং, তেন ইমে ইদানি অপরাপরং জৰন্তা কিলমন্তি, অহঞ্চ কুরুধম্মং রক্খামি, তেন মে ভিন্নেন সীলেন ভৰিতব্ব’’ন্তি. সো এতমত্থং আচিক্খিত্ৰা ‘‘ইমিনা কারণেন কুরুধম্মে কুক্কুচ্চং অত্থি, তেন ৰো ন সক্কা দাতু’’ন্তি আহ. অথ নং দূতা ‘‘তুম্হাকং ‘সিন্ধৰা কিলমন্তূ’তি চিত্তং নত্থি, অচেতনকং কম্মং নাম ন হোতি, এত্তকেনপি চ তুম্হে কুক্কুচ্চং করোন্তা কিং ৰীতিক্কমং করিস্সথা’’তি ৰত্ৰা তস্স সন্তিকে সীলং গহেত্ৰা সুৰণ্ণপট্টে লিখিংসু.

‘‘এৰং সন্তেপি নেৰ মং আরাধেতি, সেট্ঠি পন সুট্ঠু রক্খতি, তস্স সন্তিকে গণ্হথা’’তি ৰুত্তা চ পন তম্পি উপসঙ্কমিত্ৰা যাচিংসু. সোপি একদিৰসং গব্ভতো নিক্খন্তসালিসীসং অত্তনো সালিখেত্তং গন্ত্ৰা পচ্চৰেক্খিত্ৰা নিৰত্তমানো ‘‘ৰীহিমালং বন্ধাপেস্সামী’’তি একং সালিসীসমুট্ঠিং গাহাপেত্ৰা থূণায বন্ধাপেসি. অথস্স এতদহোসি – ‘‘ইমম্হা কেদারা মযা রঞ্ঞো ভাগো দাতব্বো, অদিন্নভাগতোযেৰ মে কেদারতো সালিসীসমুট্ঠি গাহাপিতো, অহঞ্চ কুরুধম্মং রক্খামি, তেন মে ভিন্নেন সীলেন ভৰিতব্ব’’ন্তি. সো এতমত্থং আচিক্খিত্ৰা ‘‘ইমিনা মে কারণেন কুরুধম্মে কুক্কুচ্চং অত্থি, তেন ৰো ন সক্কা দাতু’’ন্তি আহ. অথ নং দূতা ‘‘তুম্হাকং থেয্যচিত্তং নত্থি, তেন ৰিনা অদিন্নাদানং নাম পঞ্ঞাপেতুং ন সক্কা, এত্তকেনপি কুক্কুচ্চং করোন্তা তুম্হে পরসন্তকং নাম কিং গণ্হিস্সথা’’তি ৰত্ৰা তস্সপি সন্তিকে সীলং গহেত্ৰা সুৰণ্ণপট্টে লিখিংসু.

