৭. ইত্থিৰগ্গো

[৬১] ১. অসাতমন্তজাতকৰণ্ণনা

অসা লোকিত্থিযো নামাতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো উক্কণ্ঠিতং ভিক্খুং আরব্ভ কথেসি. তস্স ৰত্থু উম্মাদন্তিজাতকে আৰি ভৰিস্সতি. তং পন ভিক্খুং সত্থা ‘‘ভিক্খু ইত্থিযো নাম অসাতা অসতিযো লামিকা পচ্ছিমিকা, ত্ৰং এৰরূপং লামিকং ইত্থিং নিস্সায কস্মা উক্কণ্ঠিতোসী’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো গন্ধাররট্ঠে তক্কসিলাযং ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো তীসু ৰেদেসু সব্বসিপ্পেসু চ নিপ্ফত্তিং পত্তো দিসাপামোক্খো আচরিযো অহোসি. তদা বারাণসিযং একস্মিং ব্রাহ্মণকুলে পুত্তস্স জাতদিৰসে অগ্গিং গহেত্ৰা অনিব্বাযন্তং ঠপযিংসু. অথ নং ব্রাহ্মণকুমারং সোল়সৰস্সকালে মাতাপিতরো আহংসু ‘‘পুত্ত, মযং তৰ জাতদিৰসে অগ্গিং গহেত্ৰা ঠপযিম্হ. সচে ব্রহ্মলোকপরাযণো ভৰিতুকামো, ত্ৰং অগ্গিং আদায অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা অগ্গিং ভগৰন্তং নমস্সমানো ব্রহ্মলোকপরাযণো হোহি. সচে অগারং অজ্ঝাৰসিতুকামো, তক্কসিলং গন্ত্ৰা দিসাপামোক্খস্স আচরিযস্স সন্তিকে সিপ্পং উগ্গণ্হিত্ৰা কুটুম্বং সণ্ঠপেহী’’তি. মাণৰো ‘‘নাহং সক্খিস্সামি অরঞ্ঞে অগ্গিং পরিচরিতুং, কুটুম্বমেৰ সণ্ঠপেস্সামী’’তি মাতাপিতরো ৰন্দিত্ৰা আচরিযভাগং সহস্সং গহেত্ৰা তক্কসিলং গন্ত্ৰা সিপ্পং উগ্গণ্হিত্ৰা পচ্চাগমাসি.

মাতাপিতরো পনস্স অনত্থিকা ঘরাৰাসেন, অরঞ্ঞে অগ্গিং পরিচরাপেতুকামা হোন্তি. অথ নং মাতা ইত্থীনং দোসং দস্সেত্ৰা অরঞ্ঞং পেসেতুকামা ‘‘সো আচরিযো পণ্ডিতো ব্যত্তো সক্খিস্সতি মে পুত্তস্স ইত্থীনং দোসং কথেতু’’ন্তি চিন্তেত্ৰা আহ – ‘‘উগ্গহিতং তে, তাত, সিপ্প’’ন্তি. ‘‘আম, অম্মা’’তি. ‘‘অসাতমন্তোপি তে উগ্গহিতো’’তি. ‘‘ন উগ্গহিতো, অম্মা’’তি. ‘‘তাত, যদি তে অসাতমন্তো ন উগ্গহিতো, কিং নাম তে সিপ্পং উগ্গহিতং, গচ্ছ, উগ্গণ্হিত্ৰা এহী’’তি. সো ‘‘সাধূ’’তি পুন তক্কসিলাভিমুখো পাযাসি. তস্সপি আচরিযস্স মাতা মহল্লিকা ৰীসতিৰস্সসতিকা. সো তং সহত্থা ন্হাপেন্তো ভোজেন্তো পাযেন্তো পটিজগ্গতি. অঞ্ঞে মনুস্সা নং তথা করোন্তং জিগুচ্ছন্তি. সো চিন্তেসি ‘‘যংনূনাহং অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা তত্থ মাতরং পটিজগ্গন্তো ৰিহরেয্য’’ন্তি. অথেকস্মিং ৰিৰিত্তে অরঞ্ঞে উদকফাসুকট্ঠানে পণ্ণসালং কারেত্ৰা সপ্পিতণ্ডুলাদীনি আহরাপেত্ৰা মাতরং উক্খিপিত্ৰা তত্থ গন্ত্ৰা মাতরং পটিজগ্গন্তো ৰাসং কপ্পেসি.

সোপি খো মাণৰো তক্কসিলং গন্ত্ৰা আচরিযং অপস্সন্তো ‘‘কহং আচরিযো’’তি পুচ্ছিত্ৰা তং পৰত্তিং সুত্ৰা তত্থ গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা অট্ঠাসি. অথ নং আচরিযো ‘‘কিং নু খো, তাত, অতিসীঘং আগতোসী’’তি? ‘‘ননু অহং তুম্হেহি অসাতমন্তো নাম ন উগ্গণ্হাপিতো’’তি? ‘‘কো পন তে অসাতমন্তে উগ্গণ্হিতব্বে কত্ৰা কথেসী’’তি? ‘‘ময্হং মাতা আচরিযা’’তি. বোধিসত্তো চিন্তেসি ‘‘অসাতমন্তো নাম কোচি নত্থি, ইমস্স পন মাতা ইমং ইত্থিদোসে জানাপেতুকামা ভৰিস্সতী’’তি. অথ নং ‘‘সাধু, তাত, দস্সামি তে অসাতমন্তে, ত্ৰং অজ্জ আদিং কত্ৰা মম ঠানে ঠত্ৰা মম মাতরং সহত্থা ন্হাপেন্তো ভোজেন্তো পাযেন্তো পটিজগ্গাহি, হত্থপাদসীসপিট্ঠিসম্বাহনাদীনি চস্সা করোন্তো ‘অয্যে জরং পত্তকালেপি তাৰ তে এৰরূপং সরীরং, দহরকালে কীদিসং অহোসী’তি হত্থপাদপরিকম্মাদিকরণকালে হত্থপাদাদীনং ৰণ্ণং কথেয্যাসি. যঞ্চ তে মম মাতা কথেতি, তং অলজ্জন্তো অনিগুহন্তো ময্হং আরোচেয্যাসি, এৰং করোন্তো অসাতমন্তে লচ্ছসি, অকরোন্তো ন লচ্ছসী’’তি আহ. সো ‘‘সাধু আচরিযা’’তি তস্স ৰচনং সম্পটিচ্ছিত্ৰা ততো পট্ঠায সব্বং যথাৰুত্তৰিধানং অকাসি.

অথস্সা তস্মিং মাণৰে পুনপ্পুনং ৰণ্ণযমানে ‘‘অযং মযা সদ্ধিং অভিরমিতুকামো ভৰিস্সতী’’তি অন্ধায জরাজিণ্ণায অব্ভন্তরে কিলেসো উপ্পজ্জি. সা একদিৰসং অত্তনো সরীরৰণ্ণং কথযমানং মাণৰং আহ ‘‘মযা সদ্ধিং অভিরমিতুং ইচ্ছসী’’তি? ‘‘অয্যে, অহং তাৰ ইচ্ছেয্যং, আচরিযো পন গরুকো’’তি. ‘‘সচে মং ইচ্ছসি, পুত্তং মে মারেহী’’তি. ‘‘অহং আচরিযস্স সন্তিকে এত্তকং সিপ্পং উগ্গণ্হিত্ৰা কিলেসমত্তং নিস্সায কিন্তি কত্ৰা আচরিযং মারেস্সামী’’তি. ‘‘তেন হি সচে ত্ৰং মং ন পরিচ্চজসি, অহমেৰ নং মারেস্সামী’’তি. এৰং ইত্থিযো নাম অসাতা লামিকা পচ্ছিমিকা, তথারূপে নাম ৰযে ঠিতা রাগচিত্তং উপ্পাদেত্ৰা কিলেসং অনুৰত্তমানা এৰং উপকারকং পুত্তং মারেতুকামা জাতা. মাণৰো সব্বং তং কথং বোধিসত্তস্স আরোচেসি.

বোধিসত্তো ‘‘সুট্ঠু তে, মাণৰ, কতং ময্হং আরোচেন্তেনা’’তি ৰত্ৰা মাতু আযুসঙ্খারং ওলোকেন্তো ‘‘অজ্জেৰ মরিস্সতী’’তি ঞত্ৰা ‘‘এহি, মাণৰ, ৰীমংসিস্সাম ন’’ন্তি একং উদুম্বররুক্খং ছিন্দিত্ৰা অত্তনো পমাণেন কট্ঠরূপকং কত্ৰা সসীসং পারুপিত্ৰা অত্তনো সযনট্ঠানে উত্তানং নিপজ্জাপেত্ৰা রজ্জুকং বন্ধিত্ৰা অন্তেৰাসিকং আহ – ‘‘তাত, ফরসুং আদায গন্ত্ৰা মম মাতু সঞ্ঞং দেহী’’তি. মাণৰো গন্ত্ৰা ‘‘অয্যে, আচরিযো পণ্ণসালাযং অত্তনো সযনট্ঠানে নিপন্নো, রজ্জুসঞ্ঞা মে বদ্ধা, ইমং ফরসুং আদায গন্ত্ৰা সচে সক্কোসি, মারেহি ন’’ন্তি আহ. ‘‘ত্ৰং পন মং ন পরিচ্চজিস্সসী’’তি? ‘‘কিংকারণা পরিচ্চজিস্সামী’’তি? সা ফরসুং আদায পৰেধমানা উট্ঠায রজ্জুসঞ্ঞায গন্ত্ৰা হত্থেন পরামসিত্ৰা ‘‘অযং মে পুত্তো’’তি সঞ্ঞায কট্ঠরূপকস্স মুখতো সাটকং অপনেত্ৰা ফরসুং আদায ‘‘একপ্পহারেনেৰ মারেস্সামী’’তি গীৰাযমেৰ পহরিত্ৰা ‘‘ধ’’ন্তি সদ্দে উপ্পন্নে রুক্খভাৰং অঞ্ঞাসি. অথ বোধিসত্তেন ‘‘কিং করোসি, অম্মা’’তি ৰুত্তে সা ‘‘ৰঞ্চিতাম্হী’’তি তত্থেৰ মরিত্ৰা পতিতা. অত্তনো কির পণ্ণসালায নিপন্নাযপি তঙ্খণঞ্ঞেৰ তায মরিতব্বমেৰ.

সো তস্সা মতভাৰং ঞত্ৰা সরীরকিচ্চং কত্ৰা আল়াহনং নিব্বাপেত্ৰা ৰনপুপ্ফেহি পূজেত্ৰা মাণৰং আদায পণ্ণসালদ্ৰারে নিসীদিত্ৰা ‘‘তাত, পাটিযেক্কো অসাতমন্তো নাম নত্থি, ইত্থিযো অসাতা নাম, তৰ মাতা ‘অসাতমন্তং উগ্গণ্হা’তি মম সন্তিকং পেসযমানা ইত্থীনং দোসং জাননত্থং পেসেসি. ইদানি পন তে পচ্চক্খমেৰ মম মাতু দোসো দিট্ঠো, ইমিনা কারণেন ‘ইত্থিযো নাম অসাতা লামিকা পচ্ছিমিকা’তি জানেয্যাসী’’তি তং ওৰদিত্ৰা উয্যোজেসি. সোপি আচরিযং ৰন্দিত্ৰা মাতাপিতূনং সন্তিকং অগমাসি. অথ নং মাতা পুচ্ছি ‘‘তাত, উগ্গহিতো তে অসাতমন্তো’’তি? ‘‘আম, অম্মা’’তি. ‘‘ইদানি কিং করিস্সসি, পব্বজিত্ৰা অগ্গিং ৰা পরিচরিস্সসি, অগারমজ্ঝে ৰা ৰসিস্সসী’’তি? মাণৰো ‘‘মযা, অম্ম, পচ্চক্খতো ইত্থীনং দোসা দিট্ঠা, অগারেন মে কিচ্চং নত্থি, পব্বজিস্সামহ’’ন্তি অত্তনো অধিপ্পাযং পকাসেন্তো ইমং গাথমাহ –

৬১. ‘‘অসা লোকিত্থিযো নাম, ৰেলা তাসং ন ৰিজ্জতি;

সারত্তা চ পগব্ভা চ, সিখী সব্বঘসো যথা;

তা হিত্ৰা পব্বজিস্সামি, ৰিৰেকমনুব্রূহয’’ন্তি.

তত্থ অসাতি অসতিযো লামিকা. অথ ৰা সাতং ৰুচ্চতি সুখং, তং তাসু নত্থি. অত্তনি পটিবদ্ধচিত্তানং অসাতমেৰ দেন্তীতিপি অসা, দুক্খা দুক্খৰত্থুভূতাতি অত্থো. ইমস্স পনত্থস্স সাধনত্থায ইদং সুত্তং আহরিতব্বং –

‘‘মাযা চেতা মরীচী চ, সোকো রোগো চুপদ্দৰো;

খরা চ বন্ধনা চেতা, মচ্চুপাসা গুহাসযা;

তাসু যো ৰিস্সসে পোসো, সো নরেসু নরাধমো’’তি. (জা. ২.২১.১১৮);

লোকিত্থিযোতি লোকে ইত্থিযো. ৰেলা তাসং ন ৰিজ্জতীতি অম্ম, তাসং ইত্থীনং কিলেসুপ্পত্তিং পত্ৰা ৰেলা সংৰরো মরিযাদা পমাণং নাম নত্থি. সারত্তা চ পগব্ভা চাতি ৰেলা চ এতাসং নত্থি, পঞ্চসু কামগুণেসু সারত্তা অল্লীনা, তথা কাযপাগব্ভিযেন, ৰাচাপাগব্ভিযেন, মনোপাগব্ভিযেনাতি তিৰিধেন পাগব্ভিযেন সমন্নাগতত্তা পগব্ভা চেতা. এতাসঞ্হি অব্ভন্তরে কাযদ্ৰারাদীনি পত্ৰা সংৰরো নাম নত্থি, লোলা কাকপটিভাগাতি দস্সেতি. সিখী সব্বঘসো যথাতি অম্ম, যথা জালসিখায ‘‘সিখী’’তি সঙ্খং গতো অগ্গি নাম গূথগতাদিভেদং অসুচিম্পি, সপ্পিমধুফাণিতাদিভেদং সুচিম্পি, ইট্ঠম্পি অনিট্ঠম্পি যং যদেৰ লভতি, সব্বং ঘসতি খাদতি, তস্মা ‘‘সব্বঘসো’’তি ৰুচ্চতি. তথেৰ তা ইত্থিযোপি হত্থিমেণ্ডগোমেণ্ডাদযো ৰা হোন্তু হীনজচ্চা হীনকম্মন্তা, খত্তিযাদযো ৰা হোন্তু উত্তমকম্মন্তা, হীনুক্কট্ঠভাৰং অচিন্তেত্ৰা লোকস্সাদৰসেন কিলেসসন্থৰে উপ্পন্নে যং যং লভন্তি, সব্বমেৰ সেৰন্তীতি সব্বঘসসিখিসদিসা হোন্তি. তস্মা সিখী সব্বঘসো যথা, তথেৰেতাতি ৰেদিতব্বা.

