৪. কুলাৰকৰগ্গো

[৩১] ১. কুলাৰকজাতকৰণ্ণনা

কুলাৰকাতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো অপরিস্সাৰেত্ৰা পানীযং পীতং ভিক্খুং আরব্ভ কথেসি. সাৰত্থিতো কির দ্ৰে সহাযকা দহরভিক্খূ জনপদং গন্ত্ৰা একস্মিং ফাসুকট্ঠানে যথাজ্ঝাসযং ৰসিত্ৰা ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধং পস্সিস্সামা’’তি পুন ততো নিক্খমিত্ৰা জেতৰনাভিমুখা পাযিংসু. একস্স হত্থে পরিস্সাৰনং অত্থি, একস্স নত্থি. দ্ৰেপি একতো পানীযং পরিস্সাৰেত্ৰা পিৰন্তি. তে একদিৰসং ৰিৰাদং অকংসু. পরিস্সাৰনসামিকো ইতরস্স পরিস্সাৰনং অদত্ৰা সযমেৰ পানীযং পরিস্সাৰেত্ৰা পিৰি, ইতরো পন পরিস্সাৰনং অলভিত্ৰা পিপাসং সন্ধারেতুং অসক্কোন্তো অপরিস্সাৰেত্ৰা পানীযং পিৰি. তে উভোপি অনুপুব্বেন জেতৰনং পত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা নিসীদিংসু. সত্থা সম্মোদনীযং কথং কথেত্ৰা ‘‘কুতো আগতত্থা’’তি পুচ্ছি. ‘‘ভন্তে, মযং কোসলজনপদে একস্মিং গামকে ৰসিত্ৰা ততো নিক্খমিত্ৰা তুম্হাকং দস্সনত্থায আগতা’’তি. ‘‘কচ্চি পন ৰো সমগ্গা আগতত্থা’’তি? অপরিস্সাৰনকো আহ ‘‘অযং, ভন্তে, অন্তরামগ্গে মযা সদ্ধিং ৰিৰাদং কত্ৰা পরিস্সাৰনং নাদাসী’’তি. ইতরোপি আহ ‘‘অযং, ভন্তে, অপরিস্সাৰেত্ৰাৰ জানং সপাণকং উদকং পিৰী’’তি. ‘‘সচ্চং কির ত্ৰং ভিক্খু জানং সপাণকং উদকং পিৰী’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, অপরিস্সাৰিতং উদকং পিৰিন্তি. সত্থা ‘‘ভিক্খু পুব্বে পণ্ডিতা দেৰনগরে রজ্জং কারেন্তা যুদ্ধপরাজিতা সমুদ্দপিট্ঠেন পলাযন্তা ‘ইস্সরিযং নিস্সায পাণৰধং ন করিস্সামা’তি তাৰ মহন্তং যসং পরিচ্চজিত্ৰা সুপণ্ণপোতকানং জীৰিতং দত্ৰা রথং নিৰত্তযিংসূ’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে মগধরট্ঠে রাজগহে একো মাগধরাজা রজ্জং কারেসি. তদা বোধিসত্তো যথা এতরহি সক্কো পুরিমত্তভাৰে মগধরট্ঠে মচলগামকে নিব্বত্তি, এৰং তস্মিংযেৰ মচলগামকে মহাকুলস্স পুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তি. নামগ্গহণদিৰসে চস্স ‘‘মঘকুমারো’’ত্ৰেৰ নামং অকংসু. সো ৰযপ্পত্তো ‘‘মঘমাণৰো’’তি পঞ্ঞাযিত্থ. অথস্স মাতাপিতরো সমানজাতিককুলতো দারিকং আনযিংসু. সো পুত্তধীতাহি ৰড্ঢমানো দানপতি অহোসি, পঞ্চ সীলানি রক্খতি. তস্মিঞ্চ গামে তেত্তিংসেৰ কুলানি হোন্তি, তেপি তেত্তিংস কুলা মনুস্সা একদিৰসং গামমজ্ঝে ঠত্ৰা গামকম্মং করোন্তি. বোধিসত্তো ঠিতট্ঠানে পাদেহি পংসুং ৰিযূহিত্ৰা তং পদেসং রমণীযং কত্ৰা অট্ঠাসি, অথঞ্ঞো একো আগন্ত্ৰা তস্মিং ঠানে ঠিতো. বোধিসত্তো অপরং ঠানং রমণীযং কত্ৰা অট্ঠাসি, তত্রাপি অঞ্ঞো ঠিতো. বোধিসত্তো অপরম্পি অপরম্পীতি সব্বেসম্পি ঠিতট্ঠানং রমণীযং কত্ৰা অপরেন সমযেন তস্মিং ঠানে মণ্ডপং কারেসি, মণ্ডপম্পি অপনেত্ৰা সালং কারেসি, তত্থ ফলকাসনানি সন্থরিত্ৰা পানীযচাটিং ঠপেসি.

অপরেন সমযেন তেপি তেত্তিংসজনা বোধিসত্তেন সমানচ্ছন্দা অহেসুং. তে বোধিসত্তো পঞ্চসু সীলেসু পতিট্ঠাপেত্ৰা ততো পট্ঠায তেহি সদ্ধিং পুঞ্ঞানি করোন্তো ৰিচরতি. তেপি তেনেৰ সদ্ধিং পুঞ্ঞানি করোন্তা কালস্সেৰ ৰুট্ঠায ৰাসিফরসুমুসলহত্থা চতুমহাপথাদীসু মুসলেন পাসাণে উব্বত্তেত্ৰা পৰট্টেন্তি, যানানং অক্খপটিঘাতরুক্খে হরন্তি, ৰিসমং সমং করোন্তি, সেতুং অত্থরন্তি, পোক্খরণিযো খণন্তি, সালং করোন্তি, দানানি দেন্তি, সীলানি রক্খন্তি. এৰং যেভুয্যেন সকলগামৰাসিনো বোধিসত্তস্স ওৰাদে ঠত্ৰা সীলানি রক্খিংসু.

অথ নেসং গামভোজকো চিন্তেসি ‘‘অহং পুব্বে এতেসু সুরং পিৰন্তেসু পাণাতিপাতাদীনি করোন্তেসু চাটিকহাপণাদিৰসেন চেৰ দণ্ডবলিৰসেন চ ধনং লভামি, ইদানি পন মঘো মাণৰো সীলং রক্খাপেতি, তেসং পাণাতিপাতাদীনি কাতুং ন দেতি, ইদানি পন তে পঞ্চ সীলানি ন রক্খাপেস্সামী’’তি কুদ্ধো রাজানং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘দেৰ, বহূ চোরা গামঘাতাদীনি করোন্তা ৰিচরন্তী’’তি আহ. রাজা তস্স ৰচনং সুত্ৰা ‘‘গচ্ছ, তে আনেহী’’তি আহ. সো গন্ত্ৰা সব্বেপি তে বন্ধিত্ৰা আনেত্ৰা ‘‘আনীতা, দেৰ, চোরা’’তি রঞ্ঞো আরোচেসি. রাজা তেসং কম্মং অসোধেত্ৰাৰ ‘‘হত্থিনা নে মদ্দাপেথা’’তি আহ. ততো সব্বেপি তে রাজঙ্গণে নিপজ্জাপেত্ৰা হত্থিং আনযিংসু. বোধিসত্তো তেসং ওৰাদং অদাসি ‘‘তুম্হে সীলানি আৰজ্জেথ, পেসুঞ্ঞকারকে চ রঞ্ঞে চ হত্থিম্হি চ অত্তনো সরীরে চ একসদিসমেৰ মেত্তং ভাৰেথা’’তি. তে তথা অকংসু. অথ নেসং মদ্দনত্থায হত্থিং উপনেসুং. সো উপনীযমানোপি ন উপগচ্ছতি, মহাৰিরৰং ৰিরৰিত্ৰা পলাযতি. অঞ্ঞং অঞ্ঞং হত্থিং আনযিংসু, তেপি তথেৰ পলাযিংসু.

রাজা ‘‘এতেসং হত্থে কিঞ্চি ওসধং ভৰিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘ৰিচিনথা’’তি আহ. ৰিচিনন্তা অদিস্ৰা ‘‘নত্থি, দেৰা’’তি আহংসু. তেন হি কিঞ্চি মন্তং পরিৰত্তেস্সন্তি, পুচ্ছথ নে ‘‘অত্থি ৰো পরিৰত্তনমন্তো’’তি? রাজপুরিসা পুচ্ছিংসু, বোধিসত্তো ‘‘অত্থী’’তি আহ. রাজপুরিসা ‘‘অত্থি কির, দেৰা’’তি আরোচযিংসু, রাজা সব্বেপি তে পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘তুম্হাকং জাননমন্তং কথেথা’’তি আহ. বোধিসত্তো অৰোচ ‘‘দেৰ, অঞ্ঞো অম্হাকং মন্তো নাম নত্থি, অম্হে পন তেত্তিংসমত্তা জনা পাণং ন হনাম, অদিন্নং নাদিযাম, মিচ্ছাচারং ন চরাম, মুসাৰাদং ন ভণাম, মজ্জং ন পিৰাম, মেত্তং ভাৰেম, দানং দেম, মগ্গং সমং করোম, পোক্খরণিযো খণাম, সালং করোম, অযং অম্হাকং মন্তো চ পরিত্তঞ্চ ৰুড্ঢি চা’’তি. রাজা তেসং পসন্নো পেসুঞ্ঞকারকস্স সব্বং গেহৰিভৰং তঞ্চ তেসংযেৰ দাসং কত্ৰা অদাসি, তং হত্থিঞ্চ গামঞ্চ তেসংযেৰ অদাসি.

তে ততো পট্ঠায যথারুচিযা পুঞ্ঞানি করোন্তা ‘‘চতুমহাপথে মহন্তং সালং কারেস্সামা’’তি ৰড্ঢকিং পক্কোসাপেত্ৰা সালং পট্ঠপেসুং. মাতুগামেসু পন ৰিগতচ্ছন্দতায তস্সা সালায মাতুগামানং পত্তিং নাদংসু. তেন চ সমযেন বোধিসত্তস্স গেহে সুধম্মা, চিত্তা, নন্দা, সুজাতি চতস্সো ইত্থিযো হোন্তি. তাসু সুধম্মা ৰড্ঢকিনা সদ্ধিং একতো হুত্ৰা ‘‘ভাতিক, ইমিস্সা সালায মং জেট্ঠিকং করোহী’’তি ৰত্ৰা লঞ্জং অদাসি. সো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা পঠমমেৰ কণ্ণিকারুক্খং সুক্খাপেত্ৰা তচ্ছেত্ৰা ৰিজ্ঝিত্ৰা কণ্ণিকং নিট্ঠাপেত্ৰা ৰত্থেন পলিৰেঠেত্ৰা ঠপেসি. অথ সালং নিট্ঠাপেত্ৰা কণ্ণিকারোপনকালে ‘‘অহো, অয্যা, একং ন সরিম্হা’’তি আহ. ‘‘কিং নাম, ভো’’তি. ‘‘কণ্ণিকা লদ্ধুং ৰট্টতী’’তি. ‘‘হোতু আহরিস্সামা’’তি? ‘‘ইদানি ছিন্নরুক্খেন কাতুং ন সক্কা, পুব্বেযেৰ ছিন্দিত্ৰা তচ্ছেত্ৰা ৰিজ্ঝিত্ৰা ঠপিতকণ্ণিকা লদ্ধুং ৰট্টতী’’তি. ‘‘ইদানি কিং কাতব্ব’’ন্তি? ‘‘সচে কস্সচি গেহে নিট্ঠাপেত্ৰা ঠপিতা ৰিক্কাযিককণ্ণিকা অত্থি, সা পরিযেসিতব্বা’’তি. তে পরিযেসন্তা সুধম্মায গেহে দিস্ৰা মূলেন ন লভিংসু. ‘‘সচে মং সালায পত্তিকং করোথ, দস্সামী’’তি ৰুত্তে ‘‘ন মযং মাতুগামানং পত্তিং দম্হা’’তি আহংসু.

অথ নে ৰড্ঢকী আহ ‘‘অয্যা, তুম্হে কিং কথেথ, ঠপেত্ৰা ব্রহ্মলোকং অঞ্ঞং মাতুগামরহিতট্ঠানং নাম নত্থি, গণ্হথ কণ্ণিকং, এৰং সন্তে অম্হাকং কম্মং নিট্ঠং গমিস্সতী’’তি. তে ‘‘সাধূ’’তি কণ্ণিকং গহেত্ৰা সালং নিট্ঠাপেত্ৰা আসনফলকানি সন্থরিত্ৰা পানীযচাটিযো ঠপেত্ৰা যাগুভত্তং নিবন্ধিংসু. সালং পাকারেন পরিক্খিপিত্ৰা দ্ৰারং যোজেত্ৰা অন্তোপাকারে ৰালুকং আকিরিত্ৰা বহিপাকারে তালপন্তিযো রোপেসুং. চিত্তাপি তস্মিং ঠানে উয্যানং কারেসি, ‘‘পুপ্ফূপগফলূপগরুক্খো অসুকো নাম তস্মিং নত্থী’’তি নাহোসি. নন্দাপি তস্মিংযেৰ ঠানে পোক্খরণিং কারেসি পঞ্চৰণ্ণেহি পদুমেহি সঞ্ছন্নং রমণীযং. সুজা ন কিঞ্চি অকাসি.

বোধিসত্তো মাতু উপট্ঠানং পিতু উপট্ঠানং কুলে জেট্ঠাপচাযিককম্মং সচ্চৰাচং অফরুসৰাচং অপিসুণৰাচং মচ্ছেরৰিনযন্তি ইমানি সত্ত ৰতপদানি পূরেত্ৰা –

‘‘মাতাপেত্তিভরং জন্তুং, কুলে জেট্ঠাপচাযিনং;

সণ্হং সখিলসম্ভাসং, পেসুণেয্যপ্পহাযিনং.

‘‘মচ্ছেরৰিনযে যুত্তং, সচ্চং কোধাভিভুং নরং;

তং ৰে দেৰা তাৰতিংসা, আহু সপ্পুরিসো ইতী’’তি. (সং. নি. ১.২৫৭) –

এৰং পসংসিযভাৰং আপজ্জিত্ৰা জীৰিতপরিযোসানে তাৰতিংসভৰনে সক্কো দেৰরাজা হুত্ৰা নিব্বত্তি, তেপিস্স সহাযা তত্থেৰ নিব্বত্তিংসু. তস্মিং কালে তাৰতিংসভৰনে অসুরা পটিৰসন্তি. সক্কো দেৰরাজা ‘‘কিং নো সাধারণেন রজ্জেনা’’তি অসুরে দিব্বপানং পাযেত্ৰা মত্তে সমানে পাদেসু গাহাপেত্ৰা সিনেরুপব্বতপাদে খিপাপেসি. তে অসুরভৰনমেৰ সম্পাপুণিংসু.

অসুরভৰনং নাম সিনেরুস্স হেট্ঠিমতলে তাৰতিংসদেৰলোকপ্পমাণমেৰ, তত্থ দেৰানং পারিচ্ছত্তকো ৰিয চিত্তপাটলি নাম কপ্পট্ঠিযরুক্খো হোতি. তে চিত্তপাটলিযা পুপ্ফিতায জানন্তি ‘‘নাযং অম্হাকং দেৰলোকো, দেৰলোকস্মিঞ্হি পারিচ্ছত্তকো পুপ্ফতী’’তি. অথ তে ‘‘জরসক্কো অম্হে মত্তে কত্ৰা মহাসমুদ্দপিট্ঠে খিপিত্ৰা অম্হাকং দেৰনগরং গণ্হি, তে মযং তেন সদ্ধিং যুজ্ঝিত্ৰা অম্হাকং দেৰনগরমেৰ গণ্হিস্সামা’’তি কিপিল্লিকা ৰিয থম্ভং সিনেরুং অনুসঞ্চরমানা উট্ঠহিংসু. সক্কো ‘‘অসুরা কির উট্ঠিতা’’তি সুত্ৰা সমুদ্দপিট্ঠেযেৰ অব্ভুগ্গন্ত্ৰা যুজ্ঝমানো তেহি পরাজিতো দিযড্ঢযোজনসতিকেন ৰেজযন্তরথেন দক্খিণসমুদ্দস্স মত্থকেন পলাযিতুং আরদ্ধো. অথস্স রথো সমুদ্দপিট্ঠেন ৰেগেন গচ্ছন্তো সিম্বলিৰনং পক্খন্তো, তস্স গমনমগ্গে সিম্বলিৰনং নল়ৰনং ৰিয ছিজ্জিত্ৰা ছিজ্জিত্ৰা সমুদ্দপিট্ঠে পততি. সুপণ্ণপোতকা সমুদ্দপিট্ঠে পরিপতন্তা মহাৰিরৰং রৰিংসু. সক্কো মাতলিং পুচ্ছি ‘‘সম্ম মাতলি, কিং সদ্দো নামেস, অতিকারুঞ্ঞরৰো ৰত্ততী’’তি? ‘‘দেৰ, তুম্হাকং রথৰেগেন ৰিচুণ্ণিতে সিম্বলিৰনে পতন্তে সুপণ্ণপোতকা মরণভযতজ্জিতা একৰিরৰং ৰিরৰন্তী’’তি.

