৩. কুরুঙ্গৰগ্গো

[২১] ১. কুরুঙ্গমিগজাতকৰণ্ণনা

ঞাতমেতং কুরুঙ্গস্সাতি ইদং সত্থা ৰেল়ুৰনে ৰিহরন্তো দেৰদত্তং আরব্ভ কথেসি. একস্মিঞ্হি সমযে ধম্মসভাযং সন্নিপতিতা ভিক্খূ ‘‘আৰুসো দেৰদত্তো তথাগতস্স ঘাতনত্থায ধনুগ্গহে পযোজেসি, সিলং পৰিজ্ঝি, ধনপালং ৰিস্সজ্জেসি, সব্বথাপি দসবলস্স ৰধায পরিসক্কতী’’তি দেৰদত্তস্স অৰণ্ণং কথেন্তা নিসীদিংসু. সত্থা আগন্ত্ৰা পঞ্ঞত্তাসনে নিসিন্নো ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছি. ভন্তে, দেৰদত্তো তুম্হাকং ৰধায পরিসক্কতীতি তস্স অগুণকথায সন্নিসিন্নাম্হাতি. সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৰে, দেৰদত্তো ইদানেৰ মম ৰধায পরিসক্কতি, পুব্বেপি মম ৰধায পরিসক্কিযেৰ, ন চ পন মং ৰধিতুং অসক্খী’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো কুরুঙ্গমিগো হুত্ৰা একস্মিং অরঞ্ঞাযতনে ফলানি খাদন্তো ৰসতি. সো একস্মিং কালে ফলসম্পন্নে সেপণ্ণিরুক্খে সেপণ্ণিফলানি খাদতি. অথেকো গামৰাসী অট্টকলুদ্দকো ফলরুক্খমূলেসু মিগানং পদানি উপধারেত্ৰা উপরিরুক্খে অট্টকং বন্ধিত্ৰা তত্থ নিসীদিত্ৰা ফলানি খাদিতুং আগতাগতে মিগে সত্তিযা ৰিজ্ঝিত্ৰা তেসং মংসং ৰিক্কিণন্তো জীৰিকং কপ্পেতি. সো একদিৰসং তস্মিং রুক্খমূলে বোধিসত্তস্স পদৰল়ঞ্জং দিস্ৰা তস্মিং সেপণ্ণিরুক্খে অট্টকং বন্ধিত্ৰা পাতোৰ ভুঞ্জিত্ৰা সত্তিং আদায ৰনং পৰিসিত্ৰা তং রুক্খং আরুহিত্ৰা অট্টকে নিসীদি. বোধিসত্তোপি পাতোৰ ৰসনট্ঠানা নিক্খমিত্ৰা ‘‘সেপণ্ণিফলানি খাদিস্সামী’’তি আগম্ম তং রুক্খমূলং সহসাৰ অপৰিসিত্ৰা ‘‘কদাচি অট্টকলুদ্দকা রুক্খেসু অট্টকং বন্ধন্তি, অত্থি নু খো এৰরূপো উপদ্দৰো’’তি পরিগ্গণ্হন্তো বাহিরতোৰ অট্ঠাসি.

লুদ্দকোপি বোধিসত্তস্স অনাগমনভাৰং ঞত্ৰা অট্টকে নিসিন্নোৰ সেপণ্ণিফলানি খিপিত্ৰা খিপিত্ৰা তস্স পুরতো পাতেসি. বোধিসত্তো ‘‘ইমানি ফলানি আগন্ত্ৰা ময্হং পুরতো পতন্তি, অত্থি নু খো উপরি লুদ্দকো’’তি পুনপ্পুনং উল্লোকেন্তো লুদ্দকং দিস্ৰা অপস্সন্তো ৰিয হুত্ৰা ‘‘অম্ভো, রুক্খ-পুব্বে ত্ৰং ওলম্বকং চারেন্তো ৰিয উজুকমেৰ ফলানি পাতেসি, অজ্জ পন তে রুক্খধম্মো পরিচ্চত্তো, এৰং তযা রুক্খধম্মে পরিচ্চত্তে অহম্পি অঞ্ঞং রুক্খমূলং উপসঙ্কমিত্ৰা ময্হং আহারং পরিযেসিস্সামী’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –

২১. ‘‘ঞাতমেতং কুরুঙ্গস্স, যং ত্ৰং সেপণ্ণি সেয্যসি;

অঞ্ঞং সেপণ্ণি গচ্ছামি, ন মে তে রুচ্চতে ফল’’ন্তি.

তত্থ ঞাতন্তি পাকটং জাতং. এতন্তি ইদং. কুরুঙ্গস্সাতি কুরুঙ্গমিগস্স. যং ত্ৰং সেপণ্ণি সেয্যসীতি যং ত্ৰং অম্ভো সেপণ্ণিরুক্খ পুরতো ফলানি পাতযমানো সেয্যসি ৰিসেয্যসি ৰিসিণ্ণফলো হোসি, তং সব্বং কুরুঙ্গমিগস্স পাকটং জাতং. ন মে তে রুচ্চতে ফলন্তি এৰং ফলং দদমানায ন মে তৰ ফলং রুচ্চতি, তিট্ঠ ত্ৰং, অহং অঞ্ঞত্থ গচ্ছিস্সামীতি অগমাসি.

অথস্স লুদ্দকো অট্টকে নিসিন্নোৰ সত্তিং খিপিত্ৰা ‘‘গচ্ছ, ৰিরদ্ধো দানিম্হি ত’’ন্তি আহ. বোধিসত্তো নিৰত্তিত্ৰা ঠিতো আহ ‘‘অম্ভো পুরিস, ইদানীসি কিঞ্চাপি মং ৰিরদ্ধো, অট্ঠ পন মহানিরযে সোল়সউস্সদনিরযে পঞ্চৰিধবন্ধনাদীনি চ কম্মকারণানি অৰিরদ্ধোযেৰাসী’’তি. এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা পলাযিত্ৰা যথারুচিং গতো, লুদ্দোপি ওতরিত্ৰা যথারুচিং গতো.

সত্থাপি ‘‘ন, ভিক্খৰে, দেৰদত্তো ইদানেৰ মম ৰধায পরিসক্কতি, পুব্বেপি পরিসক্কিযেৰ, ন চ পন মং ৰধিতুং অসক্খী’’তি ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা অট্টকলুদ্দকো দেৰদত্তো অহোসি, কুরুঙ্গমিগো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

কুরুঙ্গমিগজাতকৰণ্ণনা পঠমা.

[২২] ২. কুক্কুরজাতকৰণ্ণনা

যে কুক্কুরাতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো ঞাতত্থচরিযং আরব্ভ কথেসি. সা দ্ৰাদসকনিপাতে ভদ্দসালজাতকে আৰিভৰিস্সতি. ইদং পন ৰত্থুং পতিট্ঠপেত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো তথারূপং কম্মং পটিচ্চ কুক্কুরযোনিযং নিব্বত্তিত্ৰা অনেকসতকুক্কুরপরিৰুতো মহাসুসানে ৰসতি. অথেকদিৰসং রাজা সেতসিন্ধৰযুত্তং সব্বালঙ্কারপটিমণ্ডিতং রথং আরুয্হ উয্যানং গন্ত্ৰা তত্থ দিৰসভাগং কীল়িত্ৰা অত্থঙ্গতে সূরিযে নগরং পাৰিসি. তস্স তং রথৰরত্তং যথানদ্ধমেৰ রাজঙ্গণে ঠপযিংসু, সো রত্তিভাগে দেৰে ৰস্সন্তে তিন্তো. উপরিপাসাদতো কোলেয্যকসুনখা ওতরিত্ৰা তস্স চম্মঞ্চ নদ্ধিঞ্চ খাদিংসু. পুনদিৰসে রঞ্ঞো আরোচেসুং ‘‘দেৰ, নিদ্ধমনমুখেন সুনখা পৰিসিত্ৰা রথস্স চম্মঞ্চ নদ্ধিঞ্চ খাদিংসূ’’তি. রাজা সুনখানং কুজ্ঝিত্ৰা ‘‘দিট্ঠদিট্ঠট্ঠানে সুনখে ঘাতেথা’’তি আহ. ততো পট্ঠায সুনখানং মহাব্যসনং উদপাদি. তে দিট্ঠিদিট্ঠট্ঠানে ঘাতিযমানা পলাযিত্ৰা সুসানং গন্ত্ৰা বোধিসত্তস্স সন্তিকং অগমংসু.

বোধিসত্তো ‘তুম্হে বহূ সন্নিপতিতা, কিং নু খো কারণ’’ন্তি পুচ্ছি. তে ‘‘অন্তেপুরে কির রথস্স চম্মঞ্চ নদ্ধি চ সুনখেহি খাদিতা’তি কুদ্ধো রাজা সুনখৰধং আণাপেসি, বহূ সুনখা ৰিনস্সন্তি, মহাভযং উপ্পন্ন’’ন্তি আহংসু. বোধিসত্তো চিন্তেসি ‘‘আরক্খট্ঠানে বহি সুনখানং ওকাসো নত্থি, অন্তোরাজনিৰেসনে কোলেয্যকসুনখানমেৰ তং কম্মং ভৰিস্সতি. ইদানি পন চোরানং কিঞ্চি ভযং নত্থি, অচোরা মরণং লভন্তি, যংনূনাহং চোরে রঞ্ঞো দস্সেত্ৰা ঞাতিসঙ্ঘস্স জীৰিতদানং দদেয্য’’ন্তি. সো ঞাতকে সমস্সাসেত্ৰা ‘‘তুম্হে মা ভাযিত্থ, অহং ৰো অভযং আহরিস্সামি, যাৰ রাজানং পস্সামি, তাৰ ইধেৰ হোথা’’তি পারমিযো আৰজ্জেত্ৰা মেত্তাভাৰনং পুরেচারিকং কত্ৰা ‘‘ময্হং উপরি লেড্ডুং ৰা মুগ্গরং ৰা মা কোচি খিপিতুং উস্সহী’’তি অধিট্ঠায এককোৰ অন্তোনগরং পাৰিসি. অথ নং দিস্ৰা একসত্তোপি কুজ্ঝিত্ৰা ওলোকেন্তো নাম নাহোসি. রাজাপি সুনখৰধং আণাপেত্ৰা সযং ৰিনিচ্ছযে নিসিন্নো হোতি. বোধিসত্তো তত্থেৰ গন্ত্ৰা পক্খন্দিত্ৰা রঞ্ঞো আসনস্স হেট্ঠা পাৰিসি. অথ নং রাজপুরিসা নীহরিতুং আরদ্ধা, রাজা পন ৰারেসি.

