১০. লিত্তৰগ্গো

[৯১] ১. লিত্তজাতকৰণ্ণনা

লিত্তং পরমেন তেজসাতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো অপচ্চৰেক্খিতপরিভোগং আরব্ভ কথেসি. তস্মিং কির কালে ভিক্খূ চীৰরাদীনি লভিত্ৰা যেভুয্যেন অপচ্চৰেক্খিত্ৰা পরিভুঞ্জন্তি. তে চত্তারো পচ্চযে অপচ্চৰেক্খিত্ৰা পরিভুঞ্জমানা যেভুয্যেন নিরযতিরচ্ছানযোনিতো ন মুচ্চন্তি. সত্থা তং কারণং ঞত্ৰা ভিক্খূনং অনেকপরিযাযেন ধম্মিং কথং কথেত্ৰা অপচ্চৰেক্খিতপরিভোগে আদীনৰং দস্সেত্ৰা ‘‘ভিক্খৰে, ভিক্খুনা নাম চত্তারো পচ্চযে লভিত্ৰা অপচ্চৰেক্খিত্ৰা পরিভুঞ্জিতুং ন ৰট্টতি, তস্মা ইতো পট্ঠায চত্তারো পচ্চযে পচ্চৰেক্খিত্ৰা পরিভুঞ্জেয্যাথা’’তি পচ্চৰেক্খনৰিধিং দস্সেন্তো ‘‘ইধ পন, ভিক্খৰে, ভিক্খু পটিসঙ্খা যোনিসো চীৰরং পটিসেৰতি সীতস্স পটিঘাতাযা’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৩; অ. নি. ৬.৫৮) নযেন তন্তিং ঠপেত্ৰা ‘‘ভিক্খৰে, চত্তারো পচ্চযে এৰং পচ্চৰেক্খিত্ৰা পরিভুঞ্জিতুং ৰট্টতি, অপচ্চৰেক্খিত্ৰা পরিভোগো নাম হলাহলৰিসপরিভোগসদিসো. পোরাণকা হি অপচ্চৰেক্খিত্ৰা দোসং অজানিত্ৰা ৰিসং পরিভুঞ্জিত্ৰা ৰিপাকন্তে মহাদুক্খং অনুভৰিংসূ’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো অঞ্ঞতরস্মিং মহাভোগকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তো অক্খধুত্তো অহোসি. অথাপরো কূটক্খধুত্তো বোধিসত্তেন সদ্ধিং কীল়ন্তো অত্তনো জযে ৰত্তমানে কেল়িমণ্ডলং ন ভিন্দতি, পরাজযকালে পন অক্খং মুখে পক্খিপিত্ৰা ‘‘অক্খো নট্ঠো’’তি কেল়িমণ্ডলং ভিন্দিত্ৰা পক্কমতি. বোধিসত্তো তস্স তং কারণং ঞত্ৰা ‘‘হোতু, জানিস্সামেত্থ পতিরূপকারণ’’ন্তি অক্খে আদায অত্তনো ঘরে হলাহলৰিসেন রঞ্জিত্ৰা পুনপ্পুনং সুক্খাপেত্ৰা তে আদায তস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘এহি, সম্ম, অক্খেহি কীল়ামা’’তি আহ. সো ‘‘সাধু, সম্মা’’তি কেল়িমণ্ডলং সজ্জেত্ৰা তেন সদ্ধিং কীল়ন্তো অত্তনো পরাজযকালে একং অক্খং মুখে পক্খিপি. অথ নং বোধিসত্তো তথা করোন্তং দিস্ৰা ‘‘গিলাহি তাৰ, পচ্ছা ইদং নামেতন্তি জানিস্সসী’’তি চোদেতুং ইমং গাথমাহ –

৯১. ‘‘লিত্তং পরমেন তেজসা, গিলমক্খং পুরিসো ন বুজ্ঝতি;

গিল রে গিল পাপধুত্তক, পচ্ছা তে কটুকং ভৰিস্সতী’’তি.

তত্থ লিত্তন্তি মক্খিতং রঞ্জিতং. পরমেন তেজসাতি উত্তমতেজসম্পন্নেন হলাহলৰিসেন. গিলন্তি গিলন্তো. অক্খন্তি গুল়কং. ন বুজ্ঝতীতি ‘‘অযং মে গিলতো ইদং নাম করিস্সতী’’তি ন জানাতি. গিল রেতি গিলাহি অরে. গিলাতি পুনপি চোদেন্তো ৰদতি. পচ্ছা তে কটুকং ভৰিস্সতীতি ইমস্মিং তে অক্খে গিলিতে পচ্ছা এতং ৰিসং তিখিণং ভৰিস্সতীতি অত্থো.

সো বোধিসত্তস্স কথেন্তস্সেৰ ৰিসৰেগেন মুচ্ছিতো অক্খীনি পরিৰত্তেত্ৰা খন্ধং নামেত্ৰা পতি. বোধিসত্তো ‘‘ইদানিস্স জীৰিতদানং দাতুং ৰট্টতী’’তি ওসধপরিভাৰিতং ৰমনযোগং দত্ৰা ৰমেত্ৰা সপ্পিফাণিতমধুসক্করাদযো খাদাপেত্ৰা অরোগং কত্ৰা ‘‘পুন এৰরূপং মা অকাসী’’তি ওৰদিত্ৰা দানাদীনি পুঞ্ঞানি কত্ৰা যথাকম্মং গতো.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা ‘‘ভিক্খৰে, অপচ্চৰেক্খিতপরিভোগো নাম অপচ্চৰেক্খিত্ৰা কতৰিসপরিভোগসদিসো হোতী’’তি ৰত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা পণ্ডিতধুত্তো অহমেৰ অহোসিং, কূটধুত্তো পনেত্থ ন কথীযতি, যথা চ এত্থ, এৰং সব্বত্থ. যো পন ইমস্মিং কালে ন পঞ্ঞাযতি, সো ন কথীযতেৰা’’তি.

লিত্তজাতকৰণ্ণনা পঠমা.

[৯২] ২. মহাসারজাতকৰণ্ণনা

উক্কট্ঠে সূরমিচ্ছন্তীতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো আযস্মন্তং আনন্দত্থেরং আরব্ভ কথেসি. একস্মিঞ্হি সমযে কোসলরঞ্ঞো ইত্থিযো চিন্তযিংসু ‘‘বুদ্ধুপ্পাদো নাম দুল্লভো, তথা মনুস্সপটিলাভো, পরিপুণ্ণাযতনতা চ. মযঞ্চ ইমং দুল্লভং খণসমৰাযং লভিত্ৰাপি অত্তনো রুচিযা ৰিহারং গন্ত্ৰা ধম্মং ৰা সোতুং বুদ্ধপূজং ৰা কাতুং দানং ৰা দাতুং ন লভাম, মঞ্জূসায পক্খিত্তা ৰিয ৰসাম, রঞ্ঞো কথেত্ৰা অম্হাকং ধম্মং দেসেতুং অনুচ্ছৰিকং একং ভিক্খুং পক্কোসাপেত্ৰা তস্স সন্তিকে ধম্মং সোস্সাম, ততো যং সক্খিস্সাম, তং উগ্গণ্হিস্সাম, দানাদীনি চ পুঞ্ঞানি করিস্সাম. এৰং নো অযং খণপটিলাভো সফলো ভৰিস্সতী’’তি. তা সব্বাপি রাজানং উপসঙ্কমিত্ৰা অত্তনা চিন্তিতকারণং কথযিংসু. রাজা ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছি.

অথেকদিৰসং রাজা উয্যানকীল়ং কীল়িতুকামো উয্যানপালং পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘উয্যানং সোধেহী’’তি আহ. উয্যানপালো উয্যানং সোধেন্তো সত্থারং অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে নিসিন্নং দিস্ৰা রঞ্ঞো সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘সুদ্ধং, দেৰ, উয্যানং, অপিচেত্থ অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে ভগৰা নিসিন্নো’’তি আহ. রাজা ‘‘সাধু, সম্ম, সত্থু সন্তিকে ধম্মম্পি সোস্সামা’’তি অলঙ্কতরথং অভিরুহিত্ৰা উয্যানং গন্ত্ৰা সত্থু সন্তিকং অগমাসি.

তস্মিঞ্চ সমযে ছত্তপাণি নামেকো অনাগামী উপাসকো সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুণমানো নিসিন্নো হোতি. রাজা তং দিস্ৰা আসঙ্কমানো মুহুত্তং ঠত্ৰা পুন ‘‘সচাযং পাপকো ভৰেয্য, ন সত্থু সন্তিকে নিসীদিত্ৰা ধম্মং সুণেয্য, অপাপকেন ইমিনা ভৰিতব্ব’’ন্তি চিন্তেত্ৰা সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসীদি. উপাসকো বুদ্ধগারৰেন রঞ্ঞো পচ্চুট্ঠানং ৰা ৰন্দনং ৰা ন অকাসি, তেনস্স রাজা অনত্তমনো অহোসি. সত্থা তস্স অনত্তমনভাৰং ঞত্ৰা উপাসকস্স গুণং কথেসি ‘‘অযং, মহারাজ, উপাসকো বহুস্সুতো আগতাগমো কামেসু ৰীতরাগো’’তি রাজা ‘‘ন ইমিনা ওরকেন ভৰিতব্বং, যস্স সত্থা গুণং ৰণ্ণেতী’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘উপাসক, ৰদেয্যাসি যেন তে অত্থো’’তি আহ. উপাসকো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছি. রাজা সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুত্ৰা সত্থারং পদক্খিণং কত্ৰা পক্কামি.