মহাসত্তো ‘‘সম্ম মাতলি, মা অম্হে নিস্সায এতে কিলমন্তু, ন মযং ইস্সরিযং নিস্সায পাণৰধকম্মং করোম, এতেসং পন অত্থায মযং জীৰিতং পরিচ্চজিত্ৰা অসুরানং দস্সাম, নিৰত্তযেতং রথ’’ন্তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –

৩১. ‘‘কুলাৰকা মাতলি সিম্বলিস্মিং, ঈসামুখেন পরিৰজ্জযস্সু;

কামং চজাম অসুরেসু পাণং, মামে দিজা ৰিকুলাৰা অহেসু’’ন্তি.

তত্থ কুলাৰকাতি সুপণ্ণপোতকা. মাতলীতি সারথিং আমন্তেসি. সিম্বলিস্মিন্তি পস্স এতে সিম্বলিরুক্খে ওলম্বন্তা ঠিতাতি দস্সেতি. ঈসামুখেন পরিৰজ্জযস্সূতি এতে এতস্স রথস্স ঈসামুখেন যথা ন হঞ্ঞন্তি, এৰং তে পরিৰজ্জযস্সু. কামং চজাম অসুরেসু পাণন্তি যদি অম্হেসু অসুরানং পাণং চজন্তেসু এতেসং সোত্থি হোতি, কামং চজাম একংসেনেৰ মযং অসুরেসু অম্হাকং পাণং চজাম. মামে দিজা ৰিকুলাৰা অহেসুন্তি ইমে পন দিজা ইমে গরুল়পোতকা ৰিদ্ধস্তৰিচুণ্ণিতকুলাৰকতায ৰিকুলাৰা মা অহেসুং, মা অম্হাকং দুক্খং এতেসং উপরি খিপ, নিৰত্তয নিৰত্তয রথন্তি. মাতলিসঙ্গাহকো তস্স ৰচনং সুত্ৰা রথং নিৰত্তেত্ৰা অঞ্ঞেন মগ্গেন দেৰলোকাভিমুখং অকাসি. অসুরা পন তং নিৰত্তযমানমেৰ দিস্ৰা ‘‘অদ্ধা অঞ্ঞেহিপি চক্কৰাল়েহি সক্কা আগচ্ছন্তি, বলং লভিত্ৰা রথো নিৰত্তো ভৰিস্সতী’’তি মরণভযভীতা পলাযিত্ৰা অসুরভৰনমেৰ পৰিসিংসু.

সক্কোপি দেৰনগরং পৰিসিত্ৰা দ্ৰীসু দেৰলোকেসু দেৰগণেন পরিৰুতো নগরমজ্ঝে অট্ঠাসি. তস্মিং খণে পথৰিং ভিন্দিত্ৰা যোজনসহস্সুব্বেধো ৰেজযন্তপাসাদো উট্ঠহি. ৰিজযন্তে উট্ঠিতত্তা ‘‘ৰেজযন্তো’’ ত্ৰেৰ নামং অকংসু. অথ সক্কো পুন অসুরানং অনাগমনত্থায পঞ্চসু ঠানেসু আরক্খং ঠপেসি. যং সন্ধায ৰুত্তং –

‘‘অন্তরা দ্ৰিন্নং অযুজ্ঝপুরানং, পঞ্চৰিধা ঠপিতা অভিরক্খা;

উরগকরোটিপযস্স চ হারী, মদনযুতা চতুরো চ মহন্তা’’তি. (সং. নি. অট্ঠ. ১.১.২৪৭);

দ্ৰে নগরানিপি যুদ্ধেন গহেতুং অসক্কুণেয্যতায অযুজ্ঝপুরানি নাম জাতানি দেৰনগরঞ্চ অসুরনগরঞ্চ. যদা হি অসুরা বলৰন্তা হোন্তি, অথ দেৰেহি পলাযিত্ৰা দেৰনগরং পৰিসিত্ৰা দ্ৰারে পিহিতে অসুরানং সতসহস্সম্পি কিঞ্চি কাতুং ন সক্কোতি. যদা দেৰা বলৰন্তা হোন্তি, অথ অসুরেহি পলাযিত্ৰা অসুরনগরং পৰিসিত্ৰা দ্ৰারে পিহিতে সক্কানং সতসহস্সম্পি কিঞ্চি কাতুং ন সক্কোতি. ইতি ইমানি দ্ৰে নগরানি অযুজ্ঝপুরানি নাম. তেসং অন্তরা এতেসু উরগাদীসু পঞ্চসু ঠানেসু সক্কেন আরক্খা ঠপিতা. তত্থ উরগ-সদ্দেন নাগা গহিতা. তে উদকে বলৰন্তা হোন্তি, তস্মা সিনেরুস্স পঠমালিন্দে তেসং আরক্খা. করোটি-সদ্দেন সুপণ্ণা গহিতা. তেসং কির করোটি নাম পানভোজনং, তেন তং নামং লভিংসু, দুতিযালিন্দে তেসং আরক্খা. পযস্সহারি-সদ্দেন কুম্ভণ্ডা গহিতা. দানৰরক্খসা কিরেতে, ততিযালিন্দে তেসং আরক্খা. মদনযুত-সদ্দেন যক্খা গহিতা. ৰিসমচারিনো কির তে যুদ্ধসোণ্ডা, চতুত্থালিন্দে তেসং আরক্খা. চতুরো চ মহন্তাতি চত্তারো মহারাজানো ৰুত্তা, পঞ্চমালিন্দে তেসং আরক্খা. তস্মা যদি অসুরা কুপিতা আৰিলচিত্তা দেৰপুরং উপযন্তি, পঞ্চৰিধেসু যং গিরিনো পঠমং পরিভণ্ডং, তং উরগা পরিবাহিয তিট্ঠন্তি. এৰং সেসেসু সেসা.

ইমেসু পন পঞ্চসু ঠানেসু আরক্খং ঠপেত্ৰা সক্কে দেৰানমিন্দে দিব্বসম্পত্তিং অনুভৰমানে সুধম্মা চৰিত্ৰা তস্সেৰ পাদপরিচারিকা হুত্ৰা নিব্বত্তি, কণ্ণিকায দিন্ননিস্সন্দেন চস্সা পঞ্চযোজনসতিকা সুধম্মা নাম দেৰসভা উদপাদি, যত্থ দিব্বসেতচ্ছত্তস্স হেট্ঠা যোজনপ্পমাণে কঞ্চনপল্লঙ্কে নিসিন্নো সক্কো দেৰানমিন্দো দেৰমনুস্সানং কত্তব্বকিচ্চানি করোতি. চিত্তাপি চৰিত্ৰা তস্সেৰ পাদপরিচারিকা হুত্ৰা নিব্বত্তি, উয্যানস্স করণনিস্সন্দেন চস্সা চিত্তলতাৰনং নাম উয্যানং উদপাদি. নন্দাপি চৰিত্ৰা তস্সেৰ পাদপরিচারিকা হুত্ৰা নিব্বত্তি, পোক্খরণিযা নিস্সন্দেন চস্সা নন্দা নাম পোক্খরণী উদপাদি.

সুজা পন কুসলকম্মস্স অকতত্তা একস্মিং অরঞ্ঞে কন্দরায বকসকুণিকা হুত্ৰা নিব্বত্তা. সক্কো ‘‘সুজা ন পঞ্ঞাযতি, কত্থ নু খো নিব্বত্তা’’তি আৰজ্জেন্তো তং দিস্ৰা তত্থ গন্ত্ৰা তং আদায দেৰলোকং আগন্ত্ৰা তস্সা রমণীযং দেৰনগরং সুধম্মং দেৰসভং চিত্তলতাৰনং নন্দাপোক্খরণিঞ্চ দস্সেত্ৰা ‘‘এতা কুসলং কত্ৰা ময্হং পাদপরিচারিকা হুত্ৰা নিব্বত্তা, ত্ৰং পন কুসলং অকত্ৰা তিরচ্ছানযোনিযং নিব্বত্তা, ইতো পট্ঠায সীলং রক্খাহী’’তি তং ওৰদিত্ৰা পঞ্চসু সীলেসু পতিট্ঠাপেত্ৰা তত্থেৰ নেত্ৰা ৰিস্সজ্জেসি. সাপি ততো পট্ঠায সীলং রক্খতি. সক্কো কতিপাহচ্চযেন ‘‘সক্কা নু খো সীলং রক্খিতু’’ন্তি গন্ত্ৰা মচ্ছরূপেন উত্তানো হুত্ৰা পুরতো নিপজ্জি, সা ‘‘মতমচ্ছকো’’তি সঞ্ঞায সীসে অগ্গহেসি, মচ্ছো নঙ্গুট্ঠং চালেসি, অথ নং ‘‘জীৰতি মঞ্ঞে’’তি ৰিস্সজ্জেসি. সক্কো ‘‘সাধু সাধু, সক্খিস্সসি সীলং রক্খিতু’’ন্তি অগমাসি. সা ততো চুতা বারাণসিযং কুম্ভকারগেহে নিব্বত্তি.

সক্কো ‘‘কহং নু খো নিব্বত্তা’’তি তত্থ নিব্বত্তভাৰং ঞত্ৰা সুৰণ্ণএল়ালুকানং যানকং পূরেত্ৰা মজ্ঝে গামস্স মহল্লকৰেসেন নিসীদিত্ৰা ‘‘এল়ালুকানি গণ্হথ, এল়ালুকানি গণ্হথা’’তি উগ্ঘোসেসি. মনুস্সা আগন্ত্ৰা ‘‘দেহি, তাতা’’তি আহংসু. ‘‘অহং সীলরক্খকানং দম্মি, তুম্হে সীলং রক্খথা’’তি? ‘‘মযং সীলং নাম ন জানাম, মূলেন দেহী’’তি. ‘‘ন ময্হং মূলেন অত্থো, সীলরক্খকানঞ্ঞেৰাহং দম্মী’’তি. মনুস্সা ‘‘কো চাযং এল়ালুকো’’তি পক্কমিংসু. সুজা তং পৰত্তিং সুত্ৰা ‘‘ময্হং আনীতং ভৰিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৰা গন্ত্ৰা তং ‘‘দেহি, তাতা’’তি আহ. ‘‘সীলং রক্খসি, অম্মা’’তি? ‘‘আম, রক্খামী’’তি. ‘‘ইদং মযা তুয্হমেৰ অত্থায আভত’’ন্তি সদ্ধিং যানকেন গেহদ্ৰারে ঠপেত্ৰা পক্কামি.

সাপি যাৰজীৰং সীলং রক্খিত্ৰা ততো চুতা ৰেপচিত্তিস্স অসুরিন্দস্স ধীতা হুত্ৰা নিব্বত্তি, সীলানিসংসেন অভিরূপা অহোসি. সো তস্সা ৰযপ্পত্তকালে ‘‘ময্হং ধীতা অত্তনো চিত্তরুচিতং সামিকং গণ্হতূ’’তি অসুরে সন্নিপাতেসি. সক্কো ‘‘কহং নু খো সা নিব্বত্তা’’তি ওলোকেন্তো তত্থ নিব্বত্তভাৰং ঞত্ৰা ‘‘সুজা চিত্তরুচিতং সামিকং গণ্হন্তী মং গণ্হিস্সতী’’তি অসুরৰণ্ণং মাপেত্ৰা তত্থ অগমাসি. সুজং অলঙ্করিত্ৰা সন্নিপাতট্ঠানং আনেত্ৰা ‘‘চিত্তরুচিতং সামিকং গণ্হা’’তি আহংসু. সা ওলোকেন্তী সক্কং দিস্ৰা পুব্বেপি সিনেহৰসেন উপ্পন্নপেমেন মহোঘেন ৰিয অজ্ঝোত্থটহদযা হুত্ৰা ‘‘অযং মে সামিকো’’তি ৰত্ৰা তস্স উপরি পুপ্ফদামং খিপিত্ৰা অগ্গহেসি. অসুরা ‘‘অম্হাকং রাজা এত্তকং কালং ধীতু অনুচ্ছৰিকং অলভিত্ৰা ইদানি লভতি, অযমেৰস্সা ধীতু পিতামহতো মহল্লকো অনুচ্ছৰিকো’’তি লজ্জমানা পক্কমিংসু. সো তং দেৰনগরং আনেত্ৰা অড্ঢতেয্যানং নাটিকাকোটীনং জেট্ঠিকং কত্ৰা যাৰতাযুকং ঠত্ৰা যথাকম্মং গতো.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা ‘‘এৰং ভিক্খু পুব্বে পণ্ডিতা দেৰনগরে রজ্জং কারযমানা অত্তনো জীৰিতং পরিচ্চজন্তাপি পাণাতিপাতং ন করিংসু, ত্ৰং নাম এৰরূপে নিয্যানিকে সাসনে পব্বজিত্ৰা অপরিস্সাৰিতং সপাণকং উদকং পিৰিস্সসী’’তি তং ভিক্খুং গরহিত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা মাতলিসঙ্গাহকো আনন্দো অহোসি, সক্কো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

কুলাৰকজাতকৰণ্ণনা পঠমা.

[৩২] ২. নচ্চজাতকৰণ্ণনা

রুদং মনুঞ্ঞন্তি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো একং বহুভণ্ডিকং ভিক্খুং আরব্ভ কথেসি. ৰত্থু হেট্ঠা দেৰধম্মজাতকে (জা. ১.১.৬) ৰুত্তসদিসমেৰ. সত্থা তং ভিক্খুং ‘‘সচ্চং কির ত্ৰং ভিক্খু বহুভণ্ডো’’তি পুচ্ছি. ‘‘আম, ভন্তে’’তি. ‘‘কিংকারণা ত্ৰং ভিক্খু বহুভণ্ডো জাতোসী’’তি? সো এত্তকং সুত্ৰাৰ কুদ্ধো নিৰাসনপারুপনং ছড্ডেত্ৰা ‘‘ইমিনা দানি নীহারেন ৰিচরামী’’তি সত্থু পুরতো নগ্গো অট্ঠাসি. মনুস্সা ‘‘ধী ধী’’তি আহংসু. সো ততো পলাযিত্ৰা হীনাযাৰত্তো. ভিক্খূ ধম্মসভাযং সন্নিসিন্না ‘‘সত্থু নাম পুরতো এৰরূপং করিস্সতী’’তি তস্স অগুণকথং কথেসুং. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি ভিক্খূ পুচ্ছি. ভন্তে, ‘‘সো হি নাম ভিক্খু তুম্হাকং পুরতো চতুপরিসমজ্ঝে হিরোত্তপ্পং পহায গামদারকো ৰিয নগ্গো ঠত্ৰা মনুস্সেহি জিগুচ্ছিযমানো হীনাযাৰত্তিত্ৰা সাসনা পরিহীনো’’তি তস্স অগুণকথায নিসিন্নাম্হাতি. সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ সো ভিক্খু হিরোত্তপ্পাভাৰেন রতনসাসনা পরিহীনো, পুব্বে ইত্থিরতনপটিলাভতোপি পরিহীনোযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে পঠমকপ্পে চতুপ্পদা সীহং রাজানং অকংসু, মচ্ছা আনন্দমচ্ছং, সকুণা সুৰণ্ণহংসং. তস্স পন সুৰণ্ণহংসরাজস্স ধীতা হংসপোতিকা অভিরূপা অহোসি. সো তস্সা ৰরং অদাসি, সা অত্তনো চিত্তরুচিতং সামিকং ৰারেসি. হংসরাজা তস্সা ৰরং দত্ৰা হিমৰন্তে সব্বে সকুণে সন্নিপাতাপেসি, নানপ্পকারা হংসমোরাদযো সকুণগণা সমাগন্ত্ৰা একস্মিং মহন্তে পাসাণতলে সন্নিপতিংসু. হংসরাজা ‘‘অত্তনো চিত্তরুচিতং সামিকং আগন্ত্ৰা গণ্হাতূ’’তি ধীতরং পক্কোসাপেসি. সা সকুণসঙ্ঘং ওলোকেন্তী মণিৰণ্ণগীৰং চিত্রপেখুণং মোরং দিস্ৰা ‘‘অযং মে সামিকো হোতূ’’তি আরোচেসি. সকুণসঙ্ঘা মোরং উপসঙ্কমিত্ৰা আহংসু ‘‘সম্ম মোর, অযং রাজধীতা এত্তকানং সকুণানং মজ্ঝে সামিকং রোচেন্তী তযি রুচিং উপ্পাদেসী’’তি. মোরো ‘‘অজ্জাপি তাৰ মে বলং ন পস্সতী’’তি অতিতুট্ঠিযা হিরোত্তপ্পং ভিন্দিত্ৰা তাৰ মহতো সকুণসঙ্ঘস্স মজ্ঝে পক্খে পসারেত্ৰা নচ্চিতুং আরভি, নচ্চন্তো অপ্পটিচ্ছন্নো অহোসি.

