২. সীলৰগ্গো
[১১] ১. লক্খণমিগজাতকৰণ্ণনা
হোতি সীলৰতং অত্থোতি ইদং সত্থা রাজগহং উপনিস্সায ৰেল়ুৰনে ৰিহরন্তো দেৰদত্তং আরব্ভ কথেসি. দেৰদত্তস্স ৰত্থু যাৰ অভিমারপ্পযোজনা খণ্ডহালজাতকে আৰিভৰিস্সতি, যাৰ ধনপালকৰিস্সজ্জনা পন চূল়হংসজাতকে আৰিভৰিস্সতি, যাৰ পথৰিপ্পৰেসনা দ্ৰাদসনিপাতে সমুদ্দৰাণিজজাতকে আৰিভৰিস্সতি.
একস্মিঞ্হি সমযে দেৰদত্তো পঞ্চ ৰত্থূনি যাচিত্ৰা অলভন্তো সঙ্ঘং ভিন্দিত্ৰা পঞ্চ ভিক্খুসতানি আদায গযাসীসে ৰিহরতি. অথ তেসং ভিক্খূনং ঞাণং পরিপাকং অগমাসি. তং ঞত্ৰা সত্থা দ্ৰে অগ্গসাৰকে আমন্তেসি ‘‘সারিপুত্তা, তুম্হাকং নিস্সিতকা পঞ্চসতা ভিক্খূ দেৰদত্তস্স লদ্ধিং রোচেত্ৰা তেন সদ্ধিং গতা, ইদানি পন তেসং ঞাণং পরিপাকং গতং, তুম্হে বহূহি ভিক্খূহি সদ্ধিং তত্থ গন্ত্ৰা তেসং ধম্মং দেসেত্ৰা তে ভিক্খূ মগ্গফলেহি পবোধেত্ৰা গহেত্ৰা আগচ্ছথা’’তি. তে তথেৰ গন্ত্ৰা তেসং ধম্মং দেসেত্ৰা মগ্গফলেহি পবোধেত্ৰা পুনদিৰসে অরুণুগ্গমনৰেলায তে ভিক্খূ আদায ৰেল়ুৰনমেৰ আগমংসু. আগন্ত্ৰা চ পন সারিপুত্তত্থেরস্স ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা ঠিতকালে ভিক্খূ থেরং পসংসিত্ৰা ভগৰন্তং আহংসু – ‘‘ভন্তে, অম্হাকং জেট্ঠভাতিকো ধম্মসেনাপতি পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি পরিৰুতো আগচ্ছন্তো অতিৰিয সোভতি, দেৰদত্তো পন পরিহীনপরিৰারো জাতো’’তি. ন, ভিক্খৰে, সারিপুত্তো ইদানেৰ ঞাতিসঙ্ঘপরিৰুতো আগচ্ছন্তো সোভতি, পুব্বেপি সোভিযেৰ. দেৰদত্তোপি ন ইদানেৰ গণতো পরিহীনো, পুব্বেপি পরিহীনোযেৰাতি. ভিক্খূ তস্সত্থস্সাৰিভাৰত্থায ভগৰন্তং যাচিংসু, ভগৰা ভৰন্তরেন পটিচ্ছন্নং কারণং পাকটং অকাসি.
অতীতে মগধরট্ঠে রাজগহনগরে একো মগধরাজা রজ্জং কারেসি. তদা বোধিসত্তো মিগযোনিযং পটিসন্ধিং গহেত্ৰা ৰুদ্ধিপ্পত্তো মিগসহস্সপরিৰারো অরঞ্ঞে ৰসতি. তস্স লক্খণো চ কাল়ো চাতি দ্ৰে পুত্তা অহেসুং. সো অত্তনো মহল্লককালে ‘‘তাতা, অহং ইদানি মহল্লকো, তুম্হে ইমং গণং পরিহরথা’’তি পঞ্চ পঞ্চ মিগসতানি একেকং পুত্তং পটিচ্ছাপেসি. ততো পট্ঠায তে দ্ৰে জনা মিগগণং পরিহরন্তি. মগধরট্ঠস্মিঞ্চ সস্সপাকসমযে কিট্ঠসম্বাধে অরঞ্ঞে মিগানং পরিপন্থো হোতি. মনুস্সা সস্সখাদকানং মিগানং মারণত্থায তত্থ তত্থ ওপাতং খণন্তি, সূলানি রোপেন্তি, পাসাণযন্তানি সজ্জেন্তি, কূটপাসাদযো পাসে ওড্ডেন্তি, বহূ মিগা ৰিনাসং আপজ্জন্তি. বোধিসত্তো কিট্ঠসম্বাধসমযং ঞত্ৰা দ্ৰে পুত্তে পক্কোসাপেত্ৰা আহ – ‘‘তাতা, অযং কিট্ঠসম্বাধসমযো, বহূ মিগা ৰিনাসং পাপুণন্তি, মযং মহল্লকা যেন কেনচি উপাযেন একস্মিং ঠানে ৰীতিনামেস্সাম, তুম্হে তুম্হাকং মিগগণে গহেত্ৰা অরঞ্ঞে পব্বতপাদং পৰিসিত্ৰা সস্সানং উদ্ধটকালে আগচ্ছেয্যাথা’’তি. তে ‘‘সাধূ’’তি পিতু ৰচনং সুত্ৰা সপরিৰারা নিক্খমিংসু. তেসং পন গমনমগ্গং মনুস্সা জানন্তি ‘‘ইমস্মিং কালে মিগা পব্বতমারোহন্তি, ইমস্মিং কালে ওরোহন্তী’’তি. তে তত্থ তত্থ পটিচ্ছন্নট্ঠানে নিলীনা বহূ মিগে ৰিজ্ঝিত্ৰা মারেন্তি.
কাল়মিগো অত্তনো দন্ধতায ‘‘ইমায নাম ৰেলায গন্তব্বং, ইমায ৰেলায ন গন্তব্ব’’ন্তি অজানন্তো মিগগণং আদায পুব্বণ্হেপি সাযন্হেপি পদোসেপি পচ্চূসেপি গামদ্ৰারেন গচ্ছতি. মনুস্সা তত্থ তত্থ পকতিযা ঠিতা চ নিলীনা চ বহূ মিগে ৰিনাসং পাপেন্তি. এৰং সো অত্তনো দন্ধতায বহূ মিগে ৰিনাসং পাপেত্ৰা অপ্পকেহেৰ মিগেহি অরঞ্ঞং পাৰিসি. লক্খণমিগো পন পণ্ডিতো ব্যত্তো উপাযকুসলো ‘‘ইমায ৰেলায গন্তব্বং, ইমায ৰেলায ন গন্তব্ব’’ন্তি জানাতি. সো গামদ্ৰারেনপি ন গচ্ছতি, দিৰাপি ন গচ্ছতি, পদোসেপি ন গচ্ছতি, পচ্চূসেপি ন গচ্ছতি, মিগগণং আদায অড্ঢরত্তসমযেযেৰ গচ্ছতি. তস্মা একম্পি মিগং অৰিনাসেত্ৰা অরঞ্ঞং পাৰিসি. তে তত্থ চত্তারো মাসে ৰসিত্ৰা সস্সেসু উদ্ধটেসু পব্বতা ওতরিংসু.
কাল়ো পচ্চাগচ্ছন্তোপি পুরিমনযেনেৰ অৰসেসমিগে ৰিনাসং পাপেন্তো এককোৰ আগমি. লক্খণো পন একমিগম্পি অৰিনাসেত্ৰা পঞ্চহি মিগসতেহি পরিৰুতো মাতাপিতূনং সন্তিকং আগমি. বোধিসত্তো দ্ৰেপি পুত্তে আগচ্ছন্তে দিস্ৰা মিগগণেন সদ্ধিং মন্তেন্তো ইমং গাথং সমুট্ঠাপেসি –
১১. ‘‘হোতি সীলৰতং অত্থো, পটিসন্থারৰুত্তিনং;
লক্খণং পস্স আযন্তং, ঞাতিসঙ্ঘপুরক্খতং;
অথ পস্সসিমং কাল়ং, সুৰিহীনংৰ ঞাতিভী’’তি.
তত্থ সীলৰতন্তি সুখসীলতায সীলৰন্তানং আচারসম্পন্নানং. অত্থোতি ৰুড্ঢি. পটিসন্থারৰুত্তিনন্তি ধম্মপটিসন্থারো চ আমিসপটিসন্থারো চ এতেসং ৰুত্তীতি পটিসন্থারৰুত্তিনো, তেসং পটিসন্থারৰুত্তিনং. এত্থ চ পাপনিৰারণওৰাদানুসাসনিৰসেন ধম্মপটিসন্থারো চ, গোচরলাভাপনগিলানুপট্ঠানধম্মিকরক্খাৰসেন আমিসপটিসন্থারো চ ৰেদিতব্বো. ইদং ৰুত্তং হোতি – ইমেসু দ্ৰীসু পটিসন্থারেসু ঠিতানং আচারসম্পন্নানং পণ্ডিতানং ৰুড্ঢি নাম হোতীতি. ইদানি তং ৰুড্ঢিং দস্সেতুং পুত্তমাতরং আলপন্তো ৰিয ‘‘লক্খণং পস্সা’’তিআদিমাহ. তত্রাযং সঙ্খেপত্থো – আচারপটিসন্থারসম্পন্নং অত্তনো পুত্তং একমিগম্পি অৰিনাসেত্ৰা ঞাতিসঙ্ঘেন পুরক্খতং পরিৰারিতং আগচ্ছন্তং পস্স. তায পন আচারপটিসন্থারসম্পদায ৰিহীনং দন্ধপঞ্ঞং অথ পস্সসিমং কাল়ং একম্পি ঞাতিং অনৰসেসেত্ৰা সুৰিহীনমেৰ ঞাতীহি এককং আগচ্ছন্তন্তি. এৰং পুত্তং অভিনন্দিত্ৰা পন বোধিসত্তো যাৰতাযুকং ঠত্ৰা যথাকম্মং গতো.
সত্থাপি ‘‘ন, ভিক্খৰে, সারিপুত্তো ইদানেৰ ঞাতিসঙ্ঘপরিৰারিতো সোভতি, পুব্বেপি সোভতিযেৰ. ন চ দেৰদত্তো এতরহিযেৰ গণম্হা পরিহীনো, পুব্বেপি পরিহীনোযেৰা’’তি ইমং ধম্মদেসনং দস্সেত্ৰা দ্ৰে ৰত্থূনি কথেত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা কাল়ো দেৰদত্তো অহোসি, পরিসাপিস্স দেৰদত্তপরিসাৰ, লক্খণো সারিপুত্তো, পরিসা পনস্স বুদ্ধপরিসা, মাতা রাহুলমাতা, পিতা পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.
লক্খণমিগজাতকৰণ্ণনা পঠমা.
[১২] ২. নিগ্রোধমিগজাতকৰণ্ণনা
নিগ্রোধমেৰ সেৰেয্যাতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো কুমারকস্সপত্থেরস্স মাতরং আরব্ভ কথেসি. সা কির রাজগহনগরে মহাৰিভৰস্স সেট্ঠিনো ধীতা অহোসি উস্সন্নকুসলমূলা পরিমদ্দিতসঙ্খারা পচ্ছিমভৰিকা, অন্তোঘটে পদীপো ৰিয তস্সা হদযে অরহত্তূপনিস্সযো জলতি. সা অত্তানং জাননকালতো পট্ঠায গেহে অনভিরতা পব্বজিতুকামা হুত্ৰা মাতাপিতরো আহ – ‘‘অম্মতাতা, ময্হং ঘরাৰাসে চিত্তং নাভিরমতি, অহং নিয্যানিকে বুদ্ধসাসনে পব্বজিতুকামা, পব্বাজেথ ম’’ন্তি. অম্ম, কিং ৰদেসি, ইদং কুলং বহুৰিভৰং, ত্ৰঞ্চ অম্হাকং একধীতা, ন লব্ভা তযা পব্বজিতুন্তি. সা পুনপ্পুনং যাচিত্ৰাপি মাতাপিতূনং সন্তিকা পব্বজ্জং অলভমানা চিন্তেসি ‘‘হোতু, পতিকুলং গতা সামিকং আরাধেত্ৰা পব্বজিস্সামী’’তি. সা ৰযপ্পত্তা পতিকুলং গন্ত্ৰা পতিদেৰতা হুত্ৰা সীলৰতী কল্যাণধম্মা অগারং অজ্ঝাৰসি.
অথস্সা সংৰাসমন্ৰায কুচ্ছিযং গব্ভো পতিট্ঠহি. সা গব্ভস্স পতিট্ঠিতভাৰং ন অঞ্ঞাসি. অথ তস্মিং নগরে নক্খত্তং ঘোসযিংসু, সকলনগরৰাসিনো নক্খত্তং কীল়িংসু, নগরং দেৰনগরং ৰিয অলঙ্কতপটিযত্তং অহোসি. সা পন তাৰ উল়ারাযপি নক্খত্তকীল়ায ৰত্তমানায অত্তনো সরীরং ন ৰিলিম্পতি নালঙ্করোতি, পকতিৰেসেনেৰ ৰিচরতি.