সো একদিৰসং উপরিপাসাদে মহাৰাতপানং ৰিৰরিত্ৰা ঠিতো তং উপাসকং ভুত্তপাতরাসং ছত্তমাদায জেতৰনং গচ্ছন্তং দিস্ৰা পক্কোসাপেত্ৰা এৰমাহ ‘‘ত্ৰং কির, উপাসক, বহুস্সুতো, অম্হাকঞ্চ ইত্থিযো ধম্মং সোতুকামা চেৰ উগ্গহেতুকামা চ, সাধু ৰতস্স সচে তাসং ধম্মং ৰাচেয্যাসী’’তি. ‘‘দেৰ, গিহীনং নাম রাজন্তেপুরে ধম্মং দেসেতুং ৰা ৰাচেতুং ৰা নপ্পতিরূপং, অয্যানং এৰ পতিরূপ’’ন্তি. রাজা ‘‘সচ্চং এস ৰদতী’’তি উয্যোজেত্ৰা ইত্থিযো পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘ভদ্দে, অহং তুম্হাকং ধম্মদেসনত্থায চ ধম্মৰাচনত্থায চ সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা একং ভিক্খুং যাচামি, অসীতিযা মহাসাৰকেসু কতরং যাচামী’’তি আহ. তা সব্বাপি মন্তেত্ৰা ধম্মভণ্ডাগারিকং আনন্দত্থেরমেৰ আরোচেসুং. রাজা সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসিন্নো এৰমাহ ‘‘ভন্তে, অম্হাকং গেহে ইত্থিযো আনন্দত্থেরস্স সন্তিকে ধম্মং সোতুঞ্চ উগ্গণ্হিতুঞ্চ ইচ্ছন্তি, সাধু ৰত সচে থেরো অম্হাকং গেহে ধম্মং দেসেয্য চেৰ ৰাচেয্য চা’’তি. সত্থা ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা থেরং আণাপেসি. ততো পট্ঠায রঞ্ঞো ইত্থিযো থেরস্স সন্তিকে ধম্মং সুণন্তি চেৰ উগ্গণ্হন্তি চ.

অথেকদিৰসং রঞ্ঞো চূল়ামণি নট্ঠো. রাজা তস্স নট্ঠভাৰং সুত্ৰা অমচ্চে আণাপেসি ‘‘সব্বে অন্তোৰল়ঞ্জনকে মনুস্সে গহেত্ৰা চূল়ামণিং আহরাপেথা’’তি. অমচ্চা মাতুগামে আদিং কত্ৰা চূল়ামণিং পরিপুচ্ছন্তা অদিস্ৰা মহাজনং কিলমেন্তি. তং দিৰসং আনন্দত্থেরো রাজনিৰেসনং পৰিট্ঠো. যথা তা ইত্থিযো পুব্বে থেরং দিস্ৰাৰ হট্ঠতুট্ঠা ধম্মং সুণন্তি চেৰ উগ্গণ্হন্তি চ, তথা অকত্ৰা সব্বা দোমনস্সপ্পত্তাৰ অহেসুং. ততো থেরেন ‘‘কস্মা তুম্হে অজ্জ এৰরূপা জাতা’’তি পুচ্ছিতা এৰমাহংসু ‘‘ভন্তে, রঞ্ঞো চূল়ামণিং পরিযেসামাতি অমচ্চা মাতুগামে উপাদায অন্তোৰল়ঞ্জনকে কিলমেন্তি, ন জানাম কস্স ‘কিং ভৰিস্সতী’তি, তেনম্হ দোমনস্সপ্পত্তা’’তি. থেরো ‘‘মা চিন্তযিত্থা’’তি তা সমস্সাসেত্ৰা রঞ্ঞো সন্তিকং গন্ত্ৰা পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদিত্ৰা ‘‘মণি কির তে, মহারাজ, নট্ঠো’’তি পুচ্ছি. ‘‘আম, ভন্তে’’তি. ‘‘অসক্খি পন তং আহরাপেতু’’ন্তি. ‘‘ভন্তে, সব্বং অন্তোজনং গহেত্ৰা কিলমেন্তোপি ন সক্কোমি আহরাপেতু’’ন্তি. ‘‘মহারাজ, মহাজনং অকিলমেত্ৰাৰ আহরণূপাযো অত্থী’’তি. ‘‘কতরো, ভন্তে’’তি? ‘‘পিণ্ডদানং, মহারাজা’’তি. ‘‘কতরং পিণ্ডদানং, ভন্তে’’তি? ‘‘মহারাজ, যত্তকেসু আসঙ্কা অত্থি, তে গহেত্ৰা একেকস্স একেকং পলালপিণ্ডং ৰা মত্তিকাপিণ্ডং ৰা দত্ৰা ‘ইমং পচ্চূসকালে আহরিত্ৰা অসুকট্ঠানে নাম পাতেথা’তি ৰত্তব্বং. যেন গহিতো ভৰিস্সতি, সো তস্মিং পক্খিপিত্ৰা আহরিস্সতি. সচে পঠমদিৰসেযেৰ পাতেন্তি, ইচ্চেতং কুসলং. নো চে পাতেন্তি, দুতিযদিৰসেপি ততিযদিৰসেপি তথেৰ কাতব্বং. এৰং মহাজনো চ ন কিলমিস্সতি, মণিঞ্চ লভিস্সসী’’তি এৰং ৰত্ৰা থেরো অগমাসি.

রাজা ৰুত্তনযেনেৰ তযো দিৰসে দাপেসি, নেৰ মণিং আহরিংসু. থেরো ততিযদিৰসে আগন্ত্ৰা ‘‘কিং, মহারাজ, পাতিতো মণী’’তি পুচ্ছি. ‘‘ন পাতেন্তি, ভন্তে’’তি. ‘‘তেন হি, মহারাজ, মহাতলস্মিংযেৰ পটিচ্ছন্নট্ঠানে মহাচাটিং ঠপাপেত্ৰা উদকস্স পূরাপেত্ৰা সাণিং পরিক্খিপাপেত্ৰা ‘সব্বে অন্তোৰল়ঞ্জনকমনুস্সা চ ইত্থিযো চ উত্তরাসঙ্গং কত্ৰা একেকোৰ অন্তোসাণিং পৰিসিত্ৰা হত্থং ধোৰিত্ৰা আগচ্ছন্তূ’তি ৰদেহী’’তি থেরো ইমং উপাযং আচিক্খিত্ৰা পক্কামি. রাজা তথা কারেসি. মণিচোরো চিন্তেসি ‘‘ধম্মভণ্ডাগারিকো ইমং অধিকরণং আদায মণিং অদস্সেত্ৰা ওসক্কিস্সতীতি অট্ঠানমেতং, পাতেতুং দানি ৰট্টতী’’তি মণিং পটিচ্ছন্নং কত্ৰা আদায অন্তোসাণিং পৰিসিত্ৰা চাটিযং পাতেত্ৰা নিক্খমি. সব্বেসং নিক্খন্তকালে উদকং ছড্ডেত্ৰা মণিং অদ্দসংসু. রাজা ‘‘থেরং নিস্সায মহাজনং অকিলমেত্ৰাৰ মে মণি লদ্ধো’’তি তুস্সি, অন্তোৰল়ঞ্জনকমনুস্সাপি ‘‘থেরং নিস্সায মহাদুক্খতো মুত্তম্হা’’তি তুস্সিংসু. ‘‘থেরস্সানুভাৰেন রঞ্ঞো চূল়ামণি লদ্ধো’’তি থেরস্সানুভাৰো সকলনগরে চেৰ ভিক্খুসঙ্ঘে চ পাকটো জাতো.

ধম্মসভাযং সন্নিসিন্না ভিক্খূ থেরস্স গুণং ৰণ্ণযিংসু ‘‘আৰুসো, আনন্দত্থেরো অত্তনো বহুস্সুততায পণ্ডিচ্চেন উপাযকুসলতায মহাজনং অকিলমেত্ৰা উপাযেনেৰ রঞ্ঞো মণিং দস্সেসী’’তি. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানি আনন্দেনেৰ পরহত্থগতং ভণ্ডং দস্সিতং, পুব্বেপি পণ্ডিতা মহাজনং অকিলমেত্ৰা উপাযেনেৰ তিরচ্ছানহত্থগতং ভণ্ডং দস্সযিংসূ’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো সব্বসিপ্পেসু নিপ্ফত্তিং পত্তো তস্সেৰ অমচ্চো অহোসি. অথেকদিৰসং রাজা মহন্তেন পরিৰারেন উয্যানং গন্ত্ৰা ৰনন্তরানি ৰিচরিত্ৰা উদককীল়ং কীল়িতুকামো মঙ্গলপোক্খরণিং ওতরিত্ৰা ইত্থাগারম্পি পক্কোসি. ইত্থিযো অত্তনো অত্তনো সীসূপগগীৰূপগাদীনি আভরণানি ওমুঞ্চিত্ৰা উত্তরাসঙ্গেসু পক্খিপিত্ৰা সমুগ্গপিট্ঠেসু ঠপেত্ৰা দাসিযো পটিচ্ছাপেত্ৰা পোক্খরণিং ওতরিংসু. অথেকা উয্যানমক্কটী সাখন্তরে নিসিন্না দেৰিং পিল়ন্ধনানি ওমুঞ্চিত্ৰা উত্তরাসঙ্গে পক্খিপিত্ৰা সমুগ্গপিট্ঠে ঠপযমানং দিস্ৰা তস্সা মুত্তাহারং পিল়ন্ধিতুকামা হুত্ৰা দাসিযা পমাদং ওলোকযমানা নিসীদি, দাসীপি তং রক্খমানা তহং তহং ওলোকেত্ৰা নিসিন্নাযেৰ নিদ্দাযিতুং আরভি. মক্কটী তস্সা পমাদভাৰং ঞত্ৰা ৰাতৰেগেন ওতরিত্ৰা মহামুত্তাহারং গীৰায পটিমুঞ্চিত্ৰা ৰাতৰেগেন উপ্পতিত্ৰা সাখন্তরে নিসীদিত্ৰা অঞ্ঞাসং মক্কটীনং দস্সনভযেন একস্মিং রুক্খসুসিরট্ঠানে ঠপেত্ৰা উপসন্তূপসন্তা ৰিয তং রক্খমানা নিসীদি.