সুৰণ্ণহংসরাজা লজ্জিতো ‘‘ইমস্স নেৰ অজ্ঝত্তসমুট্ঠানা হিরী অত্থি, ন বহিদ্ধাসমুট্ঠানং ওত্তপ্পং, নাস্স ভিন্নহিরোত্তপ্পস্স মম ধীতরং দস্সামী’’তি সকুণসঙ্ঘমজ্ঝে ইমং গাথমাহ –

৩২. ‘‘রুদং মনুঞ্ঞং রুচিরা চ পিট্ঠি, ৰেল়ুরিযৰণ্ণূপনিভা চ গীৰা;

ব্যামমত্তানি চ পেখুণানি, নচ্চেন তে ধীতরং নো দদামী’’তি.

তত্থ রুদং মনুঞ্ঞন্তি ত-কারস্স দ-কারো কতো, রুতং মনাপং, ৰস্সিতসদ্দো মধুরোতি অত্থো. রুচিরা চ পিট্ঠীতি পিট্ঠিপি তে চিত্রা চেৰ সোভনা চ. ৰেল়ুরিযৰণ্ণূপনিভাতি ৰেল়ুরিযমণিৰণ্ণসদিসা. ব্যামমত্তানীতি একব্যামপ্পমাণানি. পেখুণানীতি পিঞ্ছানি. নচ্চেন তে ধীতরং নো দদামীতি হিরোত্তপ্পং ভিন্দিত্ৰা নচ্চিতভাৰেনেৰ তে এৰরূপস্স নিল্লজ্জস্স ধীতরং নো দদামীতি ৰত্ৰা হংসরাজা তস্মিংযেৰ পরিসমজ্ঝে অত্তনো ভাগিনেয্যস্স হংসপোতকস্স ধীতরং অদাসি. মোরো হংসপোতিকং অলভিত্ৰা লজ্জিত্ৰা ততোৰ উপ্পতিত্ৰা পলাযি. হংসরাজাপি অত্তনো ৰসনট্ঠানমেৰ গতো.

সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ এস হিরোত্তপ্পং ভিন্দিত্ৰা রতনসাসনা পরিহীনো, পুব্বেপি ইত্থিরতনপটিলাভতো পরিহীনোযেৰা’’তি ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা মোরো বহুভণ্ডিকো অহোসি, হংসরাজা পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

নচ্চজাতকৰণ্ণনা দুতিযা.

[৩৩] ৩. সম্মোদমানজাতকৰণ্ণনা

সম্মোদমানাতি ইদং সত্থা কপিলৰত্থুং উপনিস্সায নিগ্রোধারামে ৰিহরন্তো চুম্বটককলহং আরব্ভ কথেসি. সো কুণালজাতকে (জা. ২.২১.কুণালজাতক) আৰি ভৰিস্সতি. তদা পন সত্থা ঞাতকে আমন্তেত্ৰা ‘‘মহারাজা ঞাতকানং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিগ্গহো নাম ন যুত্তো, তিরচ্ছানগতাপি হি পুব্বে সমগ্গকালে পচ্চামিত্তে অভিভৰিত্ৰা সোত্থিং পত্তা যদা ৰিৰাদমাপন্না, তদা মহাৰিনাসং পত্তা’’তি ৰত্ৰা ঞাতিরাজকুলেহি আযাচিতো অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো ৰট্টকযোনিযং নিব্বত্তিত্ৰা অনেকৰট্টকসহস্সপরিৰারো অরঞ্ঞে পটিৰসতি. তদা একো ৰট্টকলুদ্দকো তেসং ৰসনট্ঠানং গন্ত্ৰা ৰট্টকৰস্সিতং কত্ৰা তেসং সন্নিপতিতভাৰং ঞত্ৰা তেসং উপরি জালং খিপিত্ৰা পরিযন্তেসু মদ্দন্তো সব্বে একতো কত্ৰা পচ্ছিং পূরেত্ৰা ঘরং গন্ত্ৰা তে ৰিক্কিণিত্ৰা তেন মূলেন জীৰিকং কপ্পেতি. অথেকদিৰসং বোধিসত্তো তে ৰট্টকে আহ – ‘‘অযং সাকুণিকো অম্হাকং ঞাতকে ৰিনাসং পাপেতি, অহং একং উপাযং জানামি, এনেস অম্হে গণ্হিতুং ন সক্খিস্সতি, ইতো দানি পট্ঠায এতেন তুম্হাকং উপরি জালে খিত্তমত্তে একেকো একেকস্মিং জালক্খিকে সীসং ঠপেত্ৰা জালং উক্খিপিত্ৰা ইচ্ছিতট্ঠানং হরিত্ৰা একস্মিং কণ্টকগুম্বে পক্খিপথ, এৰং সন্তে হেট্ঠা তেন তেন ঠানেন পলাযিস্সামা’’তি. তে সব্বে ‘‘সাধূ’’তি পটিস্সুণিংসু. দুতিযদিৰসে উপরি জালে খিত্তে তে বোধিসত্তেন ৰুত্তনযেনেৰ জালং উক্খিপিত্ৰা একস্মিং কণ্টকগুম্বে খিপিত্ৰা সযং হেট্ঠাভাগেন ততো ততো পলাযিংসু. সাকুণিকস্স গুম্বতো জালং মোচেন্তস্সেৰ ৰিকালো জাতো, সো তুচ্ছহত্থোৰ অগমাসি.

পুনদিৰসতো পট্ঠাযপি ৰট্টকা তথেৰ করোন্তি. সোপি যাৰ সূরিযত্থঙ্গমনা জালমেৰ মোচেন্তো কিঞ্চি অলভিত্ৰা তুচ্ছহত্থোৰ গেহং গচ্ছতি. অথস্স ভরিযা কুজ্ঝিত্ৰা ‘‘ত্ৰং দিৰসে দিৰসে তুচ্ছহত্থো আগচ্ছসি, অঞ্ঞম্পি তে বহি পোসিতব্বট্ঠানং অত্থি মঞ্ঞে’’তি আহ. সাকুণিকো ‘‘ভদ্দে, মম অঞ্ঞং পোসিতব্বট্ঠানং নত্থি, অপিচ খো পন তে ৰট্টকা সমগ্গা হুত্ৰা চরন্তি, মযা খিত্তমত্তে জালং আদায কণ্টকগুম্বে খিপিত্ৰা গচ্ছন্তি, ন খো পনেতে সব্বকালমেৰ সম্মোদমানা ৰিহরিস্সন্তি, ত্ৰং মা চিন্তযি, যদা তে ৰিৰাদমাপজ্জিস্সন্তি, তদা তে সব্বেৰ আদায তৰ মুখং হাসযমানো আগচ্ছিস্সামী’’তি ৰত্ৰা ভরিযায ইমং গাথমাহ –

৩৩. ‘‘সম্মোদমানা গচ্ছন্তি, জালমাদায পক্খিনো;

যদা তে ৰিৰদিস্সন্তি, তদা এহিন্তি মে ৰস’’ন্তি.

তত্থ যদা তে ৰিৰদিস্সন্তীতি যস্মিং কালে তে ৰট্টকা নানালদ্ধিকা নানাগাহা হুত্ৰা ৰিৰদিস্সন্তি, কলহং করিস্সন্তীতি অত্থো. তদা এহিন্তি মে ৰসন্তি তস্মিং কালে সব্বেপি তে মম ৰসং আগচ্ছিস্সন্তি. অথাহং তে গহেত্ৰা তৰ মুখং হাসেন্তো আগচ্ছিস্সামীতি ভরিযং সমস্সাসেসি.

কতিপাহস্সেৰ পন অচ্চযেন একো ৰট্টকো গোচরভূমিং ওতরন্তো অসল্লক্খেত্ৰা অঞ্ঞস্স সীসং অক্কমি, ইতরো ‘‘কো মং সীসে অক্কমী’’তি কুজ্ঝিং. ‘‘অহং অসল্লক্খেত্ৰা অক্কমিং, মা কুজ্ঝী’’তি ৰুত্তেপি কুজ্ঝিযেৰ. তে পুনপ্পুনং কথেন্তা ‘‘ত্ৰমেৰ মঞ্ঞে জালং উক্খিপসী’’তি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিৰাদং করিংসু. তেসু ৰিৰদন্তেসু বোধিসত্তো চিন্তেসি ‘‘ৰিৰাদকে সোত্থিভাৰো নাম নত্থি, ইদানেৰ তে জালং ন উক্খিপিস্সন্তি, ততো মহন্তং ৰিনাসং পাপুণিস্সন্তি, সাকুণিকো ওকাসং লভিস্সতি, মযা ইমস্মিং ঠানে ন সক্কা ৰসিতু’’ন্তি. সো অত্তনো পরিসং আদায অঞ্ঞত্থ গতো. সাকুণিকোপি খো কতিপাহচ্চযেন আগন্ত্ৰা ৰট্টকৰস্সিতং ৰস্সিত্ৰা তেসং সন্নিপতিতানং উপরি জালং খিপি. অথেকো ৰট্টকো ‘‘তুয্হং কির জালং উক্খিপন্তস্সেৰ মত্থকে লোমানি পতিতানি, ইদানি উক্খিপা’’তি আহ. অপরো ‘‘তুয্হং কির জালং উক্খিপন্তস্সেৰ দ্ৰীসু পক্খেসু পত্তানি পতিতানি, ইদানি উক্খিপা’’তি আহ. ইতি তেসং ‘‘ত্ৰং উক্খিপ, ত্ৰং উক্খিপা’’তি ৰদন্তানঞ্ঞেৰ সাকুণিকো জালং উক্খিপিত্ৰা সব্বেৰ তে একতো কত্ৰা পচ্ছিং পূরেত্ৰা ভরিযং হাসযমানো গেহং অগমাসি.

সত্থা ‘‘এৰং মহারাজা ঞাতকানং কলহো নাম ন যুত্তো, কলহো ৰিনাসমূলমেৰ হোতী’’তি ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা অপণ্ডিতৰট্টকো দেৰদত্তো অহোসি, পণ্ডিতৰট্টকো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

সম্মোদমানজাতকৰণ্ণনা ততিযা.

[৩৪] ৪. মচ্ছজাতকৰণ্ণনা

ন মং সীতং ন মং উণ্হন্তি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো পুরাণদুতিযিকাপলোভনং আরব্ভ কথেসি. তদা হি সত্থা তং ভিক্খুং ‘‘সচ্চং কির ত্ৰং ভিক্খু উক্কণ্ঠিতোসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘সচ্চং, ভগৰা’’তি. ‘‘কেনাসি উক্কণ্ঠাপিতো’’তি? ‘‘পুরাণদুতিযিকা মে, ভন্তে মধুরহত্থরসা, তং জহিতুং ন সক্কোমী’’তি. অথ নং সত্থা ‘‘ভিক্খু এসা ইত্থী তৰ অনত্থকারিকা, পুব্বেপি ত্ৰং এতং নিস্সায মরণং পাপুণন্তো মং আগম্ম মরণা মুত্তো’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো তস্স পুরোহিতো অহোসি. তদা কেৰট্টা নদিযং জালং খিপিংসু. অথেকো মহামচ্ছো রতিৰসেন অত্তনো মচ্ছিযা সদ্ধিং কীল়মানো আগচ্ছতি. তস্স সা মচ্ছী পুরতো গচ্ছমানা জালগন্ধং ঘাযিত্ৰা জালং পরিহরমানা গতা. সো পন কামগিদ্ধো লোলমচ্ছো জালকুচ্ছিমেৰ পৰিট্ঠো. কেৰট্টা তস্স জালং পৰিট্ঠভাৰং ঞত্ৰা জালং উক্খিপিত্ৰা মচ্ছং গহেত্ৰা অমারেত্ৰাৰ ৰালিকাপিট্ঠে খিপিত্ৰা ‘‘ইমং অঙ্গারেসু পচিত্ৰা খাদিস্সামা’’তি অঙ্গারে করোন্তি, সূলং তচ্ছেন্তি. মচ্ছো ‘‘এতং অঙ্গারতাপনং ৰা সূলৰিজ্ঝনং ৰা অঞ্ঞং ৰা পন দুক্খং ন মং কিলমেতি, যং পনেসা মচ্ছী ‘অঞ্ঞং সো নূন রতিযা গতো’তি মযি দোমনস্সং আপজ্জতি, তমেৰ মং বাধতী’’তি পরিদেৰমানো ইমং গাথমাহ –

৩৪. ‘‘ন মং সীতং ন মং উণ্হং, ন মং জালস্মি বাধনং;

যঞ্চ মং মঞ্ঞতে মচ্ছী, অঞ্ঞং সো রতিযা গতো’’তি.

তত্থ ন মং সীতং ন মং উণ্হন্তি মচ্ছানং উদকা নীহটকালে সীতং হোতি, তস্মিং ৰিগতে উণ্হং হোতি, তদুভযম্পি সন্ধায ‘‘ন মং সীতং ন মং উণ্হং বাধতী’’তি পরিদেৰতি. যম্পি অঙ্গারেসু পচ্চনমূলকং দুক্খং ভৰিস্সতি, তম্পি সন্ধায ‘‘ন মং উণ্হ’’ন্তি পরিদেৰতেৰ. ন মং জালস্মি বাধনন্তি যম্পি মে জালস্মিং বাধনং অহোসি, তম্পি মং ন বাধেতীতি পরিদেৰতি. ‘‘যঞ্চ ম’’ন্তিআদীসু অযং পিণ্ডত্থো – সা মচ্ছী মম জালে পতিতস্স ইমেহি কেৰট্টেহি গহিতভাৰং অজানন্তী মং অপস্সমানা ‘‘সো মচ্ছো ইদানি অঞ্ঞং মচ্ছিং কামরতিযা গতো ভৰিস্সতী’’তি চিন্তেতি, তং তস্সা দোমনস্সপ্পত্তায চিন্তনং মং বাধতীতি ৰালিকাপিট্ঠে নিপন্নো পরিদেৰতি.

তস্মিং সমযে পুরোহিতো দাসপরিৰুতো ন্হানত্থায নদীতীরং আগতো. সো পন সব্বরুতঞ্ঞূ হোতি. তেনস্স মচ্ছপরিদেৰনং সুত্ৰা এতদহোসি ‘‘অযং মচ্ছো কিলেসৰসেন পরিদেৰতি, এৰং আতুরচিত্তো খো পনেস মীযমানো নিরযেযেৰ নিব্বত্তিস্সতি, অহমস্স অৰস্সযো ভৰিস্সামী’’তি কেৰট্টানং সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘অম্ভো তুম্হে অম্হাকং একদিৰসম্পি ব্যঞ্জনত্থায মচ্ছং ন দেথা’’তি আহ. কেৰট্টা ‘‘কিং ৰদেথ, সামি, তুম্হাকং রুচ্চনকমচ্ছং গণ্হিত্ৰা গচ্ছথা’’তি আহংসু. ‘‘অম্হাকং অঞ্ঞেন কম্মং নত্থি, ইমঞ্ঞেৰ দেথা’’তি. ‘‘গণ্হথ সামী’’তি. বোধিসত্তো তং উভোহি হত্থেহি গহেত্ৰা নদীতীরে নিসীদিত্ৰা ‘‘অম্ভো মচ্ছ, সচে তাহং অজ্জ ন পস্সেয্যং, জীৰিতক্খযং পাপুণেয্যাসি, ইদানি ইতো পট্ঠায মা কিলেসৰসিকো অহোসী’’তি ওৰদিত্ৰা উদকে ৰিস্সজ্জেত্ৰা ন্হত্ৰা নগরং পাৰিসি.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা সচ্চানি পকাসেসি, সচ্চপরিযোসানে উক্কণ্ঠিতভিক্খু সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসি. সত্থাপি অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা মচ্ছী পুরাণদুতিযিকা অহোসি, মচ্ছো উক্কণ্ঠিতভিক্খু পুরোহিতো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

মচ্ছজাতকৰণ্ণনা চতুত্থা.

[৩৫] ৫. ৰট্টকজাতকৰণ্ণনা

সন্তি পক্খা অপতনাতি ইদং সত্থা মগধেসু চারিকং চরমানো দাৰগ্গিনিব্বানং আরব্ভ কথেসি. একস্মিঞ্হি সমযে সত্থা মগধেসু চারিকং চরমানো অঞ্ঞতরস্মিং মগধগামকে পিণ্ডায চরিত্ৰা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো ভিক্খুগণপরিৰুতো মগ্গং পটিপজ্জি. তস্মিং সমযে মহাডাহো উট্ঠহি, পুরতো চ পচ্ছতো চ বহূ ভিক্খূ দিস্সন্তি, সোপি খো অগ্গি একধূমো একজালো হুত্ৰা অৰত্থরমানো আগচ্ছতেৰ. তত্থেকে পুথুজ্জনভিক্খূ মরণভযভীতা ‘‘পটগ্গিং দস্সাম, তেন দড্ঢট্ঠানং ইতরো অগ্গি ন ওত্থরিস্সতী’’তি অরণিসহিতং নীহরিত্ৰা অগ্গিং করোন্তি. অপরে আহংসু ‘‘আৰুসো, তুম্হে কিং নাম করোথ, গগনমজ্ঝে ঠিতং চন্দমণ্ডলং, পাচীনলোকধাতুতো উগ্গচ্ছন্তং সহস্সরংসিপটিমণ্ডিতং সূরিযমণ্ডলং, ৰেলায তীরে ঠিতা সমুদ্দং, সিনেরুং নিস্সায ঠিতা সিনেরুং অপস্সন্তা ৰিয সদেৰকে লোকে অগ্গপুগ্গলং অত্তনা সদ্ধিং গচ্ছন্তমেৰ সম্মাসম্বুদ্ধং অনোলোকেত্ৰা ‘পটগ্গিং দেমা’তি ৰদথ, বুদ্ধবলং নাম ন জানাথ, এথ সত্থু সন্তিকং গমিস্সামা’’তি. তে পুরতো চ পচ্ছতো চ গচ্ছন্তা সব্বেপি একতো হুত্ৰা দসবলস্স সন্তিকং অগমংসু. সত্থা মহাভিক্খুসঙ্ঘপরিৰারো অঞ্ঞতরস্মিং পদেসে অট্ঠাসি. দাৰগ্গি অভিভৰন্তো ৰিয ৰিরৰন্তো আগচ্ছতি. আগন্ত্ৰা তথাগতস্স ঠিতট্ঠানং পত্ৰা তস্স পদেসস্স সমন্তা সোল়সকরীসমত্তট্ঠানং পত্তো উদকে ওপিলাপিততিণুক্কা ৰিয নিব্বাযি, ৰিনিব্বেধতো দ্ৰত্তিংসকরীসমত্তট্ঠানং অৰত্থরিতুং নাসক্খি.