অথ নং সামিকো আহ – ‘‘ভদ্দে, সকলনগরং নক্খত্তনিস্সিতং, ত্ৰং পন সরীরং নপ্পটিজগ্গসী’’তি. অয্যপুত্ত, দ্ৰত্তিংসায মে কুণপেহি পূরিতং সরীরং, কিং ইমিনা অলঙ্কতেন, অযঞ্হি কাযো নেৰ দেৰনিম্মিতো, ন ব্রহ্মনিম্মিতো, ন সুৰণ্ণমযো, ন মণিমযো, ন হরিচন্দনমযো, ন পুণ্ডরীককুমুদুপ্পলগব্ভসম্ভূতো, ন অমতোসধপূরিতো, অথ খো কুণপে জাতো, মাতাপেত্তিকসম্ভৰো, অনিচ্চুচ্ছাদনপরিমদ্দনভেদনৰিদ্ধংসনধম্মো, কটসিৰড্ঢনো, তণ্হূপাদিন্নো, সোকানং নিদানং, পরিদেৰানং ৰত্থু, সব্বরোগানং আলযো, কম্মকরণানং পটিগ্গহো, অন্তোপূতি, বহি নিচ্চপগ্ঘরণো, কিমিকুলানং আৰাসো, সিৰথিকপযাতো, মরণপরিযোসানো, সব্বলোকস্স চক্খুপথে ৰত্তমানোপি –
‘‘অট্ঠিনহারুসংযুত্তো, তচমংসাৰলেপনো;
ছৰিযা কাযো পটিচ্ছন্নো, যথাভূতং ন দিস্সতি.
‘‘অন্তপূরো উদরপূরো, যকনপেল়স্স ৰত্থিনো;
হদযস্স পপ্ফাসস্স, ৰক্কস্স পিহকস্স চ.
‘‘সিঙ্ঘাণিকায খেল়স্স, সেদস্স চ মেদস্স চ;
লোহিতস্স লসিকায, পিত্তস্স চ ৰসায চ.
‘‘অথস্স নৰহি সোতেহি, অসুচী সৰতি সব্বদা;
অক্খিম্হা অক্খিগূথকো, কণ্ণম্হা কণ্ণগূথকো.
‘‘সিঙ্ঘাণিকা চ নাসতো, মুখেন ৰমতেকদা;
পিত্তং সেম্হঞ্চ ৰমতি, কাযম্হা সেদজল্লিকা.
‘‘অথস্স সুসিরং সীসং, মত্থলুঙ্গস্স পূরিতং;
সুভতো নং মঞ্ঞতি বালো, অৰিজ্জায পুরক্খতো. (সু. নি. ১৯৬-২০১);
‘‘অনন্তাদীনৰো কাযো, ৰিসরুক্খসমূপমো;
আৰাসো সব্বরোগানং, পুঞ্জো দুক্খস্স কেৰলো. (অপ. থের ২.৫৪.৫৫);
‘‘সচে ইমস্স কাযস্স, অন্তো বাহিরকো সিযা;
দণ্ডং নূন গহেত্ৰান, কাকে সোণে চ ৰারযে.
‘‘দুগ্গন্ধো অসুচি কাযো, কুণপো উক্করূপমো;
নিন্দিতো চক্খুভূতেহি, কাযো বালাভিনন্দিতো.
‘‘অল্লচম্মপটিচ্ছন্নো, নৰদ্ৰারো মহাৰণো;
সমন্ততো পগ্ঘরতি, অসুচী পূতিগন্ধিযো’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.১২২);
অয্যপুত্ত, ইমং কাযং অলঙ্করিত্ৰা কিং করিস্সামি? ননু ইমস্স অলঙ্কতকরণং গূথপুণ্ণঘটস্স বহি চিত্তকম্মকরণং ৰিয হোতীতি? সেট্ঠিপুত্তো তস্সা ৰচনং সুত্ৰা আহ ‘‘ভদ্দে, ত্ৰং ইমস্স সরীরস্স ইমে দোসে পস্সমানা কস্মা ন পব্বজসী’’তি? ‘‘অয্যপুত্ত, অহং পব্বজ্জং লভমানা অজ্জেৰ পব্বজেয্য’’ন্তি. সেট্ঠিপুত্তো ‘‘সাধু, অহং তং পব্বাজেস্সামী’’তি ৰত্ৰা মহাদানং পৰত্তেত্ৰা মহাসক্কারং কত্ৰা মহন্তেন পরিৰারেন ভিক্খুনুপস্সযং নেত্ৰা তং পব্বাজেন্তো দেৰদত্তপক্খিযানং ভিক্খুনীনং সন্তিকে পব্বাজেসি. সা পব্বজ্জং লভিত্ৰা পরিপুণ্ণসঙ্কপ্পা অত্তমনা অহোসি.
অথস্সা গব্ভে পরিপাকং গচ্ছন্তে ইন্দ্রিযানং অঞ্ঞথত্তং হত্থপাদপিট্ঠীনং বহলত্তং উদরপটলস্স চ মহন্ততং দিস্ৰা ভিক্খুনিযো তং পুচ্ছিংসু ‘‘অয্যে, ত্ৰং গব্ভিনী ৰিয পঞ্ঞাযসি, কিং এত’’ন্তি? অয্যে, ‘‘ইদং নাম কারণ’’ন্তি ন জানামি, সীলং পন মে পরিপুণ্ণন্তি. অথ নং তা ভিক্খুনিযো দেৰদত্তস্স সন্তিকং নেত্ৰা দেৰদত্তং পুচ্ছিংসু ‘‘অয্য, অযং কুলধীতা কিচ্ছেন সামিকং আরাধেত্ৰা পব্বজ্জং লভি, ইদানি পনস্সা গব্ভো পঞ্ঞাযতি, মযং ইমস্স গব্ভস্স গিহিকালে ৰা পব্বজিতকালে ৰা লদ্ধভাৰং ন জানাম, কিংদানি করোমা’’তি? দেৰদত্তো অত্তনো অবুদ্ধভাৰেন চ খন্তিমেত্তানুদ্দযানঞ্চ নত্থিতায এৰং চিন্তেসি ‘‘দেৰদত্তপক্খিকা ভিক্খুনী কুচ্ছিনা গব্ভং পরিহরতি, দেৰদত্তো চ তং অজ্ঝুপেক্খতিযেৰাতি ময্হং গরহা উপ্পজ্জিস্সতি, মযা ইমং উপ্পব্বাজেতুং ৰট্টতী’’তি. সো অৰীমংসিত্ৰাৰ সেলগুল়ং পৰট্টযমানো ৰিয পক্খন্দিত্ৰা ‘‘গচ্ছথ, ইমং উপ্পব্বাজেথা’’তি আহ. তা তস্স ৰচনং সুত্ৰা উট্ঠায ৰন্দিত্ৰা উপস্সযং গতা.
অথ সা দহরা তা ভিক্খুনিযো আহ – ‘‘অয্যে, ন দেৰদত্তত্থেরো বুদ্ধো, নাপি ময্হং তস্স সন্তিকে পব্বজ্জা, লোকে পন অগ্গপুগ্গলস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স সন্তিকে ময্হং পব্বজ্জা, সা চ পন মে দুক্খেন লদ্ধা, মা নং অন্তরধাপেথ, এথ মং গহেত্ৰা সত্থু সন্তিকং জেতৰনং গচ্ছথা’’তি. তা তং আদায রাজগহা পঞ্চচত্তালীসযোজনিকং মগ্গং অতিক্কম্ম অনুপুব্বেন জেতৰনং পত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা তমত্থং আরোচেসুং. সত্থা চিন্তেসি – ‘‘কিঞ্চাপি গিহিকালে এতিস্সা গব্ভো পতিট্ঠিতো, এৰং সন্তেপি ‘সমণো গোতমো দেৰদত্তেন জহিতং আদায চরতী’তি তিত্থিযানং ওকাসো ভৰিস্সতি. তস্মা ইমং কথং পচ্ছিন্দিতুং সরাজিকায পরিসায মজ্ঝে ইমং অধিকরণং ৰিনিচ্ছিতুং ৰট্টতী’’তি. পুনদিৰসে রাজানং পসেনদিকোসলং মহাঅনাথপিণ্ডিকং চূল়অনাথপিণ্ডিকং ৰিসাখং মহাউপাসিকং অঞ্ঞানি চ অভিঞ্ঞাতানি মহাকুলানি পক্কোসাপেত্ৰা সাযন্হসমযে চতূসু পরিসাসু সন্নিপতিতাসু উপালিত্থেরং আমন্তেসি ‘‘গচ্ছ, ত্ৰং চতুপরিসমজ্ঝে ইমিস্সা দহরভিক্খুনিযা কম্মং সোধেহী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি থেরো পরিসমজ্ঝং গন্ত্ৰা অত্তনো পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদিত্ৰা রঞ্ঞো পুরতো ৰিসাখং উপাসিকং পক্কোসাপেত্ৰা ইমং অধিকরণং পটিচ্ছাপেসি ‘‘গচ্ছ ৰিসাখে, ‘অযং দহরা অসুকমাসে অসুকদিৰসে পব্বজিতা’তি তথতো ঞত্ৰা ইমস্স গব্ভস্স পুরে ৰা পচ্ছা ৰা লদ্ধভাৰং জানাহী’’তি. উপাসিকা ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা সাণিং পরিক্খিপাপেত্ৰা অন্তোসাণিযং দহরভিক্খুনিযা হত্থপাদনাভিউদরপরিযোসানাদীনি ওলোকেত্ৰা মাসদিৰসে সমানেত্ৰা গিহিভাৰে গব্ভস্স লদ্ধভাৰং তথতো ঞত্ৰা থেরস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা তমত্থং আরোচেসি. থেরো চতুপরিসমজ্ঝে তং ভিক্খুনিং সুদ্ধং অকাসি. সা সুদ্ধা হুত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ সত্থারঞ্চ ৰন্দিত্ৰা ভিক্খুনীহি সদ্ধিং উপস্সযমেৰ গতা. সা গব্ভপরিপাকমন্ৰায পদুমুত্তরপাদমূলে পত্থিতপত্থনং মহানুভাৰং পুত্তং ৰিজাযি.
অথেকদিৰসং রাজা ভিক্খুনুপস্সযসমীপেন গচ্ছন্তো দারকসদ্দং সুত্ৰা অমচ্চে পুচ্ছি. অমচ্চা তং কারণং ঞত্ৰা ‘‘দেৰ, দহরভিক্খুনী পুত্তং ৰিজাতা, তস্সেসো সদ্দো’’তি আহংসু. ‘‘ভিক্খুনীনং, ভণে, দারকপটিজগ্গনং নাম পলিবোধো, মযং নং পটিজগ্গিস্সামা’’তি রাজা তং দারকং নাটকিত্থীনং দাপেত্ৰা কুমারপরিহারেন ৰড্ঢাপেসি. নামগ্গহণদিৰসে চস্স ‘‘কস্সপো’’তি নামং অকংসু. অথ নং কুমারপরিহারেন ৰড্ঢিতত্তা ‘‘কুমারকস্সপো’’তি সঞ্জানিংসু. সো সত্তৰস্সিককালে সত্থু সন্তিকে পব্বজিত্ৰা পরিপুণ্ণৰস্সো উপসম্পদং লভিত্ৰা গচ্ছন্তে গচ্ছন্তে কালে ধম্মকথিকেসু চিত্রকথী অহোসি. অথ নং সত্থা ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং চিত্তকথিকানং যদিদং কুমারকস্সপো’’তি (অ. নি. ১.২০৯, ২১৭) এতদগ্গে ঠপেসি. সো পচ্ছা ৰম্মিকসুত্তে (ম. নি. ১.২৪৯ আদযো) অরহত্তং পাপুণি. মাতাপিস্স ভিক্খুনী ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অগ্গফলং পত্তা. কুমারকস্সপত্থেরো বুদ্ধসাসনে গগনমজ্ঝে পুণ্ণচন্দো ৰিয পাকটো জাতো.
অথেকদিৰসং তথাগতো পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো ভিক্খূনং ওৰাদং দত্ৰা গন্ধকুটিং পাৰিসি. ভিক্খূ ওৰাদং গহেত্ৰা অত্তনো অত্তনো রত্তিট্ঠানদিৰাট্ঠানেসু দিৰসভাগং খেপেত্ৰা সাযন্হসমযে ধম্মসভাযং সন্নিপতিত্ৰা ‘‘আৰুসো, দেৰদত্তেন অত্তনো অবুদ্ধভাৰেন চেৰ খন্তিমেত্তাদীনঞ্চ অভাৰেন কুমারকস্সপত্থেরো চ থেরী চ উভো নাসিতা, সম্মাসম্বুদ্ধো পন অত্তনো ধম্মরাজতায চেৰ খন্তিমেত্তানুদ্দযসম্পত্তিযা চ উভিন্নম্পি তেসং পচ্চযো জাতো’’তি বুদ্ধগুণে ৰণ্ণযমানা নিসীদিংসু. সত্থা বুদ্ধলীলায ধম্মসভং আগন্ত্ৰা পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদিত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছি. ‘‘ভন্তে, তুম্হাকমেৰ গুণকথাযা’’তি সব্বং আরোচযিংসু. ন, ভিক্খৰে, তথাগতো ইদানেৰ ইমেসং উভিন্নং পচ্চযো চ পতিট্ঠা চ জাতো, পুব্বেপি অহোসিযেৰাতি. ভিক্খূ তস্সত্থস্সাৰিভাৰত্থায ভগৰন্তং যাচিংসু. ভগৰা ভৰন্তরেন পটিচ্ছন্নং কারণং পাকটং অকাসি.
অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারযমানে বোধিসত্তো মিগযোনিযং পটিসন্ধিং গণ্হি. সো মাতুকুচ্ছিতো নিক্খন্তো সুৰণ্ণৰণ্ণো অহোসি, অক্খীনি পনস্স মণিগুল়সদিসানি অহেসুং, সিঙ্গানি রজতৰণ্ণানি, মুখং রত্তকম্বলপুঞ্জৰণ্ণং, হত্থপাদপরিযন্তা লাখারসপরিকম্মকতা ৰিয, ৰালধি চমরস্স ৰিয অহোসি, সরীরং পনস্স মহন্তং অস্সপোতকপ্পমাণং অহোসি. সো পঞ্চসতমিগপরিৰারো অরঞ্ঞে ৰাসং কপ্পেসি নামেন নিগ্রোধমিগরাজা নাম. অৰিদূরে পনস্স অঞ্ঞোপি পঞ্চসতমিগপরিৰারো সাখমিগো নাম ৰসতি, সোপি সুৰণ্ণৰণ্ণোৰ অহোসি.
তেন সমযেন বারাণসিরাজা মিগৰধপ্পসুতো হোতি, ৰিনা মংসেন ন ভুঞ্জতি, মনুস্সানং কম্মচ্ছেদং কত্ৰা সব্বে নেগমজানপদে সন্নিপাতেত্ৰা দেৰসিকং মিগৰং গচ্ছতি. মনুস্সা চিন্তেসুং – ‘‘অযং রাজা অম্হাকং কম্মচ্ছেদং করোতি, যংনূন মযং উয্যানে মিগানং নিৰাপং ৰপিত্ৰা পানীযং সম্পাদেত্ৰা বহূ মিগে উয্যানং পৰেসেত্ৰা দ্ৰারং বন্ধিত্ৰা রঞ্ঞো নিয্যাদেয্যামা’’তি. তে সব্বে উয্যানে মিগানং নিৰাপতিণানি রোপেত্ৰা উদকং সম্পাদেত্ৰা দ্ৰারং যোজেত্ৰা ৰাগুরানি আদায মুগ্গরাদিনানাৰুধহত্থা অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা মিগে পরিযেসমানা ‘‘মজ্ঝে ঠিতে মিগে গণ্হিস্সামা’’তি যোজনমত্তং ঠানং পরিক্খিপিত্ৰা সঙ্খিপমানা নিগ্রোধমিগসাখমিগানং ৰসনট্ঠানং মজ্ঝে কত্ৰা পরিক্খিপিংসু. অথ নং মিগগণং দিস্ৰা রুক্খগুম্বাদযো চ ভূমিঞ্চ মুগ্গরেহি পহরন্তা মিগগণং গহনট্ঠানতো নীহরিত্ৰা অসিসত্তিধনুআদীনি আৰুধানি উগ্গিরিত্ৰা মহানাদং নদন্তা তং মিগগণং উয্যানং পৰেসেত্ৰা দ্ৰারং পিধায রাজানং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘দেৰ, নিবদ্ধং মিগৰং গচ্ছন্তা অম্হাকং কম্মং নাসেথ, অম্হেহি অরঞ্ঞতো মিগে আনেত্ৰা তুম্হাকং উয্যানং পূরিতং, ইতো পট্ঠায তেসং মংসানি খাদথা’’তি রাজানং আপুচ্ছিত্ৰা পক্কমিংসু.
রাজা তেসং ৰচনং সুত্ৰা উয্যানং গন্ত্ৰা মিগে ওলোকেন্তো দ্ৰে সুৰণ্ণমিগে দিস্ৰা তেসং অভযং অদাসি. ততো পট্ঠায পন কদাচি সযং গন্ত্ৰা একং মিগং ৰিজ্ঝিত্ৰা আনেতি, কদাচিস্স ভত্তকারকো গন্ত্ৰা ৰিজ্ঝিত্ৰা আহরতি. মিগা ধনুং দিস্ৰাৰ মরণভযেন তজ্জিতা পলাযন্তি, দ্ৰে তযো পহারে লভিত্ৰা কিলমন্তিপি, গিলানাপি হোন্তি, মরণম্পি পাপুণন্তি. মিগগণো তং পৰত্তিং বোধিসত্তস্স আরোচেসি. সো সাখং পক্কোসাপেত্ৰা আহ – ‘‘সম্ম, বহূ মিগা নস্সন্তি, একংসেন মরিতব্বে সতি ইতো পট্ঠায মা কণ্ডেন মিগে ৰিজ্ঝন্তু, ধম্মগণ্ডিকট্ঠানে মিগানং ৰারো হোতু. একদিৰসং মম পরিসায ৰারো পাপুণাতু, একদিৰসং তৰ পরিসায, ৰারপ্পত্তো মিগো গন্ত্ৰা ধম্মগণ্ডিকায গীৰং ঠপেত্ৰা নিপজ্জতু, এৰং সন্তে মিগা কিলন্তা ন ভৰিস্সন্তী’’তি. সো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছি. ততো পট্ঠায ৰারপ্পত্তোৰ মিগো গন্ত্ৰা ধম্মগণ্ডিকায গীৰং ঠপেত্ৰা নিপজ্জতি, ভত্তকারকো আগন্ত্ৰা তত্থ নিপন্নকমেৰ গহেত্ৰা গচ্ছতি.
অথেকদিৰসং সাখমিগস্স পরিসায একিস্সা গব্ভিনিমিগিযা ৰারো পাপুণি. সা সাখং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘সামি, অহং গব্ভিনী, পুত্তং ৰিজাযিত্ৰা দ্ৰে জনা ৰারং গমিস্সাম, ময্হং ৰারং অতিক্কামেহী’’তি আহ. সো ‘‘ন সক্কা তৰ ৰারং অঞ্ঞেসং পাপেতুং, ত্ৰমেৰ তুয্হং ৰারং জানিস্সসি, গচ্ছাহী’’তি আহ. সা তস্স সন্তিকা অনুগ্গহং অলভমানা বোধিসত্তং উপসঙ্কমিত্ৰা তমত্থং আরোচেসি. সো তস্সা ৰচনং সুত্ৰা ‘‘হোতু গচ্ছ ত্ৰং, অহং তে ৰারং অতিক্কামেস্সামী’’তি সযং গন্ত্ৰা ধম্মগণ্ডিকায সীসং কত্ৰা নিপজ্জি. ভত্তকারকো তং দিস্ৰা ‘‘লদ্ধাভযো মিগরাজা ধম্মগণ্ডিকায নিপন্নো, কিং নু খো কারণ’’ন্তি ৰেগেন গন্ত্ৰা রঞ্ঞো আরোচেসি.
রাজা তাৰদেৰ রথং আরুয্হ মহন্তেন পরিৰারেন আগন্ত্ৰা বোধিসত্তং দিস্ৰা আহ ‘‘সম্ম মিগরাজ, ননু মযা তুয্হং অভযং দিন্নং, কস্মা ত্ৰং ইধ নিপন্নো’’তি. মহারাজ, গব্ভিনী মিগী আগন্ত্ৰা ‘‘মম ৰারং অঞ্ঞস্স পাপেহী’’তি আহ, ন সক্কা খো পন মযা একস্স মরণদুক্খং অঞ্ঞস্স উপরি নিক্খিপিতুং, স্ৰাহং অত্তনো জীৰিতং তস্সা দত্ৰা তস্সা সন্তকং মরণং গহেত্ৰা ইধ নিপন্নো, মা অঞ্ঞং কিঞ্চি আসঙ্কিত্থ, মহারাজাতি. রাজা আহ – ‘‘সামি, সুৰণ্ণৰণ্ণমিগরাজ, মযা ন তাদিসো খন্তিমেত্তানুদ্দযসম্পন্নো মনুস্সেসুপি দিট্ঠপুব্বো, তেন তে পসন্নোস্মি, উট্ঠেহি, তুয্হঞ্চ তস্সা চ অভযং দম্মী’’তি. ‘‘দ্ৰীহি অভযে লদ্ধে অৰসেসা কিং করিস্সন্তি, নরিন্দা’’তি? ‘‘অৰসেসানম্পি অভযং দম্মি, সামী’’তি. ‘‘মহারাজ, এৰম্পি উয্যানেযেৰ মিগা অভযং লভিস্সন্তি, সেসা কিং করিস্সন্তী’’তি? ‘‘এতেসম্পি অভযং দম্মি, সামী’’তি. ‘‘মহারাজ, মিগা তাৰ অভযং লভন্তু, সেসা চতুপ্পদা কিং করিস্সন্তী’’তি? ‘‘এতেসম্পি অভযং দম্মি, সামী’’তি. ‘‘মহারাজ, চতুপ্পদা তাৰ অভযং লভন্তু, দিজগণা কিং করিস্সন্তী’’তি? ‘‘এতেসম্পি অভযং দম্মি, সামী’’তি. ‘‘মহারাজ, দিজগণা তাৰ অভযং লভন্তু, উদকে ৰসন্তা মচ্ছা কিং করিস্সন্তী’’তি? ‘‘এতেসম্পি অভযং দম্মি, সামী’’তি. এৰং মহাসত্তো রাজানং সব্বসত্তানং অভযং যাচিত্ৰা উট্ঠায রাজানং পঞ্চসু সীলেসু পতিট্ঠাপেত্ৰা ‘‘ধম্মং চর, মহারাজ, মাতাপিতূসু পুত্তধীতাসু ব্রাহ্মণগহপতিকেসু নেগমজানপদেসু ধম্মং চরন্তো সমং চরন্তো কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং গমিস্সসী’’তি রঞ্ঞো বুদ্ধলীলায ধম্মং দেসেত্ৰা কতিপাহং উয্যানে ৰসিত্ৰা রঞ্ঞো ওৰাদং দত্ৰা মিগগণপরিৰুতো অরঞ্ঞং পাৰিসি. সাপি খো মিগধেনু পুপ্ফকণ্ণিকসদিসং পুত্তং ৰিজাযি. সো কীল়মানো সাখমিগস্স সন্তিকং গচ্ছতি. অথ নং মাতা তস্স সন্তিকং গচ্ছন্তং দিস্ৰা ‘‘পুত্ত, ইতো পট্ঠায মা এতস্স সন্তিকং গচ্ছ, নিগ্রোধস্সেৰ সন্তিকং গচ্ছেয্যাসী’’তি ওৰদন্তী ইমং গাথমাহ –
১২. ‘‘নিগ্রোধমেৰ সেৰেয্য, ন সাখমুপসংৰসে;
নিগ্রোধস্মিং মতং সেয্যো, যঞ্চে সাখস্মি জীৰিত’’ন্তি.
তত্থ নিগ্রোধমেৰ সেৰেয্যাতি তাত ত্ৰং ৰা অঞ্ঞো ৰা অত্তনো হিতকামো নিগ্রোধমেৰ সেৰেয্য ভজেয্য উপসঙ্কমেয্য, ন সাখমুপসংৰসেতি সাখমিগং পন ন উপসংৰসে উপগম্ম ন সংৰসেয্য, এতং নিস্সায জীৰিকং ন কপ্পেয্য. নিগ্রোধস্মিং মতং সেয্যোতি নিগ্রোধরঞ্ঞো পাদমূলে মরণম্পি সেয্যো ৰরং উত্তমং. যঞ্চে সাখস্মি জীৰিতন্তি যং পন সাখস্স সন্তিকে জীৰিতং, তং নেৰ সেয্যো ন ৰরং ন উত্তমন্তি অত্থো.
ততো পট্ঠায চ পন অভযলদ্ধকা মিগা মনুস্সানং সস্সানি খাদন্তি, মনুস্সা ‘‘লদ্ধাভযা ইমে মিগা’’তি মিগে পহরিতুং ৰা পলাপেতুং ৰা ন ৰিসহন্তি, তে রাজঙ্গণে সন্নিপতিত্ৰা রঞ্ঞো তমত্থং আরোচেসুং. রাজা ‘‘মযা পসন্নেন নিগ্রোধমিগরাজস্স ৰরো দিন্নো, অহং রজ্জং জহেয্যং, ন চ তং পটিঞ্ঞং ভিন্দামি, গচ্ছথ ন কোচি মম ৰিজিতে মিগে পহরিতুং লভতী’’তি আহ. নিগ্রোধমিগো তং পৰত্তিং সুত্ৰা মিগগণং সন্নিপাতাপেত্ৰা ‘‘ইতো পট্ঠায পরেসং সস্সং খাদিতুং ন লভিস্সথা’’তি মিগে ওৰদিত্ৰা মনুস্সানং আরোচাপেসি ‘‘ইতো পট্ঠায সস্সকারকা মনুস্সা সস্সরক্খণত্থং ৰতিং মা করোন্তু, খেত্তং পন আৰিজ্ঝিত্ৰা পণ্ণসঞ্ঞং বন্ধন্তূ’’তি. ততো পট্ঠায কির খেত্তেসু পণ্ণবন্ধনসঞ্ঞা উদপাদি. ততো পট্ঠায পণ্ণসঞ্ঞং অতিক্কমনমিগো নাম নত্থি. অযং কির নেসং বোধিসত্ততো লদ্ধওৰাদো. এৰং মিগগণং ওৰদিত্ৰা বোধিসত্তো যাৰতাযুকং ঠত্ৰা সদ্ধিং মিগেহি যথাকম্মং গতো, রাজাপি বোধিসত্তস্স ওৰাদে ঠত্ৰা পুঞ্ঞানি কত্ৰা যথাকম্মং গতো.
সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰাহং থেরিযা চ কুমারকস্সপস্স চ অৰস্সযো, পুব্বেপি অৰস্সযো এৰা’’তি ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা চতুসচ্চধম্মদেসনং ৰিনিৰট্টেত্ৰা দ্ৰে ৰত্থূনি কথেত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি ‘‘তদা সাখমিগো দেৰদত্তো অহোসি, পরিসাপিস্স দেৰদত্তপরিসাৰ, মিগধেনু থেরী অহোসি, পুত্তো কুমারকস্সপো, রাজা আনন্দো, নিগ্রোধমিগরাজা পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.