‘‘এৰং সন্তেপি নেৰ মং আরাধেতি, দোণমাপকো পন মহামত্তো সুট্ঠু রক্খতি, তস্স সন্তিকে গণ্হথা’’তি ৰুত্তা চ পন তম্পি উপসঙ্কমিত্ৰা যাচিংসু. সো কির একদিৰসং কোট্ঠাগারদ্ৰারে নিসীদিত্ৰা রাজভাগে ৰীহিং মিনাপেন্তো অমিতৰীহিরাসিতো ৰীহিং গহেত্ৰা লক্খং ঠপেসি, তস্মিং খণে দেৰো পাৰস্সি. মহামত্তো লক্খানি গণেত্ৰা ‘‘মিতৰীহী এত্তকা নাম হোন্তী’’তি ৰত্ৰা লক্খৰীহিং সংকড্ঢিত্ৰা মিতরাসিম্হি পক্খিপিত্ৰা ৰেগেন গন্ত্ৰা দ্ৰারকোট্ঠকে ঠত্ৰা চিন্তেসি – ‘‘কিং নু খো মযা লক্খৰীহী মিতৰীহিরাসিম্হি পক্খিত্তা, উদাহু অমিতরাসিম্হী’’তি. অথস্স এতদহোসি – ‘‘সচে মে মিতৰীহিরাসিম্হি পক্খিত্তা অকারণেনেৰ রঞ্ঞো সন্তকং ৰড্ঢিতং, গহপতিকানং সন্তকং নাসিতং, অহঞ্চ কুরুধম্মং রক্খামি, তেন মে ভিন্নেন সীলেন ভৰিতব্ব’’ন্তি. সো এতমত্থং আচিক্খিত্ৰা ‘‘ইমিনা মে কারণেন কুরুধম্মে কুক্কুচ্চং অত্থি, তেন ৰো ন সক্কা দাতু’’ন্তি আহ. অথ নং দূতা ‘‘তুম্হাকং থেয্যচিত্তং নত্থি, তেন ৰিনা অদিন্নাদানং নাম পঞ্ঞাপেতুং ন সক্কা, এত্তকেনপি কুক্কুচ্চং করোন্তা কিং তুম্হে পরস্স সন্তকং গণ্হিস্সথা’’তি ৰত্ৰা তস্সপি সন্তিকে সীলং গহেত্ৰা সুৰণ্ণপট্টে লিখিংসু.

‘‘এৰং সন্তেপি নেৰ মং আরাধেতি, দোৰারিকো পন সুট্ঠু রক্খতি, তস্স সন্তিকে গণ্হথা’’তি ৰুত্তা চ পন তম্পি উপসঙ্কমিত্ৰা যাচিংসু. সোপি একদিৰসং নগরদ্ৰারং পিধানৰেলায তিক্খত্তুং সদ্দমনুস্সাৰেসি. অথেকো দলিদ্দমনুস্সো অত্তনো কনিট্ঠভগিনিযা সদ্ধিং দারুপণ্ণত্থায অরঞ্ঞং গন্ত্ৰা নিৰত্তন্তো তস্স সদ্দং সুত্ৰা ভগিনিং আদায ৰেগেন দ্ৰারং সম্পাপুণি. অথ নং দোৰারিকো ‘‘ত্ৰং নগরে রঞ্ঞো অত্থিভাৰং কিং ন জানাসি, ‘সকলস্সেৰ ইমস্স নগরস্স দ্ৰারং পিধীযতী’তি ন জানাসি, অত্তনো মাতুগামং গহেত্ৰা অরঞ্ঞে কামরতিকীল়ং কীল়ন্তো দিৰসং ৰিচরসী’’তি আহ. অথস্স ইতরেন ‘‘ন মে, সামি, ভরিযা, ভগিনী মে এসা’’তি ৰুত্তে এতদহোসি – ‘‘অকারণং ৰত মে কতং ভগিনিং ভরিযাতি কথেন্তেন, অহঞ্চ কুরুধম্মং রক্খামি, তেন মে ভিন্নেন সীলেন ভৰিতব্ব’’ন্তি. সো এতমত্থং আচিক্খিত্ৰা ‘‘ইমিনা মে কারণেন কুরুধম্মে কুক্কুচ্চং অত্থি, তেন ৰো ন সক্কা দাতু’’ন্তি আহ. অথ নং দূতা ‘‘এতং তুম্হেহি তথাসঞ্ঞায কথিতং, এত্থ ৰো সীলভেদো নত্থি, এত্তকেনপি চ তুম্হে কুক্কুচ্চাযন্তা কুরুধম্মে সম্পজানমুসাৰাদং নাম কিং করিস্সথা’’তি ৰত্ৰা তস্সপি সন্তিকে সীলং গহেত্ৰা সুৰণ্ণপট্টে লিখিংসু.