সো থোকং ৰিস্সমিত্ৰা হেট্ঠাসনা নিক্খমিত্ৰা রাজানং ৰন্দিত্ৰা ‘‘দেৰ, তুম্হে কুক্কুরে মারাপেথা’’তি পুচ্ছি. ‘‘আম, মারাপেমহ’’ন্তি. ‘‘কো নেসং অপরাধো নরিন্দা’’তি? ‘‘রথস্স মে পরিৰারচম্মঞ্চ নদ্ধিঞ্চ খাদিংসূ’’তি. ‘‘যে খাদিংসু, তে জানাথা’’তি? ‘‘ন জানামা’’তি. ‘‘‘ইমে নাম চম্মখাদকচোরা’তি তথতো অজানিত্ৰা দিট্ঠদিট্ঠট্ঠানেযেৰ মারাপনং ন যুত্তং, দেৰা’’তি. ‘‘রথচম্মস্স কুক্কুরেহি খাদিতত্তা ‘দিট্ঠদিট্ঠে সব্বেৰ মারেথা’তি সুনখৰধং আণাপেসি’’ন্তি. ‘‘কিং পন ৰো মনুস্সা সব্বেৰ কুক্কুরে মারেন্তি, উদাহু মরণং অলভন্তাপি অত্থী’’তি? ‘‘অত্থি, অম্হাকং ঘরে কোলেয্যকা মরণং ন লভন্তী’’তি. মহারাজ ইদানেৰ তুম্হে ‘‘রথচম্মস্স কুক্কুরেহি খাদিতত্তা ‘দিট্ঠদিট্ঠে সব্বেৰ মারেথা’তি সুনখৰধং আণাপেসি’’ন্তি অৰোচুত্থ, ইদানি পন ‘‘অম্হাকং ঘরে কোলেয্যকা মরণং ন লভন্তী’’তি ৰদেথ. ‘‘ননু এৰং সন্তে তুম্হে ছন্দাদিৰসেন অগতিগমনং গচ্ছথ, অগতিগমনঞ্চ নাম ন যুত্তং, ন চ রাজধম্মো, রঞ্ঞা নাম কারণগৰেসকেন তুলাসদিসেন ভৰিতুং ৰট্টতি, ইদানি চ কোলেয্যকা মরণং ন লভন্তি, দুব্বলসুনখাৰ লভন্তি, এৰং সন্তে নাযং সব্বসুনখঘচ্চা, দুব্বলঘাতিকা নামেসা’’তি. এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা মহাসত্তো মধুরস্সরং নিচ্ছারেত্ৰা ‘‘মহারাজ, যং তুম্হে করোথ, নাযং ধম্মো’’তি রঞ্ঞো ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –

২২. ‘‘যে কুক্কুরা রাজকুলম্হি ৰদ্ধা, কোলেয্যকা ৰণ্ণবলূপপন্না;

তেমে ন ৰজ্ঝা মযমস্ম ৰজ্ঝা, নাযং সঘচ্চা দুব্বলঘাতিকায’’ন্তি.

তত্থ যে কুক্কুরাতি যে সুনখা. যথা হি ধারুণ্হোপি পস্সাৰো ‘‘পূতিমুত্ত’’ন্তি, তদহুজাতোপি সিঙ্গালো ‘‘জরসিঙ্গালো’’তি, কোমলাপি গলোচিলতা ‘‘পূতিলতা’’তি, সুৰণ্ণৰণ্ণোপি কাযো ‘‘পূতিকাযো’’তি ৰুচ্চতি, এৰমেৰং ৰস্সসতিকোপি সুনখো ‘‘কুক্কুরো’’তি ৰুচ্চতি. তস্মা মহল্লকা কাযবলূপপন্নাপি তে ‘‘কুক্কুরা’’ত্ৰেৰ ৰুত্তা. ৰদ্ধাতি ৰড্ঢিতা. কোলেয্যকাতি রাজকুলে জাতা সম্ভূতা সংৰড্ঢা. ৰণ্ণবলূপপন্নাতি সরীরৰণ্ণেন চেৰ কাযবলেন চ সম্পন্না. তেমে ন ৰজ্ঝাতি তে ইমে সস্সামিকা সারক্খা ন ৰজ্ঝা. মযমস্ম ৰজ্ঝাতি অস্সামিকা অনারক্খা মযং ৰজ্ঝা নাম জাতা. নাযং সঘচ্চাতি এৰং সন্তে অযং অৰিসেসেন সঘচ্চা নাম ন হোতি. দুব্বলঘাতিকাযন্তি অযং পন দুব্বলানংযেৰ ঘাতনতো দুব্বলঘাতিকা নাম হোতি. রাজূহি নাম চোরা নিগ্গণ্হিতব্বা, নো অচোরা. ইধ পন চোরানং কিঞ্চি ভযং নত্থি, অচোরা মরণং লভন্তি. অহো ইমস্মিং লোকে অযুত্তং ৰত্ততি, অহো অধম্মো ৰত্ততীতি.

রাজা বোধিসত্তস্স ৰচরং সুত্ৰা আহ – ‘‘জানাসি ত্ৰং, পণ্ডিত, অসুকেহি নাম রথচম্মং খাদিত’’ন্তি? ‘‘আম, জানামী’’তি. ‘‘কেহি খাদিত’’ন্তি? ‘‘তুম্হাকং গেহে ৰসনকেহি কোলেয্যকসুনখেহী’’তি. ‘‘কথং তেহি খাদিতভাৰো জানিতব্বো’’তি? ‘‘অহং তেহি খাদিতভাৰং দস্সেসামী’’তি. ‘‘দস্সেহি পণ্ডিতা’’তি. ‘‘তুম্হাকং ঘরে কোলেয্যকসুনখে আহরাপেত্ৰা থোকং তক্কঞ্চ দব্বতিণানি চ আহরাপেথা’’তি. রাজা তথা অকাসি. অথ নং মহাসত্তো ‘‘ইমানি তিণানি তক্কেন মদ্দাপেত্ৰা এতে সুনখে পাযেথা’’তি আহ. রাজা তথা কত্ৰা পাযাপেসি, পীতা পীতা সুনখা সদ্ধিং চম্মেহি ৰমিংসু. রাজা ‘‘সব্বঞ্ঞুবুদ্ধস্স ব্যাকরণং ৰিযা’’তি তুট্ঠো বোধিসত্তস্স সেতচ্ছত্তেন পূজং অকাসি. বোধিসত্তো ‘‘ধম্মং চর, মহারাজ, মাতাপিতূসু খত্তিযা’’তিআদীহি (জা. ২.১৭.৩৯) তেসকুণজাতকে আগতাহি দসহি ধম্মচরিযগাথাহি রঞ্ঞো ধম্মং দেসেত্ৰা ‘‘মহারাজ, ইতো পট্ঠায অপ্পমত্তো হোহী’’তি রাজানং পঞ্চসু সীলেসু পতিট্ঠাপেত্ৰা সেতচ্ছত্তং রঞ্ঞোৰ পটিঅদাসি.

রাজা মহাসত্তস্স ধম্মকথং সুত্ৰা সব্বসত্তানং অভযং দত্ৰা বোধিসত্তং আদিং কত্ৰা সব্বসুনখানং অত্তনো ভোজনসদিসমেৰ নিচ্চভত্তং পট্ঠপেত্ৰা বোধিসত্তস্স ওৰাদে ঠিতো যাৰতাযুকং দানাদীনি পুঞ্ঞানি কত্ৰা কালং কত্ৰা দেৰলোকে উপ্পজ্জি. কুক্কুরোৰাদো দস ৰস্সসহস্সানি পৰত্তি. বোধিসত্তোপি যাৰতাযুকং ঠত্ৰা যথাকম্মং গতো.

সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৰে, তথাগতো ইদানেৰ ঞাতকানং অত্থং চরতি, পুব্বেপি চরিযেৰা’’তি ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা রাজা আনন্দো অহোসি, অৰসেসা পরিসা বুদ্ধপরিসা, কুক্কুরপণ্ডিতো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

কুক্কুরজাতকৰণ্ণনা দুতিযা.

[২৩] ৩. ভোজাজানীযজাতকৰণ্ণনা

অপি পস্সেন সেমানোতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো একং ওস্সট্ঠৰীরিযং ভিক্খুং আরব্ভ কথেসি. তস্মিঞ্হি সমযে সত্থা তং ভিক্খুং আমন্তেত্ৰা ‘‘ভিক্খু, পুব্বে পণ্ডিতা অনাযতনেপি ৰীরিযং অকংসু, পহারং লদ্ধাপি নেৰ ওস্সজিংসূ’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো ভোজাজানীযসিন্ধৰকুলে নিব্বত্তো সব্বালঙ্কারসম্পন্নো বারাণসিরঞ্ঞো মঙ্গলস্সো অহোসি. সো সতসহস্সগ্ঘনিকায সুৰণ্ণপাতিযংযেৰ নানগ্গরসসম্পন্নং তিৰস্সিকগন্ধসালিভোজনং ভুঞ্জতি, চাতুজ্জাতিকগন্ধূপলিত্তাযমেৰ ভূমিযং তিট্ঠতি, তং ঠানং রত্তকম্বলসাণিপরিক্খিত্তং উপরি সুৰণ্ণতারকখচিতচেলৰিতানং সমোসরিতগন্ধদামমালাদামং অৰিজহিতগন্ধতেলপদীপং হোতি. বারাণসিরজ্জং পন অপত্থেন্তা রাজানো নাম নত্থি. একং সমযং সত্ত রাজানো বারাণসিং পরিক্খিপিত্ৰা ‘‘অম্হাকং রজ্জং ৰা দেতু, যুদ্ধং ৰা’’তি বারাণসিরঞ্ঞো পণ্ণং পেসেসুং. রাজা অমচ্চে সন্নিপাতেত্ৰা তং পৰত্তিং আচিক্খিত্ৰা ‘‘ইদানি কিং করোম, তাতা’’তি পুচ্ছি. ‘‘দেৰ, তুম্হেহি তাৰ আদিতোৰ যুদ্ধায ন গন্তব্বং, অসুকং নাম অস্সারোহং পেসেত্ৰা যুদ্ধং কারেথ, তস্মিং অসক্কোন্তে পচ্ছা জানিস্সামা’’তি. রাজা তং পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘সক্খিস্সসি, তাত, সত্তহি রাজূহি সদ্ধিং যুদ্ধং কাতু’’ন্তি আহ. ‘‘দেৰ, সচে ভোজাজানীযসিন্ধৰং লভামি, তিট্ঠন্তু সত্ত রাজানো, সকলজম্বুদীপে রাজূহিপি সদ্ধিং যুজ্ঝিতুং সক্খিস্সামী’’তি. ‘‘তাত, ভোজাজানীযসিন্ধৰো ৰা হোতু অঞ্ঞো ৰা, যং ইচ্ছসি, তং গহেত্ৰা যুদ্ধং করোহী’’তি.