সাপি খো দাসী পটিবুজ্ঝিত্ৰা মুত্তাহারং অপস্সন্তী কম্পমানা অঞ্ঞং উপাযং অদিস্ৰা ‘‘পুরিসো দেৰিযা মুত্তাহারং গহেত্ৰা পলাতো’’তি মহাৰিরৰং ৰিরৰি. আরক্খমনুস্সা ততো ততো সন্নিপতিত্ৰা তস্সা ৰচনং সুত্ৰা রঞ্ঞো আরোচযিংসু. রাজা ‘‘চোরং গণ্হথা’’তি আহ. পুরিসা উয্যানা নিক্খমিত্ৰা ‘‘চোরং গণ্হথ, চোরং গণ্হথা’’তি ইতো চিতো চ ওলোকেন্তি. অথেকো জানপদো বলিকারকপুরিসো তং সদ্দং সুত্ৰা কম্পমানো পলাযি. তং দিস্ৰা রাজপুরিসা ‘‘অযং চোরো ভৰিস্সতী’’তি অনুবন্ধিত্ৰা তং গহেত্ৰা পোথেত্ৰা ‘‘অরে, দুট্ঠচোর, এৰং মহাসারং নাম পিল়ন্ধনং অৰহরিস্সসী’’তি পরিভাসিংসু. সো চিন্তেসি ‘‘সচাহং ‘ন গণ্হামী’তি ৰক্খামি, অজ্জ মে জীৰিতং নত্থি, পোথেন্তাযেৰ মং মারেস্সন্তি, সম্পটিচ্ছামি ন’’ন্তি. সো ‘‘আম, সামি, গহিতং মে’’তি আহ. অথ নং বন্ধিত্ৰা রঞ্ঞো সন্তিকং আনযিংসু. রাজাপি নং পুচ্ছি ‘‘গহিতং তে মহাসারপিল়ন্ধন’’ন্তি? ‘‘আম, দেৰা’’তি. ‘‘ইদানি তং কহ’’ন্তি. ‘‘দেৰ, মযা মহাসারং নাম মঞ্চপীঠম্পি ন দিট্ঠপুব্বং, সেট্ঠি পন মং মহাসারপিল়ন্ধনং গণ্হাপেসি, সোহং তং গহেত্ৰাৰ তস্স অদাসিং, সো নং জানাতী’’তি.

রাজা সেট্ঠিং পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘গহিতং তে ইমস্স হত্থতো মহাসারপিল়ন্ধন’’ন্তি পুচ্ছি. ‘‘আম, দেৰা’’তি. ‘‘কহং ত’’ন্তি. ‘‘পুরোহিতস্স মে দিন্ন’’ন্তি. পুরোহিতম্পি পক্কোসাপেত্ৰা তথেৰ পুচ্ছি, সোপি সম্পটিচ্ছিত্ৰা ‘‘গন্ধব্বস্স মে দিন্ন’’ন্তি আহ. তম্পি পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘পুরোহিতস্স হত্থতো তে মহাসারপিল়ন্ধনং গহিত’’ন্তি পুচ্ছি. ‘‘আম, দেৰা’’তি. ‘‘কহং ত’’ন্তি. ‘‘কিলেসৰসেন মে ৰণ্ণদাসিযা দিন্ন’’ন্তি. তম্পি পক্কোসাপেত্ৰা পুচ্ছি, সা ‘‘ন গণ্হামী’’তি আহ. তে পঞ্চ জনে পুচ্ছন্তানঞ্ঞেৰ সূরিযো অত্থং গতো. রাজা ‘‘ইদানি ৰিকালো জাতো, স্ৰে জানিস্সামা’’তি তে পঞ্চ জনে অমচ্চানং দত্ৰা নগরং পাৰিসি.

বোধিসত্তো চিন্তেসি – ‘‘ইদং পিল়ন্ধনং অন্তোৰল়ঞ্জে নট্ঠং, অযঞ্চ গহপতিকো বহিৰল়ঞ্জো, দ্ৰারেপি বলৰারক্খো, তস্মা অন্তোৰল়ঞ্জনকানম্পি তং গহেত্ৰা পলাযিতুং ন সক্কা. এৰং নেৰ বহিৰল়ঞ্জনকানং, ন অন্তো, উয্যানে ৰল়ঞ্জনকানং গহণূপাযো দিস্সতি. ইমিনা দুগ্গতমনুস্সেন ‘সেট্ঠিস্স মে দিন্ন’ন্তি কথেন্তেন অত্তনো মোক্খত্থায কথিতং ভৰিস্সতি, সেট্ঠিনাপি ‘পুরোহিতস্স মে দিন্ন’ন্তি কথেন্তেন ‘একতো হুত্ৰা নিত্থরিস্সামী’তি চিন্তেত্ৰা কথিতং ভৰিস্সতি, পুরোহিতেনাপি ‘গন্ধব্বস্স মে দিন্ন’ন্তি কথেন্তেন ‘বন্ধনাগারে গন্ধব্বং নিস্সায সুখেন ৰসিস্সামা’তি চিন্তেত্ৰা কথিতং ভৰিস্সতি, গন্ধব্বেনাপি ‘ৰণ্ণদাসিযা মে দিন্ন’ন্তি কথেন্তেন ‘একন্তেন অনুক্কণ্ঠিতা ভৰিস্সামা’তি চিন্তেত্ৰা কথিতং ভৰিস্সতি, ইমেহি পঞ্চহিপি চোরেহি ন ভৰিতব্বং, উয্যানে মক্কটা বহূ, পিল়ন্ধনেন একিস্সা মক্কটিযা হত্থে আরুল়্হেন ভৰিতব্ব’’ন্তি. সো রাজানং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘মহারাজ, চোরে অম্হাকং নিয্যাদেথ, মযং তং কিচ্চং সোধেস্সামা’’তি আহ. রাজা ‘‘সাধু, পণ্ডিত, সোধেহী’’তি তস্স নিয্যাদেসি.

বোধিসত্তো অত্তনো দাসপুরিসে পক্কোসাপেত্ৰা তে পঞ্চ জনে একস্মিংযেৰ ঠানে ৰসাপেত্ৰা সমন্তা আরক্খং কত্ৰা কণ্ণং দত্ৰা ‘‘যং তে অঞ্ঞমঞ্ঞং কথেন্তি, তং ময্হং আরোচেথা’’তি ৰত্ৰা পক্কামি. তে তথা অকংসু. ততো মনুস্সানং সন্নিসিন্নৰেলায সেট্ঠি তং গহপতিকং আহ – ‘‘অরে, দুট্ঠগহপতি, তযা অহং, মযা ৰা ত্ৰং কহং দিট্ঠপুব্বো, কদা তে ময্হং পিল়ন্ধনং দিন্ন’’ন্তি আহ. সো ‘‘সামি মহাসেট্ঠি, অহং মহাসারং নাম রুক্খসারপাদকং মঞ্চপীঠম্পি ন জানামি, ‘তং নিস্সায পন মোক্খং লভিস্সামী’তি এৰং অৰচং, মা মে কুজ্ঝ, সামী’’তি আহ. পুরোহিতোপি সেট্ঠিং আহ ‘‘মহাসেট্ঠি, ত্ৰং ইমিনা অত্তনো অদিন্নকমেৰ ময্হং কথং অদাসী’’তি? ‘‘মযম্পি দ্ৰে ইস্সরা, অম্হাকং একতো হুত্ৰা ঠিতকালে কম্মং খিপ্পং নিপ্ফজ্জিস্সতী’’তি কথেসিন্তি. গন্ধব্বোপি পুরোহিতং আহ ‘‘ব্রাহ্মণ, কদা তযা ময্হং পিল়ন্ধনং দিন্ন’’ন্তি? ‘‘অহং তং নিস্সায ৰসনট্ঠানে সুখং ৰসিস্সামী’’তি কথেসিন্তি. ৰণ্ণদাসীপি গন্ধব্বং আহ ‘‘অরে দুট্ঠগন্ধব্ব, অহং কদা তৰ সন্তিকং গতপুব্বা, ত্ৰং ৰা মম সন্তিকং আগতপুব্বো, কদা তে ময্হং পিল়ন্ধনং দিন্ন’’ন্তি? ভগিনি কিংকারণা কুজ্ঝসি, ‘‘অম্হেসু পঞ্চসু একতো ৰসন্তেসু ঘরাৰাসো ভৰিস্সতি, অনুক্কণ্ঠমানা সুখং ৰসিস্সামা’’তি কথেসিন্তি. বোধিসত্তো পযোজিতমনুস্সানং সন্তিকা তং কথং সুত্ৰা তেসং তথতো অচোরভাৰং ঞত্ৰা ‘‘মক্কটিযা গহিতপিল়ন্ধনং উপাযেনেৰ পাতেস্সামী’’তি গেণ্ডুমযানি বহূনি পিল়ন্ধনানি কারেত্ৰা উয্যানে মক্কটিযো গাহাপেত্ৰা হত্থপাদগীৰাসু গেণ্ডুপিল়ন্ধনানি পিল়ন্ধাপেত্ৰা ৰিস্সজ্জেসি. ইতরা মক্কটী পিল়ন্ধনং রক্খমানা উয্যানে এৰ নিসীদি.