নিগ্রোধমিগজাতকৰণ্ণনা দুতিযা.
[১৩] ৩. কণ্ডিজাতকৰণ্ণনা
ধিরত্থু কণ্ডিনং সল্লন্তি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো পুরাণদুতিযিকাপলোভনং আরব্ভ কথেসি. তং অট্ঠকনিপাতে ইন্দ্রিযজাতকে আৰিভৰিস্সতি. ভগৰা পন তং ভিক্খুং এতদৰোচ ‘‘ভিক্খু, পুব্বেপি ত্ৰং এতং মাতুগামং নিস্সায জীৰিতক্খযং পত্ৰা ৰীতচ্চিতেসু অঙ্গারেসু পক্কো’’তি. ভিক্খূ তস্সত্থস্সাৰিভাৰত্থায ভগৰন্তং যাচিংসু, ভগৰা ভৰন্তরেন পটিচ্ছন্নকারণং পাকটং অকাসি. ইতো পরং পন ভিক্খূনং যাচনং ভৰন্তরপটিচ্ছন্নতঞ্চ অৰত্ৰা ‘‘অতীতং আহরী’’তি এত্তকমেৰ ৰক্খাম, এত্তকে ৰুত্তেপি যাচনঞ্চ ৰলাহকগব্ভতো চন্দনীহরণূপমায ভৰন্তরপটিচ্ছন্নকারণভাৰো চাতি সব্বমেতং হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ যোজেত্ৰা ৰেদিতব্বং.
অতীতে মগধরট্ঠে রাজগহে মগধরাজা রজ্জং কারেসি. মগধৰাসিকানং সস্সসমযে মিগানং মহাপরিপন্থো হোতি. তে অরঞ্ঞে পব্বতপাদং পৰিসন্তি. তত্থ একো অরঞ্ঞৰাসী পব্বতেয্যমিগো একায গামন্তৰাসিনিযা মিগপোতিকায সদ্ধিং সন্থৰং কত্ৰা তেসং মিগানং পব্বতপাদতো ওরুয্হ পুন গামন্তং ওতরণকালে মিগপোতিকায পটিবদ্ধচিত্তত্তা তেহি সদ্ধিংযেৰ ওতরি. অথ নং সা আহ – ‘‘ত্ৰং খোসি, অয্য, পব্বতেয্যো বালমিগো, গামন্তো চ নাম সাসঙ্কো সপ্পটিভযো, মা অম্হেহি সদ্ধিং ওতরী’’তি. সো তস্সা পটিবদ্ধচিত্তত্তা অনিৰত্তিত্ৰা সদ্ধিংযেৰ অগমাসি. মগধৰাসিনো ‘‘ইদানি মিগানং পব্বতপাদা ওতরণকালো’’তি ঞত্ৰা মগ্গে পটিচ্ছন্নকোট্ঠকেসু তিট্ঠন্তি. তেসম্পি দ্ৰিন্নং আগমনমগ্গে একো লুদ্দকো পটিচ্ছন্নকোট্ঠকে ঠিতো হোতি. মিগপোতিকা মনুস্সগন্ধং ঘাযিত্ৰা ‘‘একো লুদ্দকো ঠিতো ভৰিস্সতী’’তি তং বালমিগং পুরতো কত্ৰা সযং পচ্ছতো অহোসি. লুদ্দকো একেনেৰ সরপ্পহারেন মিগং তত্থেৰ পাতেতি. মিগপোতিকা তস্স ৰিদ্ধভাৰং ঞত্ৰা উপ্পতিত্ৰা ৰাতগতিযাৰ পলাযি. লুদ্দকো কোট্ঠকতো নিক্খমিত্ৰা মিগং ওক্কন্তিত্ৰা অগ্গিং কত্ৰা ৰীতচ্চিতেসু অঙ্গারেসু মধুরমংসং পচিত্ৰা খাদিত্ৰা পানীযং পিৰিত্ৰা অৰসেসং লোহিতবিন্দূহি পগ্ঘরন্তেহি কাজেনাদায দারকে তোসেন্তো ঘরং অগমাসি.
তদা বোধিসত্তো তস্মিং ৰনসণ্ডে রুক্খদেৰতা হুত্ৰা নিব্বত্তো হোতি. সো তং কারণং দিস্ৰা ‘‘ইমস্স বালমিগস্স মরণং নেৰ মাতরং নিস্সায, ন পিতরং নিস্সায, অথ খো কামং নিস্সায. কামনিমিত্তঞ্হি সত্তা সুগতিযং হত্থচ্ছেদাদিকং, দুগ্গতিযঞ্চ পঞ্চৰিধবন্ধনাদিনানপ্পকারকং দুক্খং পাপুণন্তি, পরেসং মরণদুক্খুপ্পাদনম্পি নাম ইমস্মিং লোকে গরহিতমেৰ. যং জনপদং মাতুগামো ৰিচারেতি অনুসাসতি, সো ইত্থিপরিণাযকো জনপদোপি গরহিতোযেৰ. যে সত্তা মাতুগামস্স ৰসং গচ্ছন্তি, তেপি গরহিতাযেৰা’’তি একায গাথায তীণি গরহৰত্থূনি দস্সেত্ৰা ৰনদেৰতাসু সাধুকারং দত্ৰা গন্ধপুপ্ফাদীহি পূজযমানাসু মধুরেন সরেন তং ৰনসণ্ডং উন্নাদেন্তো ইমায গাথায ধম্মং দেসেসি –
১৩. ‘‘ধিরত্থু কণ্ডিনং সল্লং, পুরিসং গাল়্হৰেধিনং;
ধিরত্থু তং জনপদং, যত্থিত্থী পরিণাযিকা;
তে চাপি ধিক্কিতা সত্তা, যে ইত্থীনং ৰসং গতা’’তি.
তত্থ ধিরত্থূতি গরহণত্থে নিপাতো, স্ৰাযমিধ উত্তাসুব্বেগৰসেন গরহণে দট্ঠব্বো. উত্তসিতুব্বিগ্গো হি হোন্তো বোধিসত্তো এৰমাহ. কণ্ডমস্স অত্থীতি কণ্ডী, তং কণ্ডিনং. তং পন কণ্ডং অনুপৰিসনট্ঠেন ‘‘সল্ল’’ন্তি ৰুচ্চতি, তস্মা কণ্ডিনং সল্লন্তি এত্থ সল্লকণ্ডিনন্তি অত্থো. সল্লং ৰা অস্সত্থীতিপি সল্লো, তং সল্লং. মহন্তং ৰণমুখং কত্ৰা বলৰপ্পহারং দেন্তো গাল়্হং ৰিজ্ঝতীতি গাল়্হৰেধী, তং গাল়্হৰেধিনং. নানপ্পকারেন কণ্ডেন, কুমুদপত্তসণ্ঠানথলেন উজুকগমনেনেৰ সল্লেন চ সমন্নাগতং গাল়্হৰেধিনং পুরিসং ধিরত্থূতি অযমেত্থ অত্থো. পরিণাযিকাতি ইস্সরা সংৰিধাযিকা. ধিক্কিতাতি গরহিতা. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৰ. ইতো পরং পন এত্তকম্পি অৰত্ৰা যং যং অনুত্তানং, তং তদেৰ ৰণ্ণযিস্সাম. এৰং একায গাথায তীণি গরহৰত্থূনি দস্সেত্ৰা বোধিসত্তো ৰনং উন্নাদেত্ৰা বুদ্ধলীলায ধম্মং দেসেসি.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা সচ্চানি পকাসেসি, সচ্চপরিযোসানে উক্কণ্ঠিতভিক্খু সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি. সত্থা দ্ৰে ৰত্থূনি কথেত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি. ইতো পরং পন ‘‘দ্ৰে ৰত্থূনি কথেত্ৰা’’তি ইদং অৰত্ৰা ‘‘অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা’’তি এত্তকমেৰ ৰক্খাম, অৰুত্তম্পি পন হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ যোজেত্ৰা গহেতব্বং.
তদা পব্বতেয্যমিগো উক্কণ্ঠিতভিক্খু অহোসি, মিগপোতিকা পুরাণদুতিযিকা, কামেসু দোসং দস্সেত্ৰা ধম্মদেসকদেৰতা পন অহমেৰ অহোসিন্তি.
কণ্ডিজাতকৰণ্ণনা ততিযা.
[১৪] ৪. ৰাতমিগজাতকৰণ্ণনা
ন কিরত্থি রসেহি পাপিযোতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো চূল়পিণ্ডপাতিকতিস্সত্থেরং আরব্ভ কথেসি. সত্থরি কির রাজগহং উপনিস্সায ৰেল়ুৰনে ৰিহরন্তে তিস্সকুমারো নাম মহাৰিভৰস্স সেট্ঠিকুলস্স পুত্তো একদিৰসং ৰেল়ুৰনং গন্ত্ৰা সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৰা পব্বজিতুকামো পব্বজ্জং যাচিত্ৰা মাতাপিতূহি অননুঞ্ঞাতত্তা পটিক্খিত্তো সত্তাহং ভত্তচ্ছেদং কত্ৰা রট্ঠপালত্থেরো ৰিয মাতাপিতরো অনুজানাপেত্ৰা সত্থু সন্তিকে পব্বজি. সত্থা তং পব্বাজেত্ৰা অড্ঢমাসমত্তং ৰেল়ুৰনে ৰিহরিত্ৰা জেতৰনং অগমাসি. তত্রাযং কুলপুত্তো তেরস ধুতঙ্গানি সমাদায সাৰত্থিযং সপদানং পিণ্ডায চরমানো কালং ৰীতিনামেতি, ‘‘চূল়পিণ্ডপাতিকতিস্সত্থেরো নামা’’তি ৰুত্তে গগনতলে পুণ্ণচন্দো ৰিয বুদ্ধসাসনে পাকটো পঞ্ঞাতো অহোসি.
তস্মিং কালে রাজগহে নক্খত্তকীল়ায ৰত্তমানায থেরস্স মাতাপিতরো যং তস্স গিহিকালে অহোসি আভরণভণ্ডকং, তং রতনচঙ্কোটকে নিক্খিপিত্ৰা উরে ঠপেত্ৰা ‘‘অঞ্ঞাসু নক্খত্তকীল়াসু অম্হাকং পুত্তো ইমিনা অলঙ্কারেন অলঙ্কতো নক্খত্তং কীল়তি, তং নো একপুত্তং গহেত্ৰা সমণো গোতমো সাৰত্থিনগরং গতো, কহং নু খো সো এতরহি নিসিন্নো, কহং ঠিতো’’তি ৰত্ৰা রোদন্তি.
অথেকা ৰণ্ণদাসী তং কুলং গন্ত্ৰা সেট্ঠিভরিযং রোদন্তিং দিস্ৰা পুচ্ছি ‘‘কিং পন, অয্যে, রোদসী’’তি? ‘‘সা তমত্থং আরোচেসি’’. ‘‘কিং পন, অয্যে, অয্যপুত্তো পিযাযতী’’তি? ‘‘অসুকঞ্চ অসুকঞ্চা’’তি. ‘‘সচে তুম্হে ইমস্মিং গেহে সব্বং ইস্সরিযং ময্হং দেথ, অহং ৰো পুত্তং আনেস্সামী’’তি. সেট্ঠিভরিযা ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা পরিব্বযং দত্ৰা মহন্তেন পরিৰারেন তং উয্যোজেসি ‘‘গচ্ছ, অত্তনো বলেন মম পুত্তং আনেহী’’তি. সা পটিচ্ছন্নযানে নিসিন্না সাৰত্থিং গন্ত্ৰা থেরস্স ভিক্খাচারৰীথিযং নিৰাসং গহেত্ৰা সেট্ঠিকুলা আগতে মনুস্সে থেরস্স অদস্সেত্ৰা অত্তনো পরিৰারেনেৰ পরিৰুতা থেরস্স পিণ্ডায পৰিট্ঠস্স আদিতোৰ উল়ুঙ্কযাগুঞ্চ রসকভিক্খঞ্চ দত্ৰা রসতণ্হায বন্ধিত্ৰা অনুক্কমেন গেহে নিসীদাপেত্ৰা ভিক্খং দদমানা চ অত্তনো ৰসং উপগতভাৰং ঞত্ৰা গিলানালযং দস্সেত্ৰা অন্তোগব্ভে নিপজ্জি. থেরোপি ভিক্খাচারৰেলায সপদানং চরন্তো গেহদ্ৰারং অগমাসি. পরিজনো থেরস্স পত্তং গহেত্ৰা থেরং ঘরে নিসীদাপেসি. থেরো নিসীদিত্ৰাৰ ‘‘কহং উপাসিকা’’তি পুচ্ছি. ‘‘গিলানা, ভন্তে, তুম্হাকং দস্সনং ইচ্ছতী’’তি. সো রসতণ্হায বদ্ধো অত্তনো ৰতসমাদানং ভিন্দিত্ৰা তস্সা নিপন্নট্ঠানং পাৰিসি. সা অত্তনো আগতকারণং কথেত্ৰা তং পলোভেত্ৰা রসতণ্হায বন্ধিত্ৰা উপ্পব্বাজেত্ৰা অত্তনো ৰসে ঠপেত্ৰা যানে নিসীদাপেত্ৰা মহন্তেন পরিৰারেন রাজগহমেৰ অগমাসি. সা পৰত্তি পাকটা জাতা.