সো ‘‘সাধু, দেৰা’’তি রাজানং ৰন্দিত্ৰা পাসাদা ওরুয্হ ভোজাজানীযসিন্ধৰং আহরাপেত্ৰা সুৰম্মিতং কত্ৰা অত্তনাপি সব্বসন্নাহসন্নদ্ধো খগ্গং বন্ধিত্ৰা সিন্ধৰপিট্ঠিৰরগতো নগরা নিক্খম্ম ৰিজ্জুলতা ৰিয চরমানো পঠমং বলকোট্ঠকং ভিন্দিত্ৰা একং রাজানং জীৰগ্গাহমেৰ গহেত্ৰা আগন্ত্ৰা নগরে বলস্স নিয্যাদেত্ৰা পুন গন্ত্ৰা দুতিযং বলকোট্ঠকং ভিন্দিত্ৰা তথা ততিযন্তি এৰং পঞ্চ রাজানো জীৰগ্গাহং গহেত্ৰা ছট্ঠং বলকোট্ঠকং ভিন্দিত্ৰা ছট্ঠস্স রঞ্ঞো গহিতকালে ভোজাজানীযো পহারং লভতি, লোহিতং পগ্ঘরতি, ৰেদনা বলৰতিযো ৰত্তন্তি. অস্সারোহো তস্স পহটভাৰং ঞত্ৰা ভোজাজানীযসিন্ধৰং রাজদ্ৰারে নিপজ্জাপেত্ৰা সন্নাহং সিথিলং কত্ৰা অঞ্ঞং অস্সং সন্নয্হিতুং আরদ্ধো. বোধিসত্তো মহাফাসুকপস্সেন নিপন্নোৰ অক্খীনি উম্মিলেত্ৰা অস্সারোহং দিস্ৰা ‘‘অযং অঞ্ঞং অস্সং সন্নয্হতি, অযঞ্চ অস্সো সত্তমং বলকোট্ঠকং ভিন্দিত্ৰা সত্তমং রাজানং গণ্হিতুং ন সক্খিস্সতি, মযা কতকম্মঞ্চ নস্সিস্সতি, অপ্পটিসমো অস্সারোহোপি নস্সিস্সতি, রাজাপি পরহত্থং গমিস্সতি, ঠপেত্ৰা মং অঞ্ঞো অস্সো সত্তমং বলকোট্ঠকং ভিন্দিত্ৰা সত্তমং রাজানং গহেতুং সমত্থো নাম নত্থী’’তি নিপন্নকোৰ অস্সারোহং পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘সম্ম অস্সারোহ, সত্তমং বলকোট্ঠকং ভিন্দিত্ৰা সত্তমং রাজানং গহেতুং সমত্থো ঠপেত্ৰা মং অঞ্ঞো অস্সো নাম নত্থি, নাহং মযা কতকম্মং নাসেস্সামি, মমঞ্ঞেৰ উট্ঠাপেত্ৰা সন্নয্হাহী’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –

২৩. ‘‘অপি পস্সেন সেমানো, সল্লেভি সল্ললীকতো;

সেয্যোৰ ৰল়ৰা ভোজ্ঝো, যুঞ্জ মঞ্ঞেৰ সারথী’’তি.

তত্থ অপি পস্সেন সেমানোতি একেন পস্সেন সযমানকোপি. সল্লেভি সল্ললীকতোতি সল্লেহি ৰিদ্ধোপি সমানো. সেয্যোৰ ৰল়ৰা ভোজ্ঝোতি ৰল়ৰাতি সিন্ধৰকুলেসু অজাতো খলুঙ্কস্সো. ভোজ্ঝোতি ভোজাজানীযসিন্ধৰো. ইতি এতস্মা ৰল়ৰা সল্লেহি ৰিদ্ধোপি ভোজাজানীযসিন্ধৰোৰ সেয্যো ৰরো উত্তমো. যুঞ্জ মঞ্ঞেৰ সারথীতি যস্মা এৰ গতোপি অহমেৰ সেয্যো, তস্মা মমঞ্ঞেৰ যোজেহি, মং ৰম্মেহীতি ৰদতি.

অস্সারোহো বোধিসত্তং উট্ঠাপেত্ৰা ৰণং বন্ধিত্ৰা সুসন্নদ্ধং সন্নয্হিত্ৰা তস্স পিট্ঠিযং নিসীদিত্ৰা সত্তমং বলকোট্ঠকং ভিন্দিত্ৰা সত্তমং রাজানং জীৰগ্গাহং গহেত্ৰা রাজবলস্স নিয্যাদেসি, বোধিসত্তম্পি রাজদ্ৰারং আনযিংসু. রাজা তস্স দস্সনত্থায নিক্খমি. মহাসত্তো রাজানং আহ – ‘‘মহারাজ, সত্ত রাজানো মা ঘাতযিত্থ, সপথং কারেত্ৰা ৰিস্সজ্জেথ, ময্হঞ্চ অস্সারোহস্স চ দাতব্বং যসং অস্সারোহস্সেৰ দেথ, সত্ত রাজানো গহেত্ৰা দিন্নযোধং নাম নাসেতুং ন ৰট্টতি. তুম্হেপি দানং দেথ, সীলং রক্খথ, ধম্মেন সমেন রজ্জং কারেথা’’তি. এৰং বোধিসত্তেন রঞ্ঞো ওৰাদে দিন্নে বোধিসত্তস্স সন্নাহং মোচযিংসু, সো সন্নাহে মুত্তমত্তেযেৰ নিরুজ্ঝি. রাজা তস্স সরীরকিচ্চং কারেত্ৰা অস্সারোহস্স মহন্তং যসং দত্ৰা সত্ত রাজানো পুন অত্তন্নো অদুব্ভায সপথং কারেত্ৰা সকসকট্ঠানানি পেসেত্ৰা ধম্মেন সমেন রজ্জং কারেত্ৰা জীৰিতপরিযোসানে যথাকম্মং গতো.

সত্থা ‘‘এৰং ভিক্খু পুব্বে পণ্ডিতা অনাযতনেপি ৰীরিযং অকংসু, এৰরূপং পহারং লদ্ধাপি ন ওস্সজিংসু, ত্ৰং পন এৰরূপে নিয্যানিকসাসনে পব্বজিত্ৰা কস্মা ৰীরিযং ওস্সজসী’’তি ৰত্ৰা চত্তারি সচ্চানি পকাসেসি, সচ্চপরিযোসানে ওস্সট্ঠৰীরিযো ভিক্খু অরহত্তফলে পতিট্ঠাসি.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা রাজা আনন্দো অহোসি, অস্সারোহো সারিপুত্তো, ভোজাজানীযসিন্ধৰো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

ভোজাজানীযজাতকৰণ্ণনা ততিযা.

[২৪] ৪. আজঞ্ঞজাতকৰণ্ণনা

যদা যদাতি ইদম্পি সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো ওস্সট্ঠৰীরিযমেৰ ভিক্খুং আরব্ভ কথেসি. তং পন ভিক্খুং সত্থা আমন্তেত্ৰা ‘‘ভিক্খু পুব্বে পণ্ডিতা অনাযতনেপি লদ্ধপ্পহারাপি হুত্ৰা ৰীরিযং অকংসূ’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে পুরিমনযেনেৰ সত্ত রাজানো নগরং পরিৰারযিংসু. অথেকো রথিকযোধো দ্ৰে ভাতিকসিন্ধৰে রথে যোজেত্ৰা নগরা নিক্খম্ম ছ বলকোট্ঠকে ভিন্দিত্ৰা ছ রাজানো অগ্গহেসি. তস্মিং খণে জেট্ঠকঅস্সো পহারং লভি. রথিকো রথং পেসেন্তো রাজদ্ৰারং আগন্ত্ৰা জেট্ঠভাতিকং রথা মোচেত্ৰা সন্নাহং সিথিলং কত্ৰা একেনেৰ পস্সেন নিপজ্জাপেত্ৰা অঞ্ঞং অস্সং সন্নয্হিতুং আরদ্ধো. বোধিসত্তো তং দিস্ৰা পুরিমনযেনেৰ চিন্তেত্ৰা রথিকং পক্কোসাপেত্ৰা নিপন্নকোৰ ইমং গাথমাহ –

২৪. ‘‘যদা যদা যত্থ যদা, যত্থ যত্থ যদা যদা;

আজঞ্ঞো কুরুতে ৰেগং, হাযন্তি তত্থ ৰাল়ৰা’’তি.

তত্থ যদা যদাতি পুব্বণ্হাদীসু যস্মিং যস্মিং কালে. যত্থাতি যস্মিং ঠানে মগ্গে ৰা সঙ্গামসীসে ৰা. যদাতি যস্মিং খণে. যত্থ যত্থাতি সত্তন্নং বলকোট্ঠকানং ৰসেন বহূসু যুদ্ধমণ্ডলেসু. যদা যদাতি যস্মিং যস্মিং কালে পহারং লদ্ধকালে ৰা অলদ্ধকালে ৰা. আজঞ্ঞো কুরুতে ৰেগন্তি সারথিস্স চিত্তরুচিতং কারণং আজাননসভাৰো আজঞ্ঞো ৰরসিন্ধৰো ৰেগং করোতি ৰাযমতি ৰীরিযং আরভতি. হাযন্তি তত্থ ৰাল়ৰাতি তস্মিং ৰেগে করিযমানে ইতরে ৰল়ৰসঙ্খাতা খল়ুঙ্কস্সা হাযন্তি পরিহাযন্তি, তস্মা ইমস্মিং রথে মংযেৰ যোজেহীতি আহ.

সারথি বোধিসত্তং উট্ঠাপেত্ৰা রথে যোজেত্ৰা সত্তমং বলকোট্ঠকং ভিন্দিত্ৰা সত্তমং রাজানং আদায রথং পেসেন্তো রাজদ্ৰারং আগন্ত্ৰা সিন্ধৰং মোচেসি. বোধিসত্তো একেন পস্সেন নিপন্নো পুরিমনযেনেৰ রঞ্ঞো ওৰাদং দত্ৰা নিরুজ্ঝি. রাজা তস্স সরীরকিচ্চং কারেত্ৰা সারথিস্স সম্মানং কত্ৰা ধম্মেন রজ্জং কারেত্ৰা যথাকম্মং গতো.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা সচ্চানি পকাসেসি, সচ্চপরিযোসানে সো ভিক্খু অরহত্তে পতিট্ঠাসি. সত্থা জাতকং সমোধানেসি ‘‘তদা রাজা আনন্দত্থেরো অহোসি, অস্সো সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি.

আজঞ্ঞজাতকৰণ্ণনা চতুত্থা.

[২৫] ৫. তিত্থজাতকৰণ্ণনা

অঞ্ঞমঞ্ঞেহি তিত্থেহীতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো ধম্মসেনাপতিস্স সদ্ধিৰিহারিকং একং সুৰণ্ণকারপুব্বকং ভিক্খুং আরব্ভ কথেসি. আসযানুসযঞাণঞ্হি বুদ্ধানংযেৰ হোতি, ন অঞ্ঞেসং. তস্মা ধম্মসেনাপতি অত্তনো আসযানুসযঞাণস্স নত্থিতায সদ্ধিৰিহারিকস্স আসযানুসযং অজানন্তো অসুভকম্মট্ঠানমেৰ কথেসি, তস্স তং ন সপ্পাযমহোসি. কস্মা? সো কির পটিপাটিযা পঞ্চ জাতিসতানি সুৰণ্ণকারগেহেযেৰ পটিসন্ধিং গণ্হি, অথস্স দীঘরত্তং পরিসুদ্ধসুৰণ্ণদস্সনৰসেন পরিচিতত্তা অসুভং ন সপ্পাযমহোসি. সো তত্থ নিমিত্তমত্তম্পি উপ্পাদেতুং অসক্কোন্তো চত্তারো মাসে খেপেসি.