বোধিসত্তো মনুস্সে আণাপেসি ‘‘গচ্ছথ তুম্হে, উয্যানে সব্বা মক্কটিযো উপধারেথ, যস্সা তং পিল়ন্ধনং পস্সথ, তং উত্তাসেত্ৰা পিল়ন্ধনং গণ্হথা’’তি. তাপি খো মক্কটিযো ‘‘পিল়ন্ধনং নো লদ্ধ’’ন্তি তুট্ঠপহট্ঠা উয্যানে ৰিচরন্তিযো তস্সা সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘পস্স অম্হাকং পিল়ন্ধন’’ন্তি আহংসু. সা মক্কটী অসহমানা ‘‘কিং ইমিনা গেণ্ডুপিল়ন্ধনেনা’’তি মুত্তাহারং পিল়ন্ধিত্ৰা নিক্খমি. অথ নং তে পুরিসা দিস্ৰা পিল়ন্ধনং ছড্ডাপেত্ৰা আহরিত্ৰা বোধিসত্তস্স অদংসু. সো তং আদায রঞ্ঞো দস্সেত্ৰা ‘‘ইদং তে দেৰ পিল়ন্ধনং, তে পঞ্চপি অচোরা, ইদং পন উয্যানে মক্কটিযা আভত’’ন্তি আহ. ‘‘কথং পন তে, পণ্ডিত, মক্কটিযা হত্থং আরুল়্হভাৰো ঞাতো, কথং তে গহিত’’ন্তি? সো সব্বং আচিক্খি. রাজা তুট্ঠমানসো ‘‘সঙ্গামসীসাদীসু নাম সূরাদযো ইচ্ছিতব্বা হোন্তী’’তি বোধিসত্তস্স থুতিং করোন্তো ইমং গাথমাহ –

৯২. ‘‘উক্কট্ঠে সূরমিচ্ছন্তি, মন্তীসু অকুতূহলং;

পিযঞ্চ অন্নপানম্হি, অত্থে জাতে চ পণ্ডিত’’ন্তি.

তত্থ উক্কট্ঠেতি উপকট্ঠে, উভতোব্যূল়্হে সঙ্গামে সম্পহারে ৰত্তমানেতি অত্থো. সূরমিচ্ছন্তীতি অসনিযাপি মত্থকে পতমানায অপলাযিনং সূরং ইচ্ছন্তি, তস্মিং খণে এৰরূপো সঙ্গামযোধো পত্থেতব্বো হোতি. মন্তীসু অকুতূহলন্তি কত্তব্বাকত্তব্বকিচ্চং সম্মন্তনকালে উপ্পন্নে মন্তীসু যো অকুতূহলো অৰিকিণ্ণৰাচো মন্তং ন ভিন্দতি, তং ইচ্ছন্তি, তাদিসো তেসু ঠানেসু পত্থেতব্বো হোতি. পিযঞ্চ অন্নপানম্হীতি মধুরে অন্নপানে পচ্চুপট্ঠিতে সহপরিভুঞ্জনত্থায পিযপুগ্গলং পত্থেন্তি, তাদিসো তস্মিং কালে পত্থেতব্বো হোতি. অত্থে জাতে চ পণ্ডিতন্তি অত্থগম্ভীরে ধম্মগম্ভীরে কিস্মিঞ্চিদেৰ কারণে ৰা পঞ্হে ৰা উপ্পন্নে পণ্ডিতং ৰিচক্খণং ইচ্ছন্তি. তথারূপো হি তস্মিং সমযে পত্থেতব্বো হোতীতি.

এৰং রাজা বোধিসত্তং ৰণ্ণেত্ৰা থোমেত্ৰা ঘনৰস্সং ৰস্সেন্তো মহামেঘো ৰিয সত্তাহি রতনেহি পূজেত্ৰা তস্সোৰাদে ঠত্ৰা দানাদীনি পুঞ্ঞানি কত্ৰা যথাকম্মং গতো, বোধিসত্তোপি যথাকম্মং গতো.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা থেরস্স গুণং কথেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা রাজা আনন্দো অহোসি, পণ্ডিতামচ্চো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

মহাসারজাতকৰণ্ণনা দুতিযা.

[৯৩] ৩. ৰিস্সাসভোজনজাতকৰণ্ণনা

ন ৰিস্সসে অৰিস্সত্থেতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো ৰিস্সাসভোজনং আরব্ভ কথেসি. তস্মিং কির সমযে যেভুয্যেন ভিক্খূ ‘‘মাতরা নো দিন্নং, পিতরা নো দিন্নং, ভাতরা, ভগিনিযা, চূল়মাতরা, চূল়পিতরা, মাতুলেন, মাতুলানিযা দিন্নং. অম্হাকং গিহিকালেপি ভিক্খুকালেপি এতে দাতুং যুত্তরূপাৰা’’তি ঞাতীহি দিন্নে চত্তারো পচ্চযে ৰিস্সত্থা হুত্ৰা অপচ্চৰেক্খিত্ৰা পরিভুঞ্জন্তি. সত্থা তং কারণং ঞত্ৰা ‘‘ভিক্খূনং মযা ধম্মদেসনং কাতুং ৰট্টতী’’তি ভিক্খূ সন্নিপাতাপেত্ৰা ‘‘ভিক্খৰে, ভিক্খুনা নাম ঞাতীহিপি অঞ্ঞাতীহিপি দিন্নকে চত্তারো পচ্চযে পচ্চৰেক্খিত্ৰাৰ পরিভোগো কাতব্বো. অপচ্চৰেক্খিত্ৰা পরিভোগং কত্ৰা হি কালং কুরুমানো ভিক্খু যক্খপেতঅত্তভাৰতো ন মুচ্চতি, অপচ্চৰেক্খিতপরিভোগো নামেস ৰিসপরিভোগসদিসো. ৰিসঞ্হি ৰিস্সাসিকেন দিন্নকম্পি অৰিস্সাসিকেন দিন্নকম্পি মারেতিযেৰ. পুব্বেপি ৰিস্সাসেন দিন্নং ৰিসং পরিভুঞ্জিত্ৰা জীৰিতক্খযং পত্তা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো মহাৰিভৰো সেট্ঠি অহোসি. তস্সেকো গোপালকো কিট্ঠসম্বাধসমযে গাৰো গহেত্ৰা অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা তত্থ গোসালং কত্ৰা রক্খন্তো ৰসতি. সেট্ঠিনো চ কালেন কালং গোরসং আহরতি. অথস্স গোসালায অৰিদূরে সীহো নিৰাসং গণ্হি. গাৰীনং সীহসন্তাসেন মিলাতানং খীরং মন্দং অহোসি. অথ নং একদিৰসং সপ্পিং আদায আগতং সেট্ঠি পুচ্ছি ‘‘কিং নু খো, সম্ম গোপালক, মন্দং সপ্পী’’তি? সো তং কারণং আচিক্খি. ‘‘অত্থি পন, সম্ম, তস্স সীহস্স কত্থচি পটিবন্ধো’’তি? ‘‘অত্থিস্স সামি, একায মিগমাতুকায সদ্ধিং সংসগ্গো’’তি. ‘‘সক্কা পন তং গাহাপেতু’’ন্তি? ‘‘সক্কা, সামী’’তি. ‘‘তেন হি তং গহেত্ৰা তস্সা নলাটতো পট্ঠায সরীরে লোমানি ৰিসেন পুনপ্পুনং রজিত্ৰা সুক্খাপেত্ৰা দ্ৰে তযো দিৰসে অতিক্কামেত্ৰা তং মিগমাতুকং ৰিস্সজ্জেহি, সো তস্সা সিনেহেন সরীরং লেহিত্ৰা জীৰিতক্খযং পাপুণিস্সতি. অথস্স চম্মনখদাঠা চেৰ ৰসঞ্চ মংসঞ্চ গহেত্ৰা আগচ্ছেয্যাসী’’তি হলাহলৰিসং দত্ৰা উয্যোজেসি.

সো গোপালকো জালং খিপিত্ৰা উপাযেন তং মিগমাতুকং গণ্হিত্ৰা তথা অকাসি. সীহো তং দিস্ৰাৰ বলৰসিনেহেন তস্সা সরীরং লেহিত্ৰা জীৰিতক্খযং পাপুণি. গোপালকোপি চম্মাদীনি গহেত্ৰা বোধিসত্তস্স সন্তিকং অগমাসি. বোধিসত্তো তং কারণং ঞত্ৰা ‘‘পরেসু সিনেহো নাম ন কাতব্বো, এৰং বলসম্পন্নোপি সীহো মিগরাজা কিলেসৰসেন সংসগ্গং নিস্সায মিগমাতুকায সরীরং লেহন্তো ৰিসপরিভোগং কত্ৰা জীৰিতক্খযং পত্তো’’তি ৰত্ৰা সম্পত্তপরিসায ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –

৯৩. ‘‘ন ৰিস্সসে অৰিস্সত্থে, ৰিস্সত্থেপি ন ৰিস্সসে;

ৰিস্সাসা ভযমন্ৰেতি, সীহংৰ মিগমাতুকা’’তি.

তত্রাযং সঙ্খেপত্থো – যো পুব্বে সভযো অত্তনি অৰিস্সত্থো অহোসি, তস্মিং অৰিস্সত্থে, যো পুব্বেপি নিব্ভযো অত্তনি ৰিস্সাসিকোযেৰ, তস্মিং ৰিস্সত্থেপি ন ৰিস্সসে, নেৰ ৰিস্সাসং করেয্য. কিংকারণা? ৰিস্সাসা ভযমন্ৰেতি, যো হি মিত্তেপি অমিত্তেপি ৰিস্সাসো, ততো ভযমেৰ আগচ্ছতি. কথং? সীহংৰ মিগমাতুকা, যথা মিত্তসন্থৰৰসেন কতৰিস্সাসায মিগমাতুকায সন্তিকা সীহস্স ভযং অন্ৰেতি, উপগতং সম্পত্তন্তি অত্থো. যথা ৰা ৰিস্সাসৰসেন সীহং মিগমাতুকা অন্ৰেতা উপগতাতিপি অত্থো.

এৰং বোধিসত্তো সম্পত্তপরিসায ধম্মং দেসেত্ৰা দানাদীনি পুঞ্ঞানি কত্ৰা যথাকম্মং গতো.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা মহাসেট্ঠি অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

ৰিস্সাসভোজনজাতকৰণ্ণনা ততিযা.