ভিক্খূ ধম্মসভাযং সন্নিসিন্না ‘‘চূল়পিণ্ডপাতিকতিস্সত্থেরং কির একা ৰণ্ণদাসী রসতণ্হায বন্ধিত্ৰা আদায গতা’’তি কথং সমুট্ঠাপেসুং. সত্থা ধম্মসভং উপগন্ত্ৰা অলঙ্কতধম্মাসনে নিসীদিত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি আহ. তে তং পৰত্তিং কথযিংসু. ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ এসো ভিক্খু রসতণ্হায বজ্ঝিত্ৰা তস্সা ৰসং গতো, পুব্বেপি তস্সা ৰসং গতোযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.
অতীতে বারাণসিযং রঞ্ঞো ব্রহ্মদত্তস্স সঞ্জযো নাম উয্যানপালো অহোসি. অথেকো ৰাতমিগো তং উয্যানং আগন্ত্ৰা সঞ্জযং দিস্ৰা পলাযতি, সঞ্জযোপি ন তং তজ্জেত্ৰা নীহরতি. সো পুনপ্পুনং আগন্ত্ৰা উয্যানেযেৰ চরতি. উয্যানপালো উয্যানে নানপ্পকারানি পুপ্ফফলানি গহেত্ৰা দিৰসে দিৰসে রঞ্ঞো অভিহরতি. অথ নং একদিৰসং রাজা পুচ্ছি ‘‘সম্ম উয্যানপাল, উয্যানে কিঞ্চি অচ্ছরিযং পস্সসী’’তি? ‘‘দেৰ, অঞ্ঞং ন পস্সামি, একো পন ৰাতমিগো আগন্ত্ৰা উয্যানে চরতি, এতং পস্সামী’’তি. ‘‘সক্খিস্সতি পন তং গহেতু’’ন্তি. ‘‘থোকং মধুং লভন্তো অন্তো রাজনিৰেসনম্পি নং আনেতুং সক্খিস্সামি, দেৰা’’তি. রাজা তস্স মধুং দাপেসি. সো তং গহেত্ৰা উয্যানং গন্ত্ৰা ৰাতমিগস্স চরণট্ঠানে তিণানি মধুনা মক্খেত্ৰা নিলীযি. মিগো আগন্ত্ৰা মধুমক্খিতানি তিণানি খাদিত্ৰা রসতণ্হায বদ্ধো অঞ্ঞত্র অগন্ত্ৰা উয্যানমেৰ আগচ্ছতি. উয্যানপালো তস্স মধুমক্খিততিণেসু পলুদ্ধভাৰং ঞত্ৰা অনুক্কমেন অত্তানং দস্সেসি. সো তং দিস্ৰা কতিপাহং পলাযিত্ৰা পুনপ্পুনং পস্সন্তো ৰিস্সাসং আপজ্জিত্ৰা অনুক্কমেন উয্যানপালস্স হত্থে ঠিততিণানি খাদিতুং আরভি.
সো তস্স ৰিস্সাসং আপন্নভাৰং ঞত্ৰা যাৰ রাজনিৰেসনা ৰীথিং কিলঞ্জেহি পরিক্খিপিত্ৰা তহিং তহিং সাখাভঙ্গং পাতেত্ৰা মধুলাবুকং অংসে লগ্গেত্ৰা তিণকলাপং উপকচ্ছকে ঠপেত্ৰা মধুমক্খিতানি তিণানি মিগস্স পুরতো পুরতো ৰিকিরন্তো অন্তোরাজনিৰেসনংযেৰ অগমাসি. মিগে অন্তো পৰিট্ঠে দ্ৰারং পিদহিংসু. মিগো মনুস্সে দিস্ৰা কম্পমানো মরণভযতজ্জিতো অন্তোনিৰেসনঙ্গণে আধাৰতি পরিধাৰতি. রাজা পাসাদা ওরুয্হ তং কম্পমানং দিস্ৰা ‘‘ৰাতমিগো নাম মনুস্সানং দিট্ঠট্ঠানং সত্তাহং ন গচ্ছতি, তজ্জিতট্ঠানং যাৰজীৰং ন গচ্ছতি, সো এৰরূপো গহননিস্সিতো ৰাতমিগো রসতণ্হায বদ্ধো ইদানি এৰরূপং ঠানং আগতো, নত্থি ৰত ভো লোকে রসতণ্হায পাপতরং নামা’’তি ইমায গাথায ধম্মদেসনং পট্ঠপেসি –
১৪. ‘‘ন কিরত্থি রসেহি পাপিযো, আৰাসেহিৰ সন্থৰেহি ৰা;
ৰাতমিগং গহননিস্সিতং, ৰসমানেসি রসেহি সঞ্জযো’’তি.
তত্থ কিরাতি অনুস্সৰনত্থে নিপাতো. রসেহীতি জিৰ্হাৰিঞ্ঞেয্যেহি মধুরম্বিলাদীহি. পাপিযোতি পাপতরো. আৰাসেহিৰ সন্থৰেহি ৰাতি নিবদ্ধৰসনট্ঠানসঙ্খাতেসু হি আৰাসেসুপি মিত্তসন্থৰেসুপি ছন্দরাগো পাপকোৰ, তেহি পন সচ্ছন্দরাগপরিভোগেহি আৰাসেহি ৰা মিত্তসন্থৰেহি ৰা সতগুণেন চ সহস্সগুণেন চ সতসহস্সগুণেন চ ধুৰপটিসেৰনট্ঠেন আহারং ৰিনা জীৰিতিন্দ্রিযপালনায অভাৰেন চ সচ্ছন্দরাগপরিভোগরসাৰ পাপতরাতি. বোধিসত্তো পন অনুস্সৰাগতং ৰিয ইমমত্থং কত্ৰা ‘‘ন কিরত্থি রসেহি পাপিযো, আৰাসেহিৰ সন্থৰেহি ৰা’’তি আহ. ইদানি তেসং পাপিযভাৰং দস্সেন্তো ‘‘ৰাতমিগ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ গহননিস্সিতন্তি গহনট্ঠাননিস্সিতং. ইদং ৰুত্তং হোতি – পস্সথ রসানং পাপিযভাৰং, ইদং নাম অরঞ্ঞাযতনে গহননিস্সিতং ৰাতমিগং সঞ্জযো উয্যানপালো মধুরসেহি অত্তনো ৰসং আনেসি, সব্বথাপি সচ্ছন্দরাগপরিভোগেহি রসেহি নাম অঞ্ঞং পাপতরং লামকতরং নত্থীতি রসতণ্হায আদীনৰং কথেসি. কথেত্ৰা চ পন তং মিগং অরঞ্ঞমেৰ পেসেসি.
সত্থাপি ‘‘ন, ভিক্খৰে, সা ৰণ্ণদাসী ইদানেৰ এতং রসতণ্হায বন্ধিত্ৰা অত্তনো ৰসে করোতি, পুব্বেপি অকাসিযেৰা’’তি ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি. ‘‘তদা সঞ্জযো অযং ৰণ্ণদাসী অহোসি, ৰাতমিগো চূল়পিণ্ডপাতিকো, বারাণসিরাজা পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.
ৰাতমিগজাতকৰণ্ণনা চতুত্থা.
[১৫] ৫. খরাদিযজাতকৰণ্ণনা
অট্ঠক্খুরং খরাদিযেতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো অঞ্ঞতরং দুব্বচভিক্খুং আরব্ভ কথেসি. সো কির ভিক্খু দুব্বচো ওৰাদং ন গণ্হাতি. অথ নং সত্থা পুচ্ছি ‘‘সচ্চং কির ত্ৰং ভিক্খু দুব্বচো ওৰাদং ন গণ্হাসী’’তি? ‘‘সচ্চং ভগৰা’’তি. সত্থা ‘‘পুব্বেপি ত্ৰং দুব্বচতায পণ্ডিতানং ওৰাদং অগ্গহেত্ৰা পাসেন বদ্ধো জীৰিতক্খযং পত্তো’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.
অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো মিগো হুত্ৰা মিগগণপরিৰুতো অরঞ্ঞে ৰসতি. অথস্স ভগিনিমিগী পুত্তকং দস্সেত্ৰা ‘‘ভাতিক, অযং তে ভাগিনেয্যো, এতং মিগমাযং উগ্গণ্হাপেহী’’তি পটিচ্ছাপেসি. সো তং ভাগিনেয্যং ‘‘অসুকৰেলায নাম আগন্ত্ৰা উগ্গণ্হাহী’’তি আহ. সো ৰুত্তৰেলায নাগচ্ছতি. যথা চ একদিৰসং, এৰং সত্ত দিৰসে সত্তোৰাদে অতিক্কন্তো সো মিগমাযং অনুগ্গণ্হিত্ৰাৰ ৰিচরন্তো পাসে বজ্ঝি. মাতাপিস্স ভাতরং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘কিং তে, ভাতিক, ভাগিনেয্যো মিগমাযং উগ্গণ্হাপিতো’’তি পুচ্ছি. বোধিসত্তো চ ‘‘তস্স অনোৰাদকস্স মা চিন্তযি, ন তে পুত্তেন মিগমাযা উগ্গহিতা’’তি ৰত্ৰা ইদানিপি তং অনোৰদিতুকামোৰ হুত্ৰা ইমং গাথমাহ –
১৫. ‘‘অট্ঠক্খুরং খরাদিযে, মিগং ৰঙ্কাতিৰঙ্কিনং;
সত্তহি কালাতিক্কন্তং, ন নং ওৰদিতুস্সহে’’তি.
তত্থ অট্ঠক্খুরন্তি একেকস্মিং পাদে দ্ৰিন্নং দ্ৰিন্নং ৰসেন অট্ঠক্খুরং. খরাদিযেতি তং নামেন আলপতি. মিগন্তি সব্বসঙ্গাহিকৰচনং. ৰঙ্কাতিৰঙ্কিনন্তি মূলে ৰঙ্কানি, অগ্গে অতিৰঙ্কানীতি ৰঙ্কাতিৰঙ্কানি, তাদিসানি সিঙ্গানি অস্স অত্থীতি ৰঙ্কাতিৰঙ্কী, তং ৰঙ্কাতিৰঙ্কিনং. সত্তহি কালাতিক্কন্তন্তি সত্তহি ওৰাদকালেহি ওৰাদং অতিক্কন্তং. ন নং ওৰদিতুস্সহেতি এতং দুব্বচমিগং অহং ওৰদিতুং ন উস্সহামি, এতস্স মে ওৰাদত্থায চিত্তম্পি ন উপ্পজ্জতীতি দস্সেতি. অথ নং দুব্বচমিগং পাসে বদ্ধং লুদ্দো মারেত্ৰা মংসং আদায পক্কামি.
সত্থাপি ‘‘ন ত্ৰং ভিক্খু ইদানেৰ দুব্বচো, পুব্বেপি দুব্বচোযেৰা’’তি ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি. ‘‘তদা ভাগিনেয্যো মিগো দুব্বচভিক্খু অহোসি, ভগিনী উপ্পলৰণ্ণা, ওৰাদমিগো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.
খরাদিযজাতকৰণ্ণনা পঞ্চমা.
[১৬] ৬. তিপল্লত্থমিগজাতকৰণ্ণনা
মিগং তিপল্লত্থন্তি ইদং সত্থা কোসম্বিযং বদরিকারামে ৰিহরন্তো সিক্খাকামং রাহুলত্থেরং আরব্ভ কথেসি. একস্মিঞ্হি কালে সত্থরি আল়ৰিনগরং উপনিস্সায অগ্গাল়ৰে চেতিযে ৰিহরন্তে বহূ উপাসকা উপাসিকা ভিক্খূ ভিক্খুনিযো চ ৰিহারং ধম্মস্সৰনত্থায গচ্ছন্তি, দিৰা ধম্মস্সৰনং হোতি. গচ্ছন্তে পন কালে উপাসিকাযো ভিক্খুনিযো চ ন গচ্ছিংসু, ভিক্খূ চেৰ উপাসকা চ অহেসুং. ততো পট্ঠায রত্তিং ধম্মস্সৰনং জাতং. ধম্মস্সৰনপরিযোসানে থেরা ভিক্খূ অত্তনো অত্তনো ৰসনট্ঠানানি গচ্ছন্তি. দহরা সামণেরা চ উপাসকেহি সদ্ধিং উপট্ঠানসালাযং সযন্তি. তেসু নিদ্দং উপগতেসু একচ্চে ঘুরুঘুরুপস্সাসা কাকচ্ছমানা দন্তে খাদন্তা নিপজ্জিংসু, একচ্চে মুহুত্তং নিদ্দাযিত্ৰা উট্ঠহিংসু. তে তং ৰিপ্পকারং দিস্ৰা ভগৰতো আরোচেসুং. ভগৰা ‘‘যো পন ভিক্খু অনুপসম্পন্নেন সহসেয্যং কপ্পেয্য পাচিত্তিয’’ন্তি (পাচি. ৪৯) সিক্খাপদং পঞ্ঞপেত্ৰা কোসম্বিং অগমাসি.