তা হিত্ৰা পব্বজিস্সামীতি অহং তা লামিকা দুক্খৰত্থুভূতা ইত্থিযো হিত্ৰা অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা ইসিপব্বজ্জং পব্বজিস্সামি. ৰিৰেকমনুব্রূহযন্তি কাযৰিৰেকো চিত্তৰিৰেকো উপধিৰিৰেকোতি তযো ৰিৰেকা, তেসু ইধ কাযৰিৰেকোপি ৰট্টতি চিত্তৰিৰেকোপি. ইদং ৰুত্তং হোতি – অহং, অম্ম, পব্বজিত্ৰা কসিণপরিকম্মং কত্ৰা অট্ঠ সমাপত্তিযো চ পঞ্চাভিঞ্ঞা চ উপ্পাদেত্ৰা গণতো কাযং, কিলেসেহি চ চিত্তং ৰিৰেচেত্ৰা ইমং ৰিৰেকং ব্রূহেন্তো ৰড্ঢেন্তো ব্রহ্মলোকপরাযণো ভৰিস্সামি, অলং মে অগারেনাতি. এৰং ইত্থিযো গরহিত্ৰা মাতাপিতরো ৰন্দিত্ৰা হিমৰন্তং পৰিসিত্ৰা পব্বজিত্ৰা ৰুত্তপ্পকারং ৰিৰেকং ব্রূহেন্তো ব্রহ্মলোকপরাযণো অহোসি.

সত্থাপি ‘‘এৰং ভিক্খু ইত্থিযো নাম অসাতা লামিকা পচ্ছিমিকা দুক্খদাযিকা’’তি ইত্থীনং অগুণং কথেত্ৰা সচ্চানি পকাসেসি, সচ্চপরিযোসানে সো ভিক্খু সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসি. সত্থা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা মাতা ভদ্দকাপিলানী, পিতা মহাকস্সপো অহোসি, অন্তেৰাসিকো আনন্দো, আচরিযো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

অসাতমন্তজাতকৰণ্ণনা পঠমা.

[৬২] ২. অণ্ডভূতজাতকৰণ্ণনা

যং ব্রাহ্মণো অৰাদেসীতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো উক্কণ্ঠিতমেৰারব্ভ কথেসি. তঞ্হি সত্থা ‘‘সচ্চং কির ত্ৰং ভিক্খু উক্কণ্ঠিতোসী’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘সচ্চ’’ন্তি ৰুত্তে ‘‘ভিক্খু ইত্থিযো নাম অরক্খিযা, পুব্বে পণ্ডিতা ইত্থিং গব্ভতো পট্ঠায রক্খন্তাপি রক্খিতুং নাসক্খিংসূ’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো তস্স অগ্গমহেসিযা কুচ্ছিস্মিং নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তো সব্বসিপ্পেসু নিপ্ফত্তিং পত্ৰা পিতু অচ্চযেন রজ্জে পতিট্ঠায ধম্মেন রজ্জং কারেসি. সো পুরোহিতেন সদ্ধিং জূতং কীল়তি. কীল়ন্তো পন –

‘‘সব্বা নদী ৰঙ্কগতী, সব্বে কট্ঠমযা ৰনা;

সব্বিত্থিযো করে পাপং, লভমানে নিৰাতকে’’তি. (জা. ২.২১.৩০৮) –

ইমং জূতগীতং গাযন্তো রজতফলকে সুৰণ্ণপাসকে খিপতি. এৰং কীল়ন্তো পন রাজা নিচ্চং জিনাতি, পুরোহিতো পরাজীযতি.

সো অনুক্কমেন ঘরে ৰিভৰে পরিক্খযং গচ্ছন্তে চিন্তেসি ‘‘এৰং সন্তে সব্বং ইমস্মিং ঘরে ধনং খীযিস্সতি, পরিযেসিত্ৰা পুরিসন্তরং অগতং একং মাতুগামং ঘরে করিস্সামী’’তি. অথস্স এতদহোসি ‘‘অঞ্ঞং পুরিসং দিট্ঠপুব্বং ইত্থিং রক্খিতুং ন সক্খিস্সামি, গব্ভতো পট্ঠাযেকং মাতুগামং রক্খিত্ৰা তং ৰযপ্পত্তং ৰসে ঠপেত্ৰা একপুরিসিকং কত্ৰা গাল়্হং আরক্খং সংৰিদহিত্ৰা রাজকুলতো ধনং আহরিস্সামী’’তি. সো চ অঙ্গৰিজ্জায ছেকো হোতি, অথেকং দুগ্গতিত্থিং গব্ভিনিং দিস্ৰা ‘‘ধীতরং ৰিজাযিস্সতী’’তি ঞত্ৰা তং পক্কোসাপেত্ৰা পরিব্বযং দত্ৰা ঘরেযেৰ ৰসাপেত্ৰা ৰিজাতকালে ধনং দত্ৰা উয্যোজেত্ৰা তং কুমারিকং অঞ্ঞেসং পুরিসানং দট্ঠুং অদত্ৰা ইত্থীনংযেৰ হত্থে দত্ৰা পোসাপেত্ৰা ৰযপ্পত্তকালে তং অত্তনো ৰসে ঠপেসি. যাৰ চেসা ৰড্ঢতি, তাৰ রঞ্ঞা সদ্ধিং জূতং ন কীল়ি. তং পন ৰসে ঠপেত্ৰা ব্রাহ্মণো ‘‘মহারাজ, জূতং কীল়ামা’’তি আহ. রাজা ‘‘সাধূ’’তি পুরিমনিযামেনেৰ কীল়ি. পুরোহিতো রঞ্ঞো গাযিত্ৰা পাসকং খিপনকালে ‘‘ঠপেত্ৰা মম মাণৰিক’’ন্তি আহ. ততো পট্ঠায পুরোহিতো জিনাতি, রাজা পরাজীযতি.

বোধিসত্তো ‘‘ইমস্স ঘরে একপুরিসিকায একায ইত্থিযা ভৰিতব্ব’’ন্তি পরিগ্গণ্হাপেন্তো অত্থিভাৰং ঞত্ৰা ‘‘সীলমস্সা ভিন্দাপেস্সামী’’তি একং ধুত্তং পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘সক্খিস্সসি পুরোহিতস্স ইত্থিযা সীলং ভিন্দিতু’’ন্তি আহ. ‘‘সক্কোমি, দেৰা’’তি. অথস্স রাজা ধনং দত্ৰা ‘‘তেন হি খিপ্পং নিট্ঠাপেহী’’তি তং পহিণি. সো রঞ্ঞো সন্তিকা ধনং আদায গন্ধধূমচুণ্ণকপ্পূরাদীনি গহেত্ৰা তস্স ঘরতো অৰিদূরে সব্বগন্ধাপণং পসারেসি. পুরোহিতস্সপি গেহং সত্তভূমকং সত্তদ্ৰারকোট্ঠকং হোতি, সব্বেসু দ্ৰারকোট্ঠকেসু ইত্থীনংযেৰ আরক্খা. ঠপেত্ৰা পন ব্রাহ্মণং অঞ্ঞো পুরিসো গেহং পৰিসিতুং লভন্তো নাম নত্থি, কচৰরছড্ডনপচ্ছিম্পি সোধেত্ৰাযেৰ পৰেসেন্তি. তং মাণৰিকং পুরোহিতোযেৰ দট্ঠুং লভতি. তস্সা চ একা পরিচারিকা ইত্থী অত্থি. অথস্সা সা পরিচারিকা গন্ধপুপ্ফমূলং গহেত্ৰা গচ্ছন্তী তস্স ধুত্তস্স আপণসমীপেন গচ্ছতি. সো ‘‘অযং তস্সা পরিচারিকা’’তি সুট্ঠু ঞত্ৰা একদিৰসং তং আগচ্ছন্তিং দিস্ৰা আপণা উট্ঠায গন্ত্ৰা তস্সা পাদমূলে পতিত্ৰা উভোহি হত্থেহি পাদে গাল়্হং গহেত্ৰা ‘‘অম্ম, এত্তকং কালং কহং গতাসী’’তি পরিদেৰি, অৰসেসাপি পযুত্তকধুত্তা একমন্তং ঠত্ৰা ‘‘হত্থপাদমুখসণ্ঠানেহি চ আকপ্পেন চ মাতাপুত্তা একসদিসাযেৰা’’তি আহংসু. সা ইত্থী তেসু তেসু কথেন্তেসু অত্তনো অসদ্দহিত্ৰা ‘‘অযং মে পুত্তো ভৰিস্সতী’’তি সযম্পি রোদিতুং আরভি. তে উভোপি কন্দিত্ৰা রোদিত্ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং আলিঙ্গেত্ৰা অট্ঠংসু.

অথ সো ধুত্তো আহ ‘‘অম্ম, কহং ৰসসী’’তি? ‘‘কিন্নরিলীলায ৰসমানায রূপসোভগ্গপ্পত্তায পুরোহিতস্স দহরিত্থিযা উপট্ঠানং কুরুমানা ৰসামি, তাতা’’তি. ‘‘ইদানি কহং যাসি, অম্মা’’তি? ‘‘তস্সা গন্ধমালাদীনং অত্থাযা’’তি. ‘‘অম্ম, কিং তে অঞ্ঞত্থ গতায, ইতো পট্ঠায মমেৰ সন্তিকা হরা’’তি মূলং অগ্গহেত্ৰাৰ বহূনি তম্বূলতক্কোলকাদীনি চেৰ নানাপুপ্ফানি চ অদাসি. মাণৰিকা বহূনি গন্ধপুপ্ফাদীনি দিস্ৰা ‘‘কিং, অম্ম, অজ্জ অম্হাকং ব্রাহ্মণো পসন্নো’’তি আহ. ‘‘কস্মা এৰং ৰদসী’’তি? ‘‘ইমেসং বহুভাৰং দিস্ৰা’’তি. ন ব্রাহ্মণো বহুমূলং অদাসি, মযা পনেতং ময্হং পুত্তস্স সন্তিকা আভতন্তি. ততো পট্ঠায সা ব্রাহ্মণেন দিন্নমূলং অত্তনা গহেত্ৰা তস্সেৰ সন্তিকা গন্ধপুপ্ফাদীনি আহরতি. ধুত্তো কতিপাহচ্চযেন গিলানালযং কত্ৰা নিপজ্জি. সা তস্স আপণদ্ৰারং গন্ত্ৰা তং অদিস্ৰা ‘‘কহং মে পুত্তো’’তি পুচ্ছি. ‘‘পুত্তস্স তে অফাসুকং জাত’’ন্তি? সা তস্স নিপন্নট্ঠানং গন্ত্ৰা নিসীদিত্ৰা পিট্ঠিং পরিমজ্জন্তী ‘‘কিং তে, তাত, অফাসুক’’ন্তি পুচ্ছি. সো তুণ্হী অহোসি. ‘‘কিং ন কথেসি পুত্তা’’তি? ‘‘অম্ম, মরন্তেনাপি তুয্হং কথেতুং ন সক্কা’’তি. ‘‘তাত, ময্হং অকথেত্ৰা কস্স কথেয্যাসি, কথেহি, তাতা’’তি. ‘‘অম্ম, ময্হং অঞ্ঞং অফাসুকং নত্থি, তস্সা পন মাণৰিকায ৰণ্ণং সুত্ৰা পটিবদ্ধচিত্তোস্মি, তং লভন্তো জীৰিস্সামি, অলভন্তো ইধেৰ মরিস্সামী’’তি. ‘‘তাত, ময্হং এস ভারো, মা ত্ৰং এতং নিস্সায চিন্তযী’’তি তং অস্সাসেত্ৰা বহূনি গন্ধপুপ্ফাদীনি আদায মাণৰিকায সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘পুত্তো মে, অম্ম, মম সন্তিকা তৰ ৰণ্ণং সুত্ৰা পটিবদ্ধচিত্তো জাতো, কিং কাতব্ব’’ন্তি? ‘‘সচে আনেতুং সক্কোথ, মযা কতোকাসোযেৰা’’তি.

সা তস্সা ৰচনং সুত্ৰা ততো পট্ঠায তস্স গেহস্স কণ্ণকণ্ণেহি বহুং কচৰরং সঙ্কড্ঢিত্ৰা আরক্খিত্থিযা উপরি ছড্ডেসি. সা তেন অট্টীযমানা অপেতি. ইতরা তেনেৰ নিযামেন যা যা কিঞ্চি কথেতি, তস্সা তস্সা উপরি কচৰরং ছড্ডেসি. ততো পট্ঠায পন সা যং যং আহরতি ৰা হরতি ৰা, তং তং ন কাচি সোধেতুং উস্সহতি. তস্মিং কালে সা তং ধুত্তং পুপ্ফপচ্ছিযং নিপজ্জাপেত্ৰা মাণৰিকায সন্তিকং অভিহরি. ধুত্তো মাণৰিকায সীলং ভিন্দিত্ৰা একাহদ্ৰীহং পাসাদেযেৰ অহোসি. পুরোহিতে বহি নিক্খন্তে উভো অভিরমন্তি. তস্মিং আগতে ধুত্তো নিলীযতি.