‘‘এৰং সন্তেপি নেৰ মং আরাধেতি, ৰণ্ণদাসী পন সুট্ঠু রক্খতি, তস্স সন্তিকে গণ্হথা’’তি ৰুত্তা চ পন তম্পি উপসঙ্কমিত্ৰা যাচিংসু. সা পুরিমনযেনেৰ পটিক্খিপি. কিংকারণা? সক্কো কির দেৰানমিন্দো ‘‘তস্সা সীলং ৰীমংসিস্সামী’’তি মাণৰকৰণ্ণেন আগন্ত্ৰা ‘‘অহং আগমিস্সামী’’তি ৰত্ৰা সহস্সং দত্ৰা দেৰলোকমেৰ গন্ত্ৰা তীণি সংৰচ্ছরানি নাগচ্ছি. সা অত্তনো সীলভেদভযেন তীণি সংৰচ্ছরানি অঞ্ঞস্স পুরিসস্স হত্থতো তম্বূলমত্তম্পি ন গণ্হি, সা অনুক্কমেন দুগ্গতা হুত্ৰা চিন্তেসি – ‘‘ময্হং সহস্সং দত্ৰা গতপুরিসস্স তীণি সংৰচ্ছরানি অনাগচ্ছন্তস্স দুগ্গতা জাতা, জীৰিতৰুত্তিং ঘটেতুং ন সক্কোমি, ইতো দানি পট্ঠায মযা ৰিনিচ্ছযমহামত্তানং আরোচেত্ৰা পরিব্বযং গহেতুং ৰট্টতী’’তি. সা ৰিনিচ্ছযং গন্ত্ৰা ‘‘সামি, পরিব্বযং দত্ৰা গতপুরিসস্স মে তীণি সংৰচ্ছরানি, মতভাৰম্পিস্স ন জানামি, জীৰিতং ঘটেতুং ন সক্কোমি, কিং করোমি, সামী’’তি আহ. তীণি সংৰচ্ছরানি অনাগচ্ছন্তে কিং করিস্সসি, ইতো পট্ঠায পরিব্বযং গণ্হাতি. তস্সা লদ্ধৰিনিচ্ছযায ৰিনিচ্ছযতো নিক্খমমানায এৰ একো পুরিসো সহস্সভণ্ডিকং উপনামেসি.

তস্স গহণত্থায হত্থং পসারণকালে সক্কো অত্তানং দস্সেসি. সা দিস্ৰাৰ ‘‘ময্হং সংৰচ্ছরত্তযমত্থকে সহস্সদাযকো পুরিসো আগতো, তাত, নত্থি মে তৰ কহাপণেহি অত্থো’’তি হত্থং সমিঞ্জেসি. সক্কো অত্তনো সরীরঞ্ঞেৰ অভিনিম্মিনিত্ৰা তরুণসূরিযো ৰিয জলন্তো আকাসে অট্ঠাসি, সকলনগরং সন্নিপতি. সক্কো মহাজনমজ্ঝে ‘‘অহং এতিস্সা ৰীমংসনৰসেন সংৰচ্ছরত্তযমত্থকে সহস্সং অদাসিং, সীলং রক্খন্তা নাম এৰরূপা হুত্ৰা রক্খথা’’তি ওৰাদং দত্ৰা তস্সা নিৰেসনং সত্তরতনেহি পূরেত্ৰা ‘‘ইতো পট্ঠায অপ্পমত্তা হোহী’’তি তং অনুসাসিত্ৰা দেৰলোকমেৰ অগমাসি. ইমিনা কারণেন সা ‘‘অহং গহিতভতিং অজীরাপেত্ৰাৰ অঞ্ঞেন দীযমানায ভতিযা হত্থং পসারেসিং, ইমিনা কারণেন মং সীলং নারাধেতি, তেন ৰো দাতুং ন সক্কা’’তি পটিক্খিপি. অথ নং দূতা ‘‘হত্থপ্পসারণমত্তেন সীলভেদো নত্থি, সীলং নাম এতং পরমৰিসুদ্ধি হোতী’’তি ৰত্ৰা তস্সাপি সন্তিকে সীলং গহেত্ৰা সুৰণ্ণপট্টে লিখিংসু.