তত্থ ভিক্খূ আযস্মন্তং রাহুলং আহংসু – ‘‘আৰুসো রাহুল, ভগৰতা সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, ইদানি ত্ৰং অত্তনো ৰসনট্ঠানং জানাহী’’তি. পুব্বে পন তে ভিক্খূ ভগৰতি চ গারৰং তস্স চাযস্মতো সিক্খাকামতং পটিচ্চ তং অত্তনো ৰসনট্ঠানং আগতং অতিৰিয সঙ্গণ্হন্তি, খুদ্দকমঞ্চকং পঞ্ঞপেত্ৰা উস্সীসককরণত্থায চীৰরং দেন্তি. তং দিৰসং পন সিক্খাপদভযেন ৰসনট্ঠানম্পি ন অদংসু. রাহুলভদ্দোপি ‘‘পিতা মে’’তি দসবলস্স ৰা, ‘‘উপজ্ঝাযো মে’’তি ধম্মসেনাপতিনো ৰা, ‘‘আচরিযো মে’’তি মহামোগ্গল্লানস্স ৰা, ‘‘চূল়পিতা মে’’তি আনন্দত্থেরস্স ৰা সন্তিকং অগন্ত্ৰা দসবলস্স ৰল়ঞ্জনৰচ্চকুটিং ব্রহ্মৰিমানং পৰিসন্তো ৰিয পৰিসিত্ৰা ৰাসং কপ্পেসি. বুদ্ধানঞ্হি ৰল়ঞ্জনকুটিযং দ্ৰারং সুপিহিতং হোতি, গন্ধপরিভণ্ডকতা ভূমি, গন্ধদামমালাদামানি ওসারিতানেৰ হোন্তি, সব্বরত্তিং দীপো ঝাযতি. রাহুলভদ্দো পন ন তস্সা কুটিযা ইমং সম্পত্তিং পটিচ্চ তত্থ ৰাসং উপগতো, ভিক্খূহি পন ‘‘ৰসনট্ঠানং জানাহী’’তি ৰুত্তত্তা ওৰাদগারৰেন সিক্খাকামতায তত্থ ৰাসং উপগতো. অন্তরন্তরা হি ভিক্খূ তং আযস্মন্তং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং দিস্ৰা তস্স ৰীমংসনত্থায মুট্ঠিসম্মজ্জনিং ৰা কচৰরছড্ডনকং ৰা বহি খিপিত্ৰা তস্মিং আগতে ‘‘আৰুসো, ইমং কেন ছড্ডিত’’ন্তি ৰদন্তি. তত্থ কেহিচি ‘‘রাহুলো ইমিনা মগ্গেন গতো’’তি ৰুত্তে সো আযস্মা ‘‘নাহং, ভন্তে, এতং জানামী’’তি অৰত্ৰাৰ তং পটিসামেত্ৰা ‘‘খমথ মে, ভন্তে’’তি খমাপেত্ৰা গচ্ছতি. এৰমেস সিক্খাকামো.
সো তং সিক্খাকামতংযেৰ পটিচ্চ তত্থ ৰাসং উপগতো. অথ সত্থা পুরেঅরুণংযেৰ ৰচ্চকুটিদ্ৰারে ঠত্ৰা উক্কাসি, সোপাযস্মা উক্কাসি. ‘‘কো এসো’’তি? ‘‘অহং রাহুলো’’তি নিক্খমিত্ৰা ৰন্দি. ‘‘কস্মা ত্ৰং রাহুল ইধ নিপন্নোসী’’তি? ‘‘ৰসনট্ঠানস্স অভাৰতো’’. ‘‘পুব্বে হি, ভন্তে, ভিক্খূ মম সঙ্গহং করোন্তি, ইদানি অত্তনো আপত্তিভযেন ৰসনট্ঠানং ন দেন্তি, স্ৰাহং ‘ইদং অঞ্ঞেসং অসঙ্ঘট্টনট্ঠান’ন্তি ইমিনা কারণেন ইধ নিপন্নোস্মীতি. অথ ভগৰতো ‘‘রাহুলং তাৰ ভিক্খূ এৰং পরিচ্চজন্তি, অঞ্ঞে কুলদারকে পব্বাজেত্ৰা কিং করিস্সন্তী’’তি ধম্মসংৰেগো উদপাদি.
অথ ভগৰা পাতোৰ ভিক্খূ সন্নিপাতাপেত্ৰা ধম্মসেনাপতিং পুচ্ছি ‘‘জানাসি পন ত্ৰং, সারিপুত্ত, অজ্জ কত্থচি রাহুলস্স ৰুত্থভাৰ’’ন্তি? ‘‘ন জানামি, ভন্তে’’তি. ‘‘সারিপুত্ত, অজ্জ রাহুলো ৰচ্চকুটিযং ৰসি, সারিপুত্ত, তুম্হে রাহুলং এৰং পরিচ্চজন্তা অঞ্ঞে কুলদারকে পব্বাজেত্ৰা কিং করিস্সথ? এৰঞ্হি সন্তে ইমস্মিং সাসনে পব্বজিতা ন পতিট্ঠা ভৰিস্সন্তি, ইতো দানি পট্ঠায অনুপসম্পন্নেন একং দ্ৰে দিৰসে অত্তনো সন্তিকে ৰসাপেত্ৰা ততিযদিৰসে তেসং ৰসনট্ঠানং ঞত্ৰা বহি ৰাসেথা’’তি ইমং অনুপঞ্ঞত্তিং কত্ৰা পুন সিক্খাপদং পঞ্ঞপেসি.
তস্মিং সমযে ধম্মসভাযং সন্নিসিন্না ভিক্খূ রাহুলস্স গুণকথং কথেন্তি ‘‘পস্সথাৰুসো, যাৰ সিক্খাকামো ৰতাযং রাহুলো, ‘তৰ ৰসনট্ঠানং জানাহী’তি ৰুত্তো নাম ‘অহং দসবলস্স পুত্তো, তুম্হাকং সেনাসনস্মা তুম্হেযেৰ নিক্খমথা’তি একং ভিক্খুম্পি অপ্পটিপ্ফরিত্ৰা ৰচ্চকুটিযং ৰাসং কপ্পেসী’’তি. এৰং তেসু কথযমানেসু সত্থা ধম্মসভং গন্ত্ৰা অলঙ্কতাসনে নিসীদিত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি আহ. ‘‘ভন্তে, রাহুলস্স সিক্খাকামকথায, ন অঞ্ঞায কথাযা’’তি. সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৰে, রাহুলো ইদানেৰ সিক্খাকামো, পুব্বে তিরচ্ছানযোনিযং নিব্বত্তোপি সিক্খাকামোযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.
অতীতে রাজগহে একো মগধরাজা রজ্জং কারেসি. তদা বোধিসত্তো মিগযোনিযং নিব্বত্তিত্ৰা মিগগণপরিৰুতো অরঞ্ঞে ৰসতি. অথস্স ভগিনী অত্তনো পুত্তকং উপনেত্ৰা ‘‘ভাতিক, ইমং তে ভাগিনেয্যং মিগমাযং সিক্খাপেহী’’তি আহ. বোধিসত্তো ‘‘সাধূ’’তি পটিস্সুণিত্ৰা ‘‘গচ্ছ, তাত, অসুকৰেলায নাম আগন্ত্ৰা সিক্খেয্যাসী’’তি আহ. সো মাতুলেন ৰুত্তৰেলং অনতিক্কমিত্ৰা তং উপসঙ্কমিত্ৰা মিগমাযং সিক্খি. সো একদিৰসং ৰনে ৰিচরন্তো পাসেন বদ্ধো বদ্ধরৰং রৰি, মিগগণো পলাযিত্ৰা ‘‘পুত্তো তে পাসেন বদ্ধো’’তি তস্স মাতুযা আরোচেসি. সা ভাতু সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘ভাতিক, ভাগিনেয্যো তে মিগমাযং সিক্খাপিতো’’তি পুচ্ছি. বোধিসত্তো ‘‘মা ত্ৰং পুত্তস্স কিঞ্চি পাপকং আসঙ্কি, সুগ্গহিতা তেন মিগমাযা, ইদানি তং হাসযমানো আগচ্ছিস্সতী’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –
১৬. ‘‘মিগং তিপল্লত্থমনেকমাযং, অট্ঠক্খুরং অড্ঢরত্তাপপাযিং;
একেন সোতেন ছমাস্সসন্তো, ছহি কলাহিতিভোতি ভাগিনেয্যো’’তি.
তত্থ মিগন্তি ভাগিনেয্যমিগং. তিপল্লত্থন্তি পল্লত্থং ৰুচ্চতি সযনং, উভোহি পস্সেহি উজুকমেৰ চ নিপন্নকৰসেনাতি তীহাকারেহি পল্লত্থং অস্স, তীণি ৰা পল্লত্থানি অস্সাতি তিপল্লত্থো, তং তিপল্লত্থং. অনেকমাযন্তি বহুমাযং বহুৰঞ্চনং. অট্ঠক্খুরন্তি একেকস্মিং পাদে দ্ৰিন্নং দ্ৰিন্নং ৰসেন অট্ঠহি খুরেহি সমন্নাগতং. অড্ঢরত্তাপপাযিন্তি পুরিমযামং অতিক্কমিত্ৰা মজ্ঝিমযামে অরঞ্ঞতো আগম্ম পানীযস্স পিৰনতো অড্ঢরত্তে আপং পিৰতীতি অড্ঢরত্তাপপাযী. তং অড্ঢরত্তে অপাযিন্তি অত্থো. মম ভাগিনেয্যং মিগং অহং সাধুকং মিগমাযং উগ্গণ্হাপেসিং. কথং? যথা একেন সোতেন ছমাস্সসন্তো, ছহি কলাহিতিভোতি ভাগিনেয্যোতি. ইদং ৰুত্তং হোতি – অহঞ্হি তৰ পুত্তং তথা উগ্গণ্হাপেসিং, যথা একস্মিং উপরিমনাসিকাসোতে ৰাতং সন্নিরুম্ভিত্ৰা পথৰিযা অল্লীনেন একেন হেট্ঠিমসোতেন তত্থেৰ ছমাযং অস্সসন্তো ছহি কলাহি লুদ্দকং অতিভোতি, ছহি কোট্ঠাসেহি অজ্ঝোত্থরতি ৰঞ্চেতীতি অত্থো. কতমাহি ছহি? চত্তারো পাদে পসারেত্ৰা একেন পস্সেন সেয্যায, খুরেহি তিণপংসুখণনেন, জিৰ্হানিন্নামনেন উদরস্স উদ্ধুমাতভাৰকরণেন, উচ্চারপস্সাৰৰিস্সজ্জনেন, ৰাতসন্নিরুম্ভনেনাতি.
অপরো নযো – পাদেন পংসুং গহেত্ৰা অভিমুখাকড্ঢনেন, পটিপণামনেন, উভোসু পস্সেসু সঞ্চরণেন, উদরং উদ্ধং পক্খিপনেন, অধো অৰক্খিপনেনাতি ইমাহি ছহি কলাহি যথা অতিভোতি, ‘‘মতো অয’’ন্তি সঞ্ঞং উপ্পাদেত্ৰা ৰঞ্চেতি, এৰং তং মিগমাযং উগ্গণ্হাপেসিন্তি দীপেতি.
অপরো নযো – তথা নং উগ্গণ্হাপেসিং, যথা একেন সোতেন ছমাস্সসন্তো ছহি কলাহিতি দ্ৰীসুপি নযেসু দস্সিতেহি ছহি কারণেহি কলাহিতি কলাযিস্সতি, লুদ্দং ৰঞ্চেস্সতীতি অত্থো. ভোতীতি ভগিনিং আলপতি. ভাগিনেয্যোতি এৰং ছহি কারণেহি ৰঞ্চনকং ভাগিনেয্যং নিদ্দিসতি. এৰং বোধিসত্তো ভাগিনেয্যস্স মিগমাযায সাধুকং উগ্গহিতভাৰং দস্সেন্তো ভগিনিং সমস্সাসেতি.
সোপি মিগপোতকো পাসে বদ্ধো অৰিপ্ফন্দিত্ৰাযেৰ ভূমিযং মহাফাসুকপস্সেন পাদে পসারেত্ৰা নিপন্নো পাদানং আসন্নট্ঠানে খুরেহেৰ পহরিত্ৰা পংসুঞ্চ তিণানি চ উপ্পাটেত্ৰা উচ্চারপস্সাৰং ৰিস্সজ্জেত্ৰা সীসং পাতেত্ৰা জিৰ্হং নিন্নামেত্ৰা সরীরং খেল়কিলিন্নং কত্ৰা ৰাতগ্গহণেন উদরং উদ্ধুমাতকং কত্ৰা অক্খীনি পরিৰত্তেত্ৰা হেট্ঠা নাসিকাসোতেন ৰাতং সঞ্চরাপেন্তো উপরিমনাসিকাসোতেন ৰাতং সন্নিরুম্ভিত্ৰা সকলসরীরং থদ্ধভাৰং গাহাপেত্ৰা মতাকারং দস্সেসি. নীলমক্খিকাপি নং সম্পরিৰারেসুং, তস্মিং তস্মিং ঠানে কাকা নিলীযিংসু. লুদ্দো আগন্ত্ৰা উদরং হত্থেন পহরিত্ৰা ‘‘অতিপাতোৰ বদ্ধো ভৰিস্সতি, পূতিকো জাতো’’তি তস্স বন্ধনরজ্জুকং মোচেত্ৰা ‘‘এত্থেৰদানি নং উক্কন্তিত্ৰা মংসং আদায গমিস্সামী’’তি নিরাসঙ্কো হুত্ৰা সাখাপলাসং গহেতুং আরদ্ধো. মিগপোতকোপি উট্ঠায চতূহি পাদেহি ঠত্ৰা কাযং ৰিধুনিত্ৰা গীৰং পসারেত্ৰা মহাৰাতেন ছিন্নৰলাহকো ৰিয ৰেগেন মাতু সন্তিকং অগমাসি.
সত্থাপি ‘‘ন, ভিক্খৰে, রাহুলো ইদানেৰ সিক্খাকামো, পুব্বেপি সিক্খাকামোযেৰা’’তি ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা ভাগিনেয্যমিগপোতকো রাহুলো অহোসি, মাতা উপ্পলৰণ্ণা, মাতুলমিগো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.