অথ নং সা একাহদ্ৰীহচ্চযেন ‘‘সামি, ইদানি তযা গন্তুং ৰট্টতী’’তি আহ. ‘‘অহং ব্রাহ্মণং পহরিত্ৰা গন্তুকামো’’তি. সা ‘‘এৰং হোতূ’’তি ধুত্তং নিলীযাপেত্ৰা ব্রাহ্মণে আগতে এৰমাহ ‘‘অহং, অয্য, তুম্হেসু ৰীণং ৰাদেন্তেসু নচ্চিতুং ইচ্ছামী’’তি. ‘‘সাধু, ভদ্দে, নচ্চস্সূ’’তি ৰীণং ৰাদেসি. ‘‘তুম্হেসু ওলোকেন্তেসু লজ্জামি, মুখং পন ৰো সাটকেন বন্ধিত্ৰা নচ্চিস্সামী’’তি. ‘‘সচে লজ্জসি, এৰং করোহী’’তি. মাণৰিকা ঘনসাটকং গহেত্ৰা তস্স অক্খীনি পিদহমানা মুখং বন্ধি. ব্রাহ্মণো মুখং বন্ধাপেত্ৰা ৰীণং ৰাদেসি. সা মুহুত্তং নচ্চিত্ৰা ‘‘অয্য, অহং তে একৰারং সীসে পহরিতুকামা’’তি আহ. ইত্থিলোলো ব্রাহ্মণো কিঞ্চি কারণং অজানন্তো ‘‘পহরাহী’’তি আহ, মাণৰিকা ধুত্তস্স সঞ্ঞং অদাসি. সো সণিকং আগন্ত্ৰা ব্রাহ্মণস্স পিট্ঠিপস্সে ঠত্ৰা সীসে কপ্পরেন পহরি, অক্খীনি পতনাকারপ্পত্তানি অহেসুং, সীসে গণ্ডো উট্ঠহি. সো ৰেদনাট্টো হুত্ৰা ‘‘আহর তে হত্থ’’ন্তি আহ. মাণৰিকা অত্তনো হত্থং উক্খিপিত্ৰা তস্স হত্থে ঠপেসি. ব্রাহ্মণো ‘‘হত্থো মুদুকো, পহারো পন থদ্ধো’’তি আহ. ধুত্তো ব্রাহ্মণং পহরিত্ৰা নিলীযি. মাণৰিকা তস্মিং নিলীনে ব্রাহ্মণস্স মুখতো সাটকং মোচেত্ৰা তেলং আদায সীসং পরিসম্বাহি. ব্রাহ্মণে বহি নিক্খন্তে পুন সা ইত্থী ধুত্তং পচ্ছিযং নিপজ্জাপেত্ৰা নীহরি.

সো রঞ্ঞো সন্তিকং গন্ত্ৰা সব্বং তং পৰত্তিং আরোচেসি. রাজা অত্তনো উপট্ঠানং আগতং ব্রাহ্মণং আহ ‘‘জূতং কীল়াম ব্রাহ্মণা’’তি? ‘‘সাধু, মহারাজা’’তি. রাজা জূতমণ্ডলং সজ্জাপেত্ৰা পুরিমনযেনেৰ জূতগীতং গাযিত্ৰা পাসকে খিপতি. ব্রাহ্মণো মাণৰিকায তপস্স ভিন্নভাৰং অজানন্তো ‘‘ঠপেত্ৰা মম মাণৰিক’’ন্তি আহ. এৰং ৰদন্তোপি পরাজিতোযেৰ. রাজা জিনিত্ৰা ‘‘ব্রাহ্মণ, কিং ৰদেসি, মাণৰিকায তে তপো ভিন্নো, ত্ৰং ‘মাতুগামং গব্ভতো পট্ঠায রক্খন্তো সত্তসু ঠানেসু আরক্খং করোন্তো রক্খিতুং সক্খিস্সামী’তি মঞ্ঞসি, মাতুগামো নাম কুচ্ছিযং পক্খিপিত্ৰা চরন্তেনাপি রক্খিতুং ন সক্কা, একপুরিসিকা ইত্থী নাম নত্থি, তৰ মাণৰিকা ‘নচ্চিতুকামাম্হী’তি ৰত্ৰা ৰীণং ৰাদেন্তস্স তৰ সাটকেন মুখং বন্ধিত্ৰা অত্তনো জারং তৰ সীসে কপ্পরেন পহরাপেত্ৰা উয্যোজেসি, ইদানি কিং কথেসী’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –

৬২. ‘‘যং ব্রাহ্মণো অৰাদেসি, ৰীণং সমুখৰেঠিতো;

অণ্ডভূতাভতা ভরিযা, তাসু কো জাতু ৰিস্সসে’’তি.

তত্থ যং ব্রাহ্মণো অৰাদেসি, ৰীণং সমুখৰেঠিতোতি যেন কারণেন ব্রাহ্মণো ঘনসাটকেন সহ মুখেন ৰেঠিতো হুত্ৰা ৰীণং ৰাদেসি, তং কারণং ন জানাতীতি অত্থো. তঞ্হি সা ৰঞ্চেতুকামা এৰমকাসি. ব্রাহ্মণো পন তং ইত্থিং বহুমাযাভাৰং অজানন্তো মাতুগামস্স সদ্দহিত্ৰা ‘‘মং এসা লজ্জতী’’তি এৰংসঞ্ঞী অহোসি, তেনস্স অঞ্ঞাণভাৰং পকাসেন্তো রাজা এৰমাহ, অযমেত্থাধিপ্পাযো. অণ্ডভূতাভতা ভরিযাতি অণ্ডং ৰুচ্চতি বীজং, বীজভূতা মাতুকুচ্ছিতো অনিক্খন্তকালেযেৰ আভতা আনীতা, ভতাতি ৰা পুট্ঠাতি অত্থো. কা সা? ভরিযা পজাপতি পাদপরিচারিকা. সা হি ভত্তৰত্থাদীহি ভরিতব্বতায, ভিন্নসংৰরতায, লোকধম্মেহি ভরিততায ৰা ‘‘ভরিযা’’তি ৰুচ্চতি. তাসু কো জাতু ৰিস্সসেতি জাতূতি একংসাধিৰচনং, তাসু মাতুকুচ্ছিতো পট্ঠায রক্খিযমানাসুপি এৰং ৰিপ্পকারং আপজ্জন্তীসু ভরিযাসু কো নাম পণ্ডিতো পুরিসো একংসেন ৰিস্সসে, ‘‘নিব্বিকারা এসা মযী’’তি কো সদ্দহেয্যাতি অত্থো. অসদ্ধম্মৰসেন হি আমন্তকেসু নিমন্তকেসু ৰিজ্জমানেসু মাতুগামো নাম ন সক্কা রক্খিতুন্তি.

এৰং বোধিসত্তো ব্রাহ্মণস্স ধম্মং দেসেসি. ব্রাহ্মণো বোধিসত্তস্স ধম্মদেসনং সুত্ৰা নিৰেসনং গন্ত্ৰা তং মাণৰিকং আহ – ‘‘তযা কির এৰরূপং পাপকম্মং কত’’ন্তি? ‘‘অয্য, কো এৰমাহ, ন করোমি, ‘অহমেৰ পহরিং, ন অঞ্ঞো কোচি’. সচে ন সদ্দহথ, অহং ‘তুম্হে ঠপেত্ৰা অঞ্ঞস্স পুরিসস্স হত্থসম্ফস্সং ন জানামী’তি সচ্চকিরিযং কত্ৰা অগ্গিং পৰিসিত্ৰা তুম্হে সদ্দহাপেস্সামী’’তি. ব্রাহ্মণো ‘‘এৰং হোতূ’’তি মহন্তং দারুরাসিং কারেত্ৰা অগ্গিং কত্ৰা তং পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘সচে অত্তনো সদ্দহসি, অগ্গিং পৰিসাহী’’তি আহ.

মাণৰিকা অত্তনো পরিচারিকং পঠমমেৰ সিক্খাপেসি ‘‘অম্ম, তৰ পুত্তং তত্থ গন্ত্ৰা মম অগ্গিং পৰিসনকালে হত্থগ্গহণং কাতুং ৰদেহী’’তি. সা গন্ত্ৰা তথা অৰচ. ধুত্তো আগন্ত্ৰা পরিসমজ্ঝে অট্ঠাসি. সা মাণৰিকা ব্রাহ্মণং ৰঞ্চেতুকামা মহাজনমজ্ঝে ঠত্ৰা ‘‘ব্রাহ্মণ, তং ঠপেত্ৰা অঞ্ঞস্স পুরিসস্স হত্থসম্ফস্সং নাম ন জানামি, ইমিনা সচ্চেন অযং অগ্গি মা মং ঝাপেসী’’তি অগ্গিং পৰিসিতুং আরদ্ধা. তস্মিং খণে ধুত্তো ‘‘পস্সথ ভো পুরোহিতব্রাহ্মণস্স কম্মং, এৰরূপং মাতুগামং অগ্গিং পৰেসাপেতী’’তি গন্ত্ৰা তং মাণৰিকং হত্থে গণ্হি. সা হত্থং ৰিস্সজ্জাপেত্ৰা পুরোহিতং আহ – ‘‘অয্য, মম সচ্চকিরিযা ভিন্না, ন সক্কা অগ্গিং পৰিসিতু’’ন্তি. ‘‘কিংকারণা’’তি? ‘‘অজ্জ মযা এৰরূপা সচ্চকিরিযা কতা ‘ঠপেত্ৰা মম সামিকং অঞ্ঞস্স পুরিসস্স হত্থসম্ফস্সং ন জানামী’তি, ইদানি চম্হি ইমিনা পুরিসেন হত্থে গহিতা’’তি. ব্রাহ্মণো ‘‘ৰঞ্চিতো অহং ইমাযা’’তি ঞত্ৰা তং পোথেত্ৰা নীহরাপেসি. এৰং অসদ্ধম্মসমন্নাগতা কিরেতা ইত্থিযো তাৰ মহন্তম্পি পাপকম্মং কত্ৰা অত্তনো সামিকং ৰঞ্চেতুং ‘‘নাহং এৰরূপং কম্মং করোমী’’তি দিৰসম্পি সপথং কুরুমানা নানাচিত্তাৰ হোন্তি. তেন ৰুত্তং –

‘‘চোরীনং বহুবুদ্ধীনং, যাসু সচ্চং সুদুল্লভং;

থীনং ভাৰো দুরাজানো, মচ্ছস্সেৰোদকে গতং. (জা. ২.২১.৩৪৭);

‘‘মুসা তাসং যথা সচ্চং, সচ্চং তাসং যথা মুসা;

গাৰো বহি তিণস্সেৰ, ওমসন্তি ৰরং ৰরং.

‘‘চোরিযো কথিনা হেতা, ৰাল়া চ লপসক্খরা;

ন তা কিঞ্চি ন জানন্তি, যং মনুস্সেসু ৰঞ্চন’’ন্তি. (জা. ২.২১.৩৩২, ৩৩৪);

সত্থা ‘‘এৰং অরক্খিযো মাতুগামো’’তি ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা সচ্চানি পকাসেসি, সচ্চপরিযোসানে উক্কণ্ঠিতভিক্খু সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি. সত্থাপি অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি ‘‘তদা বারাণসিরাজা অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

অণ্ডভূতজাতকৰণ্ণনা দুতিযা.

[৬৩] ৩. তক্কপণ্ডিতজাতকৰণ্ণনা

কোধনা অকতঞ্ঞূ চাতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো উক্কণ্ঠিতভিক্খুঞ্ঞেৰারব্ভ কথেসি. তঞ্হি সত্থা ‘‘সচ্চং কির ত্ৰং ভিক্খু উক্কণ্ঠিতোসী’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘সচ্চ’’ন্তি ৰুত্তে ‘‘ইত্থিযো নাম ভিক্খু অকতঞ্ঞূ মিত্তদুব্ভা, কস্মা তা নিস্সায উক্কণ্ঠিতোসী’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা গঙ্গাতীরে অস্সমং মাপেত্ৰা সমাপত্তিযো চেৰ অভিঞ্ঞাযো চ নিব্বত্তেত্ৰা ঝানসুখেন ৰিহরতি. তস্মিং সমযে বারাণসিসেট্ঠিনো ধীতা দুট্ঠকুমারী নাম চণ্ডা অহোসি ফরুসা, দাসকম্মকরে অক্কোসতি পরিভাসতি পহরতি. অথ নং একদিৰসং পরিৰারমনুস্সা গহেত্ৰা ‘‘গঙ্গায কীল়িস্সামা’’তি অগমংসু. তেসং কীল়ন্তানঞ্ঞেৰ সূরিযত্থঙ্গমনৰেলা জাতা, মেঘো উট্ঠহি, মনুস্সা মেঘং দিস্ৰা ইতো চিতো চ ৰেগেন পলাযিংসু. সেট্ঠিধীতাযপি দাসকম্মকরা ‘‘অজ্জ অম্হেহি এতিস্সা পিট্ঠিং পস্সিতুং ৰট্টতী’’তি তং অন্তোউদকস্মিংযেৰ ছড্ডেত্ৰা উত্তরিংসু. দেৰো পাৰস্সি, সূরিযোপি অত্থঙ্গতো, অন্ধকারো জাতো. তে তায ৰিনাৰ গেহং গন্ত্ৰা ‘‘কহং সা’’তি ৰুত্তে ‘‘গঙ্গাতো তাৰ উত্তিণ্ণা, অথ নং ন জানাম কহং গতা’’তি. ঞাতকা ৰিচিনিত্ৰাপি ন পস্সিংসু.