ভিক্খূ সত্থু গুণকথং আরভিংসু – ‘‘অহো বুদ্ধানং গুণা নাম, অযঞ্হি নাম অচেতনো অগ্গি বুদ্ধানং ঠিতট্ঠানং অৰত্থরিতুং ন সক্কোতি, উদকে তিণুক্কা ৰিয নিব্বাযতি, অহো বুদ্ধানং আনুভাৰো নামা’’তি. সত্থা তেসং কথং সুত্ৰা ‘‘ন, ভিক্খৰে, এতং এতরহি ময্হং বলং, যং ইমং ভূমিপ্পদেসং পত্ৰা এস অগ্গি নিব্বাযতি. ইদং পন ময্হং পোরাণকসচ্চবলং. ইমস্মিঞ্হি পদেসে সকলম্পি ইমং কপ্পং অগ্গি ন জলিস্সতি, কপ্পট্ঠিযপাটিহারিযং নামেত’’ন্তি আহ. অথাযস্মা আনন্দো সত্থু নিসীদনত্থায চতুগ্গুণং সঙ্ঘাটিং পঞ্ঞপেসি, নিসীদি সত্থা পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা. ভিক্খুসঙ্ঘোপি তথাগতং ৰন্দিত্ৰা পরিৰারেত্ৰা নিসীদি. অথ সত্থা ‘‘ইদং তাৰ, ভন্তে, অম্হাকং পাকটং, অতীতং পটিচ্ছন্নং, তং নো পাকটং করোথা’’তি ভিক্খূহি আযাচিতো অতীতং আহরি.

অতীতে মগধরট্ঠে তস্মিংযেৰ পদেসে বোধিসত্তো ৰট্টকযোনিযং পটিসন্ধিং গহেত্ৰা মাতুকুচ্ছিতো জাতো অণ্ডকোসং পদালেত্ৰা নিক্খন্তকালে মহাগেণ্ডুকপ্পমাণো ৰট্টকপোতকো অহোসি. অথ নং মাতাপিতরো কুলাৰকে নিপজ্জাপেত্ৰা মুখতুণ্ডকেন গোচরং আহরিত্ৰা পোসেন্তি. তস্স পক্খে পসারেত্ৰা আকাসে গমনবলং ৰা পাদে উক্খিপিত্ৰা থলে গমনবলং ৰা নত্থি. তঞ্চ পদেসং সংৰচ্ছরে সংৰচ্ছরে দাৰগ্গি গণ্হাতি, সো তস্মিম্পি সমযে মহারৰং রৰন্তো তং পদেসং গণ্হি, সকুণসঙ্ঘা অত্তনো অত্তনো কুলাৰকেহি নিক্খমিত্ৰা মরণভযভীতা ৰিরৰন্তা পলাযন্তি, বোধিসত্তস্সপি মাতাপিতরো মরণভযভীতা বোধিসত্তং ছড্ডেত্ৰা পলাযিংসু. বোধিসত্তো কুলাৰকে নিপন্নকোৰ গীৰং উক্খিপিত্ৰা অৰত্থরিত্ৰা আগচ্ছন্তং অগ্গিং দিস্ৰা চিন্তেসি ‘‘সচে ময্হং পক্খে পসারেত্ৰা আকাসেন গমনবলং ভৰেয্য, উপ্পতিত্ৰা অঞ্ঞত্থ গচ্ছেয্যং. সচে পাদে উক্খিপিত্ৰা গমনবলং ভৰেয্য, পদৰারেন অঞ্ঞত্থ গচ্ছেয্যং. মাতাপিতরোপি খো মে মরণভযভীতা মং এককং পহায অত্তানং পরিত্তাযন্তা পলাতা. ইদানি মে অঞ্ঞং পটিসরণং নত্থি, অতাণোম্হি অসরণো, কিং নু খো অজ্জ মযা কাতুং ৰট্টতী’’তি.

অথস্স এতদহোসি ‘‘ইমস্মিং লোকে সীলগুণো নাম অত্থি, সচ্চগুণো নাম অত্থি, অতীতে পারমিযো পূরেত্ৰা বোধিমূলে নিসীদিত্ৰা অভিসম্বুদ্ধা সীলসমাধিপঞ্ঞাৰিমুত্তিৰিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পন্না সচ্চানুদ্দযকারুঞ্ঞখন্তিসমন্নাগতা সব্বসত্তেসু সমপ্পৰত্তমেত্তাভাৰনা সব্বঞ্ঞুবুদ্ধা নাম অত্থি, তেহি চ পটিৰিদ্ধা ধম্মগুণা নাম অত্থি, মযি চাপি একং সচ্চং অত্থি, সংৰিজ্জমানো একো সভাৰধম্মো পঞ্ঞাযতি, তস্মা অতীতে বুদ্ধে চেৰ তেহি পটিৰিদ্ধগুণে চ আৰজ্জেত্ৰা মযি ৰিজ্জমানং সচ্চসভাৰধম্মং গহেত্ৰা সচ্চকিরিযং কত্ৰা অগ্গিং পটিক্কমাপেত্ৰা অজ্জ মযা অত্তনো চেৰ সেসসকুণানঞ্চ সোত্থিভাৰং কাতুং ৰট্টতী’’তি. তেন ৰুত্তং –

‘‘অত্থি লোকে সীলগুণো, সচ্চং সোচেয্যনুদ্দযা;

তেন সচ্চেন কাহামি, সচ্চকিরিযমনুত্তরং.

‘‘আৰজ্জেত্ৰা ধম্মবলং, সরিত্ৰা পুব্বকে জিনে;

সচ্চবলমৰস্সায, সচ্চকিরিযমকাসহ’’ন্তি. (চরিযা. ৩.৭৯-৮০);

অথ বোধিসত্তো অতীতে পরিনিব্বুতানং বুদ্ধানং গুণে আৰজ্জেত্ৰা অত্তনি ৰিজ্জমানং সচ্চসভাৰং আরব্ভ সচ্চকিরিযং করোন্তো ইমং গাথমাহ –

৩৫. ‘‘সন্তি পক্খা অপতনা, সন্তি পাদা অৰঞ্চনা;

মাতাপিতা চ নিক্খন্তা, জাতৰেদ পটিক্কমা’’তি.

তত্থ সন্তি পক্খা অপতনাতি ময্হং পক্খা নাম অত্থি উপলব্ভন্তি, নো চ খো সক্কা এতেহি উপ্পতিতুং আকাসেন গন্তুন্তি অপতনা. সন্তি পাদা অৰঞ্চনাতি পাদাপি মে অত্থি, তেহি পন ৰঞ্চিতুং পদৰারগমনেন গন্তুং ন সক্কাতি অৰঞ্চনা. মাতাপিতা চ নিক্খন্তাতি যে চ মং অঞ্ঞত্থ নেয্যুং, তেপি মরণভযেন মাতাপিতরো নিক্খন্তা. জাতৰেদাতি অগ্গিং আলপতি. সো হি জাতোৰ ৰেদযতি পঞ্ঞাযতি, তস্মা ‘‘জাতৰেদো’’তি ৰুচ্চতি. পটিক্কমাতি পটিগচ্ছ নিৰত্তাতি জাতৰেদং আণাপেতি.

ইতি মহাসত্তো ‘‘সচে ময্হং পক্খানং অত্থিভাৰো, তে চ পসারেত্ৰা আকাসে অপতনভাৰো, পাদানং অত্থিভাৰো, তে চ উক্খিপিত্ৰা অৰঞ্চনভাৰো, মাতাপিতূনং মং কুলাৰকেযেৰ ছড্ডেত্ৰা পলাতভাৰো চ সচ্চো সভাৰভূতোযেৰ, জাতৰেদ, এতেন সচ্চেন ত্ৰং ইতো পটিক্কমা’’তি কুলাৰকে নিপন্নকোৰ সচ্চকিরিযং অকাসি. তস্স সহ সচ্চকিরিযায সোল়সকরীসমত্তে ঠানে জাতৰেদো পটিক্কমি. পটিক্কমন্তো চ ন ঝাযমানোৰ অঞ্ঞং গতো, উদকে পন ওপিলাপিতা উক্কা ৰিয তত্থেৰ নিব্বাযি. তেন ৰুত্তং –

‘‘সহ সচ্চে কতে ময্হং, মহাপজ্জলিতো সিখী;

ৰজ্জেসি সোল়স করীসানি, উদকং পত্ৰা যথা সিখী’’তি. (চরিযা. ৩.৮২);

তং পন ঠানং সকলেপি ইমস্মিং কপ্পে অগ্গিনা অনভিভৰনীযত্তা কপ্পট্ঠিযপাটিহারিযং নাম জাতং. এৰং বোধিসত্তো সচ্চকিরিযং কত্ৰা জীৰিতপরিযোসানে যথাকম্মং গতো.

সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইমস্স ৰনস্স অগ্গিনা অনজ্ঝোত্থরণং এতরহি ময্হং বলং, পোরাণং পনেতং ৰট্টপোতককালে ময্হমেৰ সচ্চবল’’ন্তি ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা সচ্চানি পকাসেসি. সচ্চপরিযোসানে কেচি সোতাপন্না অহেসুং, কেচি সকদাগামিনো, কেচি অনাগামিনো, কেচি অরহত্তং পত্তাতি. সত্থাপি অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা মাতাপিতরো এতরহি মাতাপিতরোৰ অহেসুং, ৰট্টকরাজা পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

ৰট্টকজাতকৰণ্ণনা পঞ্চমা.

[৩৬] ৬. সকুণজাতকৰণ্ণনা

যং নিস্সিতাতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো দড্ঢপণ্ণসালং ভিক্খুং আরব্ভ কথেসি. একো কির ভিক্খু সত্থু সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা জেতৰনতো নিক্খম্ম কোসলেসু একং পচ্চন্তগামং নিস্সায একস্মিং অরঞ্ঞসেনাসনে ৰসতি. অথস্স পঠমমাসেযেৰ পণ্ণসালা ডয্হিত্থ. সো ‘‘পণ্ণসালা মে দড্ঢা, দুক্খং ৰসামী’’তি মনুস্সানং আচিক্খি. মনুস্সা ‘‘ইদানি নো খেত্তং পরিসুক্খং, কেদারে পাযেত্ৰা করিস্সাম’’, তস্মিং পাযিতে ‘‘বীজং ৰপিত্ৰা’’, বীজে ৰুত্তে ‘‘ৰতিং কত্ৰা’’, ৰতিযা কতায ‘‘নিদ্দাযিত্ৰা, লাযিত্ৰা, মদ্দিত্ৰা’’তি এৰং তং তং কম্মং অপদিসন্তাযেৰ তেমাসং ৰীতিনামেসুং. সো ভিক্খু তেমাসং অজ্ঝোকাসে দুক্খং ৰসন্তো কম্মট্ঠানং ৰড্ঢেত্ৰা ৰিসেসং নিব্বত্তেতুং নাসক্খি. পৰারেত্ৰা পন সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসীদি. সত্থা তেন সদ্ধিং পটিসন্থারং কত্ৰা ‘‘কিং ভিক্খু সুখেন ৰস্সংৰুত্থোসি, কম্মট্ঠানং তে মত্থকং পত্ত’’ন্তি পুচ্ছি. সো তং পৰত্তিং আচিক্খিত্ৰা ‘‘সেনাসনসপ্পাযস্স মে অভাৰেন কম্মট্ঠানং মত্থকং ন পত্ত’’ন্তি আহ. সত্থা ‘‘পুব্বে ভিক্খু তিরচ্ছানগতাপি অত্তনো সপ্পাযাসপ্পাযং জানিংসু, ত্ৰং কস্মা ন অঞ্ঞাসী’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো সকুণযোনিযং নিব্বত্তিত্ৰা সকুণসঙ্ঘপরিৰুতো অরঞ্ঞাযতনে সাখাৰিটপসম্পন্নং মহারুক্খং নিস্সায ৰসতি. অথেকদিৰসং তস্স রুক্খস্স সাখাসু অঞ্ঞমঞ্ঞং ঘংসন্তীসু চুণ্ণং পততি, ধূমো উট্ঠাতি. তং দিস্ৰা বোধিসত্তো চিন্তেসি ‘‘ইমা দ্ৰে সাখা এৰং ঘংসমানা অগ্গিং ৰিস্সজ্জেস্সন্তি, সো পতিত্ৰা পুরাণপণ্ণানি গণ্হিস্সতি, ততো পট্ঠায ইমম্পি রুক্খং ঝাপেস্সতি, ন সক্কা ইধ অম্হেহি ৰসিতুং, ইতো পলাযিত্ৰা অঞ্ঞত্থ গন্তুং ৰট্টতী’’তি. সো সকুণসঙ্ঘস্স ইমং গাথমাহ –

৩৬. ‘‘যং নিস্সিতা জগতিরুহং ৰিহঙ্গমা, স্ৰাযং অগ্গিং পমুঞ্চতি;

দিসা ভজথ ৰক্কঙ্গা, জাতং সরণতো ভয’’ন্তি.

তত্থ জগতিরুহন্তি জগতি ৰুচ্চতি পথৰী, তত্থ জাতত্তা রুক্খো ‘‘জগতিরুহো’’তি ৰুচ্চতি. ৰিহঙ্গমাতি ৰিহং ৰুচ্চতি আকাসং, তত্থ গমনতো পক্খী ‘‘ৰিহঙ্গমা’’তি ৰুচ্চন্তি. দিসা ভজথাতি ইমং রুক্খং মুঞ্চিত্ৰা ইতো পলাযন্তা চতস্সো দিসা ভজথ. ৰক্কঙ্গাতি সকুণে আলপতি. তে হি উত্তমঙ্গং গলং কদাচি কদাচি ৰঙ্কং করোন্তি, তস্মা ‘‘ৰক্কঙ্গা’’তি ৰুচ্চন্তি. ৰঙ্কা ৰা তেসং উভোসু পস্সেসু পক্খা জাতাতি ৰক্কঙ্গা. জাতং সরণতো ভযন্তি অম্হাকং অৰস্সযরুক্খতোযেৰ ভযং নিব্বত্তং, এথ অঞ্ঞত্থ গচ্ছামাতি.

বোধিসত্তস্স ৰচনকরা পণ্ডিতসকুণা তেন সদ্ধিং একপ্পহারেনেৰ উপ্পতিত্ৰা অঞ্ঞত্থ গতা. যে পন অপণ্ডিতা, তে ‘‘এৰমেৰ এস বিন্দুমত্তে উদকে কুম্ভীলে পস্সতী’’তি তস্স ৰচনং অগ্গহেত্ৰা তত্থেৰ ৰসিংসু. ততো ন চিরস্সেৰ বোধিসত্তেন চিন্তিতাকারেনেৰ অগ্গি নিব্বত্তিত্ৰা তং রুক্খং অগ্গহেসি. ধূমেসু চ জালাসু চ উট্ঠিতাসু ধূমন্ধা সকুণা অঞ্ঞত্থ গন্তুং নাসক্খিংসু, অগ্গিম্হি পতিত্ৰা পতিত্ৰা ৰিনাসং পাপুণিংসু.

সত্থা ‘‘এৰং ভিক্খু পুব্বে তিরচ্ছানগতাপি রুক্খগ্গে ৰসন্তা অত্তনো সপ্পাযাসপ্পাযং জানন্তি, ত্ৰং কস্মা ন অঞ্ঞাসী’’তি ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা সচ্চানি পকাসেসি. সচ্চপরিযোসানে সো ভিক্খু সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠিতো. সত্থাপি অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা বোধিসত্তস্স ৰচনকরা সকুণা বুদ্ধপরিসা অহেসুং, পণ্ডিতসকুণো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

সকুণজাতকৰণ্ণনা ছট্ঠা.