তিপল্লত্থমিগজাতকৰণ্ণনা ছট্ঠা.
[১৭] ৭. মালুতজাতকৰণ্ণনা
কাল়ে ৰা যদি ৰা জুণ্হেতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো দ্ৰে ৰুড্ঢপব্বজিতে আরব্ভ কথেসি. তে কির কোসলজনপদে একস্মিং অরঞ্ঞাৰাসে ৰসন্তি. একো কাল়ত্থেরো নাম, একো জুণ্হত্থেরো নাম. অথেকদিৰসং জুণ্হো কাল়ং পুচ্ছি ‘‘ভন্তে কাল়, সীতং নাম কস্মিং কালে হোতী’’তি. সো ‘‘কাল়ে হোতী’’তি আহ. অথেকদিৰসং কাল়ো জুণ্হং পুচ্ছি – ‘‘ভন্তে জুণ্হ, সীতং নাম কস্মিং কালে হোতী’’তি. সো ‘‘জুণ্হে হোতী’’তি আহ. তে উভোপি অত্তনো কঙ্খং ছিন্দিতুং অসক্কোন্তা সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা ‘‘ভন্তে, সীতং নাম কস্মিং কালে হোতী’’তি পুচ্ছিংসু. সত্থা তেসং কথং সুত্ৰা ‘‘পুব্বেপি অহং, ভিক্খৰে, তুম্হাকং ইমং পঞ্হং কথেসিং, ভৰসঙ্খেপগতত্তা পন ন সল্লক্খযিত্থা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.
অতীতে একস্মিং পব্বতপাদে সীহো চ ব্যগ্ঘো চ দ্ৰে সহাযা একিস্সাযেৰ গুহায ৰসন্তি. তদা বোধিসত্তোপি ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা তস্মিংযেৰ পব্বতপাদে ৰসতি. অথেকদিৰসং তেসং সহাযকানং সীতং নিস্সায ৰিৰাদো উদপাদি. ব্যগ্ঘো ‘‘কাল়েযেৰ সীতং হোতী’’তি আহ. সীহো ‘‘জুণ্হেযেৰ সীতং হোতী’’তি আহ. তে উভোপি অত্তনো কঙ্খং ছিন্দিতুং অসক্কোন্তা বোধিসত্তং পুচ্ছিংসু. বোধিসত্তো ইমং গাথমাহ –
১৭. ‘‘কাল়ে ৰা যদি ৰা জুণ্হে, যদা ৰাযতি মালুতো;
ৰাতজানি হি সীতানি, উভোত্থমপরাজিতা’’তি.
তত্থ কাল়ে ৰা যদি ৰা জুণ্হেতি কাল়পক্খে ৰা জুণ্হপক্খে ৰা. যদা ৰাযতি মালুতোতি যস্মিং সমযে পুরত্থিমাদিভেদো ৰাতো ৰাযতি, তস্মিং সমযে সীতং হোতি. কিংকারণা? ৰাতজানি হি সীতানি, যস্মা ৰাতে ৰিজ্জন্তেযেৰ সীতানি হোন্তি, কাল়পক্খো ৰা জুণ্হপক্খো ৰা এত্থ অপমাণন্তি ৰুত্তং হোতি. উভোত্থমপরাজিতাতি উভোপি তুম্হে ইমস্মিং পঞ্হে অপরাজিতাতি. এৰং বোধিসত্তো তে সহাযকে সঞ্ঞাপেসি.
সত্থাপি ‘‘ভিক্খৰে, পুব্বেপি মযা তুম্হাকং অযং পঞ্হো কথিতো’’তি ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা সচ্চানি পকাসেসি, সচ্চপরিযোসানে দ্ৰেপি থেরা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিংসু. সত্থা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি ‘‘তদা ব্যগ্ঘো কাল়ো অহোসি, সীহো জুণ্হো, পঞ্হৰিস্সজ্জনকতাপসো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.
মালুতজাতকৰণ্ণনা সত্তমা.
[১৮] ৮. মতকভত্তজাতকৰণ্ণনা
এৰং চে সত্তা জানেয্যুন্তি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো মতকভত্তং আরব্ভ কথেসি. তস্মিঞ্হি কালে মনুস্সা বহূ অজেল়কাদযো মারেত্ৰা কালকতে ঞাতকে উদ্দিস্স মতকভত্তং নাম দেন্তি. ভিক্খূ তে মনুস্সে তথা করোন্তে দিস্ৰা সত্থারং পুচ্ছিংসু ‘‘এতরহি, ভন্তে, মনুস্সা বহূ পাণে জীৰিতক্খযং পাপেত্ৰা মতকভত্তং নাম দেন্তি. অত্থি নু খো, ভন্তে, এত্থ ৰুড্ঢী’’তি? সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৰে, ‘মতকভত্তং দস্সামা’তি কতেপি পাণাতিপাতে কাচি ৰুড্ঢি নাম অত্থি, পুব্বে পণ্ডিতা আকাসে নিসজ্জ ধম্মং দেসেত্ৰা এত্থ আদীনৰং কথেত্ৰা সকলজম্বুদীপৰাসিকে এতং কম্মং জহাপেসুং. ইদানি পন ভৰসঙ্খেপগতত্তা পুন পাতুভূত’’ন্তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.
অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে একো তিণ্ণং ৰেদানং পারগূ দিসাপামোক্খো আচরিযব্রাহ্মণো ‘‘মতকভত্তং দস্সামী’’তি একং এল়কং গাহাপেত্ৰা অন্তেৰাসিকে আহ – ‘‘তাতা, ইমং এল়কং নদিং নেত্ৰা ন্হাপেত্ৰা কণ্ঠে মালং পরিক্খিপিত্ৰা পঞ্চঙ্গুলিকং দত্ৰা মণ্ডেত্ৰা আনেথা’’তি. তে ‘‘সাধূ’’তি পটিস্সুণিত্ৰা তং আদায নদিং গন্ত্ৰা ন্হাপেত্ৰা মণ্ডেত্ৰা নদীতীরে ঠপেসুং. সো এল়কো অত্তনো পুব্বকম্মং দিস্ৰা ‘‘এৰরূপা নাম দুক্খা অজ্জ মুচ্চিস্সামী’’তি সোমনস্সজাতো মত্তিকাঘটং ভিন্দন্তো ৰিয মহাহসিতং হসিত্ৰা পুন ‘‘অযং ব্রাহ্মণো মং ঘাতেত্ৰা মযা লদ্ধদুক্খং লভিস্সতী’’তি ব্রাহ্মণে কারুঞ্ঞং উপ্পাদেত্ৰা মহন্তেন সদ্দেন পরোদি.
অথ নং তে মাণৰা পুচ্ছিংসু ‘‘সম্ম এল়ক, ত্ৰং মহাসদ্দেন হসি চেৰ রোদি চ, কেন নু খো কারণেন হসি, কেন কারণেন পরোদী’’তি? ‘‘তুম্হে মং ইমং কারণং অত্তনো আচরিযস্স সন্তিকে পুচ্ছেয্যাথা’’তি. তে তং আদায গন্ত্ৰা ইদং কারণং আচরিযস্স আরোচেসুং. আচরিযো তেসং ৰচনং সুত্ৰা এল়কং পুচ্ছি ‘‘কস্মা ত্ৰং এল়ক, হসি, কস্মা রোদী’’তি? এল়কো অত্তনা কতকম্মং জাতিস্সরঞাণেন অনুস্সরিত্ৰা ব্রাহ্মণস্স কথেসি ‘‘অহং, ব্রাহ্মণ, পুব্বে তাদিসোৰ মন্তজ্ঝাযকব্রাহ্মণো হুত্ৰা ‘মতকভত্তং দস্সামী’তি একং এল়কং মারেত্ৰা মতকভত্তং অদাসিং, স্ৰাহং একস্স এল়কস্স ঘাতিতত্তা একেনূনেসু পঞ্চসু অত্তভাৰসতেসু সীসচ্ছেদং পাপুণিং, অযং মে কোটিযং ঠিতো পঞ্চসতিমো অত্তভাৰো, স্ৰাহং ‘অজ্জ এৰরূপা দুক্খা মুচ্চিস্সামী’তি সোমনস্সজাতো ইমিনা কারণেন হসিং. রোদন্তো পন ‘অহং তাৰ একং এল়কং মারেত্ৰা পঞ্চ জাতিসতানি সীসচ্ছেদদুক্খং পত্ৰা অজ্জ তম্হা দুক্খা মুচ্চিস্সামি, অযং পন ব্রাহ্মণো মং মারেত্ৰা অহং ৰিয পঞ্চ জাতিসতানি সীসচ্ছেদদুক্খং লভিস্সতী’তি তযি কারুঞ্ঞেন রোদি’’ন্তি. ‘‘এল়ক, মা ভাযি, নাহং তং মারেস্সামী’’তি. ‘‘ব্রাহ্মণ, কিং ৰদেসি, তযি মারেন্তেপি অমারেন্তেপি ন সক্কা অজ্জ মযা মরণা মুচ্চিতু’’ন্তি. ‘‘এল়ক, মা ভাযি, অহং তে আরক্খং গহেত্ৰা তযা সদ্ধিংযেৰ ৰিচরিস্সামী’’তি. ‘‘ব্রাহ্মণ, অপ্পমত্তকো তৰ আরক্খো, মযা কতপাপং পন মহন্তং বলৰ’’ন্তি.
ব্রাহ্মণো এল়কং মুঞ্চিত্ৰা ‘‘ইমং এল়কং কস্সচিপি মারেতুং ন দস্সামী’’তি অন্তেৰাসিকে আদায এল়কেনেৰ সদ্ধিং ৰিচরি. এল়কো ৰিস্সট্ঠমত্তোৰ একং পাসাণপিট্ঠিং নিস্সায জাতগুম্বে গীৰং উক্খিপিত্ৰা পণ্ণানি খাদিতুং আরদ্ধো. তঙ্খণঞ্ঞেৰ তস্মিং পাসাণপিট্ঠে অসনি পতি, ততো একা পাসাণসকলিকা ছিজ্জিত্ৰা এল়কস্স পসারিতগীৰায পতিত্ৰা সীসং ছিন্দি, মহাজনো সন্নিপতি. তদা বোধিসত্তো তস্মিং ঠানে রুক্খদেৰতা হুত্ৰা নিব্বত্তো. সো পস্সন্তস্সেৰ তস্স মহাজনস্স দেৰতানুভাৰেন আকাসে পল্লঙ্কেন নিসীদিত্ৰা ‘‘ইমে সত্তা এৰং পাপস্স ফলং জানমানা অপ্পেৰনাম পাণাতিপাতং ন করেয্যু’’ন্তি মধুরস্সরেন ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –
১৮. ‘‘এৰং চে সত্তা জানেয্যুং, দুক্খাযং জাতিসম্ভৰো;
ন পাণো পাণিনং হঞ্ঞে, পাণঘাতী হি সোচতী’’তি.
তত্থ এৰং চে সত্তা জানেয্যুন্তি ইমে সত্তা এৰং চে জানেয্যুং. কথং? দুক্খাযং জাতিসম্ভৰোতি অযং তত্থ তত্থ জাতি চ জাতস্স অনুক্কমেন ৰড্ঢিসঙ্খাতো সম্ভৰো চ জরাব্যাধিমরণঅপ্পিযসম্পযোগপিযৰিপ্পযোগহত্থপাদচ্ছেদাদীনং দুক্খানং ৰত্থুভূতত্তা ‘‘দুক্খো’’তি যদি জানেয্যুং. ন পাণো পাণিনং হঞ্ঞেতি ‘‘পরং ৰধন্তো জাতিসম্ভৰে ৰধং লভতি, পীল়েন্তো পীল়ং লভতী’’তি জাতিসম্ভৰস্স দুক্খৰত্থুতায দুক্খভাৰং জানন্তো কোচি পাণো অঞ্ঞং পাণিনং ন হঞ্ঞে, সত্তো সত্তং ন হনেয্যাতি অত্থো. কিংকারণা? পাণঘাতী হি সোচতীতি, যস্মা সাহত্থিকাদীসু ছসু পযোগেসু যেন কেনচি পযোগেন পরস্স জীৰিতিন্দ্রিযুপচ্ছেদনেন পাণঘাতী পুগ্গলো অট্ঠসু মহানিরযেসু সোল়সসু উস্সদনিরযেসু নানপ্পকারায তিরচ্ছানযোনিযা পেত্তিৰিসযে অসুরকাযেতি ইমেসু চতূসু অপাযেসু মহাদুক্খং অনুভৰমানো দীঘরত্তং অন্তোনিজ্ঝাযনলক্খণেন সোকেন সোচতি. যথা ৰাযং এল়কো মরণভযেন সোচতি, এৰং দীঘরত্তং সোচতীতিপি ঞত্ৰা ন পাণো পাণিনং হঞ্ঞে, কোচি পাণাতিপাতকম্মং নাম ন করেয্য. মোহেন পন মূল়্হা অৰিজ্জায অন্ধীকতা ইমং আদীনৰং অপস্সন্তা পাণাতিপাতং করোন্তীতি.
এৰং মহাসত্তো নিরযভযেন তজ্জেত্ৰা ধম্মং দেসেসি. মনুস্সা তং ধম্মদেসনং সুত্ৰা নিরযভযভীতা পাণাতিপাতা ৰিরমিংসু. বোধিসত্তোপি ধম্মং দেসেত্ৰা মহাজনং সীলে পতিট্ঠাপেত্ৰা যথাকম্মং গতো, মহাজনোপি বোধিসত্তস্স ওৰাদে ঠত্ৰা দানাদীনি পুঞ্ঞানি কত্ৰা দেৰনগরং পূরেসি. সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি ‘‘অহং তেন সমযেন রুক্খদেৰতা অহোসি’’ন্তি.