সা মহাৰিরৰং ৰিরৰন্তী উদকেন ৰুয্হমানা অড্ঢরত্তসমযে বোধিসত্তস্স পণ্ণসালাসমীপং পাপুণি. সো তস্সা সদ্দং সুত্ৰা ‘‘মাতুগামস্স সদ্দো এসো, পরিত্তাণমস্সা করিস্সামী’’তি তিণুক্কং আদায নদীতীরং গন্ত্ৰা তং দিস্ৰা ‘‘মা ভাযি, মা ভাযী’’তি অস্সাসেত্ৰা নাগবলো থামসম্পন্নো বোধিসত্তো নদিং তরমানো গন্ত্ৰা তং উক্খিপিত্ৰা অস্সমপদং আনেত্ৰা অগ্গিং কত্ৰা অদাসি. সীতে ৰিগতে মধুরানি ফলাফলানি উপনামেসি. তানি খাদিত্ৰা ঠিতং ‘‘কত্থ ৰাসিকাসি, কথঞ্চ গঙ্গায পতিতাসী’’তি পুচ্ছি. সা তং পৰত্তিং আরোচেসি. অথ নং ‘‘ত্ৰং ইধেৰ ৰসা’’তি পণ্ণসালায ৰসাপেন্তো দ্ৰীহতীহং সযং অব্ভোকাসে ৰসিত্ৰা ‘‘ইদানি গচ্ছা’’তি আহ. সা ‘‘ইমং তাপসং সীলভেদং পাপেত্ৰা গহেত্ৰা গমিস্সামী’’তি ন গচ্ছতি. অথ গচ্ছন্তে কালে ইত্থিকুত্তং ইত্থিলীলং দস্সেত্ৰা তস্স সীলভেদং কত্ৰা ঝানং অন্তরধাপেসি. সো তং গহেত্ৰা অরঞ্ঞেযেৰ ৰসতি. অথ নং সা আহ ‘‘অয্য, কিং নো অরঞ্ঞৰাসেন, মনুস্সপথং গমিস্সামা’’তি? সো তং আদায একং পচ্চন্তগামকং গন্ত্ৰা তক্কভতিযা জীৰিকং কপ্পেত্ৰা তং পোসেতি. তস্স তক্কং ৰিক্কিণিত্ৰা জীৰতীতি ‘‘তক্কপণ্ডিতো’’তি নামং অকংসু. অথস্স গামৰাসিনো পরিব্বযং দত্ৰা ‘‘অম্হাকং সুযুত্তদুযুত্তকং আচিক্খন্তো এত্থ ৰসা’’তি গামদ্ৰারে কুটিযং ৰাসেসুং.

তেন চ সমযেন চোরা পব্বতা ওরুয্হ পচ্চন্তং পহরন্তি. তে একদিৰসং তং গামং পহরিত্ৰা গামৰাসিকেহিযেৰ ভণ্ডিকা উক্খিপাপেত্ৰা গচ্ছন্তা তম্পি সেট্ঠিধীতরং গহেত্ৰা অত্তনো ৰসনট্ঠানং গন্ত্ৰা সেসজনে ৰিস্সজ্জেসুং. চোরজেট্ঠকো পন তস্সা রূপে বজ্ঝিত্ৰা তং অত্তনো ভরিযং অকাসি. বোধিসত্তো ‘‘ইত্থন্নামা কহ’’ন্তি পুচ্ছি. ‘‘চোরজেট্ঠকেন গহেত্ৰা অত্তনো ভরিযা কতা’’তি চ সুত্ৰাপি ‘‘ন সা তত্থ মযা ৰিনা ৰসিস্সতি, পলাযিত্ৰা আগচ্ছিস্সতী’’তি তস্সা আগমনং ওলোকেন্তো তত্থেৰ ৰসি.

সেট্ঠিধীতাপি চিন্তেসি ‘‘অহং ইধ সুখং ৰসামি, কদাচি মং তক্কপণ্ডিতো কিঞ্চিদেৰ নিস্সায আগন্ত্ৰা ইতো আদায গচ্ছেয্য, অথ এতস্মা সুখা পরিহাযিস্সামি, যন্নূনাহং সম্পিযাযমানা ৰিয তং পক্কোসাপেত্ৰা ঘাতাপেয্য’’ন্তি. সা একং মনুস্সং পক্কোসিত্ৰা ‘‘অহং ইধ দুক্খং জীৰামি, তক্কপণ্ডিতো আগন্ত্ৰা মং আদায গচ্ছতূ’’তি সাসনং পেসেসি. সো তং সাসনং সুত্ৰা সদ্দহিত্ৰা তত্থ গন্ত্ৰা গামদ্ৰারে ঠত্ৰা সাসনং পেসেসি. সা নিক্খমিত্ৰা তং দিস্ৰা ‘‘অয্য, সচে মযং ইদানি গচ্ছিস্সাম, চোরজেট্ঠকো অনুবন্ধিত্ৰা উভোপি অম্হে ঘাতেস্সতি, রত্তিভাগে গচ্ছিস্সামা’’তি তং আনেত্ৰা ভোজেত্ৰা কোট্ঠকে নিসীদাপেত্ৰা সাযং চোরজেট্ঠকস্স আগন্ত্ৰা সুরং পিৰিত্ৰা মত্তকালে ‘‘সামি, সচে ইমায ৰেলায তৰ সত্তুং পস্সেয্যাসি, কিন্তি নং করেয্যাসী’’তি আহ. ‘‘ইদঞ্চিদঞ্চ করিস্সামীতি’’. ‘‘কিং পন সো দূরে, ননু কোট্ঠকে নিসিন্নো’’তি? চোরজেট্ঠকো উক্কং আদায তত্থ গন্ত্ৰা তং দিস্ৰা গহেত্ৰা গেহমজ্ঝে পাতেত্ৰা কপ্পরাদীহি যথারুচিং পোথেসি. সো পোথিযমানোপি অঞ্ঞং কিঞ্চি অৰত্ৰা ‘‘কোধনা অকতঞ্ঞূ চ, পিসুণা মিত্তভেদিকা’’তি এত্তকমেৰ ৰদতি. চোরো তং পোথেত্ৰা বন্ধিত্ৰা নিপজ্জাপেত্ৰা সাযমাসং ভুঞ্জিত্ৰা সযি. পবুদ্ধো জিণ্ণায সুরায পুন তং পোথেতুং আরভি, সোপি তানেৰ চত্তারি পদানি ৰদতি.

চোরো চিন্তেসি ‘‘অযং এৰং পোথিযমানোপি অঞ্ঞং কিঞ্চি অৰত্ৰা ইমানেৰ চত্তারি পদানি ৰদতি, পুচ্ছিস্সামি ন’’ন্তি তস্সা সুত্তভাৰং ঞত্ৰা তং পুচ্ছি ‘‘অম্ভো ত্ৰং এৰং পোথিযমানোপি কস্মা এতানেৰ পদানি ৰদসী’’তি? তক্কপণ্ডিতো ‘‘তেন হি সুণাহী’’তি তং কারণং আদিতো পট্ঠায কথেসি. ‘‘অহং পুব্বে অরঞ্ঞৰাসিকো একো তাপসো ঝানলাভী, স্ৰাহং এতং গঙ্গায ৰুয্হমানং উত্তারেত্ৰা পটিজগ্গিং. অথ মং এসা পলোভেত্ৰা ঝানা পরিহাপেসি, স্ৰাহং অরঞ্ঞং পহায এতং পোসেন্তো পচ্চন্তগামকে ৰসামি, অথেসা চোরেহি ইধানীতা ‘অহং দুক্খং ৰসামি, আগন্ত্ৰা মং নেতূ’তি ময্হং সাসনং পেসেত্ৰা ইদানি তৰ হত্থে পাতেসি, ইমিনা কারণেনাহং এৰং কথেমী’’তি. চোরো চিন্তেসি ‘‘যা এসা এৰরূপে গুণসম্পন্নে উপকারকে এৰং ৰিপ্পটিপজ্জি, সা ময্হং কতরং নাম উপদ্দৰং ন করেয্য, মারেতব্বা এসা’’তি সো তক্কপণ্ডিতং অস্সাসেত্ৰা তং পবোধেত্ৰা খগ্গং আদায নিক্খম্ম ‘‘এতং পুরিসং গামদ্ৰারে ঘাতেস্সামী’’তি ৰত্ৰা তায সদ্ধিং বহিগামং গন্ত্ৰা ‘‘এতং হত্থে গণ্হা’’তি তং তায হত্থে গাহাপেত্ৰা খগ্গং আদায তক্কপণ্ডিতং পহরন্তো ৰিয তং দ্ৰিধা ছিন্দিত্ৰা সসীসং ন্হাপেত্ৰা তক্কপণ্ডিতং কতিপাহং পণীতেন ভোজনেন সন্তপ্পেত্ৰা ইদানি কহং গমিস্সসী’’তি আহ. তক্কপণ্ডিতো ‘‘ঘরাৰাসেন মে কিচ্চং নত্থি, ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা তত্থেৰ অরঞ্ঞে ৰসিস্সামী’’তি আহ. ‘‘তেন হি অহম্পি পব্বজিস্সামী’’তি উভোপি পব্বজিত্ৰা তং অরঞ্ঞাযতনং গন্ত্ৰা পঞ্চ অভিঞ্ঞা অট্ঠ চ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৰা জীৰিতপরিযোসানে ব্রহ্মলোকূপগা অহেসুং.

সত্থা ইমানি দ্ৰে ৰত্থূনি কথেত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা অভিসম্বুদ্ধো হুত্ৰা ইমং গাথমাহ –

৬৩. ‘‘কোধনা অকতঞ্ঞূ চ, পিসুণা মিত্তভেদিকা;

ব্রহ্মচরিযং চর ভিক্খু, সো সুখং ন ৰিহাহিসী’’তি.

তত্রাযং পিণ্ডত্থো – ভিক্খু ইত্থিযো নামেতা কোধনা, উপ্পন্নং কোধং নিৰারেতুং ন সক্কোন্তি. অকতঞ্ঞূ চ, অতিমহন্তম্পি উপকারং ন জানন্তি. পিসুণা চ, পিযসুঞ্ঞভাৰকরণমেৰ কথং কথেন্তি. মিত্তভেদিকা, মিত্তে ভিন্দন্তি, মিত্তভেদনকথং কথনসীলাযেৰ, এৰরূপেহি পাপধম্মেহি সমন্নাগতা এতা. কিং তে এতাহি, ব্রহ্মচরিযং চর ভিক্খু, অযঞ্হি মেথুনৰিরতি পরিসুদ্ধট্ঠেন ব্রহ্মচরিযং নাম, তং চর. সো সুখং ন ৰিহাহিসীতি সো ত্ৰং এতং ব্রহ্মচরিযৰাসং ৰসন্তো ঝানসুখং মগ্গসুখং ফলসুখঞ্চ ন ৰিহাহিসি, এতং সুখং ন ৰিজহিস্সতি, এতস্মা সুখা ন পরিহাযিস্সসীতি অত্থো. ‘‘ন পরিহাহিসী’’তিপি পাঠো, অযমেৰত্থো.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা সচ্চানি পকাসেসি, সচ্চপরিযোসানে উক্কণ্ঠিতভিক্খু সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি. সত্থা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা চোরজেট্ঠকো আনন্দো অহোসি, তক্কপণ্ডিতো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

তক্কপণ্ডিতজাতকৰণ্ণনা ততিযা.

[৬৪] ৪. দুরাজানজাতকৰণ্ণনা

মাসু নন্দি ইচ্ছতি মন্তি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো একং উপাসকং আরব্ভ কথেসি. একো কির সাৰত্থিৰাসী উপাসকো তীসু সরণেসু পঞ্চসু চ সীলেসু পতিট্ঠিতো বুদ্ধমামকো, ধম্মমামকো, সঙ্ঘমামকো, ভরিযা পনস্স দুস্সীলা পাপধম্মা. যং দিৰসং মিচ্ছাচারং চরতি, তং দিৰসং সতকীতদাসী ৰিয হোতি, মিচ্ছাচারস্স পন অকতদিৰসে সামিনী ৰিয হোতি চণ্ডা ফরুসা. সো তস্সা ভাৰং জানিতুং ন সক্কোতি, অথ তায উব্বাল়্হো বুদ্ধূপট্ঠানং ন গচ্ছতি. অথ নং একদিৰসং গন্ধপুপ্ফাদীনি আদায আগন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা নিসিন্নং সত্থা আহ – ‘‘কিং নু খো ত্ৰং, উপাসক, সত্তট্ঠ দিৰসে বুদ্ধূপট্ঠানং নাগচ্ছসী’’তি. ঘরণী মে, ভন্তে, একস্মিং দিৰসে সতকীতদাসী ৰিয হোতি, একস্মিং দিৰসে সামিনী ৰিয চণ্ডা ফরুসা. অহং তস্সা ভাৰং জানিতুং ন সক্কোমি, স্ৰাহং তায উব্বাল়্হো বুদ্ধূপট্ঠানং নাগচ্ছামীতি. অথস্স ৰচনং সুত্ৰা সত্থা ‘‘উপাসক, ‘মাতুগামস্স ভাৰো নাম দুজ্জানো’তি পুব্বেপি তে পণ্ডিতা কথযিংসু, ত্ৰং পন তং ভৰসঙ্খেপগতত্তা সল্লক্খেতুং ন সক্কোসী’’তি ৰত্ৰা তেন যাচিতো অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো দিসাপামোক্খো আচরিযো হুত্ৰা পঞ্চ মাণৰকসতানি সিপ্পং সিক্খাপেতি. অথেকো তিরোরট্ঠৰাসিকো ব্রাহ্মণমাণৰকো আগন্ত্ৰা তস্স সন্তিকে সিপ্পং উগ্গণ্হন্তো একায ইত্থিযা পটিবদ্ধচিত্তো হুত্ৰা তং ভরিযং কত্ৰা তস্মিংযেৰ বারাণসিনগরে ৰসন্তো দ্ৰে তিস্সো ৰেলাযো আচরিযস্স উপট্ঠানং ন গচ্ছতি. সা পনস্স ভরিযা দুস্সীলা পাপধম্মা. মিচ্ছাচারং চিণ্ণদিৰসে দাসী ৰিয হোতি, অচিণ্ণদিৰসে সামিনী ৰিয হোতি চণ্ডা ফরুসা. সো তস্সা ভাৰং জানিতুং অসক্কোন্তো তায উব্বাল়্হো আকুলচিত্তো আচরিযস্স উপট্ঠানং ন গচ্ছতি. অথ নং সত্তট্ঠ দিৰসে অতিক্কমিত্ৰা আগতং ‘‘কিং, মাণৰ, ন পঞ্ঞাযসী’’তি আচরিযো পুচ্ছি. সো ‘‘ভরিযা মং, আচরিয, একদিৰসং ইচ্ছতি পত্থেতি, দাসী ৰিয নিহতমানা হোতি. একদিৰসং সামিনী ৰিয থদ্ধা চণ্ডা ফরুসা, অহং তস্সা ভাৰং জানিতুং ন সক্কোমি, তায উব্বাল়্হো আকুলচিত্তো তুম্হাকং উপট্ঠানং নাগতোম্হী’’তি. আচরিযো ‘‘এৰমেতং, মাণৰ, ইত্থিযো নাম অনাচারং চিণ্ণদিৰসে সামিকং অনুৰত্তন্তি, দাসী ৰিয নিহতমানা হোন্তি. অনাচিণ্ণদিৰসে পন মানত্থদ্ধা হুত্ৰা সামিকং ন গণেন্তি. এৰং ইত্থিযো নামেতা অনাচারা দুস্সীলা, তাসং ভাৰো নাম দুজ্জানো, তাসু ইচ্ছন্তীসুপি অনিচ্ছন্তীসুপি মজ্ঝত্তেনেৰ ভৰিতব্ব’’ন্তি ৰত্ৰা তস্সোৰাদৰসেন ইমং গাথমাহ –