[৩৭] ৭. তিত্তিরজাতকৰণ্ণনা

যে ৰুড্ঢমপচাযন্তীতি ইদং সত্থা সাৰত্থিং গচ্ছন্তো সারিপুত্তত্থেরস্স সেনাসনপটিবাহনং আরব্ভ কথেসি. অনাথপিণ্ডিকেন হি ৰিহারং কারেত্ৰা দূতে পেসিতে সত্থা রাজগহা নিক্খম্ম ৰেসালিং পত্ৰা তত্থ যথাভিরন্তং ৰিহরিত্ৰা ‘‘সাৰত্থিং গমিস্সামী’’তি মগ্গং পটিপজ্জি. তেন চ সমযেন ছব্বগ্গিযানং অন্তেৰাসিকা পুরতো পুরতো গন্ত্ৰা থেরানং সেনাসনেসু অগ্গহিতেস্ৰেৰ ‘‘ইদং সেনাসনং অম্হাকং উপজ্ঝাযস্স, ইদং আচরিযস্স, ইদং অম্হাকমেৰ ভৰিস্সতী’’তি সেনাসনানি পলিবুন্ধেন্তি. পচ্ছা আগতা থেরা সেনাসনানি ন লভন্তি. সারিপুত্তত্থেরস্সাপি অন্তেৰাসিকা থেরস্স সেনাসনং পরিযেসন্তা ন লভিংসু. থেরো সেনাসনং অলভন্তো সত্থু সেনাসনস্স অৰিদূরে একস্মিং রুক্খমূলে নিসজ্জায চ চঙ্কমেন চ রত্তিং ৰীতিনামেসি. সত্থা পচ্চূসসমযে নিক্খমিত্ৰা উক্কাসি, থেরোপি উক্কাসি. ‘‘কো এসো’’তি? ‘‘অহং, ভন্তে, সারিপুত্তো’’তি. ‘‘সারিপুত্ত, ইমায ৰেলায ইধ কিং করোসী’’তি? ‘‘সো তং পৰত্তিং আরোচেসি’’. সত্থা থেরস্স ৰচনং সুত্ৰা ‘‘ইদানি তাৰ মযি জীৰন্তেযেৰ ভিক্খূ অঞ্ঞমঞ্ঞং অগারৰা অপতিস্সা ৰিহরন্তি, পরিনিব্বুতে কিং নু খো করিস্সন্তী’’তি আৰজ্জেন্তস্স ধম্মসংৰেগো উদপাদি.

সো পভাতায রত্তিযা ভিক্খুসঙ্ঘং সন্নিপাতাপেত্ৰা ভিক্খূ পুচ্ছি ‘‘সচ্চং কির, ভিক্খৰে, ছব্বগ্গিযা ভিক্খূ পুরতো পুরতো গন্ত্ৰা থেরানং ভিক্খূনং সেনাসনং পটিবাহন্তী’’তি. ‘‘সচ্চং, ভগৰা’’তি? ততো ছব্বগ্গিযে গরহিত্ৰা ধম্মিং কথং কত্ৰা ভিক্খূ আমন্তেসি ‘‘কো নু খো, ভিক্খৰে, অগ্গাসনং অগ্গোদকং অগ্গপিণ্ডং অরহতী’’তি? একচ্চে ‘‘খত্তিযকুলা পব্বজিতো’’তি আহংসু, একচ্চে ‘‘ব্রাহ্মণকুলা, গহপতিকুলা পব্বজিতো’’তি, অপরে ‘‘ৰিনযধরো, ধম্মকথিকো, পঠমস্স ঝানস্স লাভী, দুতিযস্স, ততিযস্স, চতুত্থস্স ঝানস্স লাভী’’তি. অপরে ‘‘সোতাপন্নো, সকদাগামী, অনাগামী, অরহা, তেৰিজ্জো, ছল়ভিঞ্ঞো’’তি আহংসু. এৰং তেহি ভিক্খূহি অত্তনো অত্তনো রুচিৰসেন অগ্গাসনাদিরহানং কথিতকালে সত্থা আহ – ‘‘ন, ভিক্খৰে, ময্হং সাসনে অগ্গাসনাদীনি পত্ৰা খত্তিযকুলা পব্বজিতো পমাণং, ন ব্রাহ্মণকুলা পব্বজিতো, ন গহপতিকুলা পব্বজিতো, ন ৰিনযধরো, ন সুত্তন্তিকো, ন আভিধম্মিকো, ন পঠমজ্ঝানাদিলাভিনো, ন সোতাপন্নাদযো পমাণং, অথ খো, ভিক্খৰে, ইমস্মিং সাসনে যথাৰুড্ঢং অভিৰাদনং পচ্চুট্ঠানং অঞ্জলিকম্মং সামীচিকম্মং কাতব্বং, অগ্গাসনং অগ্গোদকং অগ্গপিণ্ডো লদ্ধব্বো. ইদমেত্থ পমাণং. তস্মা ৰুড্ঢতরো ভিক্খু এতেসং অনুচ্ছৰিকো. ইদানি খো পন, ভিক্খৰে, সারিপুত্তো ময্হং অগ্গসাৰকো অনুধম্মচক্কপ্পৰত্তকো মমানন্তরং সেনাসনং লদ্ধুং অরহতি, সো ইমং রত্তিং সেনাসনং অলভন্তো রুক্খমূলে ৰীতিনামেসি, তুম্হে ইদানেৰ এৰং অগারৰা অপতিস্সা, গচ্ছন্তে গচ্ছন্তে কালে কিন্তি কত্ৰা ৰিহরিস্সথা’’তি. অথ নেসং ওৰাদদানত্থায ‘‘পুব্বে, ভিক্খৰে, তিরচ্ছানগতাপি ‘ন খো পনেতং অম্হাকং পতিরূপং, যং মযং অঞ্ঞমঞ্ঞং অগারৰা অপতিস্সা অসভাগৰুত্তিনো ৰিহরেয্যাম, অম্হেসু মহল্লকতরং জানিত্ৰা তস্স অভিৰাদনাদীনি করিস্সামা’তি সাধুকং ৰীমংসিত্ৰা ‘অযং নো মহল্লকো’তি ঞত্ৰা তস্স অভিৰাদনাদীনি কত্ৰা দেৰপথং পূরযমানা গতা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে হিমৰন্তপ্পদেসে একং মহানিগ্রোধং উপনিস্সায তযো সহাযা ৰিহরিংসু – তিত্তিরো, মক্কটো, হত্থীতি. তে অঞ্ঞমঞ্ঞং অগারৰা অপতিস্সা অসভাগৰুত্তিনো অহেসুং. অথ নেসং এতদহোসি ‘‘ন যুত্তং অম্হাকং এৰং ৰিহরিতুং, যংনূন মযং যো নো মহল্লকতরো, তস্স অভিৰাদনাদীনি করোন্তা ৰিহরেয্যামা’’তি. ‘‘কো পন নো মহল্লকতরো’’তি চিন্তেন্তা একদিৰসং ‘‘অত্থেসো উপাযো’’তি তযোপি জনা নিগ্রোধমূলে নিসীদিত্ৰা তিত্তিরো চ মক্কটো চ হত্থিং পুচ্ছিংসু ‘‘সম্ম হত্থি, ত্ৰং ইমং নিগ্রোধরুক্খং কীৰপ্পমাণকালতো পট্ঠায জানাসী’’তি? সো আহ ‘‘সম্মা, অহং তরুণপোতককালে ইমং নিগ্রোধগচ্ছং অন্তরসত্থীসু কত্ৰা গচ্ছামি, অৰত্থরিত্ৰা ঠিতকালে চ পন মে এতস্স অগ্গসাখা নাভিং ঘট্টেতি, এৰাহং ইমং গচ্ছকালতো পট্ঠায জানামী’’তি পুন উভোপি জনা পুরিমনযেনেৰ মক্কটং পুচ্ছিংসু. সো আহ ‘‘অহং সম্মা মক্কটচ্ছাপকো সমানো ভূমিযং নিসীদিত্ৰা গীৰং অনুক্খিপিত্ৰাৰ ইমস্স নিগ্রোধপোতকস্স অগ্গঙ্কুরে খাদামি, এৰাহং ইমং খুদ্দককালতো পট্ঠায জানামী’’তি. অথ ইতরে উভোপি পুরিমনযেনেৰ তিত্তিরং পুচ্ছিংসু. সো আহ ‘‘সম্মা, পুব্বে অসুকস্মিং নাম ঠানে মহানিগ্রোধরুক্খো অহোসি, অহং তস্স ফলানি খাদিত্ৰা ইমস্মিং ঠানে ৰচ্চং পাতেসিং, ততো এস রুক্খো জাতো, এৰাহং ইমং অজাতকালতো পট্ঠায জানামি, তস্মা অহং তুম্হেহি জাতিযা মহল্লকতরো’’তি.

এৰং ৰুত্তে মক্কটো চ হত্থী চ তিত্তিরপণ্ডিতং আহংসু ‘‘সম্ম, ত্ৰং অম্হেহি মহল্লকতরো, ইতো পট্ঠায মযং তৰ সক্কারগরুকারমাননৰন্দনপূজনানি চেৰ অভিৰাদনপচ্চুট্ঠানঅঞ্জলিকম্মসামীচিকম্মানি চ করিস্সাম, ওৰাদে চ তে ঠস্সাম, ত্ৰং পন ইতো পট্ঠায অম্হাকং ওৰাদানুসাসনিং দদেয্যাসী’’তি. ততো পট্ঠায তিত্তিরো তেসং ওৰাদং অদাসি, সীলেসু পতিট্ঠাপেসি, সযম্পি সীলানি সমাদিযি. তে তযোপি জনা পঞ্চসু সীলেসু পতিট্ঠায অঞ্ঞমঞ্ঞং সগারৰা সপ্পতিস্সা সভাগৰুত্তিনো হুত্ৰা জীৰিতপরিযোসানে দেৰলোকপরাযণা অহেসুং. তেসং তিণ্ণং সমাদানং তিত্তিরিযং ব্রহ্মচরিযং নাম অহোসি.

তে হি নাম, ভিক্খৰে, তিরচ্ছানগতা অঞ্ঞমঞ্ঞং সগারৰা সপ্পতিস্সা ৰিহরিংসু, তুম্হে এৰং স্ৰাখাতে ধম্মৰিনযে পব্বজিত্ৰা কস্মা অঞ্ঞমঞ্ঞং অগারৰা অপতিস্সা ৰিহরথ. অনুজানামি, ভিক্খৰে, ইতো পট্ঠায তুম্হাকং যথাৰুড্ঢং অভিৰাদনং পচ্চুট্ঠানং অঞ্জলিকম্মং সামীচিকম্মং, যথাৰুড্ঢং অগ্গাসনং অগ্গোদকং অগ্গপিণ্ডং, ন ইতো পট্ঠায চ নৰকতরেন ৰুড্ঢতরো সেনাসনেন পটিবাহিতব্বো, যো পটিবাহেয্য, আপত্তিদুক্কটস্সাতি এৰং সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা অভিসম্বুদ্ধো হুত্ৰা ইমং গাথমাহ –

৩৭. ‘‘যে ৰুড্ঢমপচাযন্তি, নরা ধম্মস্স কোৰিদা;

দিট্ঠেৰ ধম্মে পাসংসা, সম্পরাযে চ সুগ্গতী’’তি.

তত্থ যে ৰুড্ঢমপচাযন্তীতি জাতিৰুড্ঢো, ৰযোৰুড্ঢো, গুণৰুড্ঢোতি তযো ৰুড্ঢা. তেসু জাতিসম্পন্নো জাতিৰুড্ঢো নাম, ৰযে ঠিতো ৰযোৰুড্ঢো নাম, গুণসম্পন্নো গুণৰুড্ঢো নাম. তেসু গুণসম্পন্নো ৰযোৰুড্ঢো ইমস্মিং ঠানে ‘‘ৰুড্ঢো’’তি অধিপ্পেতো. অপচাযন্তীতি জেট্ঠাপচাযিককম্মেন পূজেন্তি. ধম্মস্স কোৰিদাতি জেট্ঠাপচাযনধম্মস্স কোৰিদা কুসলা. দিট্ঠেৰ ধম্মেতি ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে. পাসংসাতি পসংসারহা. সম্পরাযে চ সুগ্গতীতি সম্পরেতব্বে ইমং লোকং হিত্ৰা গন্তব্বে পরলোকেপি তেসং সুগতিযেৰ হোতীতি. অযং পনেত্থ পিণ্ডত্থো – ভিক্খৰে, খত্তিযা ৰা হোন্তু ব্রাহ্মণা ৰা ৰেস্সা ৰা সুদ্দা ৰা গহট্ঠা ৰা পব্বজিতা ৰা তিরচ্ছানগতা ৰা, যে কেচি সত্তা জেট্ঠাপচিতিকম্মে ছেকা কুসলা গুণসম্পন্নানং ৰযোৰুড্ঢানং অপচিতিং করোন্তি, তে ইমস্মিঞ্চ অত্তভাৰে জেট্ঠাপচিতিকারকাতি পসংসং ৰণ্ণনং থোমনং লভন্তি, কাযস্স চ ভেদা সগ্গে নিব্বত্তন্তীতি.

এৰং সত্থা জেট্ঠাপচিতিকম্মস্স গুণং কথেত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা হত্থিনাগো মোগ্গল্লানো অহোসি, মক্কটো সারিপুত্তো, তিত্তিরপণ্ডিতো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

তিত্তিরজাতকৰণ্ণনা সত্তমা.

[৩৮] ৮. বকজাতকৰণ্ণনা

নাচ্চন্তং নিকতিপ্পঞ্ঞোতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো চীৰরৰড্ঢকং ভিক্খু আরব্ভ কথেসি. একো কির জেতৰনৰাসিকো ভিক্খু যংকিঞ্চি চীৰরে কত্তব্বং ছেদনঘট্টনৰিচারণসিব্বনাদিকং কম্মং, তত্থ সুকুসলো. সো তায কুসলতায চীৰরং ৰড্ঢেতি, তস্মা ‘‘চীৰরৰড্ঢকো’’ ত্ৰেৰ পঞ্ঞাযিত্থ. কিং পনেস করোতীতি? জিণ্ণপিলোতিকাসু হত্থকম্মং দস্সেত্ৰা সুফস্সিকং মনাপং চীৰরং কত্ৰা রজনপরিযোসানে পিট্ঠোদকেন রজিত্ৰা সঙ্খেন ঘংসিত্ৰা উজ্জলং মনুঞ্ঞং কত্ৰা নিক্খিপতি. চীৰরকম্মং কাতুং অজানন্তা ভিক্খূ অহতে সাটকে গহেত্ৰা তস্স সন্তিকং আগন্ত্ৰা ‘‘মযং চীৰরং কাতুং ন জানাম, চীৰরং নো কত্ৰা দেথা’’তি ৰদন্তি. সো ‘‘চীৰরং আৰুসো করিযমানং চিরেন নিট্ঠাতি, মযা কতচীৰরমেৰ অত্থি, ইমে সাটকে ঠপেত্ৰা তং গণ্হিত্ৰা গচ্ছথা’’তি নীহরিত্ৰা দস্সেতি. তে তস্স ৰণ্ণসম্পত্তিমেৰ দিস্ৰা অন্তরং অজানন্তা ‘‘থির’’ন্তি সঞ্ঞায অহতসাটকে চীৰরৰড্ঢকস্স দত্ৰা তং গণ্হিত্ৰা গচ্ছন্তি. তং তেহি থোকং কিলিট্ঠকালে উণ্হোদকেন ধোৰিযমানং অত্তনো পকতিং দস্সেতি, তত্থ তত্থ জিণ্ণট্ঠানং পঞ্ঞাযতি, তে ৰিপ্পটিসারিনো হোন্তি. এৰং আগতাগতে পিলোতিকাহি ৰঞ্চেন্তো সো ভিক্খু সব্বত্থ পাকটো জাতো.

যথা চেস জেতৰনে, তথা অঞ্ঞতরস্মিং গামকেপি একো চীৰরৰড্ঢকো লোকং ৰঞ্চেতি. তস্স সম্ভত্তা ভিক্খূ ‘‘ভন্তে, জেতৰনে কির একো চীৰরৰড্ঢকো এৰং লোকং ৰঞ্চেতী’’তি আরোচেসুং. অথস্স এতদহোসি ‘‘হন্দাহং, তং নগরৰাসিকং ৰঞ্চেমী’’তি পিলোতিকচীৰরং অতিমনাপং কত্ৰা সুরত্তং রজিত্ৰা তং পারুপিত্ৰা জেতৰনং অগমাসি. ইতরো তং দিস্ৰাৰ লোভং উপ্পাদেত্ৰা ‘‘ভন্তে, ইমং চীৰরং তুম্হেহি কত’’ন্তি পুচ্ছি. ‘‘আমাৰুসো’’তি. ‘‘ভন্তে, ইমং চীৰরং ময্হং দেথ, তুম্হে অঞ্ঞং লভিস্সথা’’তি? ‘‘আৰুসো, মযং গামৰাসিকা দুল্লভপচ্চযা, ইমাহং তুয্হং দত্ৰা অত্তনা কিং পারুপিস্সামী’’তি? ‘‘ভন্তে, মম সন্তিকে অহতসাটকা অত্থি, তে গহেত্ৰা তুম্হাকং চীৰরং করোথা’’তি. ‘‘আৰুসো, মযা এত্থ হত্থকম্মং দস্সিতং, তযি পন এৰং ৰদন্তে কিং সক্কা কাতুং, গণ্হাহি ন’’ন্তি তস্স পিলোতিকচীৰরং দত্ৰা অহতসাটকে আদায তং ৰঞ্চেত্ৰা পক্কামি. জেতৰনৰাসিকোপি তং চীৰরং পারুপিত্ৰা কতিপাহচ্চযেন উণ্হোদকেন ধোৰন্তো জিণ্ণপিলোতিকভাৰং দিস্ৰা লজ্জিতো ‘‘গামৰাসিচীৰরৰড্ঢকেন কির জেতৰনৰাসিকো ৰঞ্চিতো’’তি তস্স ৰঞ্চিতভাৰো সঙ্ঘমজ্ঝে পাকটো জাতো.