ইতি ইমেসং একাদসন্নং জনানং রক্খণসীলং সুৰণ্ণপট্টে লিখিত্ৰা দন্তপুরং গন্ত্ৰা কালিঙ্গরঞ্ঞো সুৰণ্ণপট্টং দত্ৰা তং পৰত্তিং আরোচেসুং. রাজা তস্মিং কুরুধম্মে ৰত্তমানো পঞ্চ সীলানি পূরেসি. তস্মিং খণে সকলকালিঙ্গরট্ঠে দেৰো ৰস্সি, তীণি ভযানি ৰূপসন্তানি, রট্ঠং খেমং সুভিক্খং অহোসি. বোধিসত্তো যাৰজীৰং দানাদীনি পুঞ্ঞানি কত্ৰা সপরিৰারো সগ্গপুরং পূরেসি.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা সচ্চানি পকাসেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি. ‘‘সচ্চপরিযোসানে কেচি সোতাপন্না অহেসুং, কেচি সকদাগামিনো, কেচি অনাগামিনো, কেচি অরহন্তো’’তি. জাতকসমোধানে পন –

‘‘গণিকা উপ্পলৰণ্ণা, পুণ্ণো দোৰারিকো তদা;

রজ্জুগাহো কচ্চাযনো, মোগ্গল্লানো দোণমাপকো.

‘‘সারিপুত্তো তদা সেট্ঠি, অনুরুদ্ধো চ সারথি;

ব্রাহ্মণো কস্সপো থেরো, উপরাজা নন্দপণ্ডিতো.

‘‘মহেসী রাহুলমাতা, মাযাদেৰী জনেত্তিযা;

কুরুরাজা বোধিসত্তো, এৰং ধারেথ জাতক’’ন্তি.

কুরুধম্মজাতকৰণ্ণনা ছট্ঠা.

[২৭৭] ৭. রোমকজাতকৰণ্ণনা

ৰস্সানি পঞ্ঞাস সমাধিকানীতি ইদং সত্থা ৰেল়ুৰনে ৰিহরন্তো ভগৰতো ৰধায পরিসক্কনং আরব্ভ কথেসি. পচ্চুপ্পন্নৰত্থু উত্তানমেৰ.

অতীতে পন বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো পারাৰতো হুত্ৰা বহুপারাৰতপরিৰুতো অরঞ্ঞে পব্বতগুহাযং ৰাসং কপ্পেসি. অঞ্ঞতরোপি খো তাপসো সীলসম্পন্নো তেসং পারাৰতানং ৰসনট্ঠানতো অৰিদূরে একং পচ্চন্তগামং উপনিস্সায অস্সমপদং মাপেত্ৰা পব্বতগুহাযং ৰাসং কপ্পেসি. বোধিসত্তো অন্তরন্তরা তস্স সন্তিকং আগন্ত্ৰা সোতব্বযুত্তকং সুণাতি. তাপসো তত্থ চিরং ৰসিত্ৰা পক্কামি, অথঞ্ঞো কূটজটিলো আগন্ত্ৰা তত্থ ৰাসং কপ্পেসি. বোধিসত্তো পারাৰতপরিৰুতো তং উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা পটিসন্থারং কত্ৰা অস্সমপদে ৰিচরিত্ৰা গিরিকন্দরসমীপে গোচরং গহেত্ৰা সাযং অত্তনো ৰসনট্ঠানং গচ্ছতি. কূটতাপসো তত্থ অতিরেকপণ্ণাসৰস্সানি ৰসি.