৬৪. ‘‘মা সু নন্দি ইচ্ছতি মং, মা সু সোচি ন মিচ্ছতি;

থীনং ভাৰো দুরাজানো, মচ্ছস্সেৰোদকে গত’’ন্তি.

তত্থ মা সু নন্দি ইচ্ছতি মন্তি সু-কারো নিপাতমত্তং, ‘‘অযং ইত্থী মং ইচ্ছতি পত্থেতি, মযি সিনেহং করোতী’’তি মা তুস্সি. মা সু সোচি ন মিচ্ছতীতি ‘‘অযং মং ন ইচ্ছতী’’তিপি মা সোচি, তস্সা ইচ্ছমানায নন্দিং, ন ইচ্ছমানায চ সোকং অকত্ৰা মজ্ঝত্তোৰ হোহীতি দীপেতি. থীনং ভাৰো দুরাজানোতি ইত্থীনং ভাৰো নাম ইত্থিমাযায পটিচ্ছন্নত্তা দুরাজানো. যথা কিং? মচ্ছস্সেৰোদকে গতন্তি যথা মচ্ছস্স গমনং উদকেন পটিচ্ছন্নত্তা দুজ্জানং, তেনেৰ সো কেৰট্টে আগতে উদকেন গমনং পটিচ্ছাদেত্ৰা পলাযতি, অত্তানং গণ্হিতুং ন দেতি, এৰমেৰ ইত্থিযো মহন্তম্পি দুস্সীলকম্মং কত্ৰা ‘‘মযং এৰরূপং ন করোমা’’তি অত্তনা কতকম্মং ইত্থিমাযায পটিচ্ছাদেত্ৰা সামিকে ৰঞ্চেন্তি. এৰং ইত্থিযো নামেতা পাপধম্মা দুরাজানা, তাসু মজ্ঝত্তোযেৰ সুখিতো হোতীতি.

এৰং বোধিসত্তো অন্তেৰাসিকস্স ওৰাদং অদাসি. ততো পট্ঠায সো তস্সা উপরি মজ্ঝত্তোৰ অহোসি. সাপিস্স ভরিযা ‘‘আচরিযেন কির মে দুস্সীলভাৰো ঞাতো’’তি ততো পট্ঠায ন অনাচারং চরি. সাপি তস্স উপাসকস্স ইত্থী ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধেন কির ময্হং দুরাচারভাৰো ঞাতো’’তি ততো পট্ঠায পাপকম্মং নাম ন অকাসি.

সত্থাপি ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা সচ্চানি পকাসেসি, সচ্চপরিযোসানে সো উপাসকো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি, সত্থা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা জযম্পতিকাযেৰ ইদানি জযম্পতিকা, আচরিযো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

দুরাজানজাতকৰণ্ণনা চতুত্থা.

[৬৫] ৫. অনভিরতিজাতকৰণ্ণনা

যথা নদী চ পন্থো চাতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো তথারূপংযেৰ উপাসকং আরব্ভ কথেসি. সো পন পরিগ্গণ্হন্তো তস্সা দুস্সীলভাৰং ঞত্ৰা ভণ্ডিতো চিত্তব্যাকুলতায সত্তট্ঠ দিৰসে উপট্ঠানং নাগমাসি. সো একদিৰসং ৰিহারং গন্ত্ৰা তথাগতং ৰন্দিত্ৰা নিসিন্নো ‘‘কস্মা সত্তট্ঠ দিৰসানি নাগতোসী’’তি ৰুত্তে ‘‘ভরিযা মে, ভন্তে, দুস্সীলা, তস্সা উপরি ব্যাকুলচিত্ততায নাগতোম্হী’’তি আহ. সত্থা ‘‘উপাসক, ইত্থীসু ‘অনাচারা এতা’তি কোপং অকত্ৰা মজ্ঝত্তেনেৰ ভৰিতুং ৰট্টতীতি পুব্বেপি তে পণ্ডিতা কথযিংসু, ত্ৰং পন ভৰন্তরেন পটিচ্ছন্নত্তা তং কারণং ন সল্লক্খেসী’’তি ৰত্ৰা তেন যাচিতো অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো পুরিমনযেনেৰ দিসাপামোক্খো আচরিযো অহোসি. অথস্স অন্তেৰাসিকো ভরিযায দোসং দিস্ৰা ব্যাকুলচিত্ততায কতিপাহং অনাগন্ত্ৰা একদিৰসং আচরিযেন পুচ্ছিতো তং কারণং নিৰেদেসি. অথস্স আচরিযো ‘‘তাত, ইত্থিযো নাম সব্বসাধারণা, তাসু ‘দুস্সীলা এতা’তি পণ্ডিতা কোপং ন করোন্তী’’তি ৰত্ৰা ওৰাদৰসেন ইমং গাথমাহ –

৬৫. ‘‘যথা নদী চ পন্তো চ, পানাগারং সভা পপা;

এৰং লোকিত্থিযো নাম, নাসং কুজ্ঝন্তি পণ্ডিতা’’তি.

তত্থ যথা নদীতি যথা অনেকতিত্থা নদী ন্হানত্থায সম্পত্তসম্পত্তানং চণ্ডালাদীনম্পি খত্তিযাদীনম্পি সাধারণা, ন তত্থ কোচি ন্হাযিতুং ন লভতি নাম. ‘‘পন্থো’’তিআদীসুপি যথা মহামগ্গোপি সব্বেসং সাধারণো, ন কোচি তেন গন্তুং ন লভতি. পানাগারম্পি সুরাগেহং সব্বেসং সাধারণং, যো যো পাতুকামো, সব্বো তত্থ পৰিসতেৰ. পুঞ্ঞত্থিকেহি তত্থ তত্থ মনুস্সানং নিৰাসত্থায কতা সভাপি সাধারণা, ন তত্থ কোচি পৰিসিতুং ন লভতি. মহামগ্গে পানীযচাটিযো ঠপেত্ৰা কতা পপাপি সব্বেসং সাধারণা, ন তত্থ কোচি পানীযং পিৰিতুং ন লভতি. এৰং লোকিত্থিযো নামাতি এৰমেৰ তাত মাণৰ ইমস্মিং লোকে ইত্থিযোপি সব্বসাধারণাৰ, তেনেৰ চ সাধারণট্ঠেন নদীপন্থপানাগারসভাপপাসদিসা. তস্মা নাসং কুজ্ঝন্তি পণ্ডিতা, এতাসং ইত্থীনং ‘‘লামিকা এতা অনাচারা দুস্সীলা সব্বসাধারণা’’তি চিন্তেত্ৰা পণ্ডিতা ছেকা বুদ্ধিসম্পন্না ন কুজ্ঝন্তীতি.

এৰং বোধিসত্তো অন্তেৰাসিকস্স ওৰাদং অদাসি, সো তং ওৰাদং সুত্ৰা মজ্ঝত্তো অহোসি. ভরিযাপিস্স ‘‘আচরিযেন কিরম্হি ঞাতা’’তি ততো পট্ঠায পাপকম্মং ন অকাসি. তস্সপি উপাসকস্স ভরিযা ‘‘সত্থারা কিরম্হি ঞাতা’’তি ততো পট্ঠায পাপকম্মং ন অকাসি.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা সচ্চানি পকাসেসি, সচ্চপরিযোসানে উপাসকো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি. সত্থাপি অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা জযম্পতিকাৰ এতরহি জযম্পতিকা, আচরিযব্রাহ্মণো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

অনভিরতিজাতকৰণ্ণনা পঞ্চমা.

[৬৬] ৬. মুদুলক্খণজাতকৰণ্ণনা

একা ইচ্ছা পুরে আসীতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো সংকিলেসং আরব্ভ কথেসি. একো কির সাৰত্থিৰাসী কুলপুত্তো সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৰা রতনসাসনে উরং দত্ৰা পব্বজিত্ৰা পটিপন্নকো যোগাৰচরো অৰিস্সট্ঠকম্মট্ঠানো হুত্ৰা একদিৰসং সাৰত্থিযং পিণ্ডায চরন্তো একং অলঙ্কতপটিযত্তং ইত্থিং দিস্ৰা সুভৰসেন ইন্দ্রিযানি ভিন্দিত্ৰা ওলোকেসি. তস্স অব্ভন্তরে কিলেসো চলি, ৰাসিযা আকোটিতখীররুক্খো ৰিয অহোসি. সো ততো পট্ঠায কিলেসৰসিকো হুত্ৰা নেৰ কাযস্সাদং ন চিত্তস্সাদং লভতি, ভন্তমিগসপ্পটিভাগো সাসনে অনভিরতো পরূল়্হকেসলোমনখো কিলিট্ঠচীৰরো অহোসি. অথস্স ইন্দ্রিযৰিকারং দিস্ৰা সহাযকা ভিক্খূ ‘‘কিং নু খো তে, আৰুসো, ন যথা পোরাণানি ইন্দ্রিযানী’’তি পুচ্ছিংসু. অনভিরতোস্মি, আৰুসোতি.

অথ নং তে সত্থু সন্তিকং নযিংসু. সত্থা ‘‘কিং, ভিক্খৰে, অনিচ্ছমানং ভিক্খুং আদায আগতত্থা’’তি পুচ্ছি. ‘‘অযং, ভন্তে, ভিক্খু অনভিরতো’’তি? ‘‘সচ্চং ভিক্খূ’’তি. ‘‘সচ্চং ভগৰা’’তি. ‘‘কো তং উক্কণ্ঠাপেসী’’তি? ‘‘অহং, ভন্তে, পিণ্ডায চরন্তো একং ইত্থিং দিস্ৰা ইন্দ্রিযানি ভিন্দিত্ৰা ওলোকেসিং, অথ মে কিলেসো চলি, তেনম্হি উক্কণ্ঠিতো’’তি. অথ নং সত্থা ‘‘অনচ্ছরিযমেতং ভিক্খু, যং ত্ৰং ইন্দ্রিযানি ভিন্দিত্ৰা ৰিসভাগারম্মণং সুভৰসেন ওলোকেন্তো কিলেসেহি কম্পিতো, পুব্বে পঞ্চাভিঞ্ঞা অট্ঠসমাপত্তিলাভিনো ঝানবলেন কিলেসে ৰিক্খম্ভেত্ৰা ৰিসুদ্ধচিত্তা গগনতলচরা বোধিসত্তাপি ইন্দ্রিযানি ভিন্দিত্ৰা ৰিসভাগারম্মণং ওলোকযমানা ঝানা পরিহাযিত্ৰা কিলেসেহি কম্পিতা মহাদুক্খং অনুভৰিংসু. ন হি সিনেরুউপ্পাটনকৰাতো হত্থিমত্তং মুণ্ডপব্বতং, মহাজম্বুউম্মূলকৰাতো ছিন্নতটে ৰিরূল়্হগচ্ছকং, মহাসমুদ্দং ৰা পন সোসনকৰাতো খুদ্দকতল়াকং কিস্মিঞ্চিদেৰ গণেতি, এৰং উত্তমবুদ্ধীনং নাম ৰিসুদ্ধচিত্তানং বোধিসত্তানং অঞ্ঞাণভাৰকরা কিলেসা তযি কিং লজ্জিস্সন্তি, ৰিসুদ্ধাপি সত্তা সংকিলিস্সন্তি, উত্তমযসসমঙ্গিনোপি আযসক্যং পাপুণন্তী’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো কাসিরট্ঠে একস্স মহাৰিভৰস্স ব্রাহ্মণস্স কুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো সব্বসিপ্পানং পারং গন্ত্ৰা কামে পহায ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা কসিণপরিকম্মং কত্ৰা পঞ্চ অভিঞ্ঞা চ অট্ঠ সমাপত্তিযো চ উপ্পাদেত্ৰা ঝানসুখেন ৰীতিনামেন্তো হিমৰন্তপ্পদেসে ৰাসং কপ্পেসি. সো একস্মিং কালে লোণম্বিলসেৰনত্থায হিমৰন্তা ওতরিত্ৰা বারাণসিং পত্ৰা রাজুয্যানে ৰসিত্ৰা পুনদিৰসে কতসরীরপটিজগ্গনো রত্তৰাকমযং নিৰাসনপারুপনং সণ্ঠাপেত্ৰা অজিনচম্মং একস্মিং অংসে কত্ৰা জটামণ্ডলং বন্ধিত্ৰা ভিক্খাভাজনমাদায বারাণসিযং ভিক্খায চরমানো রঞ্ঞো ঘরদ্ৰারং সম্পাপুণি. রাজা তস্স ইরিযাপথেযেৰ পসীদিত্ৰা পক্কোসাপেত্ৰা মহারহে আসনে নিসীদাপেত্ৰা পণীতেন খাদনীযভোজনীযেন সন্তপ্পেত্ৰা কতানুমোদনং উয্যানে ৰসনত্থায যাচি. সো সম্পটিচ্ছিত্ৰা রাজগেহে ভুঞ্জিত্ৰা রাজকুলং ওৰদমানো তস্মিং উয্যানে সোল়স ৰস্সানি ৰসি.