অথেকদিৰসং ভিক্খূ ধম্মসভাযং তং কথং কথেন্তা নিসীদিংসু. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছি. তে তমত্থং আরোচেসুং. সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৰে, জেতৰনৰাসী চীৰরৰড্ঢকো ইদানেৰ অঞ্ঞে ৰঞ্চেতি, পুব্বেপি ৰঞ্চেসিযেৰ. ন গামৰাসিকেনাপি ইদানেৰ এস জেতৰনৰাসী চীৰরৰড্ঢকো ৰঞ্চিতো, পুব্বেপি ৰঞ্চিতোযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে একস্মিং অরঞ্ঞাযতনে বোধিসত্তো অঞ্ঞতরং পদুমসরং নিস্সায ঠিতে ৰরণরুক্খে রুক্খদেৰতা হুত্ৰা নিব্বত্তি. তদা অঞ্ঞতরস্মিং নাতিমহন্তে সরে নিদাঘসমযে উদকং মন্দং অহোসি, বহূ চেত্থ মচ্ছা হোন্তি. অথেকো বকো তে মচ্ছে দিস্ৰা ‘‘একেন উপাযেন ইমে মচ্ছে ৰঞ্চেত্ৰা খাদিস্সামী’’তি গন্ত্ৰা উদকপরিযন্তে চিন্তেন্তো নিসীদি. অথ নং মচ্ছা দিস্ৰা ‘‘কিং, অয্য, চিন্তেন্তো নিসিন্নোসী’’তি পুচ্ছিংসু. ‘‘তুম্হাকং চিন্তেন্তো নিসিন্নোম্হী’’তি. ‘‘কিং অম্হাকং চিন্তেসি, অয্যা’’তি? ‘‘‘ইমস্মিং সরে উদকং পরিত্তং, গোচরো মন্দো, নিদাঘো চ মহন্তো, ইদানিমে মচ্ছা কিং নাম করিস্সন্তী’তি তুম্হাকং চিন্তেন্তো নিসিন্নোম্হী’’তি. ‘‘অথ কিং করোম, অয্যা’’তি? ‘‘তুম্হে সচে ময্হং ৰচনং করেয্যাথ, অহং ৰো একেকং মুখতুণ্ডকেন গহেত্ৰা একং পঞ্চৰণ্ণপদুমসঞ্ছন্নং মহাসরং নেত্ৰা ৰিস্সজ্জেয্য’’ন্তি. ‘‘অয্য, পঠমকপ্পিকতো পট্ঠায মচ্ছানং চিন্তনকবকো নাম নত্থি, ত্ৰং অম্হেসু একেকং খাদিতুকামোসী’’তি. ‘‘নাহং তুম্হে ময্হং সদ্দহন্তে খাদিস্সামি’’. ‘‘সচে পন সরস্স অত্থিভাৰং ময্হং ন সদ্দহথ, একং মচ্ছং মযা সদ্ধিং সরং পস্সিতুং পেসেথা’’তি. মচ্ছা তস্স সদ্দহিত্ৰা ‘‘অযং জলেপি থলেপি সমত্থো’’তি একং কাল়মহামচ্ছং অদংসু ‘‘ইমং গহেত্ৰা গচ্ছথা’’তি. সো তং গহেত্ৰা নেত্ৰা সরে ৰিস্সজ্জেত্ৰা সব্বং সরং দস্সেত্ৰা পুন আনেত্ৰা তেসং মচ্ছানং সন্তিকে ৰিস্সজ্জেসি. সো তেসং মচ্ছানং সরস্স সম্পত্তিং ৰণ্ণেসি. তে তস্স কথং সুত্ৰা গন্তুকামা হুত্ৰা ‘‘সাধু, অয্য, অম্হে গণ্হিত্ৰা গচ্ছাহী’’তি আহংসু.

বকো পঠমং তং কাল়মহামচ্ছমেৰ গহেত্ৰা সরতীরং নেত্ৰা সরং দস্সেত্ৰা সরতীরে জাতে ৰরণরুক্খে নিলীযিত্ৰা তং ৰিটপন্তরে পক্খিপিত্ৰা তুণ্ডেন ৰিজ্ঝন্তো জীৰিতক্খযং পাপেত্ৰা মংসং খাদিত্ৰা কণ্টকে রুক্খমূলে পাতেত্ৰা পুন গন্ত্ৰা ‘‘ৰিস্সট্ঠো, মে সো মচ্ছো, অঞ্ঞো আগচ্ছতূ’’তি এতেনুপাযেন একেকং গহেত্ৰা সব্বে মচ্ছে খাদিত্ৰা পুন আগতো একং মচ্ছম্পি নাদ্দস. একো পনেত্থ কক্কটকো অৰসিট্ঠো. বকো তম্পি খাদিতুকামো হুত্ৰা ‘‘ভো, কক্কটক, মযা সব্বেতে মচ্ছা নেত্ৰা পদুমসঞ্ছন্নে মহাসরে ৰিস্সজ্জিতা, এহি তম্পি নেস্সামী’’তি. ‘‘মং গহেত্ৰা গচ্ছন্তো কথং গণ্হিস্সসী’’তি? ‘‘ডংসিত্ৰা গণ্হিস্সামী’’তি. ‘‘ত্ৰং এৰং গহেত্ৰা গচ্ছন্তো মং পাতেস্সসি, নাহং তযা সদ্ধিং গমিস্সামী’’তি. ‘‘মা ভাযি, অহং তং সুগ্গহিতং গহেত্ৰা গমিস্সামী’’তি. কক্কটকো চিন্তেসি ‘‘ইমস্স মচ্ছে নেত্ৰা সরে ৰিস্সজ্জনং নাম নত্থি. সচে পন মং সরে ৰিস্সজ্জেস্সতি, ইচ্চেতং কুসলং. নো চে ৰিস্সজ্জেস্সতি, গীৰমস্স ছিন্দিত্ৰা জীৰিতং হরিস্সামী’’তি.

অথ নং এৰমাহ ‘‘সম্ম বক, ন খো ত্ৰং সুগ্গহিতং গহেতুং সক্খিস্সসি, অম্হাকং পন গহণং সুগ্গহণং, সচাহং অল়েহি তৰ গীৰং গহেতুং লভিস্সামি, তৰ গীৰং সুগ্গহিতং কত্ৰা তযা সদ্ধিং গমিস্সামী’’তি. সো তং ‘‘ৰঞ্চেতুকামো এস ম’’ন্তি অজানন্তো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছি. কক্কটকো অত্তনো অল়েহি কম্মারসণ্ডাসেন ৰিয তস্স গীৰং সুগ্গহিতং কত্ৰা ‘‘ইদানি গচ্ছা’’তি আহ. সো তং নেত্ৰা সরং দস্সেত্ৰা ৰরণরুক্খাভিমুখো পাযাসি. কক্কটকো আহ ‘‘মাতুল, অযং সরো এত্তো, ত্ৰং পন ইতো কিং নেসী’’তি? বকো ‘‘ন তে মাতুলো অহং, ন ভগিনিপুত্তোসি ৰত মে ত্ৰ’’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘ত্ৰং ‘এস মং উক্খিপিত্ৰা ৰিচরন্তো ময্হং দাসো’তি সঞ্ঞং করোসি মঞ্ঞে, পস্সেতং ৰরণরুক্খস্স মূলে কণ্টকরাসিং, যথা মে তে সব্বে মচ্ছা খাদিতা, তম্পি তথেৰ খাদিস্সামী’’তি আহ. কক্কটকো ‘‘এতে মচ্ছা অত্তনো বালতায তযা খাদিতা, অহং পন তে মং খাদিতুং ন দস্সামি, তঞ্ঞেৰ পন ৰিনাসং পাপেস্সামি. ত্ৰঞ্হি বালতায মযা ৰঞ্চিতভাৰং ন জানাসি, মরন্তা উভোপি মরিস্সাম, অহং তে সীসং ছিন্দিত্ৰা ভূমিযং খিপিস্সামী’’তি ৰত্ৰা কম্মারসণ্ডাসেন ৰিয অল়েহি তস্স গীৰং নিপ্পীল়েসি. সো ৰিৰটেন মুখেন অক্খীহি অস্সুনা পগ্ঘরন্তেন মরণভযতজ্জিতো ‘‘সামি, অহং তং ন খাদিস্সামি, জীৰিতং মে দেহী’’তি আহ. ‘‘যদি এৰং ওতরিত্ৰা মং সরস্মিং ৰিস্সজ্জেহী’’তি. সো নিৰত্তিত্ৰা সরমেৰ ওতরিত্ৰা কক্কটকং সরপরিযন্তে পঙ্কপিট্ঠে ঠপেসি, কক্কটকো কত্তরিকায কুমুদনাল়ং কপ্পেন্তো ৰিয তস্স গীৰং কপ্পেত্ৰা উদকং পাৰিসি.

তং অচ্ছরিযং দিস্ৰা ৰরণরুক্খে অধিৰত্থা দেৰতা সাধুকারং দদমানা ৰনং উন্নাদযমানা মধুরস্সরেন ইমং গাথমাহ –

৩৮. ‘‘নাচ্চন্তং নিকতিপ্পঞ্ঞো, নিকত্যা সুখমেধতি;

আরাধেতি নিকতিপ্পঞ্ঞো, বকো কক্কটকামিৰা’’তি.

তত্থ নাচ্চন্তং নিকতিপ্পঞ্ঞো, নিকত্যা সুখমেধতীতি নিকতি ৰুচ্চতি ৰঞ্চনা, নিকতিপ্পঞ্ঞো ৰঞ্চনপঞ্ঞো পুগ্গলো তায নিকত্যা নিকতিযা ৰঞ্চনায ন অচ্চন্তং সুখমেধতি, নিচ্চকালে সুখস্মিংযেৰ পতিট্ঠাতুং ন সক্কোতি, একংসেন পন ৰিনাসং পাপুণাতিযেৰাতি অত্থো. আরাধেতীতি পটিলভতি. নিকতিপ্পঞ্ঞোতি কেরাটিকভাৰং সিক্খিতপঞ্ঞো পাপপুগ্গলো অত্তনা কতস্স পাপস্স ফলং আরাধেতি পটিলভতি ৰিন্দতীতি অত্থো. কথং? বকো কক্কটকামিৰ, যথা বকো কক্কটকা গীৰচ্ছেদং পাপুণাতি, এৰং পাপপুগ্গলো অত্তনা কতপাপতো দিট্ঠধম্মে ৰা সম্পরাযে ৰা ভযং আরাধেতি পটিলভতীতি ইমমত্থং পকাসেন্তো মহাসত্তো ৰনং উন্নাদেন্তো ধম্মং দেসেসি.

সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ গামৰাসিচীৰরৰড্ঢকেনেস ৰঞ্চিতো, অতীতেপি ৰঞ্চিতোযেৰা’’তি ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা সো বকো জেতৰনৰাসী চীৰরৰড্ঢকো অহোসি, কক্কটকো গামৰাসী চীৰরৰড্ঢকো, রুক্খদেৰতা পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

বকজাতকৰণ্ণনা অট্ঠমা.

[৩৯] ৯. নন্দজাতকৰণ্ণনা

মঞ্ঞে সোৰণ্ণযো রাসীতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো সারিপুত্তত্থেরস্স সদ্ধিৰিহারিকং আরব্ভ কথেসি. সো কির ভিক্খু সুব্বচো অহোসি ৰচনক্খমো, থেরস্স মহন্তেনুস্সাহেন উপকারং করোতি. অথেকং সমযং থেরো সত্থারং আপুচ্ছিত্ৰা চারিকং চরন্তো দক্খিণাগিরিজনপদং অগমাসি. সো ভিক্খু তত্থ গতকালে মানত্থদ্ধো হুত্ৰা থেরস্স ৰচনং ন করোতি ‘‘আৰুসো, ইদং নাম করোহী’’তি ৰুত্তে পন থেরস্স পটিপক্খো হোতি. থেরো তস্স আসযং ন জানাতি. সো তত্থ চারিকং চরিত্ৰা পুন জেতৰনং আগতো. সো ভিক্খু থেরস্স জেতৰনৰিহারং আগতকালতো পট্ঠায পুন তাদিসোৰ জাতো. থেরো তথাগতস্স আরোচেসি ‘‘ভন্তে, ময্হং একো সদ্ধিৰিহারিকো একস্মিং ঠানে সতেন কীতদাসো ৰিয হোতি, একস্মিং ঠানে মানত্থদ্ধো হুত্ৰা ‘ইদং নাম করোহী’তি ৰুত্তে পটিপক্খো হোতী’’তি. সত্থা ‘‘নাযং, সারিপুত্ত, ভিক্খু ইদানেৰ এৰংসীলো, পুব্বেপেস একং ঠানং গতো সতেন কীতদাসো ৰিয হোতি. একং ঠানং গতো পটিপক্খো পটিসত্তু হোতী’’তি ৰত্ৰা থেরেন যাচিতো অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো একস্মিং কুটুম্বিযকুলে পটিসন্ধিং গণ্হি. তস্সেকো সহাযকো কুটুম্বিকো সযং মহল্লকো, ভরিযা পনস্স তরুণী. সা তং নিস্সায পুত্তং পটিলভি. সো চিন্তেসি ‘‘অযং ইত্থী তরুণত্তা মমচ্চযেন কঞ্চিদেৰ পুরিসং গহেত্ৰা ইমং ধনং ৰিনাসেয্য, পুত্তস্স মে ন দদেয্য, যংনূনাহং ইমং ধনং পথৰিগতং করেয্য’’ন্তি ঘরে নন্দং নাম দাসং গহেত্ৰা অরঞ্ঞং গন্ত্ৰা একস্মিং ঠানে তং ধনং নিদহিত্ৰা তস্স আচিক্খিত্ৰা ‘‘তাত, নন্দ, ইমং ধনং মমচ্চযেন ময্হং পুত্তস্স আচিক্খেয্যাসি, মা চ নং পরিচ্চজসী’’তি ওৰদিত্ৰা কালমকাসি.

পুত্তোপিস্স অনুক্কমেন ৰযপ্পত্তো জাতো. অথ নং মাতা আহ – ‘‘তাত, তৰ পিতা নন্দং দাসং গহেত্ৰা ধনং নিধেসি, তং আহরাপেত্ৰা কুটুম্বং সণ্ঠপেহী’’তি. সো একদিৰসং নন্দং আহ – ‘‘মাতুল, অত্থি কিঞ্চি ময্হং পিতরা ধনং নিদহিত’’ন্তি. ‘‘আম, সামী’’তি. ‘‘কুহিং তং নিদহিত’’ন্তি. ‘‘অরঞ্ঞে, সামী’’তি. ‘‘তেন হি গচ্ছামা’’তি কুদ্দালপিটকং আদায নিধিট্ঠানং গন্ত্ৰা ‘‘কহং মাতুল, ধন’’ন্তি আহ. নন্দো আরুয্হ ধনমত্থকে ঠত্ৰা ধনং নিস্সায মানং উপ্পাদেত্ৰা ‘‘অরে দাসিপুত্ত চেটক, কুতো তে ইমস্মিং ঠানে ধন’’ন্তি কুমারং অক্কোসতি. কুমারো তস্স ফরুসৰচনং সুত্ৰা অসুণন্তো ৰিয ‘‘তেন হি গচ্ছামা’’তি তং গহেত্ৰা পটিনিৰত্তিত্ৰা পুন দ্ৰে তযো দিৰসে অতিক্কমিত্ৰা অগমাসি, নন্দো তথেৰ অক্কোসতি. কুমারো তেন সদ্ধিং ফরুসৰচনং অৰত্ৰাৰ নিৰত্তিত্ৰা ‘‘অযং দাসো ইতো পট্ঠায ‘ধনং আচিক্খিস্সামী’তি গচ্ছতি, গন্ত্ৰা পন মং অক্কোসতি, তত্থ কারণং ন জানামি, অত্থি খো পন মে পিতু সহাযো কুটুম্বিকো, তং পটিপুচ্ছিত্ৰা জানিস্সামী’’তি বোধিসত্তস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা সব্বং তং পৰত্তিং আরোচেত্ৰা ‘‘কিং নু খো, তাত, কারণ’’ন্তি পুচ্ছি.