অথস্স একদিৰসং পচ্চন্তগামৰাসিনো মনুস্সা পারাৰতমংসং অভিসঙ্খরিত্ৰা অদংসু. সো তত্থ রসতণ্হায বজ্ঝিত্ৰা ‘‘কিং মংসং নামেত’’ন্তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘পারাৰতমংস’’ন্তি সুত্ৰা চিন্তেসি – ‘‘ময্হং অস্সমপদং বহূ পারাৰতা আগচ্ছন্তি, তে মারেত্ৰা মংসং খাদিতুং ৰট্টতী’’তি. সো তণ্ডুলসপ্পিদধিখীরমরিচাদীনি আহরিত্ৰা একমন্তে ঠপেত্ৰা মুগ্গরং চীৰরকণ্ণেন পটিচ্ছাদেত্ৰা পারাৰতানং আগমনং ওলোকেন্তো পণ্ণসালদ্ৰারে নিসীদি. বোধিসত্তো পারাৰতপরিৰুতো আগন্ত্ৰা তস্স কূটজটিলস্স দুট্ঠকিরিযং ওলোকেত্ৰা ‘‘অযং দুট্ঠতাপসো অঞ্ঞেনাকারেন নিসিন্নো, কচ্চি নু খো অম্হাকং সমানজাতীনং মংসং খাদি, পরিগণ্হিস্সামি ন’’ন্তি অনুৰাতে ঠত্ৰা তস্স সরীরগন্ধং ঘাযিত্ৰা ‘‘অযং অম্হে মারেত্ৰা মংসং খাদিতুকামো, ন তস্স সন্তিকং গন্তুং ৰট্টতী’’তি পারাৰতে আদায পটিক্কমিত্ৰা চরি. তাপসো তং অনাগচ্ছন্তং দিস্ৰা ‘‘মধুরকথং তেহি সদ্ধিং কথেত্ৰা ৰিস্সাসেন উপগতে মারেত্ৰা মংসং খাদিতুং ৰট্টতী’’তি চিন্তেত্ৰা পুরিমা দ্ৰে গাথা অৰোচ –

৭৯. ‘‘ৰস্সানি পঞ্ঞাস সমাধিকানি, ৰসিম্হ সেলস্স গুহায রোমক;

অসঙ্কমানা অভিনিব্বুতত্তা, হত্থত্তমাযন্তি মমণ্ডজা পুরে.

৮০. ‘‘তেদানি ৰক্কঙ্গ কিমত্থমুস্সুকা, ভজন্তি অঞ্ঞং গিরিকন্দরং দিজা;

ন নূন মঞ্ঞন্তি মমং যথা পুরে, চিরপ্পৰুত্থা অথ ৰা ন তে ইমে’’তি.

তত্থ সমাধিকানীতি সমঅধিকানি. রোমকাতি রুমায উপ্পন্ন, সুধোতপৰাল়েন সমানৰণ্ণনেত্তপাদতায বোধিসত্তং পারাৰতং আলপতি. অসঙ্কমানাতি এৰং অতিরেকপঞ্ঞাসৰস্সানি ইমিস্সা পব্বতগুহায ৰসন্তেসু অম্হেসু এতে অণ্ডজা একদিৰসম্পি মযি আসঙ্কং অকত্ৰা অভিনিব্বুতচিত্তাৰ হুত্ৰা পুব্বে মম হত্থত্তং হত্থপ্পসারণোকাসং আগচ্ছন্তীতি অত্থো.

তেদানীতি তে ইদানি. ৰক্কঙ্গাতি বোধিসত্তং আলপতি, সব্বেপি পন পক্খিনো উপ্পতনকালে গীৰং ৰক্কং কত্ৰা উপ্পতনতো ‘‘ৰক্কঙ্গা’’তি ৰুচ্চন্তি. কিমত্থন্তি কিংকারণং সম্পস্সমানা? উস্সুকাতি উক্কণ্ঠিতরূপা হুত্ৰা. গিরিকন্দরন্তি গিরিতো অঞ্ঞং পব্বতকন্দরং. যথা পুরেতি যথা পুব্বে এতে পক্খিনো মং গরুং কত্ৰা পিযং কত্ৰা মঞ্ঞন্তি, তথা ইদানি ন নূন মঞ্ঞন্তি, পুব্বে ইধ নিৰুত্থতাপসো অঞ্ঞো, অযং অঞ্ঞো, এৰং মঞ্ঞে এতে মং মঞ্ঞন্তীতি দীপেতি. চিরপ্পৰুত্থা অথ ৰা ন তে ইমেতি কিং নু খো ইমে চিরং ৰিপ্পৰসিত্ৰা দীঘস্স অদ্ধুনো অচ্চযেন আগতত্তা মং ‘‘সোযেৰ অয’’ন্তি ন সঞ্জানন্তি, উদাহু যে অম্হেসু অভিনিব্বুতচিত্তা, ন তে ইমে, অঞ্ঞেৰ আগন্তুকপক্খিনো, ইমে কেন মং ন উপসঙ্কমন্তীতি পুচ্ছতি.