ধম্মসেনাপতি অত্তনো সদ্ধিৰিহারিকস্স অরহত্তং দাতুং অসক্কোন্তো ‘‘অদ্ধা অযং বুদ্ধৰেনেয্যো ভৰিস্সতি, তথাগতস্স সন্তিকং নেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা পাতোৰ তং আদায সত্থু সন্তিকং অগমাসি. সত্থা ‘‘কিং নু খো, সারিপুত্ত, একং ভিক্খুং আদায আগতোসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘অহং, ভন্তে, ইমস্স কম্মট্ঠানং অদাসিং, অযং পন চতূহি মাসেহি নিমিত্তমত্তম্পি ন উপ্পাদেসি, স্ৰাহং ‘বুদ্ধৰেনেয্যো এসো ভৰিস্সতী’তি চিন্তেত্ৰা তুম্হাকং সন্তিকং আদায আগতো’’তি. ‘‘সারিপুত্ত, কতরং পন তে কম্মট্ঠানং সদ্ধিৰিহারিকস্স দিন্ন’’ন্তি? ‘‘অসুভকম্মট্ঠানং ভগৰা’’তি. ‘‘সারিপুত্ত, নত্থি তৰ সন্তানে আসযানুসযঞাণং, গচ্ছ, ত্ৰং সাযন্হসমযে আগন্ত্ৰা তৰ সদ্ধিৰিহারিকং আদায গচ্ছেয্যাসী’’তি. এৰং সত্থা থেরং উয্যোজেত্ৰা তস্স ভিক্খুস্স মনাপং চীৰরঞ্চ নিৰাসনঞ্চ দাপেত্ৰা তং আদায গামং পিণ্ডায পৰিসিত্ৰা পণীতং খাদনীযভোজনীযং দাপেত্ৰা মহাভিক্খুসঙ্ঘপরিৰারো পুন ৰিহারং আগন্ত্ৰা গন্ধকুটিযং দিৰসভাগং খেপেত্ৰা সাযন্হসমযে তং ভিক্খুং গহেত্ৰা ৰিহারচারিকং চরমানো অম্বৰনে একং পোক্খরণিং মাপেত্ৰা তত্থ মহন্তং পদুমিনিগচ্ছং, তত্রাপি চ মহন্তং একং পদুমপুপ্ফং মাপেত্ৰা ‘‘ভিক্খু ইমং পুপ্ফং ওলোকেন্তো নিসীদা’’তি নিসীদাপেত্ৰা গন্ধকুটিং পাৰিসি.

সো ভিক্খু তং পুপ্ফং পুনপ্পুনং ওলোকেতি. ভগৰা তং পুপ্ফং জরং পাপেসি, তং তস্স পস্সন্তস্সেৰ জরং পত্ৰা ৰিৰণ্ণং অহোসি. অথস্স পরিযন্ততো পট্ঠায পত্তানি পতন্তানি মুহুত্তেন সব্বানি পতিংসু. ততো কিঞ্জক্খং পতি, কণ্ণিকাৰ অৰসিস্সি. সো ভিক্খু তং পস্সন্তো চিন্তেসি ‘‘ইদং পদুমপুপ্ফং ইদানেৰ অভিরূপং অহোসি দস্সনীযং, অথস্স ৰণ্ণো পরিণতো, পত্তানি চ কিঞ্চক্খঞ্চ পতিতং, কণ্ণিকামত্তমেৰ অৰসিট্ঠং, এৰরূপস্স নাম পদুমস্স জরা পত্তা, ময্হং সরীরস্স কিং ন পাপুণিস্সতি, সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা’’তি ৰিপস্সনং পট্ঠপেসি. সত্থা ‘‘তস্স চিত্তং ৰিপস্সনং আরুল়্হ’’ন্তি ঞত্ৰা গন্ধকুটিযং নিসিন্নোৰ ওভাসং ফরিত্ৰা ইমং গাথমাহ –

‘‘উচ্ছিন্দ সিনেহমত্তনো, কুমুদং সারদিকংৰ পাণিনা;

সন্তিমগ্গমেৰ ব্রূহয, নিব্বানং সুগতেন দেসিত’’ন্তি. (ধ. প. ২৮৫);

সো ভিক্খু গাথাপরিযোসানে অরহত্তং পত্ৰা ‘‘মুত্তো ৰতম্হি সব্বভৰেহী’’তি চিন্তেত্ৰা –

‘‘সো ৰুত্থৰাসো পরিপুণ্ণমানসো, খীণাসৰো অন্তিমদেহধারী;

ৰিসুদ্ধসীলো সুসমাহিতিন্দ্রিযো, চন্দো যথা রাহুমুখা পমুত্তো.

‘‘সমোততং মোহমহন্ধকারং, ৰিনোদযিং সব্বমলং অসেসং;

আলোকপজ্জোতকরো পভঙ্করো, সহস্সরংসী ৰিয ভাণুমা নভে’’তি. –

আদীহি গাথাহি উদানং উদানেসি. উদানেত্ৰা চ পন গন্ত্ৰা ভগৰন্তং ৰন্দি. থেরোপি আগন্ত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা অত্তনো সদ্ধিৰিহারিকং গহেত্ৰা অগমাসি. অযং পৰত্তি ভিক্খূনং অন্তরে পাকটা জাতা. ভিক্খূ ধম্মসভাযং দসবলস্স গুণে ৰণ্ণযমানা নিসীদিংসু – ‘‘আৰুসো, সারিপুত্তত্থেরো আসযানুসযঞাণস্স অভাৰেন অত্তনো সদ্ধিৰিহারিকস্স আসযং ন জানাতি, সত্থা পন ঞত্ৰা একদিৰসেনেৰ তস্স সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং অদাসি, অহো বুদ্ধা নাম মহানুভাৰা’’তি.

সত্থা আগন্ত্ৰা পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদিত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছি. ‘‘ন ভগৰা অঞ্ঞায কথায, তুম্হাকঞ্ঞেৰ পন ধম্মসেনাপতিনো সদ্ধিৰিহারিকস্স আসযানুসযঞাণকথাযা’’তি. সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৰে, এতং অচ্ছরিযং, স্ৰাহং এতরহি বুদ্ধো হুত্ৰা তস্স আসযং জানামি, পুব্বেপাহং তস্স আসযং জানামিযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তো রজ্জং কারেসি. তদা বোধিসত্তো তং রাজানং অত্থে চ ধম্মে চ অনুসাসতি. তদা রঞ্ঞো মঙ্গলঅস্সন্হানতিত্থে অঞ্ঞতরং ৰল়ৰং খল়ুঙ্কস্সং ন্হাপেসুং. মঙ্গলস্সো ৰল়ৰেন ন্হানতিত্থং ওতারিযমানো জিগুচ্ছিত্ৰা ওতরিতুং ন ইচ্ছি. অস্সগোপকো গন্ত্ৰা রঞ্ঞো আরোচেসি ‘‘দেৰ, মঙ্গলস্সো তিত্থং ওতরিতুং ন ইচ্ছতী’’তি. রাজা বোধিসত্তং পেসেসি – ‘‘গচ্ছ, পণ্ডিত, জানাহি কেন কারণেন অস্সো তিত্থং ওতারিযমানো ন ওতরতী’’তি. বোধিসত্তো ‘‘সাধু, দেৰা’’তি নদীতীরং গন্ত্ৰা অস্সং ওলোকেত্ৰা নিরোগভাৰমস্স ঞত্ৰা ‘‘কেন নু খো কারণেন অযং ইমং তিত্থং ন ওতরতী’’তি উপধারেন্তো ‘‘পঠমতরং এত্থ অঞ্ঞো ন্হাপিতো ভৰিস্সতি, তেনেস জিগুচ্ছমানো তিত্থং ন ওতরতি মঞ্ঞে’’তি চিন্তেত্ৰা অস্সগোপকে পুচ্ছি ‘‘অম্ভো, ইমস্মিং তিত্থে কং পঠমং ন্হাপযিত্থা’’তি? ‘‘অঞ্ঞতরং ৰল়ৰস্সং, সামী’’তি.

বোধিসত্তো ‘‘এস অত্তনো সিন্ধৰতায জিগুচ্ছন্তো এত্থ ন্হাযিতুং ন ইচ্ছতি, ইমং অঞ্ঞতিত্থে ন্হাপেতুং ৰট্টতী’’তি তস্স আসযং ঞত্ৰা ‘‘ভো অস্সগোপক, সপ্পিমধুফাণিতাদিভিসঙ্খতপাযাসম্পি তাৰ পুনপ্পুনং ভুঞ্জন্তস্স তিত্তি হোতি. অযং অস্সো বহূ ৰারে ইধ তিত্থে ন্হাতো, অঞ্ঞম্পি তাৰ নং তিত্থং ওতারেত্ৰা ন্হাপেথ চ পাযেথ চা’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –

২৫. ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞেহি তিত্থেহি, অস্সং পাযেহি সারথি;

অচ্চাসনস্স পুরিসো, পাযাসস্সপি তপ্পতী’’তি.

তত্থ অঞ্ঞমঞ্ঞেহীতি অঞ্ঞেহি অঞ্ঞেহি. পাযেহীতি দেসনাসীসমেতং, ন্হাপেহি চ পাযেহি চাতি অত্থো. অচ্চাসনস্সাতি করণত্থে সামিৰচনং, অতিঅসনেন অতিভুত্তেনাতি অত্থো. পাযাসস্সপি তপ্পতীতি সপ্পিআদীহি অভিসঙ্খতেন মধুরপাযাসেন তপ্পতি তিত্তো হোতি, ধাতো সুহিতো ন পুন ভুঞ্জিতুকামতং আপজ্জতি. তস্মা অযম্পি অস্সো ইমস্মিং তিত্থে নিবদ্ধং ন্হানেন পরিযত্তিং আপন্নো ভৰিস্সতি, অঞ্ঞত্থ নং ন্হাপেথাতি.

তে তস্স ৰচনং সুত্ৰা অস্সং অঞ্ঞতিত্থং ওতারেত্ৰা পাযিংসু চেৰ ন্হাপযিংসু চ. বোধিসত্তো অস্সস্স পানীযং পিৰিত্ৰা ন্হানকালে রঞ্ঞো সন্তিকং অগমাসি. রাজা ‘‘কিং, তাত, অস্সো ন্হাতো চ পীতো চা’’তি পুচ্ছি. ‘‘আম, দেৰা’’তি. ‘‘পঠমং কিং কারণা ন ইচ্ছতী’’তি? ‘‘ইমিনা নাম কারণেনা’’তি সব্বং আচিক্খি. রাজা ‘‘এৰরূপস্স তিরচ্ছানস্সাপি নাম আসযং জানাতি, অহো পণ্ডিতো’’তি বোধিসত্তস্স মহন্তং যসং দত্ৰা জীৰিতপরিযোসানে যথাকম্মং গতো. বোধিসত্তোপি যথাকম্মমেৰ গতো.

সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৰে, অহং এতস্স ইদানেৰ আসযং জানামি, পুব্বেপি জানামিযেৰা’’তি ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা মঙ্গলঅস্সো অযং ভিক্খু অহোসি, রাজা আনন্দো, পণ্ডিতামচ্চো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

তিত্থজাতকৰণ্ণনা পঞ্চমা.