বোধিসত্তো ‘‘যস্মিং তে, তাত, ঠানে ঠিতো নন্দো অক্কোসতি, তত্থেৰ তে পিতু সন্তকং ধনং, তস্মা যদা তে নন্দো অক্কোসতি, তদা নং ‘এহি রে দাস, কিং অক্কোসসী’তি আকড্ঢিত্ৰা তং ঠানং ভিন্দিত্ৰা কুলসন্তকং ধনং নীহরিত্ৰা দাসং উক্খিপাপেত্ৰা ধনং আহরা’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –

৩৯. ‘‘মঞ্ঞে সোৰণ্ণযো রাসি, সোৰণ্ণমালা চ নন্দকো;

যত্থ দাসো আমজাতো, ঠিতো থুল্লানি গজ্জতী’’তি.

তত্থ মঞ্ঞেতি এৰং অহং জানামি. সোৰণ্ণযোতি সুন্দরো ৰণ্ণো এতেসন্তি সোৰণ্ণানি. কানি তানি? রজতমণিকঞ্চনপৰাল়াদীনি রতনানি. ইমস্মিঞ্হি ঠানে সব্বানেতানি ‘‘সুৰণ্ণানী’’তি অধিপ্পেতানি, তেসং রাসি সোৰণ্ণযো রাসি. সোৰণ্ণমালা চাতি তুয্হং পিতুসন্তকা সুৰণ্ণমালা চ এত্থেৰাতি মঞ্ঞামি. নন্দকো যত্থ দাসোতি যস্মিং ঠানে ঠিতো নন্দকো দাসো. আমজাতোতি ‘‘আম, অহং ৰো দাসী’’তি এৰং দাসব্যং উপগতায আমদাসিসঙ্খাতায দাসিযা পুত্তো. ঠিতো থুল্লানি গজ্জতীতি ‘‘সো যস্মিং ঠানে ঠিতো থুল্লানি ফরুসৰচনানি ৰদতি, তত্থেৰ তে কুলসন্তকং ধনং, এৰং অহং তং মঞ্ঞামী’’তি বোধিসত্তো কুমারস্স ধনগ্গহণূপাযং আচিক্খি.

কুমারো বোধিসত্তং ৰন্দিত্ৰা ঘরং গন্ত্ৰা নন্দং আদায নিধিট্ঠানং গন্ত্ৰা যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জিত্ৰা তং ধনং আহরিত্ৰা কুটুম্বং সণ্ঠপেত্ৰা বোধিসত্তস্স ওৰাদে ঠিতো দানাদীনি পুঞ্ঞানি কত্ৰা জীৰিতপরিযোসানে যথাকম্মং গতো.

সত্থা ‘‘পুব্বেপেস এৰংসীলোযেৰা’’তি ৰত্ৰা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা নন্দো সারিপুত্তস্স সদ্ধিৰিহারিকো অহোসি, পণ্ডিতকুটুম্বিকো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

নন্দজাতকৰণ্ণনা নৰমা.

[৪০] ১০. খদিরঙ্গারজাতকৰণ্ণনা

কামং পতামি নিরযন্তি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো অনাথপিণ্ডিকং আরব্ভ কথেসি. অনাথপিণ্ডিকো হি ৰিহারমেৰ আরব্ভ চতুপঞ্ঞাসকোটিধনং বুদ্ধসাসনে পরিচ্চজিত্ৰা ৰিকিরিত্ৰা ঠপেত্ৰা তীণি রতনানি অঞ্ঞত্থ রতনসঞ্ঞমেৰ অনুপ্পাদেত্ৰা সত্থরি জেতৰনে ৰিহরন্তে দেৰসিকং তীণি মহাউপট্ঠানানি গচ্ছতি. পাতোৰ একৰারং গচ্ছতি, কতপাতরাসো একৰারং, সাযন্হে একৰারং. অঞ্ঞানিপি অন্তরন্তরুপট্ঠানানি হোন্তিযেৰ. গচ্ছন্তো চ ‘‘কিং নু খো আদায আগতোতি সামণেরা ৰা দহরা ৰা হত্থম্পি মে ওলোকেয্যু’’ন্তি তুচ্ছহত্থো নাম ন গতপুব্বো. পাতোৰ গচ্ছন্তো যাগুং গাহাপেত্ৰা গচ্ছতি, কতপাতরাসো সপ্পিনৰনীতমধুফাণিতাদীনিপি, সাযন্হসমযে গন্ধমালাৰত্থাদিহত্থোতি. এৰং দিৰসে দিৰসে পরিচ্চজন্তস্স পনস্স পরিচ্চাগে পমাণং নত্থি.

বহূ ৰোহারূপজীৰিনোপিস্স হত্থতো পণ্ণে আরোপেত্ৰা অট্ঠারসকোটিসঙ্খ্যং ধনং ইণং গণ্হিংসু, তে মহাসেট্ঠি ন আহরাপেতি. অঞ্ঞা পনস্স কুলসন্তকা অট্ঠারস কোটিযো নদীতীরে নিদহিত্ৰা ঠপিতা অচিরৰতোদকেন নদীকূলে ভিন্নে মহাসমুদ্দং পৰিট্ঠা, তা যথাপিহিতলঞ্ছি তাৰ লোহচাটিযো অণ্ডৰকুচ্ছিযং পৰট্টন্তা ৰিচরন্তি. গেহে পনস্স পঞ্চন্নং ভিক্খুসতানং নিচ্চভত্তং নিবদ্ধমেৰ হোতি. সেট্ঠিনো হি গেহং ভিক্খুসঙ্ঘস্স চতুমহাপথে খতপোক্খরণিসদিসং, সব্বভিক্খূনং মাতাপিতুট্ঠানে ঠিতং. তেনস্স ঘরং সম্মাসম্বুদ্ধোপি গচ্ছতি, অসীতিমহাথেরাপি গচ্ছন্তিযেৰ. সেসভিক্খূনং পন গচ্ছন্তানঞ্চ আগচ্ছন্তানঞ্চ পমাণং নত্থি. তং পন ঘরং সত্তভূমকং সত্তদ্ৰারকোট্ঠকপটিমণ্ডিতং, তস্স চতুত্থে দ্ৰারকোট্ঠকে একা মিচ্ছাদিট্ঠিকা দেৰতা ৰসতি, সা সম্মাসম্বুদ্ধে গেহং পৰিসন্তে অত্তনো ৰিমানে ঠাতুং ন সক্কোতি, দারকে গহেত্ৰা ওতরিত্ৰা ভূমিযং তিট্ঠতি. অসীতিমহাথেরেসুপি অৰসেসত্থেরেসুপি পৰিসন্তেসু চ নিক্খমন্তেসু চ তথেৰ করোতি. সা চিন্তেসি ‘‘সমণে গোতমে চ সাৰকেসু চস্স ইমং গেহং পৰিসন্তেসু ময্হং সুখং নাম নত্থি, নিচ্চকালং ওতরিত্ৰা ওতরিত্ৰা ভূমিযং ঠাতুং ন সক্খিস্সামি. যথা ইমে এতং ঘরং ন পৰিসন্তি, তথা মযা কাতুং ৰট্টতী’’তি. অথেকদিৰসং সযনূপগতস্সেৰ মহাকম্মন্তিকস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা ওভাসং ফরিত্ৰা অট্ঠাসি. ‘‘কো এত্থা’’তি চ ৰুত্তে ‘‘অহং চতুত্থদ্ৰারকোট্ঠকে নিব্বত্তদেৰতা’’তি আহ. ‘‘কস্মা আগতাসী’’তি? ‘‘কিং তুম্হে সেট্ঠিস্স কিরিযং ন পস্সথ, অত্তনো পচ্ছিমকালং অনোলোকেত্ৰা ধনং নীহরিত্ৰা সমণং গোতমংযেৰ পূজেতি, নেৰ ৰণিজ্জং পযোজেতি, ন কম্মন্তে পট্ঠপেতি, তুম্হে সেট্ঠিং তথা ওৰদথ, যথা অত্তনো কম্মন্তং করোতি. যথা চ সমণো গোতমো সসাৰকো ইমং ঘরং ন পৰিসতি, তথা করোথা’’তি. অথ নং সো আহ ‘‘বালদেৰতে, সেট্ঠি ধনং ৰিস্সজ্জেন্তো নিয্যানিকে বুদ্ধসাসনে ৰিস্সজ্জেতি, সো সচে মং চূল়াযং গহেত্ৰা ৰিক্কিণিস্সতি, নেৰাহং কিঞ্চি কথেস্সামি, গচ্ছ ত্ৰং’’ন্তি. সা পুনেকদিৰসং সেট্ঠিনো জেট্ঠপুত্তং উপসঙ্কমিত্ৰা তথেৰ ওৰদি, সোপি তং পুরিমনযেনেৰ তজ্জেসি. সেট্ঠিনা পন সদ্ধিং কথেতুংযেৰ ন সক্কোতি.

সেট্ঠিনোপি নিরন্তরং দানং দেন্তস্স ৰোহারে অকরোন্তস্স আযে মন্দীভূতে ধনং পরিক্খযং অগমাসি. অথস্স অনুক্কমেন দালিদ্দিযপ্পত্তস্স পরিভোগসাটকসযনভোজনানিপি পুরাণসদিসানি ন ভৰিংসু. এৰংভূতোপি ভিক্খুসঙ্ঘস্স দানং দেতি, পণীতং পন কত্ৰা দাতুং ন সক্কোতি. অথ নং একদিৰসং ৰন্দিত্ৰা নিসিন্নং সত্থা ‘‘দীযতি পন তে, গহপতি, কুলে দান’’ন্তি পুচ্ছি. সো ‘‘দীযতি, ভন্তে, তঞ্চ খো কণাজকং বিলঙ্গদুতিয’’ন্তি আহ. অথ নং সত্থা ‘‘গহপতি, ‘লূখং দানং দেমী’তি মা চিত্তং সঙ্কোচযিত্থ. চিত্তস্মিঞ্হি পণীতে বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধসাৰকানং দিন্নদানং লূখং নাম ন হোতি. কস্মা? ৰিপাকমহন্তত্তা’’তি আহ. চিত্তঞ্হি পণীতং কাতুং সক্কোন্তস্স দানং লূখং নাম নত্থীতি চেতং এৰং ৰেদিতব্বং –

‘‘নত্থি চিত্তে পসন্নম্হি, অপ্পকা নাম দক্খিণা;

তথাগতে ৰা সম্বুদ্ধে, অথ ৰা তস্স সাৰকে. (ৰি. ৰ. ৮০৪);

‘‘ন কিরত্থি অনোমদস্সিসু, পারিচরিযা বুদ্ধেসু অপ্পকা;

সুক্খায অলোণিকায চ, পস্স ফলং কুম্মাসপিণ্ডিযা’’তি.

অপরম্পি নং আহ ‘‘গহপতি, ত্ৰং তাৰ লূখং দানং দদমানো অট্ঠন্নং অরিযপুগ্গলানং দেসি, অহং ৰেলামকালে সকলজম্বুদীপং উন্নঙ্গলং কত্ৰা সত্ত রতনানি দদমানো পঞ্চ মহানদিযো একোঘপুণ্ণং কত্ৰা ৰিয চ মহাদানং পৰত্তযমানো তিসরণগতং ৰা পঞ্চসীলরক্খনকং ৰা কঞ্চি নালত্থং, দক্খিণেয্যপুগ্গলা নাম এৰং দুল্লভা. তস্মা ‘লূখং মে দান’ন্তি মা চিত্তং সঙ্কোচযিত্থা’’তি এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা ৰেলামসুত্তং (অ. নি. ৯.২০) কথেসি.

অথ খো সা দেৰতা ইস্সরকালে সেট্ঠিনা সদ্ধিং কথেতুম্পি অসক্কোন্তী ‘‘ইদানাযং দুগ্গতত্তা মম ৰচনং গণ্হিস্সতী’’তি মঞ্ঞমানা অড্ঢরত্তসমযে সিরিগব্ভং পৰিসিত্ৰা ওভাসং ফরিত্ৰা আকাসে অট্ঠাসি. সেট্ঠি তং দিস্ৰা ‘‘কো এসো’’তি আহ. ‘‘অহং মহাসেট্ঠি চতুত্থদ্ৰারকোট্ঠকে অধিৰত্থা, দেৰতা’’তি. ‘‘কিমত্থমাগতাসী’’তি? ‘‘তুয্হং ওৰাদং কথেতুকামা হুত্ৰা আগচ্ছামী’’তি. ‘‘তেন হি কথেহী’’তি. মহাসেট্ঠি ত্ৰং পচ্ছিমকালং ন চিন্তেসি, পুত্তধীতরো ন ওলোকেসি, সমণস্স তে গোতমস্স সাসনে বহুং ধনং ৰিপ্পকিণ্ণং, সো ত্ৰং অতিৰেলং ধনৰিস্সজ্জনেন ৰা ৰণিজ্জাদিকম্মানং অকরণেন ৰা সমণং গোতমং নিস্সায দুগ্গতো জাতো, এৰংভূতোপি সমণং গোতমং ন মুঞ্চসি, অজ্জপি তে সমণা ঘরং পৰিসন্তিযেৰ. যং তাৰ তেহি নীতং, তং ন সক্কা পচ্চাহরাপেতুং, গহিতং গহিতমেৰ হোতু, ইতো পট্ঠায পন সযঞ্চ সমণস্স গোতমস্স সন্তিকং মা গমিত্থ, সাৰকানঞ্চস্স ইমং ঘরং পৰিসিতুং মা অদাসি, সমণং গোতমং নিৰত্তিত্ৰাপি অনোলোকেন্তো অত্তনো ৰোহারে চ ৰণিজ্জঞ্চ কত্ৰা কুটুম্বং সণ্ঠপেহী’’তি. অথ নং সো এৰমাহ ‘‘অযং তযা ময্হং দাতব্বওৰাদো’’তি. ‘‘আম, অয্যা’’তি. তাদিসানং দেৰতানং সতেনপি সহস্সেনপি সতসহস্সেনপি অকম্পনীযো অহং দসবলেন কতো. মম হি সদ্ধা সিনেরু ৰিয অচলা সুপ্পতিট্ঠিতা, মযা নিয্যানিকে রতনসাসনে ধনং ৰিস্সজ্জিতং, অযুত্তং তে কথিতং, বুদ্ধসাসনে পহারো দিন্নো, এৰরূপায অনাচারায দুস্সীলায কাল়কণ্ণিযা সদ্ধিং তযা মম একগেহে ৰসনকিচ্চং নত্থি, সীঘং মম গেহা নিক্খমিত্ৰা অঞ্ঞত্থ গচ্ছাতি.

সা সোতাপন্নস্স অরিযসাৰকস্স ৰচনং সুত্ৰা ঠাতুং অসক্কোন্তী অত্তনো ৰসনট্ঠানং গন্ত্ৰা দারকে হত্থেন গহেত্ৰা নিক্খমি. নিক্খমিত্ৰা চ পন অঞ্ঞত্থ ৰসনট্ঠানং অলভমানা ‘‘সেট্ঠিং খমাপেত্ৰা তত্থেৰ ৰসিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা নগরপরিগ্গাহকদেৰপুত্তস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা তং ৰন্দিত্ৰা অট্ঠাসি. ‘‘কেনট্ঠেন আগতাসী’’তি চ ৰুত্তে ‘‘অহং সামি, অত্তনো বালতায অনুপধারেত্ৰা অনাথপিণ্ডিকেন সেট্ঠিনা সদ্ধিং কথেসিং, সো মং কুজ্ঝিত্ৰা ৰসনট্ঠানা নিক্কড্ঢি, মং সেট্ঠিস্স সন্তিকং নেত্ৰা খমাপেত্ৰা ৰসনট্ঠানং মে দেথা’’তি. ‘‘কিং পন তযা সেট্ঠি ৰুত্তো’’তি ‘‘ইতো পট্ঠায বুদ্ধুপট্ঠানং সঙ্ঘুপট্ঠানং মা করি, সমণস্স গোতমস্স ঘরপ্পৰেসনং মা অদাসী’’তি ‘‘এৰং মে ৰুত্তো, সামী’’তি. অযুত্তং তযা ৰুত্তং, সাসনে পহারো দিন্নো, ‘‘অহং তং আদায সেট্ঠিনো সন্তিকং গন্তুং ন উস্সহামী’’তি. সা তস্স সন্তিকা সঙ্গহং অলভিত্ৰা চতুন্নং মহারাজানং সন্তিকং অগমাসি.