তং সুত্ৰা বোধিসত্তো পক্কমিত্ৰা ঠিতোৰ ততিযং গাথমাহ –

৮১. ‘‘জানাম তং ন মযং সম্পমূল়্হা, সোযেৰ ত্ৰং তে মযমস্ম নাঞ্ঞে;

চিত্তঞ্চ তে অস্মিং জনে পদুট্ঠং, আজীৰিকা তেন তমুত্তসামা’’তি.

তত্থ ন মযং সম্পমূল়্হাতি মযং মূল়্হা পমত্তা ন হোম. চিত্তঞ্চ তে অস্মিং জনে পদুট্ঠন্তি ত্ৰং, সোযেৰ মযম্পি তেযেৰ, ন তং সঞ্জানাম, অপিচ খো পন তৰ চিত্তং অস্মিং জনে পদুট্ঠং অম্হে মারেতুং উপ্পন্নং. আজীৰিকাতি আজীৰহেতু পব্বজিত পদুট্ঠতাপস. তেন তমুত্তসামাতি তেন কারণেন তং উত্তসাম ভাযাম ন উপসঙ্কমাম.

কূটতাপসো ‘‘ঞাতো অহং ইমেহী’’তি মুগ্গরং খিপিত্ৰা ৰিরজ্ঝিত্ৰা ‘‘গচ্ছ তাৰ ত্ৰং ৰিরদ্ধোম্হী’’তি আহ. অথ নং বোধিসত্তো ‘‘মং তাৰ ৰিরদ্ধোসি, চত্তারো পন অপাযে ন ৰিরজ্ঝসি. সচে ইধ ৰসিস্সসি, গামৰাসীনং ‘চোরো অয’ন্তি আচিক্খিত্ৰা তং গাহাপেস্সামি সীঘং পলাযস্সূ’’তি তং তজ্জেত্ৰা পক্কামি. কূটজটিলো তত্থ ৰসিতুং নাসক্খি, অঞ্ঞত্থ অগমাসি.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা সচ্চানি পকাসেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা কূটতাপসো দেৰদত্তো অহোসি, পুরিমো সীলৰন্ততাপসো সারিপুত্তো, পারাৰতজেট্ঠকো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

রোমকজাতকৰণ্ণনা সত্তমা.