[২৬] ৬. মহিল়ামুখজাতকৰণ্ণনা

পুরাণচোরান ৰচো নিসম্মাতি ইদং সত্থা ৰেল়ুৰনে ৰিহরন্তো দেৰদত্তং আরব্ভ কথেসি. দেৰদত্তো অজাতসত্তুকুমারং পসাদেত্ৰা লাভসক্কারং নিপ্ফাদেসি. অজাতসত্তুকুমারো দেৰদত্তস্স গযাসীসে ৰিহারং কারেত্ৰা নানগ্গরসেহি তিৰস্সিকগন্ধসালিভোজনস্স দিৰসে দিৰসে পঞ্চ থালিপাকসতানি অভিহরি. লাভসক্কারং নিস্সায দেৰদত্তস্স পরিৰারো মহন্তো জাতো, দেৰদত্তো পরিৰারেন সদ্ধিং ৰিহারেযেৰ হোতি. তেন সমযেন রাজগহৰাসিকা দ্ৰে সহাযা. তেসু একো সত্থু সন্তিকে পব্বজিতো, একো দেৰদত্তস্স. তে অঞ্ঞমঞ্ঞং তস্মিং তস্মিং ঠানেপি পস্সন্তি, ৰিহারং গন্ত্ৰাপি পস্সন্তিযেৰ.

অথেকদিৰসং দেৰদত্তস্স নিস্সিতকো ইতরং আহ – ‘‘আৰুসো, কিং ত্ৰং দেৰসিকং সেদেহি মুচ্চমানেহি পিণ্ডায চরসি, দেৰদত্তো গযাসীসৰিহারে নিসীদিত্ৰাৰ নানগ্গরসেহি সুভোজনং ভুঞ্জতি, এৰরূপো উপাযো নত্থি, কিং ত্ৰং দুক্খং অনুভোসি, কিং তে পাতোৰ গযাসীসং আগন্ত্ৰা সউত্তরিভঙ্গং যাগুং পিৰিত্ৰা অট্ঠারসৰিধং খজ্জকং খাদিত্ৰা নানগ্গরসেহি সুভোজনং ভুঞ্জিতুং ন ৰট্টতী’’তি? সো পুনপ্পুনং ৰুচ্চমানো গন্তুকামো হুত্ৰা ততো পট্ঠায গযাসীসং গন্ত্ৰা ভুঞ্জিত্ৰা কালস্সেৰ ৰেল়ুৰনং আগচ্ছতি. সো সব্বকালং পটিচ্ছাদেতুং নাসক্খি, ‘‘গযাসীসং গন্ত্ৰা দেৰদত্তস্স পট্ঠপিতং ভত্তং ভুঞ্জতী’’তি ন চিরস্সেৰ পাকটো জাতো. অথ নং সহাযা পুচ্ছিংসু ‘‘সচ্চং কির, ত্ৰং আৰুসো, দেৰদত্তস্স পট্ঠপিতং ভত্তং ভুঞ্জসী’’তি. ‘‘কো এৰমাহা’’তি? ‘‘অসুকো চ অসুকো চা’’তি. ‘‘সচ্চং অহং আৰুসো গযাসীসং গন্ত্ৰা ভুঞ্জামি, ন পন মে দেৰদত্তো ভত্তং দেতি, অঞ্ঞে মনুস্সা দেন্তী’’তি. ‘‘আৰুসো, দেৰদত্তো বুদ্ধানং পটিকণ্টকো দুস্সীলো অজাতসত্তুং পসাদেত্ৰা অধম্মেন অত্তনো লাভসক্কারং উপ্পাদেসি, ত্ৰং এৰরূপে নিয্যানিকে বুদ্ধসাসনে পব্বজিত্ৰা দেৰদত্তস্স অধম্মেন উপ্পন্নং ভোজনং ভুঞ্জসি, এহি তং সত্থু সন্তিকং নেস্সামা’’তি তং ভিক্খুং আদায ধম্মসভং আগমিংসু.

সত্থা দিস্ৰাৰ ‘‘কিং, ভিক্খৰে, এতং ভিক্খুং অনিচ্ছন্তঞ্ঞেৰ আদায আগতত্থা’’তি? ‘‘আম ভন্তে, অযং ভিক্খু তুম্হাকং সন্তিকে পব্বজিত্ৰা দেৰদত্তস্স অধম্মেন উপ্পন্নং ভোজনং ভুঞ্জতী’’তি. ‘‘সচ্চং কির ত্ৰং ভিক্খু দেৰদত্তস্স অধম্মেন উপ্পন্নং ভোজনং ভুঞ্জসী’’তি? ‘‘ন ভন্তে, দেৰদত্তো ময্হং দেতি, অঞ্ঞে মনুস্সা দেন্তি, তমহং ভুঞ্জামী’’তি. সত্থা ‘‘মা ভিক্খু এত্থ পরিহারং করি, দেৰদত্তো অনাচারো দুস্সীলো, কথঞ্হি নাম ত্ৰং ইধ পব্বজিত্ৰা মম সাসনং ভজন্তোযেৰ দেৰদত্তস্স ভত্তং ভুঞ্জসি, নিচ্চকালম্পি ভজনসীলকোৰ ত্ৰং দিট্ঠদিট্ঠেযেৰ ভজসী’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো তস্স অমচ্চো অহোসি. তদা রঞ্ঞো মহিল়ামুখো নাম মঙ্গলহত্থী অহোসি সীলৰা আচারসম্পন্নো, ন কঞ্চি ৰিহেঠেতি. অথেকদিৰসং তস্স সালায সমীপে রত্তিভাগসমনন্তরে চোরা আগন্ত্ৰা তস্স অৰিদূরে নিসিন্না চোরমন্তং মন্তযিংসু ‘‘এৰং উম্মঙ্গো ভিন্দিতব্বো, এৰং সন্ধিচ্ছেদকম্মং কত্তব্বং, উম্মঙ্গঞ্চ সন্ধিচ্ছেদঞ্চ মগ্গসদিসং তিত্থসদিসং নিজ্জটং নিগ্গুম্বং কত্ৰা ভণ্ডং হরিতুং ৰট্টতি, হরন্তেন মারেত্ৰাৰ হরিতব্বং, এৰং উট্ঠাতুং সমত্থো নাম ন ভৰিস্সতি, চোরেন চ নাম সীলাচারযুত্তেন ন ভৰিতব্বং, কক্খল়েন ফরুসেন সাহসিকেন ভৰিতব্ব’’ন্তি. এৰং মন্তেত্ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং উগ্গণ্হাপেত্ৰা অগমংসু. এতেনেৰ উপাযেন পুনদিৰসেপি পুনদিৰসেপীতি বহূ দিৰসে তত্থ আগন্ত্ৰা মন্তযিংসু. সো তেসং ৰচনং সুত্ৰা ‘‘তে মং সিক্খাপেন্তী’’তি সঞ্ঞায ‘‘ইদানি মযা কক্খল়েন ফরুসেন সাহসিকেন ভৰিতব্ব’’ন্তি তথারূপোৰ অহোসি. পাতোৰ আগতং হত্থিগোপকং সোণ্ডায গহেত্ৰা ভূমিযং পোথেত্ৰা মারেসি. অপরম্পি তথা অপরম্পি তথাতি আগতাগতং মারেতিযেৰ.

‘‘মহিল়ামুখো উম্মত্তকো জাতো দিট্ঠদিট্ঠে মারেতী’’তি রঞ্ঞো আরোচযিংসু. রাজা বোধিসত্তং পহিণি ‘‘গচ্ছ পণ্ডিত, জানাহি কেন কারণেন সো দুট্ঠো জাতো’’তি. বোধিসত্তো গন্ত্ৰা তস্স সরীরে অরোগভাৰং ঞত্ৰা ‘‘কেন নু খো কারণেন এস দুট্ঠো জাতো’’তি উপধারেন্তো ‘‘অদ্ধা অৰিদূরে কেসঞ্চি ৰচনং সুত্ৰা ‘মং এতে সিক্খাপেন্তী’তি সঞ্ঞায দুট্ঠো জাতো’’তি সন্নিট্ঠানং কত্ৰা হত্থিগোপকে পুচ্ছি ‘‘অত্থি নু খো হত্থিসালায সমীপে রত্তিভাগে কেহিচি কিঞ্চি কথিতপুব্ব’’ন্তি? ‘‘আম, সামি, চোরা আগন্ত্ৰা কথযিংসূ’’তি. বোধিসত্তো গন্ত্ৰা রঞ্ঞো আরোচেসি ‘‘দেৰ, অঞ্ঞো হত্থিস্স সরীরে ৰিকারো নত্থি, চোরানং কথং সুত্ৰা দুট্ঠো জাতো’’তি. ‘‘ইদানি কিং কাতুং ৰট্টতী’’তি? ‘‘সীলৰন্তে সমণব্রাহ্মণে হত্থিসালাযং নিসীদাপেত্ৰা সীলাচারকথং কথাপেতুং ৰট্টতী’’তি. ‘‘এৰং কারেহি, তাতা’’তি.

বোধিসত্তো গন্ত্ৰা সীলৰন্তে সমণব্রাহ্মণে হত্থিসালাযং নিসীদাপেত্ৰা ‘‘সীলকথং কথেথ, ভন্তে’’তি আহ. তে হত্থিস্স অৰিদূরে নিসিন্না ‘‘ন কোচি পরামসিতব্বো ন মারেতব্বো, সীলাচারসম্পন্নেন খন্তিমেত্তানুদ্দযযুত্তেন ভৰিতুং ৰট্টতী’’তি সীলকথং কথযিংসু. সো তং সুত্ৰা ‘‘মং ইমে সিক্খাপেন্তি, ইতো দানি পট্ঠায সীলৰন্তেন ভৰিতব্ব’’ন্তি সীলৰা অহোসি. রাজা বোধিসত্তং পুচ্ছি ‘‘কিং, তাত, সীলৰা জাতো’’তি? বোধিসত্তো ‘‘আম, দেৰা’’তি. ‘‘এৰরূপো দুট্ঠহত্থী পণ্ডিতে নিস্সায পোরাণকধম্মেযেৰ পতিট্ঠিতো’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –

২৬. ‘‘পুরাণচোরান ৰচো নিসম্ম, মহিল়ামুখো পোথযমন্ৰচারী;

সুসঞ্ঞতানঞ্হি ৰচো নিসম্ম, গজুত্তমো সব্বগুণেসু অট্ঠা’’তি.

তত্থ পুরাণচোরানন্তি পোরাণচোরানং. নিসম্মাতি সুত্ৰা, পঠমং চোরানং ৰচনং সুত্ৰাতি অত্থো. মহিল়ামুখোতি হত্থিনিমুখেন সদিসমুখো. যথা মহিল়া পুরতো ওলোকিযমানা সোভতি, ন পচ্ছতো, তথা সোপি পুরতো ওলোকিযমানো সোভতি. তস্মা ‘‘মহিল়ামুখো’’তিস্স নামং অকংসু. পোথযমন্ৰচারীতি পোথযন্তো মারেন্তো অনুচারী. অযমেৰ ৰা পাঠো. সুসঞ্ঞতানন্তি সুট্ঠু সঞ্ঞতানং সীলৰন্তানং. গজুত্তমোতি উত্তমগজো মঙ্গলহত্থী. সব্বগুণেসু অট্ঠাতি সব্বেসু পোরাণগুণেসু পতিট্ঠিতো. রাজা ‘‘তিরচ্ছানগতস্সাপি আসযং জানাতী’’তি বোধিসত্তস্স মহন্তং যসং অদাসি. সো যাৰতাযুকং ঠত্ৰা সদ্ধিং বোধিসত্তেন যথাকম্মং গতো.