অথেকদিৰসং রাজা কুপিতং পচ্চন্তং ৰূপসমেতুং গচ্ছন্তো মুদুলক্খণং নাম অগ্গমহেসিং ‘‘অপ্পমত্তা অয্যস্স উপট্ঠানং করোহী’’তি ৰত্ৰা অগমাসি. বোধিসত্তো রঞ্ঞো গতকালতো পট্ঠায অত্তনো রুচ্চনৰেলায রাজগেহং গচ্ছতি. অথেকদিৰসং মুদুলক্খণা বোধিসত্তস্স আহারং সম্পাদেত্ৰা – ‘‘অজ্জ অয্যো চিরাযতী’’তি গন্ধোদকেন ন্হাযিত্ৰা সব্বালঙ্কারপটিমণ্ডিতা মহাতলে চূল়সযনং পঞ্ঞাপেত্ৰা বোধিসত্তস্স আগমনং ওলোকযমানা নিপজ্জি. বোধিসত্তোপি অত্তনো ৰেলং সল্লক্খেত্ৰা ঝানা ৰুট্ঠায আকাসেনেৰ রাজনিৰেসনং অগমাসি. মুদুলক্খণা ৰাকচীরসদ্দং সুত্ৰাৰ ‘‘অয্যো, আগতো’’তি ৰেগেন উট্ঠহি, তস্সা ৰেগেন উট্ঠহন্তিযা মট্ঠসাটকো ভস্সি. তাপসোপি সীহপঞ্জরেন পৰিসন্তো দেৰিযা ৰিসভাগরূপারম্মণং ইন্দ্রিযানি ভিন্দিত্ৰা সুভৰসেন ওলোকেসি. অথস্স অব্ভন্তরে কিলেসো চলি, ৰাসিযা পহটখীররুক্খো ৰিয অহোসি. তাৰদেৰস্স ঝানং অন্তরধাযি, ছিন্নপক্খো কাকো ৰিয অহোসি. সো ঠিতকোৰ আহারং গহেত্ৰা অভুঞ্জিত্ৰাৰ কিলেসকম্পিতো পাসাদা ওরুয্হ উয্যানং গন্ত্ৰা পণ্ণসালং পৰিসিত্ৰা ফলকত্থরণসযনস্স হেট্ঠা আহারং ঠপেত্ৰা ৰিসভাগারম্মণেন বদ্ধো কিলেসগ্গিনা ডয্হমানো নিরাহারতায সুস্সমানো সত্ত দিৰসানি ফলকত্থরণে নিপজ্জি.

সত্তমে দিৰসে রাজা পচ্চন্তং ৰূপসমেত্ৰা আগতো নগরং পদক্খিণং কত্ৰা নিৰেসনং অগন্ত্ৰাৰ ‘‘অয্যং পস্সিস্সামী’’তি উয্যানং গন্ত্ৰা পণ্ণসালং পৰিসিত্ৰা তং নিপন্নকং দিস্ৰা ‘‘একং অফাসুকং জাতং মঞ্ঞে’’তি পণ্ণসালং সোধাপেত্ৰা পাদে পরিমজ্জন্তো ‘‘কিং, অয্য, অফাসুক’’ন্তি পুচ্ছি. ‘‘মহারাজ অঞ্ঞং মে অফাসুকং নত্থি, কিলেসৰসেন পনম্হি পটিবদ্ধচিত্তো জাতো’’তি. ‘‘কহং পটিবদ্ধং তে, অয্য, চিত্ত’’ন্তি? ‘‘মুদুলক্খণায, মহারাজা’’তি. ‘‘সাধু অয্য, অহং মুদুলক্খণং তুম্হাকং দম্মী’’তি তাপসং আদায নিৰেসনং পৰিসিত্ৰা দেৰিং সব্বালঙ্কারপটিমণ্ডিতং কত্ৰা তাপসস্স অদাসি. দদমানোযেৰ চ মুদুলক্খণায সঞ্ঞমদাসি ‘‘তযা অত্তনো বলেন অয্যং রক্খিতুং ৰাযমিতব্ব’’ন্তি. ‘‘সাধু, দেৰ, রক্খিস্সামী’’তি. তাপসো দেৰিং গহেত্ৰা রাজনিৰেসনা ওতরি.

অথ নং মহাদ্ৰারতো নিক্খন্তকালে ‘‘অয্য, অম্হাকং একং গেহং লদ্ধুং ৰট্টতি, গচ্ছ, রাজানং গেহং যাচাহী’’তি আহ. তাপসো গন্ত্ৰা গেহং যাচি. রাজা মনুস্সানং ৰচ্চকুটিকিচ্চং সাধযমানং একং ছড্ডিতগেহং দাপেসি. সো দেৰিং গহেত্ৰা তত্থ অগমাসি, সা পৰিসিতুং ন ইচ্ছতি. ‘‘কিংকারণা ন পৰিসসী’’তি? ‘‘অসুচিভাৰেনা’’তি. ইদানি ‘‘কিং করোমী’’তি. ‘‘পটিজগ্গাহি ন’’ন্তি ৰত্ৰা রঞ্ঞো সন্তিকং পেসেত্ৰা ‘‘গচ্ছ, কুদ্দালং আহর, পচ্ছিং আহরা’’তি আহরাপেত্ৰা অসুচিঞ্চ সঙ্কারঞ্চ ছড্ডাপেত্ৰা গামযং আহরাপেত্ৰা লিম্পাপেত্ৰা পুনপি ‘‘গচ্ছ, মঞ্চং আহর, পীঠং আহর, অত্থরণং আহর, চাটিং আহর, ঘটং আহরা’’তি একমেকং আহরাপেত্ৰা পুন উদকাহরণাদীনং অত্থায আণাপেসি. সো ঘটং আদায উদকং আহরিত্ৰা চাটিং পূরেত্ৰা ন্হানোদকং সজ্জেত্ৰা সযনং অত্থরি. অথ নং সযনে একতো নিসিন্নং দাঠিকাসু গহেত্ৰা ‘‘তৰ সমণভাৰং ৰা ব্রাহ্মণভাৰং ৰা ন জানাসী’’তি ওণমেত্ৰা অত্তনো অভিমুখং আকড্ঢি. সো তস্মিং কালে সতিং পটিলভি, এত্তকং পন কালং অঞ্ঞাণী অহোসি. এৰং অঞ্ঞাণকরণা কিলেসা নাম. ‘‘কামচ্ছন্দনীৰরণং, ভিক্খৰে, অন্ধকরণং অঞ্ঞাণকরণ’’ন্তিআদি (সং. নি. ৫.২২১) চেত্থ ৰত্তব্বং.

সো সতিং পটিলভিত্ৰা চিন্তেসি ‘‘অযং তণ্হা ৰড্ঢমানা মম চতূহি অপাযেহি সীসং উক্খিপিতুং ন দস্সতি, অজ্জেৰ মযা ইমং রঞ্ঞো নিয্যাদেত্ৰা হিমৰন্তং পৰিসিতুং ৰট্টতী’’তি. সো তং আদায রাজানং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘মহারাজ, তৰ দেৰিযা ময্হং অত্থো নত্থি, কেৰলং মে ইমং নিস্সায তণ্হা ৰড্ঢিতা’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –

৬৬. ‘‘একা ইচ্ছা পুরে আসি, অলদ্ধা মুদুলক্খণং;

যতো লদ্ধা অল়ারক্খী, ইচ্ছা ইচ্ছং ৰিজাযথা’’তি.

তত্রাযং পিণ্ডত্থো – মহারাজ, ময্হং ইমং তৰ দেৰিং মুদুলক্খণং অলভিত্ৰা পুরে ‘‘অহো ৰতাহং এতং লভেয্য’’ন্তি একা ইচ্ছা আসি, একাৰ তণ্হা উপ্পজ্জি. যতো পন মে অযং অল়ারক্খী ৰিসালনেত্তা সোভনলোচনা লদ্ধা, অথ মে সা পুরিমিকা ইচ্ছা গেহতণ্হং উপকরণতণ্হং উপভোগতণ্হন্তি উপরূপরি অঞ্ঞং নানপ্পকারং ইচ্ছং ৰিজাযথ জনেসি উপ্পাদেসি. সা খো পন মে এৰং ৰড্ঢমানা ইচ্ছা অপাযতো সীসং উক্খিপিতুং ন দস্সতি, অলং মে ইমায, ত্ৰঞ্ঞেৰ তৰ ভরিযং গণ্হ, অহং পন হিমৰন্তং গমিস্সামীতি তাৰদেৰ নট্ঠং ঝানং উপ্পাদেত্ৰা আকাসে নিসিন্নো ধম্মং দেসেত্ৰা রঞ্ঞো ওৰাদং দত্ৰা আকাসেনেৰ হিমৰন্তং গন্ত্ৰা পুন মনুস্সপথং নাম নাগমাসি, ব্রহ্মৰিহারে পন ভাৰেত্ৰা অপরিহীনজ্ঝানো ব্রহ্মলোকে নিব্বত্তি.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা সচ্চানি পকাসেসি, সচ্চপরিযোসানে সো ভিক্খু অরহত্তফলে পতিট্ঠহি. সত্থাপি অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা রাজা আনন্দো অহোসি, মুদুলক্খণা উপ্পলৰণ্ণা, ইসি পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

মুদুলক্খণজাতকৰণ্ণনা ছট্ঠা.

[৬৭] ৭. উচ্ছঙ্গজাতকৰণ্ণনা

উচ্ছঙ্গে দেৰ মে পুত্তোতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো অঞ্ঞতরং জানপদিত্থিং আরব্ভ কথেসি. একস্মিঞ্হি সমযে কোসলরট্ঠে তযো জনা অঞ্ঞতরস্মিং অটৰিমুখে কসন্তি. তস্মিং সমযে অন্তোঅটৰিযং চোরা মনুস্সে ৰিলুম্পিত্ৰা পলাযিংসু. মনুস্সা তে চোরে পরিযেসিত্ৰা অপস্সন্তা তং ঠানং আগম্ম ‘‘তুম্হে অটৰিযং ৰিলুম্পিত্ৰা ইদানি কস্সকা ৰিয হোথা’’তি ‘‘তে চোরা ইমে’’তি বন্ধিত্ৰা আনেত্ৰা কোসলরঞ্ঞো অদংসু. অথেকা ইত্থী আগন্ত্ৰা ‘‘অচ্ছাদনং মে দেথ, অচ্ছাদনং মে দেথা’’তি পরিদেৰন্তী পুনপ্পুনং রাজনিৰেসনং পরিযাতি. রাজা তস্সা সদ্দং সুত্ৰা ‘‘গচ্ছথ, দেথ ইমিস্সা অচ্ছাদন’’ন্তি আহ. মনুস্সা সাটকং গহেত্ৰা অদংসু. সা তং দিস্ৰা ‘‘নাহং এতং অচ্ছাদনং যাচামি, সামিকচ্ছাদনং যাচামী’’তি আহ. মনুস্সা গন্ত্ৰা রঞ্ঞো আরোচযিংসু ‘‘ন কিরেসা ইদং অচ্ছাদনং কথেতি, সামিকচ্ছাদনং কথেতী’’তি. অথ নং রাজা পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘ত্ৰং কির সামিকচ্ছাদনং যাচসী’’তি পুচ্ছি. আম, দেৰ, ইত্থিযা হি সামিকো অচ্ছাদনং নাম, সামিকে হি অসতি সহস্সমূলম্পি সাটকং নিৰত্থা ইত্থী নগ্গাযেৰ নাম. ইমস্স পনত্থস্স সাধনত্থং –

‘‘নগ্গা নদী অনূদকা, নগ্গং রট্ঠং অরাজকং;

ইত্থীপি ৰিধৰা নগ্গা, যস্সাপি দস ভাতরো’’তি. (জা. ২.২২.১৮৪০) –

ইদং সুত্তং আহরিতব্বং.