[৯৪] ৪. লোমহংসজাতকৰণ্ণনা

সোতত্তো সোসিন্নো চেৰাতি ইদং সত্থা ৰেসালিং উপনিস্সায পাটিকারামে ৰিহরন্তো সুনক্খত্তং আরব্ভ কথেসি. একস্মিঞ্হি সমযে সুনক্খত্তো সত্থু উপট্ঠাকো হুত্ৰা পত্তচীৰরমাদায ৰিচরমানো কোরক্খত্তিযস্স ধম্মং রোচেন্তো দসবলস্স পত্তচীৰরং নিয্যাদেত্ৰা কোরক্খত্তিযং নিস্সায ৰসতি. তস্স কালকঞ্জিকঅসুরযোনিযং নিব্বত্তকালে গিহি হুত্ৰা ‘‘নত্থি সমণস্স গোতমস্স উত্তরি মনুস্সধম্মা অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসো, তক্কপরিযাহতং সমণো গোতমো ধম্মং দেসেতি ৰীমংসানুচরিতং সযংপটিভানং. যস্স চ খ্ৰাস্স অত্থায ধম্মো দেসিতো, ন সো নিয্যাতি তক্করস্স সম্মা দুক্খক্খযাযা’’তি (ম. নি. ১.১৪৬) ৰেসালিযং তিণ্ণং পাকারানং অন্তরে ৰিচরন্তো সত্থু অৰণ্ণং ভাসতি.

অথাযস্মা সারিপুত্তো পিণ্ডায চরন্তো তস্সেৰং অৰণ্ণং ভাসন্তস্স সুত্ৰা পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো তমত্থং ভগৰতো আরোচেসি. ভগৰা ‘‘কোধনো, সারিপুত্ত, সুনক্খত্তো মোঘপুরিসো, কোধৰসেনেৰমাহ, কোধৰসেনাপি পন ‘ন সো নিয্যাতি তক্করস্স সম্মা দুক্খক্খযাযা’তি ৰদন্তো অজানিত্ৰাপি ময্হং গুণমেৰ ভাসতি. ন খো পন সো মোঘপুরিসো ময্হং গুণং জানাতি. ময্হঞ্হি, সারিপুত্ত, ছ অভিঞ্ঞা নাম অত্থি, অযম্পি মে উত্তরিমনুস্সধম্মোৰ. দসবলঞাণানি অত্থি, চতুৰেসারজ্জঞাণং অত্থি, চতুযোনিপরিচ্ছেদকঞাণং অত্থি, পঞ্চগতিপরিচ্ছেদকঞাণং অত্থি, অযম্পি মে উত্তরিমনুস্সধম্মোৰ. এৰং উত্তরিমনুস্সধম্মসমন্নাগতং পন মং যো এৰং ৰদেয্য ‘নত্থি সমণস্স গোতমস্স উত্তরিমনুস্সধম্মো’তি, সো তং ৰাচং অপ্পহায তং চিত্তং অপ্পহায তং দিট্ঠিং অপ্পটিনিস্সজ্জিত্ৰা যথাভতং নিক্খিত্তো এৰং নিরযে’’তি এৰং অত্তনো ৰিজ্জমানং উত্তরিমনুস্সধম্মস্স গুণং কথেত্ৰা ‘‘সুনক্খত্তো কির, সারিপুত্ত, কোরক্খত্তিযস্স দুক্করকারিকায মিচ্ছাতপে পসন্নো, মিচ্ছাতপে পসীদন্তেন পন মযি এৰ পসীদিতুং ৰট্টতি. অহঞ্হি ইতো একনৰুতিকপ্পমত্থকে ‘অত্থি নু খো এত্থ সারো’তি বাহিরকং মিচ্ছাতপং ৰীমংসন্তো চতুরঙ্গসমন্নাগতং ব্রহ্মচরিযৰাসং ৰসিং, তপস্সী সুদং হোমি পরমতপস্সী, লূখো সুদং হোমি পরমলূখো, জেগুচ্ছী সুদং হোমি পরমজেগুচ্ছী, পৰিৰিত্তো সুদং হোমি পরমপৰিৰিত্তো’’তি ৰত্ৰা থেরেন যাচিতো অতীতং আহরি.

অতীতে একনৰুতিকপ্পমত্থকে বোধিসত্তো ‘‘বাহিরকতপং ৰীমংসিস্সামী’’তি আজীৰকপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা অচেলকো অহোসি রজোজল্লিকো, পৰিৰিত্তো অহোসি একৰিহারী. মনুস্সে দিস্ৰা মিগো ৰিয পলাযি, মহাৰিকতিভোজনো অহোসি, ৰচ্ছকগোমযাদীনি পরিভুঞ্জি, অপ্পমাদৰিহারত্থায অরঞ্ঞে একস্মিং ভিংসনকে ৰনসণ্ডে ৰিহাসি. তস্মিম্পি ৰিহরন্তো হিমপাতসমযে অন্তরট্ঠকে রত্তিং ৰনসণ্ডা নিক্খমিত্ৰা অব্ভোকাসে ৰিহরিত্ৰা সূরিযে উগ্গতে ৰনসণ্ডং পৰিসতি. সো যথা রত্তিং অব্ভোকাসে হিমোদকেন তিন্তো, তথেৰ দিৰা ৰনসণ্ডতো পগ্ঘরন্তেহি উদকবিন্দূহি তেমযি. এৰং অহোরত্তং সীতদুক্খং অনুভোতি. গিম্হানং পন পচ্ছিমে মাসে দিৰা অব্ভোকাসে ৰিহরিত্ৰা রত্তিং ৰনসণ্ডং পৰিসতি. সো যথা দিৰা অব্ভোকাসে আতপেন পরিল়াহপ্পত্তো, তথেৰ রত্তিং নিৰাতে ৰনসণ্ডে পরিল়াহং পাপুণাতি, সরীরা সেদধারা মুচ্চন্তি. অথস্স পুব্বে অস্সুতপুব্বা অযং গাথা পটিভাসি –

৯৪. ‘‘সোতত্তো সোসিন্নো চেৰ, একো ভিংসনকে ৰনে;

নগ্গো ন চগ্গিমাসীনো, এসনাপসুতো মুনী’’তি.

তত্থ সোতত্তোতি সূরিযসন্তাপেন সুট্ঠু তত্তো. সোসিন্নোতি হিমোদকেন সুসিন্নো সুট্ঠু তিন্তো. একো ভিংসনকে ৰনেতি যত্থ পৰিট্ঠানং যেভুয্যেন লোমানি হংসন্তি, তথারূপে ভিংসনকেৰনসণ্ডে একো অদুতিযোৰ অহোসিন্তি দীপেতি. নগ্গো ন চগ্গিমাসীনোতি নগ্গো চ ন চ অগ্গিমাসীনো. তথা সীতেন পীল়িযমানোপি নেৰ নিৰাসনপারুপনং ৰা আদিযিং, ন চ অগ্গিং আগম্ম নিসীদিন্তি দীপেতি. এসনাপসুতোতি অব্রহ্মচরিযেপি তস্মিং ব্রহ্মচরিযসঞ্ঞী হুত্ৰা ‘‘ব্রহ্মচরিযমেৰেতং এসনা গৰেসনা উপাযো ব্রহ্মলোকস্সা’’তি এৰং তায ব্রহ্মচরিযেসনায পসুতো অনুযুত্তো উস্সুক্কং আপন্নো অহোসিন্তি দস্সেতি. মুনীতি ‘‘মুনি খো এস মোনত্থায পটিপন্নো’’তি এৰং লোকেন সম্ভাৰিতো অহোসিন্তি দীপেতি.

এৰং চতুরঙ্গসমন্নাগতং ব্রহ্মচরিযং চরিত্ৰা বোধিসত্তো মরণকালে উপট্ঠিতং নিরযনিমিত্তং দিস্ৰা ‘‘ইদং ৰতসমাদানং নিরত্থক’’ন্তি ঞত্ৰা তঙ্খণঞ্ঞেৰ তং লদ্ধিং ভিন্দিত্ৰা সম্মাদিট্ঠিং গহেত্ৰা দেৰলোকে নিব্বত্তি.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘অহং তেন সমযেন সো আজীৰকো অহোসি’’ন্তি.

লোমহংসজাতকৰণ্ণনা চতুত্থা.

[৯৫] ৫. মহাসুদস্সনজাতকৰণ্ণনা

অনিচ্চা ৰত সঙ্খারাতি ইদং সত্থা পরিনিব্বানমঞ্চে নিপন্নো আনন্দত্থেরস্স ‘‘মা, ভন্তে, ভগৰা ইমস্মিং খুদ্দকনগরকে’’ত্যাদিৰচনং (দী. নি. ২.২১০) আরব্ভ কথেসি. তথাগতে হি জেতৰনে ৰিহরন্তে সারিপুত্তত্থেরো কত্তিকপুণ্ণমাযং নাল়কগামকে জাতোৰরকে পরিনিব্বাযি, মহামোগ্গল্লানো কত্তিকমাসস্সেৰ কাল়পক্খঅমাৰসিযং. এৰং পরিনিব্বুতে অগ্গসাৰকযুগে ‘‘অহম্পি কুসিনারাযং পরিনিব্বাযিস্সামী’’তি অনুপুব্বেন চারিকং চরমানো তত্থ গন্ত্ৰা যমকসালানমন্তরে উত্তরসীসকে মঞ্চকে অনুট্ঠানসেয্যায নিপজ্জি. অথ নং আযস্মা আনন্দত্থেরো ‘‘মা, ভন্তে, ভগৰা ইমস্মিং খুদ্দকনগরকে ৰিসমে উজ্জঙ্গলনগরকে, সাখানগরকে পরিনিব্বাযি, অঞ্ঞেসং চম্পারাজগহাদীনং মহানগরানং অঞ্ঞতরস্মিং ভগৰা পরিনিব্বাযতূ’’তি যাচি. সত্থা ‘‘মা, আনন্দ, ইমং ‘খুদ্দকনগরকং, উজ্জঙ্গলনগরকং সাখানগরক’ন্তি ৰদেহি, অহঞ্হি পুব্বে সুদস্সনচক্কৰত্তিরাজকালে ইমস্মিং নগরে ৰসিং, তদা ইদং দ্ৰাদসযোজনিকেন রতনপাকারেন পরিক্খিত্তং মহানগরং অহোসী’’তি ৰত্ৰা থেরেন যাচিতো অতীতং আহরন্তো মহাসুদস্সনসুত্তং (দী. নি. ২.২৪১ আদযো) কথেসি.