সত্থা ‘‘পুব্বেপি ত্ৰং ভিক্খু দিট্ঠদিট্ঠেযেৰ ভজি, চোরানং ৰচনং সুত্ৰা চোরে ভজি, ধম্মিকানং ৰচনং সুত্ৰা ধম্মিকে ভজী’’তি ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা মহিল়ামুখো ৰিপক্খসেৰকভিক্খু অহোসি, রাজা আনন্দো, অমচ্চো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

মহিল়ামুখজাতকৰণ্ণনা ছট্ঠা.

[২৭] ৭. অভিণ্হজাতকৰণ্ণনা

নালং কবল়ং পদাতৰেতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো একং উপাসকঞ্চ মহল্লকত্থেরঞ্চ আরব্ভ কথেসি. সাৰত্থিযং কির দ্ৰে সহাযকা. তেসু একো পব্বজিত্ৰা দেৰসিকং ইতরস্স ঘরং গচ্ছতি. সো তস্স ভিক্খং দত্ৰা সযম্পি ভুঞ্জিত্ৰা তেনেৰ সদ্ধিং ৰিহারং গন্ত্ৰা যাৰ সূরিযত্থঙ্গমনা আলাপসল্লাপেন নিসীদিত্ৰা নগরং পৰিসতি, ইতরোপি নং যাৰ নগরদ্ৰারা অনুগন্ত্ৰা নিৰত্ততি. সো তেসং ৰিস্সাসো ভিক্খূনং অন্তরে পাকটো জাতো. অথেকদিৰসং ভিক্খূ তেসং ৰিস্সাসকথং কথেন্তা ধম্মসভাযং নিসীদিংসু. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছি, তে ‘‘ইমায নাম, ভন্তে’’তি কথযিংসু. সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ ইমে ৰিস্সাসিকা, পুব্বেপি ৰিস্সাসিকাযেৰ অহেসু’’ন্তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো তস্স অমচ্চো অহোসি. তদা একো কুক্কুরো মঙ্গলহত্থিসালং গন্ত্ৰা মঙ্গলহত্থিস্স ভুঞ্জনট্ঠানে পতিতানি ভত্তসিত্থানি খাদতি. সো তেনেৰ ভোজনেন সংৰদ্ধমানো মঙ্গলহত্থিস্স ৰিস্সাসিকো জাতো হত্থিস্সেৰ সন্তিকে ভুঞ্জতি, উভোপি ৰিনা ৰত্তিতুং ন সক্কোন্তি. সো হত্থী নং সোণ্ডায গহেত্ৰা অপরাপরং করোন্তো কীল়তি, উক্খিপিত্ৰা কুম্ভে পতিট্ঠাপেতি. অথেকদিৰসং একো গামিকমনুস্সো হত্থিগোপকস্স মূলং দত্ৰা তং কুক্কুরং আদায অত্তনো গামং অগমাসি. ততো পট্ঠায সো হত্থী কুক্কুরং অপস্সন্তো নেৰ খাদতি ন পিৰতি ন ন্হাযতি. তমত্থং রঞ্ঞো আরোচেসুং. রাজা বোধিসত্তং পহিণি ‘‘গচ্ছ পণ্ডিত, জানাহি কিংকারণা হত্থী এৰং করোতী’’তি.

বোধিসত্তো হত্থিসালং গন্ত্ৰা হত্থিস্স দুম্মনভাৰং ঞত্ৰা ‘‘ইমস্স সরীরে রোগো ন পঞ্ঞাযতি, কেনচি পনস্স সদ্ধিং মিত্তসন্থৰেন ভৰিতব্বং, তং অপস্সন্তো এস মঞ্ঞে সোকাভিভূতো’’তি হত্থিগোপকে পুচ্ছি ‘‘অত্থি নু খো ইমস্স কেনচি সদ্ধিং ৰিস্সাসো’’তি? ‘‘আম, অত্থি সামি একেন সুনখেন সদ্ধিং বলৰা মেত্তী’’তি. ‘‘কহং সো এতরহী’’তি? ‘‘একেন মনুস্সেন নীতো’’তি. ‘‘জানাথ পনস্স নিৰাসনট্ঠান’’ন্তি? ‘‘ন জানাম, সামী’’তি. বোধিসত্তো রঞ্ঞো সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘নত্থি, দেৰ, হত্থিস্স কোচি আবাধো, একেন পনস্স সুনখেন সদ্ধিং বলৰৰিস্সাসো, তং অপস্সন্তো ন ভুঞ্জতি মঞ্ঞে’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –

২৭. ‘‘নালং কবল়ং পদাতৰে, ন চ পিণ্ডং ন কুসে ন ঘংসিতুং;

মঞ্ঞামি অভিণ্হদস্সনা, নাগো স্নেহমকাসি কুক্কুরে’’তি.

তত্থ নালন্তি ন সমত্থো. কবল়ন্তি ভোজনকালে পঠমমেৰ দিন্নং কটুককবল়ং. পদাতৰেতি পআদাতৰে, সন্ধিৰসেন আকারলোপো ৰেদিতব্বো, গহেতুন্তি অত্থো. ন চ পিণ্ডন্তি ৰড্ঢেত্ৰা দীযমানং ভত্তপিণ্ডম্পি নালং গহেতুং. ন কুসেতি খাদনত্থায দিন্নানি তিণানিপি নালং গহেতুং. ন ঘংসিতুন্তি ন্হাপিযমানো সরীরম্পি ঘংসিতুং নালং. এৰং যং যং সো হত্থী কাতুং ন সমত্থো, তং তং সব্বং রঞ্ঞো আরোচেত্ৰা তস্স অসমত্থভাৰে অত্তনা সল্লক্খিতকারণং আরোচেন্তো ‘‘মঞ্ঞামী’’তিআদিমাহ.

রাজা তস্স ৰচনং সুত্ৰা ‘‘ইদানি কিং কাতব্বং পণ্ডিতা’’তি পুচ্ছি. ‘‘‘অম্হাকং কির মঙ্গলহত্থিস্স সহাযং সুনখং একো মনুস্সো গহেত্ৰা গতো, যস্স ঘরে তং সুনখং পস্সন্তি, তস্স অযং নাম দণ্ডো’তি ভেরিং চরাপেথ দেৰা’’তি. রাজা তথা কারেসি. তং পৰত্তিং সুত্ৰা সো পুরিসো সুনখং ৰিস্সজ্জেসি, সুনখো ৰেগেনাগন্ত্ৰা হত্থিস্স সন্তিকমেৰ অগমাসি. হত্থী তং সোণ্ডায গহেত্ৰা কুম্ভে ঠপেত্ৰা রোদিত্ৰা পরিদেৰিত্ৰা কুম্ভা ওতারেত্ৰা তেন ভুত্তে পচ্ছা অত্তনাপি ভুঞ্জি. ‘‘তিরচ্ছানগতস্স আসযং জানাতী’’তি রাজা বোধিসত্তস্স মহন্তং যসং অদাসি.

সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইমে ইদানেৰ ৰিস্সাসিকা, পুব্বেপি ৰিস্সাসিকাযেৰা’’তি ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা চতুসচ্চকথায ৰিনিৰট্টেত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি. ইদং চতুসচ্চকথায ৰিনিৰট্টনং নাম সব্বজাতকেসুপি অত্থিযেৰ. মযং পন যত্থস্স আনিসংসো পঞ্ঞাযতি, তত্থেৰ দস্সযিস্সাম.

তদা সুনখো উপাসকো অহোসি, হত্থী মহল্লকত্থেরো, রাজা আনন্দো, অমচ্চপণ্ডিতো পন অহমেৰ অহোসিন্তি.

অভিণ্হজাতকৰণ্ণনা সত্তমা.

[২৮] ৮. নন্দিৰিসালজাতকৰণ্ণনা

মনুঞ্ঞমেৰ ভাসেয্যাতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো ছব্বগ্গিযানং ভিক্খূনং ওমসৰাদং আরব্ভ কথেসি. তস্মিঞ্হি সমযে ছব্বগ্গিযা কলহং করোন্তা পেসলে ভিক্খূ খুংসেন্তি ৰম্ভেন্তি ওৰিজ্ঝন্তি, দসহি অক্কোসৰত্থূহি অক্কোসন্তি. ভিক্খূ ভগৰতো আরোচেসুং. ভগৰা ছব্বগ্গিযে পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘সচ্চং কির ভিক্খৰো’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘সচ্চ’’ন্তি ৰুত্তে ৰিগরহিত্ৰা ‘‘ভিক্খৰে, ফরুসৰাচা নাম তিরচ্ছানগতানম্পি অমনাপা, পুব্বেপি একো তিরচ্ছানগতো অত্তানং ফরুসেন সমুদাচরন্তং সহস্সং পরাজেসী’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে গন্ধাররট্ঠে তক্কসিলাযং গন্ধাররাজা রজ্জং কারেসি. তদা বোধিসত্তো গোযোনিযং নিব্বত্তি. অথ নং তরুণৰচ্ছককালেযেৰ একো ব্রাহ্মণো গোদক্খিণাদাযকানং সন্তিকা লভিত্ৰা ‘‘নন্দিৰিসালো’’তি নামং কত্ৰা পুত্তট্ঠানে ঠপেত্ৰা সম্পিযাযমানো যাগুভত্তাদীনি দত্ৰা পোসেসি. বোধিসত্তো ৰযপ্পত্তো চিন্তেসি ‘‘অহং ইমিনা ব্রাহ্মণেন কিচ্ছেন পটিজগ্গিতো, মযা চ সদ্ধিং সকলজম্বুদীপে অঞ্ঞো সমধুরো গোণো নাম নত্থি, যংনূনাহং অত্তনো বলং দস্সেত্ৰা ব্রাহ্মণস্স পোসাৰনিযং দদেয্য’’ন্তি সো একদিৰসং ব্রাহ্মণং আহ ‘‘গচ্ছ, ব্রাহ্মণ, একং গোৰিত্তকসেট্ঠিং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘ময্হং বলিবদ্দো অতিবদ্ধং সকটসতং পৰট্টেতী’তি ৰত্ৰা সহস্সেন অব্ভুতং করোহী’’তি. সো ব্রাহ্মণো সেট্ঠিস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা কথং সমুট্ঠাপেসি ‘‘ইমস্মিং নগরে কস্স গোণো থামসম্পন্নো’’তি. অথ নং সেট্ঠি ‘‘অসুকস্স চ অসুকস্স চা’’তি ৰত্ৰা ‘‘সকলনগরে পন অম্হাকং গোণেহি সদিসো নাম নত্থী’’তি আহ. ব্রাহ্মণো ‘‘ময্হং একো গোণো অতিবদ্ধং সকটসতং পৰট্টেতুং সমত্থো অত্থী’’তি আহ. সেট্ঠি গহপতি ‘‘কুতো এৰরূপো গোণো’’তি আহ. ব্রাহ্মণো ‘‘ময্হং গেহে অত্থী’’তি. ‘‘তেন হি অব্ভুতং করোহী’’তি. ‘‘সাধু করোমী’’তি সহস্সেন অব্ভুতং অকাসি.