মতকভত্তজাতকৰণ্ণনা অট্ঠমা.
[১৯] ৯. আযাচিতভত্তজাতকৰণ্ণনা
সচে মুচ্চে পেচ্চ মুচ্চেতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো দেৰতানং আযাচনবলিকম্মং আরব্ভ কথেসি. তদা কির মনুস্সা ৰণিজ্জায গচ্ছন্তা পাণে ৰধিত্ৰা দেৰতানং বলিকম্মং কত্ৰা ‘‘মযং অনন্তরাযেন অত্থসিদ্ধিং পত্ৰা আগন্ত্ৰা পুন তুম্হাকং বলিকম্মং করিস্সামা’’তি আযাচিত্ৰা গচ্ছন্তি. তত্থানন্তরাযেন অত্থসিদ্ধিং পত্ৰা আগতা ‘‘দেৰতানুভাৰেন ইদং জাত’’ন্তি মঞ্ঞমানা বহূ পাণে ৰধিত্ৰা আযাচনতো মুচ্চিতুং বলিকম্মং করোন্তি, তং দিস্ৰা ভিক্খূ ‘‘অত্থি নু খো, ভন্তে, এত্থ অত্থো’’তি ভগৰন্তং পুচ্ছিংসু. ভগৰা অতীতং আহরি.
অতীতে কাসিরট্ঠে একস্মিং গামকে কুটুম্বিকো গামদ্ৰারে ঠিতনিগ্রোধরুক্খে দেৰতায বলিকম্মং পটিজানিত্ৰা অনন্তরাযেন আগন্ত্ৰা বহূ পাণে ৰধিত্ৰা ‘‘আযাচনতো মুচ্চিস্সামী’’তি রুক্খমূলং গতো. রুক্খদেৰতা খন্ধৰিটপে ঠত্ৰা ইমং গাথমাহ –
১৯. ‘‘সচে মুচ্চে পেচ্চ মুচ্চে, মুচ্চমানো হি বজ্ঝতি;
ন হেৰং ধীরা মুচ্চন্তি, মুত্তি বালস্স বন্ধন’’ন্তি.
তত্থ সচে মুচ্চে পেচ্চ মুচ্চেতি ভো পুরিস, ত্ৰং সচে মুচ্চে যদি মুচ্চিতুকামোসি. পেচ্চ মুচ্চেতি যথা পরলোকে ন বজ্ঝসি, এৰং মুচ্চাহি. মুচ্চমানো হি বজ্ঝতীতি যথা পন ত্ৰং পাণং ৰধিত্ৰা মুচ্চিতুং ইচ্ছসি, এৰং মুচ্চমানো হি পাপকম্মেন বজ্ঝতি. তস্মা ন হেৰং ধীরা মুচ্চন্তীতি যে পণ্ডিতপুরিসা, তে এৰং পটিস্সৰতো ন মুচ্চন্তি. কিংকারণা? এৰরূপা হি মুত্তি বালস্স বন্ধনং, এসা পাণাতিপাতং কত্ৰা মুত্তি নাম বালস্স বন্ধনমেৰ হোতীতি ধম্মং দেসেসি. ততো পট্ঠায মনুস্সা এৰরূপা পাণাতিপাতকম্মা ৰিরতা ধম্মং চরিত্ৰা দেৰনগরং পূরযিংসু.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি ‘‘অহং তেন সমযেন রুক্খদেৰতা অহোসি’’ন্তি.
আযাচিতভত্তজাতকৰণ্ণনা নৰমা.
[২০] ১০. নল়পানজাতকৰণ্ণনা
দিস্ৰা পদমনুত্তিণ্ণন্তি ইদং সত্থা কোসলেসু চারিকং চরমানো নল়কপানগামং পত্ৰা নল়কপানপোক্খরণিযং কেতকৰনে ৰিহরন্তো নল়দণ্ডকে আরব্ভ কথেসি. তদা কির ভিক্খূ নল়কপানপোক্খরণিযং ন্হত্ৰা সূচিঘরত্থায সামণেরেহি নল়দণ্ডকে গাহাপেত্ৰা তে সব্বত্থকমেৰ ছিদ্দে দিস্ৰা সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘ভন্তে, মযং সূচিঘরত্থায নল়দণ্ডকে গণ্হাপেম, তে মূলতো যাৰ অগ্গা সব্বত্থকমেৰ ছিদ্দা, কিং নু খো এত’’ন্তি পুচ্ছিংসু. সত্থা ‘‘ইদং, ভিক্খৰে, ময্হং পোরাণকঅধিট্ঠান’’ন্তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.
পুব্বে কির সো ৰনসণ্ডো অরঞ্ঞো অহোসি. তস্সাপি পোক্খরণিযা একো দকরক্খসো ওতিণ্ণোতিণ্ণে খাদতি. তদা বোধিসত্তো রোহিতমিগপোতকপ্পমাণো কপিরাজা হুত্ৰা অসীতিসহস্সমত্তৰানরপরিৰুতো যূথং পরিহরন্তো তস্মিং অরঞ্ঞে ৰসতি. সো ৰানরগণস্স ওৰাদং অদাসি ‘‘তাতা, ইমস্মিং অরঞ্ঞে ৰিসরুক্খাপি অমনুস্সপরিগ্গহিতপোক্খরণিযোপি হোন্তি, তুম্হে অখাদিতপুব্বং ফলাফলং খাদন্তা ৰা অপীতপুব্বং পানীযং পিৰন্তা ৰা মং পটিপুচ্ছেয্যাথা’’তি. তে ‘‘সাধূ’’তি পটিস্সুণিত্ৰা একদিৰসং অগতপুব্বট্ঠানং গতা তত্থ বহুদেৰ দিৰসং চরিত্ৰা পানীযং গৰেসমানা একং পোক্খরণিং দিস্ৰা পানীযং অপিৰিত্ৰাৰ বোধিসত্তস্সাগমনং ওলোকযমানা নিসীদিংসু. বোধিসত্তো আগন্ত্ৰা ‘‘কিং তাতা, পানীযং ন পিৰথা’’তি আহ. ‘‘তুম্হাকং আগমনং ওলোকেমা’’তি. ‘‘সুট্ঠু, তাতা’’তি বোধিসত্তো পোক্খরণিং আৰিজ্ঝিত্ৰা পদং পরিচ্ছিন্দন্তো ওতিণ্ণমেৰ পস্সি, ন উত্তিণ্ণং. সো ‘‘নিস্সংসযং এসা অমনুস্সপরিগ্গহিতা’’তি ঞত্ৰা ‘‘সুট্ঠু ৰো কতং, তাতা, পানীযং অপিৰন্তেহি, অমনুস্সপরিগ্গহিতা অয’’ন্তি আহ.
দকরক্খসোপি তেসং অনোতরণভাৰং ঞত্ৰা নীলোদরো পণ্ডরমুখো সুরত্তহত্থপাদো বীভচ্ছদস্সনো হুত্ৰা উদকং দ্ৰিধা কত্ৰা নিক্খমিত্ৰা ‘‘কস্মা নিসিন্নাত্থ, ওতরিত্ৰা পানীযং পিৰথা’’তি আহ. অথ নং বোধিসত্তো পুচ্ছি ‘‘ত্ৰং ইধ নিব্বত্তদকরক্খসোসী’’তি? ‘‘আম, অহ’’ন্তি. ‘‘ত্ৰং পোক্খরণিং ওতিণ্ণকে লভসী’’তি? ‘‘আম, লভামি, অহং ইধোতিণ্ণং অন্তমসো সকুণিকং উপাদায ন কিঞ্চি মুঞ্চামি, তুম্হেপি সব্বে খাদিস্সামী’’তি. ‘‘ন মযং অত্তানং তুয্হং খাদিতুং দস্সামা’’তি. ‘‘পানীযং পন পিৰিস্সথা’’তি. ‘‘আম, পানীযং পিৰিস্সাম, ন চ তে ৰসং গমিস্সামা’’তি. ‘‘অথ কথং পানীযং পিৰিস্সথা’’তি? কিং পন ত্ৰং মঞ্ঞসি ‘‘ওতরিত্ৰা পিৰিস্সন্তী’’তি. ‘‘মযঞ্হি অনোতরিত্ৰা অসীতিসহস্সানিপি একমেকং নল়দণ্ডকং গহেত্ৰা উপ্পলনাল়েন উদকং পিৰন্তা ৰিয তৰ পোক্খরণিযা পানীযং পিৰিস্সাম, এৰং নো ত্ৰং খাদিতুং ন সক্খিস্সসী’’তি. এতমত্থং ৰিদিত্ৰা সত্থা অভিসম্বুদ্ধো হুত্ৰা ইমিস্সা গাথায পুরিমপদদ্ৰযং অভাসি –
২০. ‘‘দিস্ৰা পদমনুত্তিণ্ণং, দিস্ৰানোতরিতং পদ’’ন্তি.
তস্সত্থো – ভিক্খৰে, সো কপিরাজা তস্সা পোক্খরণিযা একম্পি উত্তিণ্ণপদং নাদ্দস, ওতরিতং পন ওতিণ্ণপদমেৰ অদ্দস. এৰং দিস্ৰা পদং অনুত্তিণ্ণং দিস্ৰান ওতরিতং পদং ‘‘অদ্ধাযং পোক্খরণী অমনুস্সপরিগ্গহিতা’’তি ঞত্ৰা তেন সদ্ধিং সল্লপন্তো সপরিসো আহ –
‘‘নল়েন ৰারিং পিস্সামা’’তি;
তস্সত্থো – মযং তৰ পোক্খরণিযং নল়েন পানীযং পিৰিস্সামাতি. পুন মহাসত্তো আহ –
‘‘নেৰ মং ত্ৰং ৰধিস্সসী’’তি;
এৰং নল়েন পানীযং পিৰন্তং সপরিসম্পি মং ত্ৰং নেৰ ৰধিস্সসীতি অত্থো.
এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা বোধিসত্তো একং নল়দণ্ডকং আহরাপেত্ৰা পারমিযো আৰজ্জেত্ৰা সচ্চকিরিযং কত্ৰা মুখেন ধমি, নল়ো অন্তো কিঞ্চি গণ্ঠিং অসেসেত্ৰা সব্বত্থকমেৰ সুসিরো অহোসি. ইমিনা নিযামেন অপরম্পি অপরম্পি আহরাপেত্ৰা মুখেন ধমিত্ৰা অদাসি. এৰং সন্তেপি ন সক্কা নিট্ঠাপেতুং, তস্মা এৰং ন গহেতব্বং. বোধিসত্তো পন ‘‘ইমং পোক্খরণিং পরিৰারেত্ৰা জাতা সব্বেপি নল়া একচ্ছিদ্দা হোন্তূ’’তি অধিট্ঠাসি. বোধিসত্তানঞ্হি হিতূপচারস্স মহন্ততায অধিট্ঠানং সমিজ্ঝতি. ততো পট্ঠায সব্বেপি তং পোক্খরণিং পরিৰারেত্ৰা উট্ঠিতনল়া একচ্ছিদ্দা জাতা. ইমস্মিঞ্হি কপ্পে চত্তারি কপ্পট্ঠিযপাটিহারিযানি নাম. কতমানি চত্তারি? চন্দে সসলক্খণং সকলম্পি ইমং কপ্পং ঠস্সতি, ৰট্টকজাতকে অগ্গিনো নিব্বুতট্ঠানং সকলম্পি ইমং কপ্পং অগ্গি ন ঝাযিস্সতি, ঘটীকারনিৰেসনট্ঠানং সকলম্পি ইমং কপ্পং অনোৰস্সকং ঠস্সতি, ইমং পোক্খরণিং পরিৰারেত্ৰা উট্ঠিতনল়া সকলম্পি ইমং কপ্পং একচ্ছিদ্দা ভৰিস্সন্তীতি ইমানি চত্তারি কপ্পট্ঠিযপাটিহারিযানি নাম.
বোধিসত্তো এৰং অধিট্ঠহিত্ৰা একং নল়ং আদায নিসীদি. তেপি অসীতিসহস্সৰানরা একেকং আদায পোক্খরণিং পরিৰারেত্ৰা নিসীদিংসু. তেপি বোধিসত্তস্স নল়েন আকড্ঢিত্ৰা পানীযং পিৰনকালে সব্বে তীরে নিসিন্নাৰ পিৰিংসু. এৰং তেহি পানীযে পিৰিতে দকরক্খসো কিঞ্চি অলভিত্ৰা অনত্তমনো সকনিৰেসনমেৰ গতো. বোধিসত্তোপি সপরিৰারো অরঞ্ঞমেৰ পাৰিসি.
সত্থা পন ‘‘ইমেসং, ভিক্খৰে, নল়ানং একচ্ছিদ্দভাৰো নাম ময্হমেৰেতং পোরাণকঅধিট্ঠান’’ন্তি ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা দকরক্খসো দেৰদত্তো অহোসি, অসীতিসহস্সৰানরা বুদ্ধপরিসা, উপাযকুসলো পন কপিরাজা অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.
নল়পানজাতকৰণ্ণনা দসমা.
সীলৰগ্গো দুতিযো.
তস্সুদ্দানং –
নিগ্রোধং লক্খণং কণ্ডি, ৰাতমিগং খরাদিযং;
তিপল্লত্থং মালুতঞ্চ, মতভত্ত অযাচিতং;
নল়পানন্তি তে দসাতি.