তদা পন মহাসুদস্সনং সুধম্মপাসাদা ওতরিত্ৰা অৰিদূরে সত্তরতনমযে তালৰনে পঞ্ঞত্তস্মিং কপ্পিযমঞ্চকে দক্খিণেন পস্সেন অনুট্ঠানসেয্যায নিপন্নং দিস্ৰা ‘‘ইমানি তে, দেৰ, চতুরাসীতি নগরসহস্সানি কুসাৰতিরাজধানিপ্পমুখানি, এত্থ ছন্দং করোহী’’তি সুভদ্দায দেৰিযা ৰুত্তে মহাসুদস্সনো ‘‘মা দেৰি এৰং অৰচ, অথ খো ‘এত্থ ছন্দং ৰিনেহি, মা অপেক্খং অকাসী’তি এৰং মং ওৰদা’’তি ৰত্ৰা ‘‘কিংকারণা, দেৰা’’তি পুচ্ছিতো ‘‘অজ্জাহং কালকিরিযং করিস্সামী’’তি. অথ নং দেৰী রোদমানা অক্খীনি পুঞ্ছিত্ৰা কিচ্ছেন কসিরেন তথা ৰত্ৰা রোদি পরিদেৰি. সেসাপি চতুরাসীতিসহস্সইত্থিযো রোদিংসু পরিদেৰিংসু. অমচ্চাদীসুপি একোপি অধিৰাসেতুং নাসক্খি, সব্বেপি রোদিংসু. বোধিসত্তো ‘‘অলং, ভণে, মা সদ্দমকত্থা’’তি সব্বে নিৰারেত্ৰা দেৰিং আমন্তেত্ৰা ‘‘মা ত্ৰং দেৰি রোদি, মা পরিদেৰি. তিলফলমত্তোপি হি সঙ্খারো নিচ্চো নাম নত্থি, সব্বেপি অনিচ্চা ভেদনধম্মা এৰা’’তি ৰত্ৰা দেৰিং ওৰদন্তো ইমং গাথমাহ –

৯৫. ‘‘অনিচ্চা ৰত সঙ্খারা, উপ্পাদৰযধম্মিনো;

উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুজ্ঝন্তি, তেসং ৰূপসমো সুখো’’তি.

তত্থ অনিচ্চা ৰত সঙ্খারাতি ভদ্দে সুভদ্দাদেৰি, যত্তকা কেহিচি পচ্চযেহি সমাগন্ত্ৰা কতা খন্ধাযতনাদযো সঙ্খারা, সব্বে তে অনিচ্চাযেৰ নাম. এতেসু হি রূপং অনিচ্চং…পে… ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চং. চক্খু অনিচ্চং…পে… ধম্মা অনিচ্চা. যংকিঞ্চি সৰিঞ্ঞাণকং অৰিঞ্ঞাণকং রতনং, সব্বং তং অনিচ্চমেৰ. ইতি ‘‘অনিচ্চা ৰত সঙ্খারা’’তি গণ্হ. কস্মা? উপ্পাদৰযধম্মিনোতি, সব্বে হেতে উপ্পাদধম্মিনো চেৰ ৰযধম্মিনো চ উপ্পজ্জনভিজ্জনসভাৰাযেৰ, তস্মা ‘‘অনিচ্চা’’তি ৰেদিতব্বা. যস্মা চ অনিচ্চা, তস্মা উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুজ্ঝন্তি, উপ্পজ্জিত্ৰা ঠিতিং পত্ৰাপি নিরুজ্ঝন্তিযেৰ. সব্বেৰ হেতে নিব্বত্তমানা উপ্পজ্জন্তি নাম, ভিজ্জমানা নিরুজ্ঝন্তি নাম. তেসং উপ্পাদে সতিযেৰ চ ঠিতি নাম হোতি, ঠিতিযা সতিযেৰ ভঙ্গো নাম হোতি, ন হি অনুপ্পন্নস্স ঠিতি নাম, নাপি ঠিতং অভিজ্জনকং নাম অত্থি. ইতি সব্বেপি সঙ্খারা তীণি লক্খণানি পত্ৰা তত্থ তত্থেৰ নিরুজ্ঝন্তি, তস্মা সব্বেপিমে অনিচ্চা খণিকা ইত্তরা অধুৰা পভঙ্গুনো চলিতা সমীরিতা অনদ্ধনিযা পযাতা তাৰকালিকা নিস্সারা, তাৰকালিকট্ঠেন মাযামরীচিফেণসদিসা. তেসু ভদ্দে সুভদ্দাদেৰি, কস্মা সুখসঞ্ঞং উপ্পাদেসি, এৰং পন গণ্হ তেসং ৰূপসমো সুখোতি, সব্বৰট্টৰূপসমনতো তেসং ৰূপসমো নাম নিব্বানং, তদেৰেকং একন্ততো সুখং, ততো অঞ্ঞং সুখং নাম নত্থীতি.

এৰং মহাসুদস্সনো অমতমহানিব্বানেন দেসনায কূটং গহেত্ৰা অৰসেসস্সপি মহাজনস্স ‘‘দানং দেথ, সীলং রক্খথ, উপোসথকম্মং করোথা’’তি ওৰাদং দত্ৰা দেৰলোকপরাযণো অহোসি.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা সুভদ্দা দেৰী রাহুলমাতা অহোসি, পরিণাযকরতনং রাহুলো, সেসপরিসা বুদ্ধপরিসা, মহাসুদস্সনো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

মহাসুদস্সনজাতকৰণ্ণনা পঞ্চমা.

[৯৬] ৬. তেলপত্তজাতকৰণ্ণনা

সমতিত্তিকং অনৰসেসকন্তি ইদং সত্থা সুম্ভরট্ঠে সেদকং নাম নিগমং উপনিস্সায অঞ্ঞতরস্মিং ৰনসণ্ডে ৰিহরন্তো জনপদকল্যাণিসুত্তং আরব্ভ কথেসি. তত্র হি ভগৰা –

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, ‘জনপদকল্যাণী জনপদকল্যাণী’তি খো, ভিক্খৰে, মহাজনকাযো সন্নিপতেয্য, সা খো পনস্স জনপদকল্যাণী পরমপাসাৰিনী নচ্চে, পরমপাসাৰিনী গীতে. ‘জনপদকল্যাণী নচ্চতি গাযতী’তি খো, ভিক্খৰে, ভিয্যোসোমত্তায মহাজনকাযো সন্নিপতেয্য. অথ পুরিসো আগচ্ছেয্য জীৰিতুকামো অমরিতুকামো সুখকামো দুক্খপটিকূলো. তমেনং এৰং ৰদেয্য ‘‘অযং তে, অম্ভো পুরিস, সমতিত্তিকো তেলপত্তো অন্তরেন চ মহাজনকাযস্স অন্তরেন চ জনপদকল্যাণিযা পরিহরিতব্বো, পুরিসো চ তং উক্খিত্তাসিকো পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধিস্সতি ‘যত্থেৰ নং থোকম্পি ছড্ডেস্সসি, তত্থেৰ তে সীসং পাতেস্সামী’’’তি. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, অপি নু সো পুরিসো অমুং তেলপত্তং অমনসিকরিত্ৰা বহিদ্ধা পমাদং আহরেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. উপমা খো ম্যাযং, ভিক্খৰে, কতা অত্থস্স ৰিঞ্ঞাপনায. অযমেৰেত্থ অত্থো – ‘সমতিত্তিকো তেলপত্তো’তি খো, ভিক্খৰে, কাযগতাযেতং সতিযা অধিৰচনং. তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, এৰং সিক্খিতব্বং ‘কাযগতা নো সতি ভাৰিতা ভৰিস্সতি সুসমারদ্ধা’তি এৰঞ্হি ৰো, ভিক্খৰে, সিক্খিতব্ব’’ন্তি (সং. নি. ৫.৩৮৬) –

ইদং জনপদকল্যাণিসুত্তং সাত্থং সব্যঞ্জনং কথেসি.

তত্রাযং সঙ্খেপত্থো – জনপদকল্যাণীতি জনপদম্হি কল্যাণী উত্তমা ছসরীরদোসরহিতা পঞ্চকল্যাণসমন্নাগতা. সা হি যস্মা নাতিদীঘা, নাতিরস্সা, নাতিকিসা, নাতিথূলা, নাতিকাল়া, নাচ্চোদাতা, অতিক্কন্তা মানুসকৰণ্ণং, অপত্তা দিব্বৰণ্ণং, তস্মা ছসরীরদোসরহিতা. ছৰিকল্যাণং, মংসকল্যাণং, ন্হারুকল্যাণং, অট্ঠিকল্যাণং, ৰযোকল্যাণন্তি ইমেহি পন পঞ্চহি কল্যাণেহি সমন্নাগতত্তা পঞ্চকল্যাণসমন্নাগতা নাম. তস্সা হি আগন্তুকোভাসকিচ্চং নাম নত্থি, অত্তনো সরীরোভাসেনেৰ দ্ৰাদসহত্থে ঠানে আলোকং করোতি, পিযঙ্গুসামা ৰা হোতি সুৰণ্ণসামা ৰা. অযমস্সা ছৰিকল্যাণতা. চত্তারো পনস্সা হত্থপাদা মুখপরিযোসানঞ্চ লাখারসপরিকম্মকতং ৰিয রত্তপৰাল়রত্তকম্বলসদিসং হোতি. অযমস্সা মংসকল্যাণতা. ৰীসতি নখপত্তানি মংসতো অমুত্তট্ঠানে লাখারসপূরিতানি ৰিয, মুত্তট্ঠানে খীরধারাসদিসানি. অযমস্সা ন্হারুকল্যাণতা. দ্ৰত্তিংস দন্তা সুফুসিতা সুধোতৰজিরপন্তি ৰিয খাযন্তি. অযমস্সা অট্ঠিকল্যাণতা. ৰীসতিৰস্সসতিকাপি পন সমানা সোল়সৰস্সুদ্দেসিকা ৰিয হোতি নিব্বলিপলিতা. অযমস্সা ৰযোকল্যাণতা.