রাজা তস্সা পসন্নো ‘‘ইমে তে তযো জনা কে হোন্তী’’তি পুচ্ছি. ‘‘একো মে, দেৰ, সামিকো, একো ভাতা, একো পুত্তো’’তি. রাজা ‘‘অহং তে তুট্ঠো, ইমেসু তীসু একং দেমি, কতরং ইচ্ছসী’’তি পুচ্ছি. সা আহ ‘‘অহং, দেৰ, জীৰমানা একং সামিকং লভিস্সামি, পুত্তম্পি লভিস্সামিযেৰ, মাতাপিতূনং পন মে মতত্তা ভাতাৰ দুল্লভো, ভাতরং মে দেহি, দেৰা’’তি. রাজা তুস্সিত্ৰা তযোপি ৰিস্সজ্জেসি. এৰং তং একিকং নিস্সায তে তযো জনা দুক্খতো মুত্তা. তং কারণং ভিক্খুসঙ্ঘে পাকটং জাতং. অথেকদিৰসং ভিক্খূ ধম্মসভাযং সন্নিপতিতা ‘‘আৰুসো, একং ইত্থিং নিস্সায তযো জনা দুক্খতো মুত্তা’’তি তস্সা গুণকথায নিসীদিংসু. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৰে, এসা ইত্থী ইদানেৰ তে তযো জনে দুক্খা মোচেতি, পুব্বেপি মোচেসিযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে তযো জনা অটৰিমুখে কসন্তীতি সব্বং পুরিমসদিসমেৰ. তদা পন রঞ্ঞা ‘‘তীসু জনেসু কং ইচ্ছসী’’তি ৰুত্তে সা আহ – ‘‘তযোপি দাতুং ন সক্কোথ, দেৰা’’তি? ‘‘আম, ন সক্কোমী’’তি. ‘‘সচে তযো দাতুং ন সক্কোথ, ভাতরং মে দেথা’’তি. ‘‘পুত্তং ৰা সামিকং ৰা গণ্হ, কিং তে ভাতরা’’তি চ ৰুত্তা ‘‘এতে নাম দেৰ সুলভা, ভাতা পন দুল্লভো’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –

৬৭. ‘‘উচ্ছঙ্গে দেৰ মে পুত্তো, পথে ধাৰন্তিযা পতি;

তঞ্চ দেসং ন পস্সামি, যতো সোদরিযমানযে’’তি.

তত্থ উচ্ছঙ্গে, দেৰ, মে পুত্তোতি দেৰ, ময্হং পুত্তো উচ্ছঙ্গেযেৰ. যথা হি অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা উচ্ছঙ্গে কত্ৰা ডাকং উচ্চিনিত্ৰা তত্থ পক্খিপন্তিযা উচ্ছঙ্গে ডাকং নাম সুলভং হোতি, এৰং ইত্থিযা পুত্তোপি সুলভো উচ্ছঙ্গে ডাকসদিসোৰ. তেন ৰুত্তং ‘‘উচ্ছঙ্গে, দেৰ, মে পুত্তো’’তি. পথে ধাৰন্তিযা পতীতি মগ্গং আরুয্হ একিকায গচ্ছমানাযপি হি ইত্থিযা পতি নাম সুলভো, দিট্ঠদিট্ঠোযেৰ হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘পথে ধাৰন্তিযা পতী’’তি. তঞ্চ দেসং ন পস্সামি, যতো সোদরিযমানযেতি যস্মা পন মে মাতাপিতরো নত্থি, তস্মা ইদানি তং মাতুকুচ্ছিসঙ্খাতং অঞ্ঞং দেসং ন পস্সামি. যতো অহং সমানে উদরে জাতত্তা সউদরিযসঙ্খাতং ভাতরং আনেয্যং, তস্মা ভাতরংযেৰ মে দেথাতি.

রাজা ‘‘সচ্চং এসা ৰদতী’’তি তুট্ঠচিত্তো তযোপি জনে বন্ধনাগারতো আনেত্ৰা অদাসি, সা তযোপি তে গহেত্ৰা গতা.

সত্থাপি ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ, পুব্বেপেসা ইমে তযো জনে দুক্খতো মোচেসিযেৰা’’তি ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘অতীতে চত্তারোৰ এতরহি চত্তারো, রাজা পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

উচ্ছঙ্গজাতকৰণ্ণনা সত্তমা.

[৬৮] ৮. সাকেতজাতকৰণ্ণনা

যস্মিং মনো নিৰিসতীতি ইদং সত্থা সাকেতং নিস্সায অঞ্জনৰনে ৰিহরন্তো একং ব্রাহ্মণং আরব্ভ কথেসি. ভগৰতো কির ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতস্স সাকেতং পিণ্ডায পৰিসনকালে একো সাকেতনগরৰাসী মহল্লকব্রাহ্মণো নগরতো বহি গচ্ছন্তো অন্তরদ্ৰারে দসবলং দিস্ৰা পাদেসু পতিত্ৰা গোপ্ফকেসু গাল়্হং গহেত্ৰা ‘‘তাত, ননু নাম পুত্তেহি জিণ্ণকালে মাতাপিতরো পটিজগ্গিতব্বা, কস্মা এত্তকং কালং অম্হাকং অত্তানং ন দস্সেসি? মযা তাৰ দিট্ঠোসি, মাতরং পন পস্সিতুং এহী’’তি সত্থারং গহেত্ৰা অত্তনো গেহং অগমাসি. সত্থা তত্থ গন্ত্ৰা নিসীদি পঞ্ঞত্তে আসনে সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন. ব্রাহ্মণীপি আগন্ত্ৰা সত্থু পাদেসু পতিত্ৰা ‘‘তাত, এত্তকং কালং কহং গতোসি, ননু নাম মাতাপিতরো মহল্লককালে উপট্ঠাতব্বা’’তি পরিদেৰি. পুত্তধীতরোপি ‘‘এথ, ভাতরং ৰন্দথা’’তি ৰন্দাপেসি. উভো তুট্ঠমানসা মহাদানং অদংসু. সত্থা ভত্তকিচ্চং নিট্ঠাপেত্ৰা তেসং দ্ৰিন্নম্পি জনানং জরাসুত্তং (সু. নি. ৮১০ আদযো) কথেসি. সুত্তপরিযোসানে উভোপি অনাগামিফলে পতিট্ঠহিংসু. সত্থা উট্ঠাযাসনা অঞ্জনৰনমেৰ অগমাসি.

ভিক্খূ ধম্মসভাযং সন্নিসিন্না কথং সমুট্ঠাপেসুং ‘‘আৰুসো, ব্রাহ্মণো ‘তথাগতস্স পিতা সুদ্ধোদনো, মাতা মহামাযা’তি জানাতি, জানন্তোৰ সদ্ধিং ব্রাহ্মণিযা তথাগতং ‘অম্হাকং পুত্তো’তি ৰদতি, সত্থাপি অধিৰাসেতি. কিং নু খো কারণ’’ন্তি? সত্থা তেসং কথং সুত্ৰা ‘‘ভিক্খৰে, উভোপি তে অত্তনো পুত্তমেৰ ‘পুত্তো’তি ৰদন্তী’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

ভিক্খৰে, অযং ব্রাহ্মণো অতীতে নিরন্তরং পঞ্চ জাতিসতানি ময্হং পিতা অহোসি, পঞ্চ জাতিসতানি চূল়পিতা, পঞ্চ জাতিসতানি মহাপিতা. এসাপি ব্রাহ্মণী নিরন্তরমেৰ পঞ্চ জাতিসতানি মাতা অহোসি, পঞ্চ জাতিসতানি চূল়মাতা, পঞ্চ জাতিসতানি মহামাতা. এৰাহং দিযড্ঢজাতিসহস্সং ব্রাহ্মণস্স হত্থে সংৰড্ঢো, দিযড্ঢজাতিসহস্সং ব্রাহ্মণিযা হত্থে সংৰড্ঢোতি তীণি জাতিসহস্সানি কথেত্ৰা অভিসম্বুদ্ধো হুত্ৰা ইমং গাথমাহ –

৬৮. ‘‘যস্মিং মনো নিৰিসতি, চিত্তঞ্চাপি পসীদতি;

অদিট্ঠপুব্বকে পোসে, কামং তস্মিম্পি ৰিস্সসে’’তি.

তত্থ যস্মিং মনো নিৰিসতীতি যস্মিং পুগ্গলে দিট্ঠমত্তেযেৰ চিত্তং পতিট্ঠাতি. চিত্তঞ্চাপি পসীদতীতি যস্মিং দিট্ঠমত্তে চিত্তং পসীদতি, মুদুকং হোতি. অদিট্ঠপুব্বকে পোসেতি পকতিযা তস্মিং অত্তভাৰে অদিট্ঠপুব্বেপি পুগ্গলে. কামং তস্মিম্পি ৰিস্সসেতি অনুভূতপুব্বসিনেহেনেৰ তস্মিম্পি পুগ্গলে একংসেন ৰিস্সসে, ৰিস্সাসং আপজ্জতিযেৰাতি অত্থো.

এৰং সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা ব্রাহ্মণো চ ব্রাহ্মণী চ এতে এৰ অহেসুং, পুত্তো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

সাকেতজাতকৰণ্ণনা অট্ঠমা.

[৬৯] ৯. ৰিসৰন্তজাতকৰণ্ণনা

ধিরত্থু তং ৰিসং ৰন্তন্তি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো ধম্মসেনাপতিং আরব্ভ কথেসি. থেরস্স কির পিট্ঠখজ্জকখাদনকালে মনুস্সা সঙ্ঘস্স বহুং পিট্ঠখাদনীযং গহেত্ৰা ৰিহারং অগমংসু, ভিক্খুসঙ্ঘস্স গহিতাৰসেসং বহু অতিরিত্তং অহোসি. মনুস্সা ‘‘ভন্তে, অন্তোগামগতানম্পি গণ্হথা’’তি আহংসু. তস্মিং খণে থেরস্স সদ্ধিৰিহারিকো দহরো অন্তোগামে হোতি, তস্স কোট্ঠাসং গহেত্ৰা তস্মিং অনাগচ্ছন্তে ‘‘অতিদিৰা হোতী’’তি থেরস্স অদংসু. থেরেন তস্মিং পরিভুত্তে দহরো অগমাসি. অথ নং থেরো ‘‘মযং, আৰুসো, তুয্হং ঠপিতখাদনীযং পরিভুঞ্জিম্হা’’তি আহ. সো ‘‘মধুরং নাম, ভন্তে, কস্স অপ্পিয’’ন্তি আহ. মহাথেরস্স সংৰেগো উপ্পজ্জি. সো ইতো পট্ঠায ‘‘পিট্ঠখাদনীযং ন খাদিস্সামী’’তি অধিট্ঠাসি. ততো পট্ঠায কির সারিপুত্তত্থেরেন পিট্ঠখাদনীযং নাম ন খাদিতপুব্বং. তস্স পিট্ঠখাদনীযং অখাদনভাৰো ভিক্খুসঙ্ঘে পাকটো জাতো. ভিক্খূ তং কথং কথেন্তা ধম্মসভাযং নিসীদিংসু. অথ সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘ভিক্খৰে, সারিপুত্তো একৰারং জহিতকং জীৰিতং পরিচ্চজন্তোপি পুন ন গণ্হাতিযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো ৰিসৰেজ্জকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰেজ্জকম্মেন জীৰিকং কপ্পেসি. অথেকং জনপদমনুস্সং সপ্পো ডংসি, তস্স ঞাতকা পমাদং অকত্ৰা খিপ্পং ৰেজ্জং আনযিংসু. ৰেজ্জো আহ ‘‘কিং তাৰ ওসধেন, পরিভাৰেত্ৰা ৰিসং হরামি, দট্ঠসপ্পং আৰাহেত্ৰা দট্ঠট্ঠানতো তেনেৰ ৰিসং আকড্ঢাপেমী’’তি. ‘‘সপ্পং আৰাহেত্ৰা ৰিসং আকড্ঢাপেহী’’তি. সো সপ্পং আৰাহেত্ৰা ‘‘তযা অযং দট্ঠো’’তি আহ. ‘‘আম, মযা’’তি. ‘‘তযা দট্ঠট্ঠানতো ত্ৰঞ্ঞেৰ মুখেন ৰিসং আকড্ঢাহী’’তি. ‘‘মযা একৰারং জহিতকং পুন ন গহিতপুব্বং, নাহং মযা জহিতৰিসং আকড্ঢিস্সামী’’তি. সো দারূনি আহরাপেত্ৰা অগ্গিং কত্ৰা আহ ‘‘সচে অত্তনো ৰিসং নাকড্ঢসি, ইমং অগ্গিং পৰিসা’’তি. সপ্পো ‘‘অপি অগ্গিং পৰিসিস্সামি, নেৰত্তনা একৰারং জহিতৰিসং পচ্চাহরিস্সামী’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –

৬৯. ‘‘ধিরত্থু তং ৰিসং ৰন্তং, যমহং জীৰিতকারণা;

ৰন্তং পচ্চাহরিস্সামি, মতং মে জীৰিতা ৰর’’ন্তি.

তত্থ ধিরত্থূতি গরহত্থে নিপাতো. তং ৰিসন্তি যমহং জীৰিতকারণা ৰন্তং ৰিসং পচ্চাহরিস্সামি, তং ৰন্তং ৰিসং ধিরত্থু. মতং মে জীৰিতা ৰরন্তি তস্স ৰিসস্স অপচ্চাহরণকারণা যং অগ্গিং পৰিসিত্ৰা মরণং, তং মম জীৰিততো ৰরন্তি অত্থো.

এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা অগ্গিং পৰিসিতুং পাযাসি. অথ নং ৰেজ্জো নিৰারেত্ৰা তং পুরিসং ওসধেহি চ মন্তেহি চ নিব্বিসং অরোগং কত্ৰা সপ্পস্স সীলানি দত্ৰা ‘‘ইতো পট্ঠায মা কঞ্চি ৰিহেঠেসী’’তি ৰত্ৰা ৰিস্সজ্জেসি.

সত্থাপি ‘‘ন, ভিক্খৰে, সারিপুত্তো একৰারং জহিতকং জীৰিতম্পি পরিচ্চজন্তো পুন গণ্হাতী’’তি ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি ‘‘তদা সপ্পো সারিপুত্তো অহোসি, ৰেজ্জো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

ৰিসৰন্তজাতকৰণ্ণনা নৰমা.