সো সকটসতং ৰালুকাসক্খরপাসাণানংযেৰ পূরেত্ৰা পটিপাটিযা ঠপেত্ৰা সব্বানি অক্খবন্ধনযোত্তেন একতো বন্ধিত্ৰা নন্দিৰিসালং ন্হাপেত্ৰা গন্ধপঞ্চঙ্গুলিকং কত্ৰা কণ্ঠে মালং পিল়ন্ধিত্ৰা পুরিমসকটধুরে এককমেৰ যোজেত্ৰা সযং ধুরে নিসীদিত্ৰা পতোদং উক্খিপিত্ৰা ‘‘গচ্ছ কূট, ৰহস্সু কূটা’’তি আহ. বোধিসত্তো ‘‘অযং মং অকূটং কূটৰাদেন সমুদাচরতী’’তি চত্তারো পাদে থম্ভে ৰিয নিচ্চলে কত্ৰা অট্ঠাসি. সেট্ঠি তঙ্খণঞ্ঞেৰ ব্রাহ্মণং সহস্সং আহরাপেসি. ব্রাহ্মণো সহস্সপরাজিতো গোণং মুঞ্চিত্ৰা ঘরং গন্ত্ৰা সোকাভিভূতো নিপজ্জি. নন্দিৰিসালো চরিত্ৰা আগতো ব্রাহ্মণং সোকাভিভূতং দিস্ৰা উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘কিং, ব্রাহ্মণ, নিদ্দাযসী’’তি আহ. ‘‘কুতো মে, নিদ্দা, সহস্সপরাজিতস্সাতি, ব্রাহ্মণ, মযা এত্তকং কালং তৰ গেহে ৰসন্তেন অত্থি কিঞ্চি ভাজনং ৰা ভিন্দিতপুব্বং, কোচি ৰা মদ্দিতপুব্বো, অট্ঠানে ৰা পন উচ্চারপস্সাৰো কতপুব্বো’’তি? ‘‘নত্থি তাতা’’তি. অথ ত্ৰং মং কস্মা কূটৰাদেন সমুদাচরসি, তৰেৰেসো দোসো, ময্হং দোসো নত্থি, গচ্ছ, তেন সদ্ধিং দ্ৰীহি সহস্সেহি অব্ভুতং করোহি, কেৰলং মং অকূটং কূটৰাদেন মা সমুদাচরসীতি.

ব্রাহ্মণো তস্স ৰচনং সুত্ৰা গন্ত্ৰা দ্ৰীহি সহস্সেহি অব্ভুতং কত্ৰা পুরিমনযেনেৰ সকটসতং অতিবন্ধিত্ৰা নন্দিৰিসালং মণ্ডেত্ৰা পুরিমসকটধুরে যোজেসি. কথং যোজেসীতি? যুগং ধুরে নিচ্চলং বন্ধিত্ৰা একায কোটিযা নন্দিৰিসালং যোজেত্ৰা একং কোটিং ধুরযোত্তেন পলিৰেঠেত্ৰা যুগকোটিঞ্চ অক্খপাদঞ্চ নিস্সায মুণ্ডরুক্খদণ্ডকং দত্ৰা তেন যোত্তেন নিচ্চলং বন্ধিত্ৰা ঠপেসি. এৰঞ্হি কতে যুগং এত্তো ৰা ইতো ৰা ন গচ্ছতি, সক্কা হোতি একেনেৰ গোণেন আকড্ঢিতুং. অথস্স ব্রাহ্মণো ধুরে নিসীদিত্ৰা নন্দিৰিসালস্স পিট্ঠিং পরিমজ্জিত্ৰা ‘‘গচ্ছ ভদ্র, ৰহস্সু, ভন্দ্রা’’তি আহ. বোধিসত্তো অতিবদ্ধং সকটসতং একৰেগেনেৰ আকড্ঢিত্ৰা পচ্ছা ঠিতং সকটং পুরতো ঠিতস্স সকটস্স ঠানে ঠপেসি. গোৰিত্তকসেট্ঠি পরাজিতো ব্রাহ্মণস্স দ্ৰে সহস্সানি অদাসি. অঞ্ঞেপি মনুস্সা বোধিসত্তস্স বহুং ধনং অদংসু, সব্বং ব্রাহ্মণস্সেৰ অহোসি. এৰং সো বোধিসত্তং নিস্সায বহুং ধনং লভি.

সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৰে, ফরুসৰচনং নাম কস্সচি মনাপ’’ন্তি ছব্বগ্গিযে ভিক্খূ গরহিত্ৰা সিক্খাপদং পঞ্ঞপেত্ৰা অভিসম্বুদ্ধো হুত্ৰা ইমং গাথমাহ –

২৮. ‘‘মনুঞ্ঞমেৰ ভাসেয্য, নামনুঞ্ঞং কুদাচনং;

মনুঞ্ঞং ভাসমানস্স, গরুং ভারং উদদ্ধরি;

ধনঞ্চ নং অলাভেসি, তেন চত্তমনো অহূ’’তি.

তত্থ মনুঞ্ঞমেৰ ভাসেয্যাতি পরেন সদ্ধিং ভাসমানো চতুদোসৰিরহিতং মধুরং মনাপং সণ্হং মুদুকং পিযৰচনমেৰ ভাসেয্য. গরুং ভারং উদদ্ধরীতি নন্দিৰিসালো বলিবদ্দো অমনাপং ভাসমানস্স ভারং অনুদ্ধরিত্ৰা পচ্ছা মনাপং পিযৰচনং ভাসমানস্স ব্রাহ্মণস্স গরুং ভারং উদ্ধরি, উদ্ধরিত্ৰা কড্ঢিত্ৰা পৰট্টেসীতি অত্থো, দ-কারো পনেত্থ ব্যঞ্জনসন্ধিৰসেন পদসন্ধিকরো.

ইতি সত্থা ‘‘মনুঞ্ঞমেৰ ভাসেয্যা’’তি ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা ব্রাহ্মণো আনন্দো অহোসি, নন্দিৰিসালো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

নন্দিৰিসালজাতকৰণ্ণনা অট্ঠমা.

[২৯] ৯. কণ্হজাতকৰণ্ণনা

যতো যতো গরু ধুরন্তি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো যমকপাটিহারিযং আরব্ভ কথেসি. তং সদ্ধিং দেৰোরোহণেন তেরসকনিপাতে সরভমিগজাতকে (জা. ১.১৩.১৩৪ আদযো) আৰি ভৰিস্সতি. সম্মাসম্বুদ্ধে পন যমকপাটিহারিযং কত্ৰা দেৰলোকে তেমাসং ৰসিত্ৰা মহাপৰারণায সঙ্কস্সনগরদ্ৰারে ওরুয্হ মহন্তেন পরিৰারেন জেতৰনং পৰিট্ঠে ভিক্খূ ধম্মসভাযং সন্নিপতিত্ৰা ‘‘আৰুসো, তথাগতো নাম অসমধুরো, তথাগতেন ৰুল়্হধুরং অঞ্ঞো ৰহিতুং সমত্থো নাম নত্থি, ছ সত্থারো ‘মযমেৰ পাটিহারিযং করিস্সাম, মযমেৰ পাটিহারিযং করিস্সামা’তি ৰত্ৰা একম্পি পাটিহারিযং ন অকংসু, অহো সত্থা অসমধুরো’’তি সত্থু গুণকথং কথেন্তা নিসীদিংসু. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছি. ‘‘মযং, ভন্তে, ন অঞ্ঞায কথায, এৰরূপায নাম তুম্হাকমেৰ গুণকথাযা’’তি. সত্থা ‘‘ভিক্খৰে, ইদানি মযা ৰুল়্হধুরং কো ৰহিস্সতি, পুব্বে তিরচ্ছানযোনিযং নিব্বত্তোপি অহং অত্তনা সমধুরং কঞ্চি নালত্থ’’ন্তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো গোযোনিযং পটিসন্ধিং গণ্হি. অথ নং সামিকা তরুণৰচ্ছককালেযেৰ একিস্সা মহল্লিকায ঘরে ৰসিত্ৰা তস্সা নিৰাসৰেতনতো পরিচ্ছিন্দিত্ৰা অদংসু. সা তং যাগুভত্তাদীহি পটিজগ্গমানা পুত্তট্ঠানে ঠপেত্ৰা ৰড্ঢেসি. সো ‘‘অয্যিকাকাল়কো’’ ত্ৰেৰ নামং পঞ্ঞাযিত্থ. ৰযপ্পত্তো চ অঞ্জনৰণ্ণো হুত্ৰা গামগোণেহি সদ্ধিং চরতি, সীলাচারসম্পন্নো অহোসি. গামদারকা সিঙ্গেসুপি কণ্ণেসুপি গলেপি গহেত্ৰা ওলম্বন্তি, নঙ্গুট্ঠেপি গহেত্ৰা কীল়ন্তি, পিট্ঠিযম্পি নিসীদন্তি. সো একদিৰসং চিন্তেসি ‘‘ময্হং মাতা দুগ্গতা, মং পুত্তট্ঠানে ঠপেত্ৰা দুক্খেন পোসেসি, যংনূনাহং ভতিং কত্ৰা ইমং দুগ্গতভাৰতো মোচেয্য’’ন্তি. সো ততো পট্ঠায ভতিং উপধারেন্তো চরতি.

অথেকদিৰসং একো সত্থৰাহপুত্তো পঞ্চহি সকটসতেহি ৰিসমতিত্থং সম্পত্তো, তস্স গোণা সকটানি উত্তারেতুং ন সক্কোন্তি, পঞ্চসু সকটসতেসু গোণা যুগপরম্পরায যোজিতা একম্পি সকটং উত্তারেতুং নাসক্খিংসু. বোধিসত্তোপি গামগোণেহি সদ্ধিং তত্থ সমীপে চরতি. সত্থৰাহপুত্তোপি গোসুত্তৰিত্তকো, সো ‘‘অত্থি নু খো এতেসং গুন্নং অন্তরে ইমানি সকটানি উত্তারেতুং সমত্থো উসভাজানীযো’’তি উপধারযমানো বোধিসত্তং দিস্ৰা ‘‘অযং আজানীযো সক্খিস্সতি ময্হং সকটানি উত্তারেতুং, কো নু খো অস্স সামিকো’’তি গোপালকে পুচ্ছি ‘‘কো নু খো ভো ইমস্স সামিকো, অহং ইমং সকটে যোজেত্ৰা সকটেসু উত্তারিতেসু ৰেতনং দস্সামী’’তি. তে আহংসু ‘‘গহেত্ৰা নং যোজেথ, নত্থি ইমস্স ইমস্মিং ঠানে সামিকো’’তি. সো নং নাসায রজ্জুকেন বন্ধিত্ৰা আকড্ঢেন্তো চালেতুম্পি নাসক্খি. বোধিসত্তো কির ‘‘ভতিযা কথিতায গমিস্সামী’’তি ন অগমাসি. সত্থৰাহপুত্তো তস্সাধিপ্পাযং ঞত্ৰা ‘‘সামি, তযা পঞ্চসু সকটসতেসু উত্তারিতেসু একেকস্স সকটস্স দ্ৰে দ্ৰে কহাপণে ভতিং কত্ৰা সহস্সং দস্সামী’’তি আহ. তদা বোধিসত্তো সযমেৰ অগমাসি. অথ নং পুরিসা পুরিমসকটেসু যোজেসুং. অথ নং একৰেগেনেৰ উক্খিপিত্ৰা থলে পতিট্ঠাপেসি. এতেনুপাযেন সব্বসকটানি উত্তারেসি.