পরমপাসাৰিনীতি এত্থ পন পসৰনং পসৰো, পৰত্তীতি অত্থো. পসৰো এৰ পাসাৰো, পরমো পাসাৰো পরমপাসাৰো, সো অস্সা অত্থীতি পরমপাসাৰিনী. নচ্চে চ গীতে চ উত্তমপ্পৰত্তি সেট্ঠকিরিযা. উত্তমমেৰ নচ্চং নচ্চতি, গীতঞ্চ গাযতীতি ৰুত্তং হোতি.

অথ পুরিসো আগচ্ছেয্যাতি ন অত্তনো রুচিযা আগচ্ছেয্য, অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো – অথেৰং মহাজনমজ্ঝে জনপদকল্যাণিযা নচ্চমানায ‘‘সাধু সাধূ’’তি সাধুকারেসু অঙ্গুলিফোটনেসু চেলুক্খেপেসু চ পৰত্তমানেসু তং পৰত্তিং সুত্ৰা রাজা বন্ধনাগারতো একং চোরপুরিসং পক্কোসাপেত্ৰা নিগল়ানি ছিন্দিত্ৰা সমতিত্তিকং সুপরিপুণ্ণং তেলপত্তং তস্স হত্থে দত্ৰা উভোহি হত্থেহি দল়্হং গাহাপেত্ৰা একং অসিহত্থং পুরিসং আণাপেসি ‘‘এতং গহেত্ৰা জনপদকল্যাণিযা সমজ্জট্ঠানং গচ্ছ. যত্থেৰ চেস পমাদং আগম্ম একম্পি তেলবিন্দুং ছড্ডেতি, তত্থেৰস্স সীসং ছিন্দা’’তি. সো পুরিসো অসিং উক্খিপিত্ৰা তং তজ্জেন্তো তত্থ নেসি. সো মরণভযতজ্জিতো জীৰিতুকামতায পমাদৰসেন তং অমনসিকরিত্ৰা সকিম্পি অক্খীনি উম্মীলেত্ৰা তং জনপদকল্যাণিং ন ওলোকেসি. এৰং ভূতপুব্বমেৰেতং ৰত্থু, সুত্তে পন পরিকপ্পৰসেনেতং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

উপমা খো ম্যাযন্তি এত্থ পন তেলপত্তস্স তাৰ কাযগতাসতিযা ওপম্মসংসন্দনং কতমেৰ. এত্থ পন রাজা ৰিয কম্মং দট্ঠব্বং, অসি ৰিয কিলেসা, উক্খিত্তাসিকপুরিসো ৰিয মারো, তেলপত্তহত্থো পুরিসো ৰিয কাযগতাসতিভাৰকো ৰিপস্সকযোগাৰচরো. ইতি ভগৰা ‘‘কাযগতাসতিং ভাৰেতুকামেন ভিক্খুনা তেলপত্তহত্থেন তেন পুরিসেন ৰিয সতিং অৰিস্সজ্জেত্ৰা অপ্পমত্তেন কাযগতাসতি ভাৰেতব্বা’’তি ইমং সুত্তং আহরিত্ৰা দস্সেসি.

ভিক্খূ ইমং সুত্তঞ্চ অত্থঞ্চ সুত্ৰা এৰমাহংসু – ‘‘দুক্করং, ভন্তে, তেন পুরিসেন কতং তথারূপিং জনপদকল্যাণিং অনোলোকেত্ৰা তেলপত্তং আদায গচ্ছন্তেনা’’তি. সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৰে, তেন দুক্করং কতং, সুকরমেৰেতং. কস্মা? উক্খিত্তাসিকেন পুরিসেন সন্তজ্জেত্ৰা নীযমানতায. যং পন পুব্বে পণ্ডিতা অপ্পমাদেন সতিং অৰিস্সজ্জেত্ৰা অভিসঙ্খতং দিব্বরূপম্পি ইন্দ্রিযানি ভিন্দিত্ৰা অনোলোকেত্ৰাৰ গন্ত্ৰা রজ্জং পাপুণিংসু, এতং দুক্কর’’ন্তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো তস্স রঞ্ঞো পুত্তসতস্স সব্বকনিট্ঠো হুত্ৰা নিব্বত্তি, সো অনুপুব্বেন ৰিঞ্ঞুতং পাপুণি. তদা চ রঞ্ঞো গেহে পচ্চেকবুদ্ধা ভুঞ্জন্তি, বোধিসত্তো তেসং ৰেয্যাৰচ্চং করোতি. সো একদিৰসং চিন্তেসি ‘‘মম বহূ ভাতরো, লচ্ছামি নু খো অহং ইমস্মিং নগরে কুলসন্তকং রজ্জং, উদাহু নো’’তি? অথস্স এতদহোসি ‘‘পচ্চেকবুদ্ধে পুচ্ছিত্ৰা জানিস্সামী’’তি. সো দুতিযদিৰসে পচ্চেকবুদ্ধেসু আগতেসু ধমকরণং আদায পানীযং পরিস্সাৰেত্ৰা পাদে ধোৰিত্ৰা তেলেন মক্খেত্ৰা তেসং অন্তরখজ্জকং খাদিত্ৰা নিসিন্নকালে ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসিন্নো তমত্থং পুচ্ছি. অথ নং তে অৰোচুং – কুমার, ন ত্ৰং ইমস্মিং নগরে রজ্জং লভিস্সসি, ইতো পন ৰীসযোজনসতমত্থকে গন্ধাররট্ঠে তক্কসিলানগরং নাম অত্থি, তত্থ গন্তুং সক্কোন্তো ইতো সত্তমে দিৰসে রজ্জং লচ্ছসি. অন্তরামগ্গে পন মহাৰত্তনিঅটৰিযং পরিপন্থো অত্থি, তং অটৰিং পরিহরিত্ৰা গচ্ছন্তস্স যোজনসতিকো মগ্গো হোতি, উজুকং গচ্ছন্তস্স পঞ্ঞাস যোজনানি হোন্তি. সো হি অমনুস্সকন্তারো নাম. তত্থ যক্খিনিযো অন্তরামগ্গে গামে চ সালাযো চ মাপেত্ৰা উপরি সুৰণ্ণতারকৰিচিত্তৰিতানং মহারহসেয্যং পঞ্ঞাপেত্ৰা নানাৰিরাগপটসাণিযো পরিক্খিপিত্ৰা দিব্বালঙ্কারেহি অত্তভাৰং মণ্ডেত্ৰা সালাসু নিসীদিত্ৰা আগচ্ছন্তে পুরিসে মধুরাহি ৰাচাহি সঙ্গণ্হিত্ৰা ‘‘কিলন্তরূপা ৰিয পঞ্ঞাযথ, ইধাগন্ত্ৰা নিসীদিত্ৰা পানীযং পিৰিত্ৰা গচ্ছথা’’তি পক্কোসিত্ৰা আগতাগতানং আসনানি দত্ৰা অত্তনো রূপলীলাৰিলাসেহি পলোভেত্ৰা কিলেসৰসিকে কত্ৰা অত্তনা সদ্ধিং অজ্ঝাচারে কতে তত্থেৰ নে লোহিতেন পগ্ঘরন্তেন খাদিত্ৰা জীৰিতক্খযং পাপেন্তি. রূপগোচরং সত্তং রূপেনেৰ গণ্হন্তি, সদ্দগোচরং মধুরেন গীতৰাদিতসদ্দেন, গন্ধগোচরং দিব্বগন্ধেহি, রসগোচরং দিব্বেন নানগ্গরসভোজনেন, ফোট্ঠব্বগোচরং উভতোলোহিতকূপধানেহি দিব্বসযনেহি গণ্হন্তি. সচে ইন্দ্রিযানি ভিন্দিত্ৰা তা অনোলোকেত্ৰা সতিং পচ্চুপট্ঠাপেত্ৰা গমিস্সসি, সত্তমে দিৰসে তত্থ রজ্জং লচ্ছসীতি.

বোধিসত্তো ‘‘হোতু, ভন্তে, তুম্হাকং ওৰাদং গহেত্ৰা কিং তা ওলোকেস্সামী’’তি পচ্চেকবুদ্ধেহি পরিত্তং কারাপেত্ৰা পরিত্তৰালুকঞ্চেৰ পরিত্তসুত্তঞ্চ আদায পচ্চেকবুদ্ধে চ মাতাপিতরো চ ৰন্দিত্ৰা নিৰেসনং গন্ত্ৰা অত্তনো পুরিসে আহ – ‘‘অহং তক্কসিলাযং রজ্জং গহেতুং গচ্ছামি, তুম্হে ইধেৰ তিট্ঠথা’’তি. অথ নং পঞ্চ জনা আহংসু ‘‘মযম্পি অনুগচ্ছামা’’তি. ‘‘ন সক্কা তুম্হেহি অনুগন্তুং, অন্তরামগ্গে কির যক্খিনিযো রূপাদিগোচরে মনুস্সে এৰঞ্চেৰঞ্চ রূপাদীহি পলোভেত্ৰা গণ্হন্তি, মহা পরিপন্থো, অহং পন অত্তানং তক্কেত্ৰা গচ্ছামী’’তি. ‘‘কিং পন, দেৰ, মযং তুম্হেহি সদ্ধিং গচ্ছন্তা অত্তনো পিযানি রূপাদীনি ওলোকেস্সাম, মযম্পি তথেৰ গমিস্সামা’’তি. বোধিসত্তো ‘‘তেন হি অপ্পমত্তা হোথা’’তি তে পঞ্চ জনে আদায মগ্গং পটিপজ্জি.