[২৭৮] ৮. মহিংসরাজজাতকৰণ্ণনা

কিমত্থমভিসন্ধাযাতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো একং লোলমক্কটং আরব্ভ কথেসি. সাৰত্থিযং কির একস্মিং কুলে একো পোসাৰনিযলোলমক্কটো হত্থিসালং গন্ত্ৰা একস্স সীলৰন্তস্স হত্থিস্স পিট্ঠিযং নিসীদিত্ৰা উচ্চারপস্সাৰং করোতি, পিট্ঠিযং চঙ্কমতি. হত্থী অত্তনো সীলৰন্ততায খন্তিসম্পদায ন কিঞ্চি করোতি. অথেকদিৰসং তস্স হত্থিস্স ঠানে অঞ্ঞো দুট্ঠহত্থিপোতো অট্ঠাসি. মক্কটো ‘‘সোযেৰ অয’’ন্তি সঞ্ঞায দুট্ঠহত্থিস্স পিট্ঠিং অভিরুহি. অথ নং সো সোণ্ডায গহেত্ৰা ভূমিযং ঠপেত্ৰা পাদেন অক্কমিত্ৰা সঞ্চুণ্ণেসি. সা পৰত্তি ভিক্খুসঙ্ঘে পাকটা জাতা. অথেকদিৰসং ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং – ‘‘আৰুসো, লোলমক্কটো কির সীলৰন্তহত্থিসঞ্ঞায দুট্ঠহত্থিপিট্ঠিং অভিরুহি, অথ নং সো জীৰিতক্খযং পাপেসী’’তি. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰেস, লোলমক্কটো এৰংসীলো, পোরাণতো পট্ঠায এৰংসীলোযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো হিমৰন্তপদেসে মহিংসযোনিযং নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তো থামসম্পন্নো মহাসরীরো পব্বতপাদপব্ভারগিরিদুগ্গৰনঘটেসু ৰিচরন্তো একং ফাসুকং রুক্খমূলং দিস্ৰা গোচরং গহেত্ৰা দিৰা তস্মিং রুক্খমূলে অট্ঠাসি. অথেকো লোলমক্কটো রুক্খা ওতরিত্ৰা তস্স পিট্ঠিং অভিরুহিত্ৰা উচ্চারপস্সাৰং কত্ৰা সিঙ্গে গণ্হিত্ৰা ওলম্বন্তো নঙ্গুট্ঠে গহেত্ৰা দোলাযন্তোৰ কীল়ি. বোধিসত্তো খন্তিমেত্তানুদ্দযসম্পদায তং তস্স অনাচারং ন মনসাকাসি, মক্কটো পুনপ্পুনং তথেৰ করি. অথেকদিৰসং তস্মিং রুক্খে অধিৰত্থা দেৰতা রুক্খক্খন্ধে ঠত্ৰা নং ‘‘মহিংসরাজ কস্মা ইমস্স দুট্ঠমক্কটস্স অৰমানং সহসি, নিসেধেহি ন’’ন্তি ৰত্ৰা এতমত্থং পকাসেন্তী পুরিমা দ্ৰে গাথা অৰোচ –

৮২. ‘‘কিমত্থমভিসন্ধায, লহুচিত্তস্স দুব্ভিনো;

সব্বকামদদস্সেৰ, ইমং দুক্খং তিতিক্খসি.

৮৩. ‘‘সিঙ্গেন নিহনাহেতং, পদসা চ অধিট্ঠহ;

ভিয্যো বালা পকুজ্ঝেয্যুং, নো চস্স পটিসেধকো’’তি.

তত্থ কিমত্থমভিসন্ধাযাতি কিং নু খো কারণং পটিচ্চ কিং সম্পস্সমানো. দুব্ভিনোতি মিত্তদুব্ভিস্স. সব্বকামদদস্সেৰাতি সব্বকামদদস্স সামিকস্স ইৰ. তিতিক্খসীতি অধিৰাসেসি. পদসা চ অধিট্ঠহাতি পাদেন চ নং তিণ্হখুরগ্গেন যথা এত্থেৰ মরতি, এৰং অক্কম. ভিয্যো বালাতি সচে হি পটিসেধকো ন ভৰেয্য, বালা অঞ্ঞাণসত্তা পুনপ্পুনং কুজ্ঝেয্যুং ঘট্টেয্যুং ৰিহেঠেয্যুং এৰাতি দীপেতি.

তং সুত্ৰা বোধিসত্তো ‘‘রুক্খদেৰতে, সচাহং ইমিনা জাতিগোত্তবলাদীহি অধিকো সমানো ইমস্স দোসং ন সহিস্সামি, কথং মে মনোরথো নিপ্ফত্তিং গমিস্সতি. অযং পন মং ৰিয অঞ্ঞম্পি মঞ্ঞমানো এৰং অনাচারং করিস্সতি, ততো যেসং চণ্ডমহিংসানং এস এৰং করিস্সতি, এতেযেৰ এতং ৰধিস্সন্তি. সা তস্স অঞ্ঞেহি মারণা ময্হং দুক্খতো চ পাণাতিপাততো চ ৰিমুত্তি ভৰিস্সতী’’তি ৰত্ৰা ততিযং গাথমাহ –