তেহিপি তথেৰ পটিক্খিত্তা সক্কং দেৰরাজং উপসঙ্কমিত্ৰা তং পৰত্তিং আচিক্খিত্ৰা ‘‘অহং, দেৰ, ৰসনট্ঠানং অলভমানা দারকে হত্থেন গহেত্ৰা অনাথা ৰিচরামি, তুম্হাকং সিরিযা ময্হং ৰসনট্ঠানং দাপেথা’’তি সুট্ঠুতরং যাচি. সোপি নং আহ ‘‘তযা অযুত্তং কতং, জিনসাসনে পহারো দিন্নো, অহম্পি তং নিস্সায সেট্ঠিনা সদ্ধিং কথেতুং ন সক্কোমি, একং পন তে সেট্ঠিস্স খমনূপাযং কথেস্সামী’’তি. ‘‘সাধু, দেৰ, কথেহী’’তি. মহাসেট্ঠিস্স হত্থতো মনুস্সেহি পণ্ণে আরোপেত্ৰা অট্ঠারসকোটিসঙ্খ্যং ধনং গহিতং অত্থি, ত্ৰং তস্স আযুত্তকৰেসং গহেত্ৰা কঞ্চি অজানাপেত্ৰা তানি পণ্ণানি আদায কতিপযেহি যক্খতরুণেহি পরিৰারিতা একেন হত্থেন পণ্ণং, একেন লেখনিং গহেত্ৰা তেসং গেহং গন্ত্ৰা গেহমজ্ঝে ঠিতা অত্তনো যক্খানুভাৰেন তে উত্তাসেত্ৰা ‘‘ইদং তুম্হাকং ইণপণ্ণং, অম্হাকং সেট্ঠি অত্তনো ইস্সরকালে তুম্হে ন কিঞ্চি আহ, ইদানি দুগ্গতো জাতো, তুম্হেহি গহিতকহাপণানি দেথা’’তি অত্তনো যক্খানুভাৰং দস্সেত্ৰা সব্বাপি তা অট্ঠারস হিরঞ্ঞকোটিযো সাধেত্ৰা সেট্ঠিস্স তুচ্ছকোট্ঠকে পূরেত্ৰা অঞ্ঞং অচিরৰতিনদীতীরে নিদহিতং ধনং নদীকূলে ভিন্নে সমুদ্দং পৰিট্ঠং অত্থি, তম্পি অত্তনো আনুভাৰেন আহরিত্ৰা তুচ্ছকোট্ঠকে পূরেত্ৰা, অঞ্ঞম্পি অসুকট্ঠানে নাম অস্সামিকং অট্ঠারসকোটিমত্তমেৰ ধনং অত্থি, তম্পি আহরিত্ৰা তুচ্ছকোট্ঠকে পূরেহি, ইমাহি চতুপঞ্ঞাসকোটীহি ইমং তুচ্ছকোট্ঠকপূরকং দণ্ডকম্মং কত্ৰা মহাসেট্ঠিং খমাপেহীতি.

সা ‘‘সাধু, দেৰা’’তি তস্স ৰচনং সম্পটিচ্ছিত্ৰা ৰুত্তনযেনেৰ সব্বং ধনং আহরিত্ৰা কোট্ঠকে পূরেত্ৰা অড্ঢরত্তসমযে সেট্ঠিস্স সিরিগব্ভং পৰিসিত্ৰা ওভাসং ফরিত্ৰা আকাসে অট্ঠাসি. ‘‘কো এসো’’তি ৰুত্তে ‘‘অহং তে মহাসেট্ঠি চতুত্থদ্ৰারকোট্ঠকে অধিৰত্থা অন্ধবালদেৰতা, মযা মহামোহমূল়্হায বুদ্ধগুণে অজানিত্ৰা পুরিমেসু দিৰসেসু তুম্হেহি সদ্ধিং কিঞ্চি কথিতং অত্থি, তং মে দোসং খমথ. সক্কস্স হি মে দেৰরাজস্স ৰচনেন তুম্হাকং ইণং সোধেত্ৰা অট্ঠারস কোটিযো, সমুদ্দং গতা অট্ঠারস কোটিযো, তস্মিং তস্মিং ঠানে অস্সামিকধনস্স অট্ঠারস কোটিযোতি চতুপণ্ণাস কোটিযো আহরিত্ৰা তুচ্ছকোট্ঠকপূরণেন দণ্ডকম্মং কতং, জেতৰনৰিহারং আরব্ভ পরিক্খযং গতধনং সব্বং সম্পিণ্ডিতং, ৰসনট্ঠানং অলভমানা কিলমামি, মযা অঞ্ঞাণতায কথিতং মনসি অকত্ৰা খমথ মহাসেট্ঠী’’তি আহ.

অনাথপিণ্ডিকো তস্সা ৰচনং সুত্ৰা চিন্তেসি ‘‘অযং দেৰতা ‘দণ্ডকম্মঞ্চ মে কত’ন্তি ৰদতি, অত্তনো চ দোসং পটিজানাতি, সত্থা ইমং ৰিনেত্ৰা অত্তনো গুণে জানাপেস্সতি, সম্মাসম্বুদ্ধস্স নং দস্সেস্সামী’’তি. অথ নং আহ ‘‘অম্ম, দেৰতে, সচেসি মং খমাপেতুকামা, সত্থু সন্তিকে মং খমাপেহী’’তি. সাধু এৰং করিস্সামি, ‘‘সত্থু পন মং সন্তিকং গহেত্ৰা গচ্ছাহী’’তি. সো ‘‘সাধূ’’তি ৰত্ৰা ৰিভাতায রত্তিযা পাতোৰ তং গহেত্ৰা সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা তায কতকম্মং সব্বং তথাগতস্স আরোচেসি. সত্থা তস্স ৰচনং সুত্ৰা ‘‘ইধ, গহপতি, পাপপুগ্গলোপি যাৰ পাপং ন পচ্চতি, তাৰ ভদ্রানি পস্সতি. যদা পনস্স পাপং পচ্চতি, তদা পাপমেৰ পস্সতি. ভদ্রপুগ্গলোপি যাৰ ভদ্রং ন পচ্চতি, তাৰ পাপানি পস্সতি. যদা পনস্স ভদ্রং পচ্চতি, তদা ভদ্রমেৰ পস্সতী’’তি ৰত্ৰা ইমা ধম্মপদে দ্ৰে গাথা অভাসি –

‘‘পাপোপি পস্সতী ভদ্রং, যাৰ পাপং ন পচ্চতি;

যদা চ পচ্চতী পাপং, অথ পাপো পাপানি পস্সতি.

‘‘ভদ্রোপি পস্সতী পাপং, যাৰ ভদ্রং ন পচ্চতি;

যদা চ পচ্চতী ভদ্রং, অথ ভদ্রো ভদ্রানি পস্সতী’’তি. (ধ. প. ১১৯-১২০);

ইমাসঞ্চ পন গাথানং পরিযোসানে সা দেৰতা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসি. সা চক্কঙ্কিতেসু সত্থু পাদেসু নিপতিত্ৰা ‘‘মযা, ভন্তে, রাগরত্তায দোসপদুট্ঠায মোহমূল়্হায অৰিজ্জন্ধায তুম্হাকং গুণে অজানন্তিযা পাপকং ৰচনং ৰুত্তং, তং মে খমথা’’তি সত্থারং খমাপেত্ৰা মহাসেট্ঠিম্পি খমাপেসি.

তস্মিং সমযে অনাথপিণ্ডিকো সত্থু পুরতো অত্তনো গুণং কথেসি ‘‘ভন্তে, অযং দেৰতা ‘বুদ্ধুপট্ঠানাদীনি মা করোহী’তি ৰারযমানাপি মং ৰারেতুং নাসক্খি, ‘দানং ন দাতব্ব’ন্তি ইমায ৰারিযমানোপহং দানং অদাসিমেৰ, নূন এস, ভন্তে, ময্হং গুণো’’তি. সত্থা ‘‘ত্ৰং খোসি গহপতি সোতাপন্নো অরিযসাৰকো অচলসদ্ধো ৰিসুদ্ধদস্সনো, তুয্হং ইমায অপ্পেসক্খদেৰতায ৰারেন্তিযা অৰারিতভাৰো ন অচ্ছরিযো. যং পন পুব্বে পণ্ডিতা অনুপ্পন্নে বুদ্ধে অপরিপক্কঞাণে ঠিতা কামাৰচরিস্সরেন মারেন আকাসে ঠত্ৰা ‘সচে দানং দস্সসি, ইমস্মিং নিরযে পচ্চিস্সসী’তি অসীতিহত্থগম্ভীরং অঙ্গারকাসুং দস্সেত্ৰা ‘মা দানং অদাসী’তি ৰারিতাপি পদুমকণ্ণিকামজ্ঝে ঠত্ৰা দানং অদংসু, ইদং অচ্ছরিয’’ন্তি ৰত্ৰা অনাথপিণ্ডিকেন যাচিতো অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো বারাণসিসেট্ঠিস্স কুলে নিব্বত্তিত্ৰা নানপ্পকারেহি সুখূপকরণেহি দেৰকুমারো ৰিয সংৰড্ঢিযমানো অনুক্কমেন ৰিঞ্ঞুতং পত্ৰা সোল়সৰস্সকালেযেৰ সব্বসিপ্পেসু নিপ্ফত্তিং পত্তো. সো পিতু অচ্চযেন সেট্ঠিট্ঠানে ঠত্ৰা চতূসু নগরদ্ৰারেসু চতস্সো দানসালাযো, মজ্ঝে নগরস্স একং, অত্তনো নিৰেসনদ্ৰারে একন্তি ছ দানসালাযো কারেত্ৰা মহাদানং দেতি, সীলং রক্খতি, উপোসথকম্মং করোতি.

অথেকদিৰসং পাতরাসৰেলায বোধিসত্তস্স নানগ্গরসে মনুঞ্ঞভোজনে উপনীযমানে একো পচ্চেকবুদ্ধো সত্তাহচ্চযেন নিরোধা ৰুট্ঠায ভিক্খাচারৰেলং সল্লক্খেত্ৰা ‘‘অজ্জ মযা বারাণসিসেট্ঠিস্স গেহদ্ৰারং গন্তুং ৰট্টতী’’তি নাগলতাদন্তকট্ঠং খাদিত্ৰা অনোতত্তদহে মুখধোৰনং কত্ৰা মনোসিলাতলে ঠিতো নিৰাসেত্ৰা ৰিজ্জুলতাসদিসং কাযবন্ধনং বন্ধিত্ৰা চীৰরং পারুপিত্ৰা ইদ্ধিমযমত্তিকাপত্তং আদায আকাসেনাগন্ত্ৰা বোধিসত্তস্স ভত্তে উপনীতমত্তে গেহদ্ৰারে অট্ঠাসি. বোধিসত্তো তং দিস্ৰাৰ আসনা ৰুট্ঠায নিপচ্চকারং দস্সেত্ৰা পরিকম্মকারকং ওলোকেসি. ‘‘কিং করোমি, সামী’’তি চ ৰুত্তে ‘‘অয্যস্স পত্তং আহরথা’’তি আহ. তঙ্খণঞ্ঞেৰ মারো পাপিমা ৰিকম্পমানো উট্ঠায ‘‘অযং পচ্চেকবুদ্ধো ইতো সত্তমে দিৰসে আহারং লভি, অজ্জ অলভমানো ৰিনস্সিস্সতি, ইমঞ্চ ৰিনাসেস্সামি, সেট্ঠিনো চ দানন্তরাযং করিস্সামী’’তি তঙ্খণঞ্ঞেৰ আগন্ত্ৰা অন্তরৰত্থুম্হি অসীতিহত্থমত্তং অঙ্গারকাসুং নিম্মিনি. সা খদিরঙ্গারপুণ্ণা সম্পজ্জলিতা সজোতিভূতা অৰীচিমহানিরযো ৰিয খাযিত্থ. তং পন মাপেত্ৰা সযং আকাসে অট্ঠাসি. পত্তাহরণত্থায গচ্ছমানো পুরিসো তং দিস্ৰা মহাভযপ্পত্তো নিৰত্তি. বোধিসত্তো ‘‘কিং, তাত, নিৰত্তোসী’’তি পুচ্ছি. অযং সামি অন্তরৰত্থুম্হি মহতী অঙ্গারকাসু সম্পজ্জলিতা সজোতিভূতাতি. অথঞ্ঞো অথঞ্ঞোতি এৰং আগতাগতা সব্বেপি ভযপ্পত্তা ৰেগেন পলাযিংসু.

বোধিসত্তো চিন্তেসি ‘‘অজ্জ ময্হং দানন্তরাযং কাতুকামো ৰসৰত্তী মারো উয্যুত্তো ভৰিস্সতি, ন খো পন জানাতি মারসতেন মারসহস্সেনপি ময্হং অকম্পিযভাৰং, অজ্জ দানি ময্হং ৰা মারস্স ৰা বলমহন্ততং, আনুভাৰমহন্ততং জানিস্সামী’’তি তং যথাসজ্জিতমেৰ ভত্তপাতিং সযং আদায গেহা নিক্খম্ম অঙ্গারকাসুতটে ঠত্ৰা আকাসং উল্লোকেত্ৰা মারং দিস্ৰা ‘‘কোসি ত্ৰ’’ন্তি আহ. ‘‘অহং, মারো’’তি. ‘‘অযং অঙ্গারকাসু তযা নিম্মিতা’’তি? ‘‘আম, মযা’’তি. ‘‘কিমত্থাযা’’তি. ‘‘তৰ দানস্স অন্তরাযকরণত্থায চ পচ্চেকবুদ্ধস্স চ জীৰিতনাসনত্থাযা’’তি. বোধিসত্তো ‘‘নেৰ তে অহং অত্তনো দানস্স অন্তরাযং, ন পচ্চেকবুদ্ধস্স জীৰিতন্তরাযং কাতুং দস্সামি, অজ্জ দানি ময্হং ৰা তুয্হং ৰা বলমহন্ততং, আনুভাৰমহন্ততং জানিস্সামী’’তি অঙ্গারকাসুতটে ঠত্ৰা ‘‘ভন্তে, পচ্চেকবুদ্ধ অহং ইমিস্সা অঙ্গারকাসুযা অধোসীসো পতমানোপি ন নিৰত্তিস্সামি, কেৰলং তুম্হে মযা দিন্নং ভোজনং পটিগ্গণ্হথা’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –

৪০. ‘‘কামং পতামি নিরযং, উদ্ধংপাদো অৰংসিরো;

নানরিযং করিস্সামি, হন্দ পিণ্ডং পটিগ্গহা’’তি.

তত্থাযং পিণ্ডত্থো – ভন্তে, পচ্চেকৰরবুদ্ধ সচেপহং তুম্হাকং পিণ্ডপাতং দেন্তো একংসেনেৰ ইমং নিরযং উদ্ধংপাদো অৰংসিরো হুত্ৰা পতামি, তথাপি যদিদং অদানঞ্চ অসীলঞ্চ অরিযেহি অকত্তব্বত্তা অনরিযেহি চ কত্তব্বত্তা ‘‘অনরিয’’ন্তি ৰুচ্চতি, ‘‘ন তং অনরিযং করিস্সামি, হন্দ ইমং মযা দীযমানং পিণ্ডং পটিগ্গহ পটিগ্গণ্হাহী’’তি. এত্থ চ হন্দাতি ৰোস্সগ্গত্থে নিপাতো.

এৰং ৰত্ৰা বোধিসত্তো দল়্হসমাদানেন ভত্তপাতিং গহেত্ৰা অঙ্গারকাসুমত্থকেন পক্খন্তো, তাৰদেৰ অসীতিহত্থগম্ভীরায অঙ্গারকাসুযা তলতো উপরূপরিজাতং সতপত্তপুপ্ফিতং একং মহাপদুমং উগ্গন্ত্ৰা বোধিসত্তস্স পাদে সম্পটিচ্ছি. ততো মহাতুম্বমত্তা রেণু উগ্গন্ত্ৰা মহাসত্তস্স মুদ্ধনি ঠত্ৰা সকলসরীরং সুৰণ্ণচুণ্ণসমোকিণ্ণমিৰ অকাসি. সো পদুমকণ্ণিকায ঠত্ৰা নানগ্গরসভোজনং পচ্চেকবুদ্ধস্স পত্তে পতিট্ঠাপেসি. সো তং পটিগ্গহেত্ৰা অনুমোদনং কত্ৰা পত্তং আকাসে খিপিত্ৰা পস্সন্তস্সেৰ মহাজনস্স সযম্পি ৰেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা নানপ্পকারং ৰলাহকপন্তিং মদ্দমানো ৰিয হিমৰন্তমেৰ গতো. মারোপি পরাজিতো দোমনস্সং পত্ৰা অত্তনো ৰসনট্ঠানমেৰ গতো. বোধিসত্তো পন পদুমকণ্ণিকায ঠিতকোৰ মহাজনস্স দানসীলসংৰণ্ণনেন ধম্মং দেসেত্ৰা মহাজনেন পরিৰুতো অত্তনো নিৰেসনমেৰ পৰিসিত্ৰা যাৰজীৰং দানাদীনি পুঞ্ঞানি কত্ৰা যথাকম্মং গতো.

সত্থা ‘‘নযিদং, গহপতি, অচ্ছরিযং, যং ত্ৰং এৰং দস্সনসম্পন্নো এতরহি দেৰতায ন কম্পিতো, পুব্বে পণ্ডিতেহি কতমেৰ অচ্ছরিয’’ন্তি ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি ‘‘তদা পচ্চেকবুদ্ধো তত্থেৰ পরিনিব্বাযি, মারং পরাজেত্ৰা পদুমকণ্ণিকায ঠত্ৰা পচ্চেকবুদ্ধস্স পিণ্ডপাতদাযকো বারাণসিসেট্ঠি পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

খদিরঙ্গারজাতকৰণ্ণনা দসমা.