সত্থৰাহপুত্তো একেকস্স সকটস্স একেকং কত্ৰা পঞ্চসতানি ভণ্ডিকং কত্ৰা তস্স গলে বন্ধি. সো ‘‘অযং ময্হং যথাপরিচ্ছিন্নং ভতিং ন দেতি, ন দানিস্স গন্তুং দস্সামী’’তি গন্ত্ৰা সব্বপুরিমসকটস্স পুরতো মগ্গং নিৰারেত্ৰা অট্ঠাসি. অপনেতুং ৰাযমন্তাপি নং অপনেতুং নাসক্খিংসু. সত্থৰাহপুত্তো ‘‘জানাতি মঞ্ঞে এস অত্তনো ভতিযা ঊনভাৰ’’ন্তি একেকস্মিং সকটে দ্ৰে দ্ৰে কত্ৰা সহস্সভণ্ডিকং বন্ধিত্ৰা ‘‘অযং তে সকটুত্তরণভতী’’তি গীৰাযং লগ্গেসি. সো সহস্সভণ্ডিকং আদায মাতু সন্তিকং অগমাসি. গামদারকা ‘‘কিং নামেতং অয্যিকাকাল়কস্স গলে’’তি বোধিসত্তস্স সন্তিকং আগচ্ছন্তি. সো তে অনুবন্ধিত্ৰা দূরতোৰ পলাপেন্তো মাতু সন্তিকং গতো. পঞ্চন্নং পন সকটসতানং উত্তারিতত্তা রত্তেহি অক্খীহি কিলন্তরূপো পঞ্ঞাযিত্থ. অয্যিকা তস্স গীৰায সহস্সত্থৰিকং দিস্ৰা ‘‘তাত, অযং তে কহং লদ্ধা’’তি গোপালকদারকে পুচ্ছিত্ৰা তমত্থং সুত্ৰা ‘‘তাত, কিং অহং তযা লদ্ধভতিযা জীৰিতুকামা, কিংকারণা এৰরূপং দুক্খং অনুভোসী’’তি ৰত্ৰা বোধিসত্তং উণ্হোদকেন ন্হাপেত্ৰা সকলসরীরং তেলেন মক্খেত্ৰা পানীযং পাযেত্ৰা সপ্পাযং ভোজনং ভোজেত্ৰা জীৰিতপরিযোসানে সদ্ধিং বোধিসত্তেন যথাকম্মং গতা.

সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৰে, তথাগতো ইদানেৰ অসমধুরো, পুব্বেপি অসমধুরোযেৰা’’তি ৰত্ৰা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা অভিসম্বুদ্ধো হুত্ৰা ইমং গাথমাহ –

২৯. ‘‘যতো যতো গরু ধুরং, যতো গম্ভীরৰত্তনী;

তদাস্সু কণ্হং যুঞ্জন্তি, স্ৰাস্সু তং ৰহতে ধুর’’ন্তি.

তত্থ যতো যতো গরু ধুরন্তি যস্মিং যস্মিং ঠানে ধুরং গরু ভারিযং হোতি, অঞ্ঞে বলিবদ্দা উক্খিপিতুং ন সক্কোন্তি. যতো গম্ভীরৰত্তনীতি ৰত্তন্তি এত্থাতি ৰত্তনী, মগ্গস্সেতং নামং, যস্মিং ঠানে উদকচিক্খল্লমহন্ততায ৰা ৰিসমচ্ছিন্নতটভাৰেন ৰা মগ্গো গম্ভীরো হোতীতি অত্থো. তদাস্সু কণ্হং যুঞ্জন্তীতি এত্থ অস্সূতি নিপাতমত্তং, তদা কণ্হং যুঞ্জন্তীতি অত্থো. যদা ধুরঞ্চ গরু হোতি মগ্গো চ গম্ভীরো, তদা অঞ্ঞে বলিবদ্দে অপনেত্ৰা কণ্হমেৰ যোজেন্তীতি ৰুত্তং হোতি. স্ৰাস্সু তং ৰহতে ধুরন্তি এত্থাপি অস্সূতি নিপাতমত্তমেৰ, সো তং ধুরং ৰহতীতি অত্থো.

এৰং ভগৰা ‘‘তদা, ভিক্খৰে, কণ্হোৰ তং ধুরং ৰহতী’’তি দস্সেত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা মহল্লিকা উপ্পলৰণ্ণা অহোসি, অয্যিকাকাল়কো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

কণ্হজাতকৰণ্ণনা নৰমা.

[৩০] ১০. মুনিকজাতকৰণ্ণনা

মা মুনিকস্স পিহযীতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো থুল্লকুমারিকাপলোভনং আরব্ভ কথেসি. তং তেরসকনিপাতে চূল়নারদকস্সপজাতকে (জা. ১.১৩.৪০ আদযো) আৰি ভৰিস্সতি. সত্থা পন তং ভিক্খুং ‘‘সচ্চং কির ত্ৰং ভিক্খু উক্কণ্ঠিতোসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘আম, ভন্তে’’তি. ‘‘কিং নিস্সাযা’’তি? ‘‘থুল্লকুমারিকাপলোভনং ভন্তে’’তি. সত্থা ‘‘ভিক্খু এসা তৰ অনত্থকারিকা, পুব্বেপি ত্ৰং ইমিস্সা ৰিৰাহদিৰসে জীৰিতক্খযং পত্ৰা মহাজনস্স উত্তরিভঙ্গভাৰং পত্তো’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো একস্মিং গামকে একস্স কুটুম্বিকস্স গেহে গোযোনিযং নিব্বত্তি ‘‘মহালোহিতো’’তি নামেন, কনিট্ঠভাতাপিস্স চূল়লোহিতো নাম অহোসি. তেযেৰ দ্ৰে ভাতিকে নিস্সায তস্মিং কুলে কম্মধুরং ৰত্ততি. তস্মিং পন কুলে একা কুমারিকা অত্থি, তং একো নগরৰাসী কুলপুত্তো অত্তনো পুত্তস্স ৰারেসি. তস্সা মাতাপিতরো ‘‘কুমারিকায ৰিৰাহকালে আগতানং পাহুনকানং উত্তরিভঙ্গো ভৰিস্সতী’’তি যাগুভত্তং দত্ৰা মুনিকং নাম সূকরং পোসেসুং. তং দিস্ৰা চূল়লোহিতো ভাতরং পুচ্ছি ‘‘ইমস্মিং কুলে কম্মধুরং ৰত্তমানং অম্হে দ্ৰে ভাতিকে নিস্সায ৰত্ততি, ইমে পন অম্হাকং তিণপলালাদীনেৰ দেন্তি, সূকরং যাগুভত্তেন পোসেন্তি, কেন নু খো কারণেন এস এতং লভতী’’তি. অথস্স ভাতা ‘‘তাত চূল়লোহিত, মা ত্ৰং এতস্স ভোজনং পিহযি, অযং সূকরো মরণভত্তং ভুঞ্জতি. এতিস্সা হি কুমারিকায ৰিৰাহকালে আগতানং পাহুনকানং উত্তরিভঙ্গো ভৰিস্সতীতি ইমে এতং সূকরং পোসেন্তি, ইতো কতিপাহচ্চযেন তে মনুস্সা আগমিস্সন্তি, অথ নং সূকরং পাদেসু গহেত্ৰা কড্ঢেন্তা হেট্ঠামঞ্চতো নীহরিত্ৰা জীৰিতক্খযং পাপেত্ৰা পাহুনকানং সূপব্যঞ্জনং করিযমানং পস্সিস্সসী’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –

৩০. ‘‘মা মুনিকস্স পিহযি, আতুরন্নানি ভুঞ্জতি;

অপ্পোস্সুক্কো ভুসং খাদ, এতং দীঘাযুলক্খণ’’ন্তি.

তত্থ মা মুনিকস্স পিহযীতি মুনিকস্স ভোজনে পিহং মা উপ্পাদযি, ‘‘এস মুনিকো সুভোজনং ভুঞ্জতী’’তি মা মুনিকস্স পিহযি, ‘‘কদা নু খো অহম্পি এৰং সুখিতো ভৰেয্য’’ন্তি মা মুনিকভাৰং পত্থযি. অযঞ্হি আতুরন্নানি ভুঞ্জতি. আতুরন্নানীতি মরণভোজনানি. অপ্পোস্সুক্কো ভুসং খাদাতি তস্স ভোজনে নিরুস্সুক্কো হুত্ৰা অত্তনা লদ্ধং ভুসং খাদ. এতং দীঘাযুলক্খণন্তি এতং দীঘাযুভাৰস্স কারণং. ততো ন চিরস্সেৰ তে মনুস্সা আগমিংসু, মুনিকং ঘাতেত্ৰা নানপ্পকারেহি পচিংসু. বোধিসত্তো চূল়লোহিতং আহ ‘‘দিট্ঠো তে, তাত, মুনিকো’’তি. দিট্ঠং মে, ভাতিক, মুনিকস্স ভোজনফলং, এতস্স ভোজনতো সতগুণেন সহস্সগুণেন অম্হাকং তিণপলালভুসমত্তমেৰ উত্তমঞ্চ অনৰজ্জঞ্চ দীঘাযুলক্খণঞ্চাতি.

সত্থা ‘‘এৰং খো ত্ৰং ভিক্খু পুব্বেপি ইমং কুমারিকং নিস্সায জীৰিতক্খযং পত্ৰা মহাজনস্স উত্তরিভঙ্গভাৰং গতো’’তি ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা সচ্চানি পকাসেসি, সচ্চপরিযোসানে উক্কণ্ঠিতো ভিক্খু সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসি. সত্থা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা মুনিকসূকরো উক্কণ্ঠিতভিক্খু অহোসি, থুল্লকুমারিকা এসা এৰ, চূল়লোহিতো আনন্দো, মহালোহিতো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

মুনিকজাতকৰণ্ণনা দসমা.

কুরুঙ্গৰগ্গো ততিযো.

তস্সুদ্দানং –

কুরুঙ্গং কুক্কুরঞ্চেৰ, ভোজাজানীযঞ্চ আজঞ্ঞং;

তিত্থং মহিল়ামুখাভিণ্হং, নন্দিকণ্হঞ্চ মুনিকন্তি.