[৭০] ১০. কুদ্দালজাতকৰণ্ণনা

ন তং জিতং সাধু জিতন্তি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো চিত্তহত্থসারিপুত্তং আরব্ভ কথেসি. সো কির সাৰত্থিযং একো কুলদারকো. অথেকদিৰসং কসিত্ৰা আগচ্ছন্তো ৰিহারং পৰিসিত্ৰা একস্স থেরস্স পত্ততো সিনিদ্ধং মধুরং পণীতভোজনং লভিত্ৰা চিন্তেসি ‘‘মযং রত্তিন্দিৰং সহত্থেন নানাকম্মানি কুরুমানাপি এৰরূপং মধুরাহারং ন লভাম, মযাপি সমণেন ভৰিতব্ব’’ন্তি. সো পব্বজিত্ৰা মাসড্ঢমাসচ্চযেন অযোনিসো মনসিকরোন্তো কিলেসৰসিকো হুত্ৰা ৰিব্ভমিত্ৰা পুন ভত্তেন কিলমন্তো আগন্ত্ৰা পব্বজিত্ৰা অভিধম্মং উগ্গণ্হি. ইমিনাৰ উপাযেন ছ ৰারে ৰিব্ভমিত্ৰা পব্বজিতো. ততো সত্তমে ভিক্খুভাৰে সত্তপ্পকরণিকো হুত্ৰা বহূ ভিক্খূ ধম্মং ৰাচেন্তো ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তং পাপুণি. অথস্স সহাযকা ভিক্খূ ‘‘কিং নু খো, আৰুসো চিত্তহত্থ, পুব্বে ৰিয তে এতরহি কিলেসা ন ৰড্ঢন্তী’’তি পরিহাসং করিংসু. ‘‘আৰুসো, অভব্বো দানি অহং ইতো পট্ঠায গিহিভাৰাযা’’তি.

এৰং তস্মিং অরহত্তং পত্তে ধম্মসভাযং কথা উদপাদি ‘‘আৰুসো, এৰরূপস্স নাম অরহত্তস্স উপনিস্সযে সতি আযস্মা চিত্তহত্থসারিপুত্তো ছক্খত্তুং উপ্পব্বজিতো, অহো মহাদোসো পুথুজ্জনভাৰো’’তি. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘ভিক্খৰে, পুথুজ্জনচিত্তং নাম লহুকং দুন্নিগ্গহং, আরম্মণৰসেন গন্ত্ৰা অল্লীযতি, একৰারং অল্লীনং ন সক্কা হোতি খিপ্পং মোচেতুং, এৰরূপস্স চিত্তস্স দমথো সাধু. দন্তমেৰ হি তং সুখং আৰহতি.

‘‘দুন্নিগ্গহস্স লহুনো, যত্থকামনিপাতিনো;

চিত্তস্স দমথো সাধু, চিত্তং দন্তং সুখাৰহং’’. (ধ. প. ৩৫);

তস্স পন দুন্নিগ্গহতায পুব্বে পণ্ডিতা একং কুদ্দালকং নিস্সায তং জহিতুং অসক্কোন্তা লোভৰসেন ছক্খত্তুং উপ্পব্বজিত্ৰা সত্তমে পব্বজিতভাৰে ঝানং উপ্পাদেত্ৰা তং লোভং নিগ্গণ্হিংসূ’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো পণ্ণিককুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পাপুণি, ‘‘কুদ্দালপণ্ডিতো’’তিস্স নামং অহোসি. সো কুদ্দালকেন ভূমিপরিকম্মং কত্ৰা ডাকঞ্চেৰ অলাবুকুম্ভণ্ডএল়ালুকাদীনি চ ৰপিত্ৰা তানি ৰিক্কিণন্তো কপণজীৰিকং কপ্পেসি. তঞ্হিস্স একং কুদ্দালকং ঠপেত্ৰা অঞ্ঞং ধনং নাম নত্থি. সো একদিৰসং চিন্তেসি ‘‘কিং মে ঘরাৰাসেন, নিক্খমিত্ৰা পব্বজিস্সামী’’তি. অথেকদিৰসং কুদ্দালকং পটিচ্ছন্নট্ঠানে ঠপেত্ৰা ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা তং কুদ্দালকং অনুস্সরিত্ৰা লোভং ছিন্দিতুং অসক্কোন্তো কুণ্ঠকুদ্দালকং নিস্সায উপ্পব্বজি. এৰং দুতিযম্পি, ততিযম্পীতি ছ ৰারে তং কুদ্দালকং পটিচ্ছন্নট্ঠানে নিক্খিপিত্ৰা পব্বজিতো চেৰ উপ্পব্বজিতো চ.

সত্তমে পন ৰারে চিন্তেসি ‘‘অহং ইমং কুণ্ঠকুদ্দালকং নিস্সায পুনপ্পুনং উপ্পব্বজিতো, ইদানি নং মহানদিযং পক্খিপিত্ৰা পব্বজিস্সামী’’তি নদীতীরং গন্ত্ৰা ‘‘সচস্স পতিতট্ঠানং পস্সিস্সামি, পুনাগন্ত্ৰা উদ্ধরিতুকামতা ভৰেয্যা’’তি তং কুদ্দালকং দণ্ডে গহেত্ৰা নাগবলো থামসম্পন্নো সীসস্স উপরিভাগে তিক্খত্তুং আৰিজ্ঝিত্ৰা অক্খীনি নিম্মীলেত্ৰা নদীমজ্ঝে খিপিত্ৰা ‘‘জিতং মে জিতং মে’’তি তিক্খত্তুং সীহনাদং নদি. তস্মিং খণে বারাণসিরাজা পচ্চন্তং ৰূপসমেত্ৰা আগতো নদিযা সীসং ন্হাযিত্ৰা সব্বালঙ্কারপটিমণ্ডিতো হত্থিক্খন্ধেন গচ্ছমানো তং বোধিসত্তস্স সদ্দং সুত্ৰা ‘‘অযং পুরিসো ‘জিতং মে জিতং মে’তি ৰদতি, কো নু খো এতেন জিতো, পক্কোসথ ন’’ন্তি পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘ভো পুরিস, অহং তাৰ ৰিজিতসঙ্গামো ইদানি জযং গহেত্ৰা আগচ্ছামি, তযা পন কো জিতো’’তি পুচ্ছি. বোধিসত্তো ‘‘মহারাজ, তযা সঙ্গামসতম্পি সঙ্গামসহস্সম্পি সঙ্গামসতসহস্সম্পি জিনন্তেন দুজ্জিতমেৰ কিলেসানং অজিতত্তা. অহং পন মম অব্ভন্তরে লোভং নিগ্গণ্হন্তো কিলেসে জিনি’’ন্তি কথেন্তোযেৰ মহানদিং ওলোকেত্ৰা আপোকসিণারম্মণং ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা সম্পত্তানুভাৰো আকাসে নিসীদিত্ৰা রঞ্ঞো ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –

৭০. ‘‘ন তং জিতং সাধু জিতং, যং জিতং অৰজীযতি;

তং খো জিতং সাধু জিতং, যং জিতং নাৰজীযতী’’তি.

তত্থ ন তং জিতং সাধু জিতং, যং জিতং অৰজীযতীতি যং পচ্চামিত্তে পরাজিনিত্ৰা রট্ঠং জিতং পটিলদ্ধং পুনপি তেহি পচ্চামিত্তেহি অৰজীযতি, তং জিতং সাধুজিতং নাম ন হোতি. কস্মা? পুন অৰজীযনতো. অপরো নযো – জিতং ৰুচ্চতি জযো. যো পচ্চামিত্তেহি সদ্ধিং যুজ্ঝিত্ৰা অধিগতো জযো পুন তেসু জিনন্তেসু, পরাজযো হোতি, সো ন সাধু ন সোভনো. কস্মা? যস্মা পুন পরাজযোৰ হোতি. তং খো জিতং সাধু জিতং, যং জিতং নাৰজীযতীতি যং খো পন পচ্চামিত্তে নিম্মথেত্ৰা জিতং পুন তেহি নাৰজীযতি, যো ৰা একৰারং লদ্ধো জযো ন পুন পরাজযো হোতি, তং জিতং সাধু জিতং সোভনং, সো জযো সাধু সোভনো নাম হোতি. কস্মা? পুন নাৰজীযনতো. তস্মা, ত্ৰং মহারাজ, সতক্খত্তুম্পি সহস্সক্খত্তুম্পি সতসহস্সক্খত্তুম্পি সঙ্গামসীসং জিনিত্ৰাপি সঙ্গামযোধো নাম ন হোসি. কিংকারণা? অত্তনো কিলেসানং অজিতত্তা. যো পন একৰারম্পি অত্তনো অব্ভন্তরে কিলেসে জিনাতি, অযং উত্তমো সঙ্গামসীসযোধোতি আকাসে নিসিন্নকোৰ বুদ্ধলীলায রঞ্ঞো ধম্মং দেসেসি. উত্তমসঙ্গামযোধভাৰো পনেত্থ –

‘‘যো সহস্সং সহস্সেন, সঙ্গামে মানুসে জিনে;

একঞ্চ জেয্যমত্তানং, স ৰে সঙ্গামজুত্তমো’’তি. (ধ. প. ১০৩) –

ইদং সুত্তং সাধকং.

রঞ্ঞো পন ধম্মং সুণন্তস্সেৰ তদঙ্গপ্পহানৰসেন কিলেসা পহীনা, পব্বজ্জায চিত্তং নমি. রাজবলস্সপি তথেৰ কিলেসা পহীযিংসু. রাজা ‘‘ইদানি তুম্হে কহং গমিস্সথা’’তি বোধিসত্তং পুচ্ছি. ‘‘হিমৰন্তং পৰিসিত্ৰা ইসিপব্বজ্জং পব্বজিস্সামি, মহারাজা’’তি. ‘‘তেন হি অহম্পি পব্বজিস্সামী’’তি বোধিসত্তেনেৰ সদ্ধিং নিক্খমি, বলকাযো ব্রাহ্মণগহপতিকা সব্বা সেনিযোতি সব্বোপি তস্মিং ঠানে সন্নিপতিতো মহাজনকাযো রঞ্ঞা সদ্ধিংযেৰ নিক্খমি. বারাণসিৰাসিনোপি ‘‘অম্হাকং কির রাজা কুদ্দালপণ্ডিতস্স ধম্মদেসনং সুত্ৰা পব্বজ্জাভিমুখো হুত্ৰা সদ্ধিং বলকাযেন নিক্খন্তো, মযং ইধ কিং করিস্সামা’’তি দ্ৰাদসযোজনিকায বারাণসিযা সকলনগরৰাসিনো নিক্খমিংসু. দ্ৰাদসযোজনিকা পরিসা অহোসি. তং আদায বোধিসত্তো হিমৰন্তং পাৰিসি.

তস্মিং খণে সক্কস্স দেৰরঞ্ঞো নিসিন্নাসনং উণ্হাকারং দস্সেসি. সো আৰজ্জমানো ‘‘কুদ্দালপণ্ডিতো মহাভিনিক্খমনং নিক্খন্তো’’তি দিস্ৰা ‘‘মহাসমাগমো ভৰিস্সতি, ৰসনট্ঠানং লদ্ধুং ৰট্টতী’’তি ৰিস্সকম্মং আমন্তেত্ৰা ‘‘তাত, কুদ্দালপণ্ডিতো মহাভিনিক্খমনং নিক্খন্তো, ৰসনট্ঠানং লদ্ধুং ৰট্টতি, ত্ৰং হিমৰন্তপ্পদেসং গন্ত্ৰা সমে ভূমিভাগে দীঘতো তিংসযোজনং ৰিত্থারতো পন্নরসযোজনং অস্সমপদং মাপেহী’’তি আহ. সো ‘‘সাধু, দেৰা’’তি পটিস্সুণিত্ৰা গন্ত্ৰা তথা অকাসি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন হত্থিপালজাতকে আৰি ভৰিস্সতি. ইদঞ্চ হি তঞ্চ একপরিচ্ছেদমেৰ. ৰিস্সকম্মোপি অস্সমপদে পণ্ণসালং মাপেত্ৰা দুস্সদ্দে মিগে চ সকুণে চ অমনুস্সে চ পটিক্কমাপেত্ৰা তেন তেন দিসাভাগেন একপদিকমগ্গং মাপেত্ৰা অত্তনো ৰসনট্ঠানমেৰ অগমাসি. কুদ্দালপণ্ডিতোপি তং পরিসং আদায হিমৰন্তং পৰিসিত্ৰা সক্কদত্তিযং অস্সমপদং গন্ত্ৰা ৰিস্সকম্মেন মাপিতং পব্বজিতপরিক্খারং গহেত্ৰা পঠমং অত্তনা পব্বজিত্ৰা পচ্ছা পরিসং পব্বাজেত্ৰা অস্সমপদং ভাজেত্ৰা অদাসি. সত্ত রাজানো সত্ত রজ্জানি ছড্ডযিংসু. তিংসযোজনং অস্সমপদং পূরি. কুদ্দালপণ্ডিতো সেসকসিণেসুপি পরিকম্মং কত্ৰা ব্রহ্মৰিহারে ভাৰেত্ৰা পরিসায কম্মট্ঠানং আচিক্খি. সব্বে সমাপত্তিলাভিনো হুত্ৰা ব্রহ্মৰিহারে ভাৰেত্ৰা ব্রহ্মলোকপরাযণা অহেসুং. যে পন তেসং পারিচরিযং অকংসু, তে দেৰলোকপরাযণা অহেসুং.

সত্থা ‘‘এৰং, ভিক্খৰে, চিত্তং নামেতং কিলেসৰসেন অল্লীনং দুম্মোচযং হোতি, উপ্পন্না লোভধম্মা দুপ্পজহা, এৰরূপেপি পণ্ডিতে অঞ্ঞাণে করোন্তী’’তি ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা সচ্চানি পকাসেসি, সচ্চপরিযোসানে কেচি সোতাপন্না অহেসুং, কেচি সকদাগামিনো, কেচি অনাগামিনো, কেচি অরহত্তং পাপুণিংসু. সত্থাপি অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা রাজা আনন্দো অহোসি, পরিসা বুদ্ধপরিসা, কুদ্দালপণ্ডিতো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

কুদ্দালজাতকৰণ্ণনা দসমা.

ইত্থিৰগ্গো সত্তমো.

তস্সুদ্দানং –

অসাতমন্তণ্ডভূতং, তক্কপণ্ডি দুরাজানং;

অনভিরতি মুদুলক্খণং, উচ্ছঙ্গম্পি চ সাকেতং;

ৰিসৰন্তং কুদ্দালকন্তি.