যক্খিনিযো গামাদীনি মাপেত্ৰা নিসীদিংসু. তেসু রূপগোচরো পুরিসো তা যক্খিনিযো ওলোকেত্ৰা রূপারম্মণে পটিবদ্ধচিত্তো থোকং ওহীযি. বোধিসত্তো ‘‘কিং ভো, থোকং ওহীযসী’’তি আহ. ‘‘দেৰ, পাদা মে রুজ্জন্তি, থোকং সালাযং নিসীদিত্ৰা আগচ্ছামী’’তি. ‘‘অম্ভো, এতা যক্খিনিযো, মা খো পত্থেসী’’তি. ‘‘যং হোতি, তং হোতু, ন সক্কোমি, দেৰা’’তি. ‘‘তেন হি পঞ্ঞাযিস্সসী’’তি ইতরে চত্তারো আদায অগমাসি. সোপি রূপগোচরকো তাসং সন্তিকং অগমাসি. তা অত্তনা সদ্ধিং অজ্ঝাচারে কতে তং তত্থেৰ জীৰিতক্খযং পাপেত্ৰা পুরতো গন্ত্ৰা অঞ্ঞং সালং মাপেত্ৰা নানাতূরিযানি গহেত্ৰা গাযমানা নিসীদিংসু, তত্থ সদ্দগোচরকো ওহীযি. পুরিমনযেনেৰ তম্পি খাদিত্ৰা পুরতো গন্ত্ৰা নানপ্পকারে গন্ধকরণ্ডকে পূরেত্ৰা আপণং পসারেত্ৰা নিসীদিংসু, তত্থ গন্ধগোচরকো ওহীযি. তম্পি খাদিত্ৰা পুরতো গন্ত্ৰা নানগ্গরসানং দিব্বভোজনানং ভাজনানি পূরেত্ৰা ওদনিকাপণং পসারেত্ৰা নিসীদিংসু, তত্থ রসগোচরকো ওহীযি. তম্পি খাদিত্ৰা পুরতো গন্ত্ৰা দিব্বসযনানি পঞ্ঞাপেত্ৰা নিসীদিংসু, তত্থ ফোট্ঠব্বগোচরকো ওহীযি. তম্পি খাদিংসু, বোধিসত্তো এককোৰ অহোসি.

অথেকা যক্খিনী ‘‘অতিখরমন্তো ৰতাযং, অহং তং খাদিত্ৰাৰ নিৰত্তিস্সামী’’তি বোধিসত্তস্স পচ্ছতো পচ্ছতো অগমাসি. অটৰিযা পরভাগে ৰনকম্মিকাদযো যক্খিনিং দিস্ৰা ‘‘অযং তে পুরতো গচ্ছন্তো পুরিসো কিং হোতী’’তি পুচ্ছিংসু. ‘‘কোমারসামিকো মে, অয্যা’’তি. ‘‘অম্ভো, অযং এৰং সুকুমালা পুপ্ফদামসদিসা সুৰণ্ণৰণ্ণা কুমারিকা অত্তনো কুলং ছড্ডেত্ৰা ভৰন্তং তক্কেত্ৰা নিক্খন্তা, কস্মা এতং অকিলমেত্ৰা আদায ন গচ্ছসী’’তি? ‘‘নেসা, অয্যা, ময্হং পজাপতি, যক্খিনী এসা, এতায মে পঞ্চ মনুস্সা খাদিতা’’তি. ‘‘অয্যা, পুরিসা নাম কুদ্ধকালে অত্তনো পজাপতিযো যক্খিনিযোপি করোন্তি পেতিনিযোপী’’তি. সা গচ্ছমানা গব্ভিনিৰণ্ণং দস্সেত্ৰা পুন সকিং ৰিজাতৰণ্ণং কত্ৰা পুত্তং অঙ্কেন আদায বোধিসত্তং অনুবন্ধি, দিট্ঠদিট্ঠা পুরিমনযেনেৰ পুচ্ছন্তি. বোধিসত্তোপি তথেৰ ৰত্ৰা গচ্ছন্তো তক্কসিলং পাপুণি. সা পুত্তং অন্তরধাপেত্ৰা একিকাৰ অনুবন্ধি. বোধিসত্তো নগরদ্ৰারং গন্ত্ৰা একিস্সা সালায নিসীদি. সা বোধিসত্তস্স তেজেন পৰিসিতুং অসক্কোন্তী দিব্বরূপং মাপেত্ৰা সালাদ্ৰারে অট্ঠাসি.

তস্মিং সমযে তক্কসিলরাজা উয্যানং গচ্ছন্তো তং দিস্ৰা পটিবদ্ধচিত্তো হুত্ৰা ‘‘গচ্ছ, ইমিস্সা সস্সামিকঅস্সামিকভাৰং জানাহী’’তি মনুস্সং পেসেসি. সো তং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘সস্সামিকাসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘আম, অয্য, অযং মে সালায নিসিন্নো সামিকো’’তি. বোধিসত্তো ‘‘নেসা ময্হং পজাপতি, যক্খিনী এসা, এতায মে পঞ্চ মনুস্সা খাদিতা’’তি আহ. সাপি ‘‘পুরিসা নাম অয্যা কুদ্ধকালে যং ইচ্ছন্তি, তং ৰদন্তী’’তি আহ. সো উভিন্নম্পি ৰচনং রঞ্ঞো আরোচেসি. রাজা ‘‘অস্সামিকভণ্ডং নাম রাজসন্তকং হোতী’’তি যক্খিনিং পক্কোসাপেত্ৰা একহত্থিপিট্ঠে নিসীদাপেত্ৰা নগরং পদক্খিণং কত্ৰা পাসাদং অভিরুয্হ তং অগ্গমহেসিট্ঠানে ঠপেসি.

সো ন্হাতৰিলিত্তো সাযমাসং ভুঞ্জিত্ৰা সিরীসযনং অভিরুহি. সাপি যক্খিনী অত্তনো উপকপ্পনকং আহারং আহরিত্ৰা অলঙ্কতপটিযত্তা সিরিসযনে রঞ্ঞা সদ্ধিং নিপজ্জিত্ৰা রঞ্ঞো রতিৰসেন সুখং সমপ্পিতস্স নিপন্নকালে একেন পস্সেন পরিৰত্তিত্ৰা পরোদি. অথ নং রাজা ‘‘কিং, ভদ্দে, রোদসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘দেৰ, অহং তুম্হেহি মগ্গে দিস্ৰা আনীতা, তুম্হাকঞ্চ গেহে বহূ ইত্থিযো, অহং সপত্তীনং অন্তরে ৰসমানা কথায উপ্পন্নায ‘কো তুয্হং মাতরং ৰা পিতরং ৰা গোত্তং ৰা জাতিং ৰা জানাতি, ত্ৰং অন্তরামগ্গে দিস্ৰা আনীতা নামা’তি সীসে গহেত্ৰা নিপ্পীল়িযমানা ৰিয মঙ্কু ভৰিস্সামি. সচে তুম্হে সকলরজ্জে ইস্সরিযঞ্চ আণঞ্চ ময্হং দদেয্যাথ, কোচি ময্হং চিত্তং কোপেত্ৰা কথেতুং ন সক্খিস্সতী’’তি. ‘‘ভদ্দে, ময্হং সকলরট্ঠৰাসিনো ন কিঞ্চি হোন্তি, নাহং এতেসং সামিকো. যে পন রাজাণং কোপেত্ৰা অকত্তব্বং করোন্তি, তেসঞ্ঞেৰাহং সামিকো. ইমিনা কারণেন ন সক্কা তুয্হং সকলরট্ঠে ৰা নগরে ৰা ইস্সরিযঞ্চ আণঞ্চ দাতু’’ন্তি. ‘‘তেন হি, দেৰ, সচে রট্ঠে ৰা নগরে ৰা আণং দাতুং ন সক্কোথ, অন্তোনিৰেসনে অন্তোৰল়ঞ্জনকানং উপরি মম ৰসং ৰত্তনত্থায আণং দেথা’’তি. রাজা দিব্বফোট্ঠব্বেন বদ্ধো তস্সা ৰচনং অতিক্কমিতুং অসক্কোন্তো ‘‘সাধু, ভদ্দে, অন্তোৰল়ঞ্জনকেসু তুয্হং আণং দম্মি, ত্ৰং এতে অত্তনো ৰসে ৰত্তাপেহী’’তি আহ. সা ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা রঞ্ঞো নিদ্দং ওক্কন্তকালে যক্খনগরং গন্ত্ৰা যক্খে পক্কোসিত্ৰা অত্তনা রাজানং জীৰিতক্খযং পাপেত্ৰা অট্ঠিমত্তং সেসেত্ৰা সব্বং ন্হারুচম্মমংসলোহিতং খাদি, অৰসেসা যক্খা মহাদ্ৰারতো পট্ঠায অন্তোনিৰেসনে কুক্কুটকুক্কুরে আদিং কত্ৰা সব্বে খাদিত্ৰা অট্ঠিমত্তসেসে অকংসু.

পুনদিৰসে দ্ৰারং যথাপিহিতমেৰ দিস্ৰা মনুস্সা ফরসূহি কৰাটানি কোট্টেত্ৰা অন্তো পৰিসিত্ৰা সব্বং নিৰেসনং অট্ঠিকপরিকিণ্ণং দিস্ৰা ‘‘সচ্চং ৰত সো পুরিসো আহ ‘নাযং ময্হং পজাপতি, যক্খিনী এসা’তি. রাজা পন কিঞ্চি অজানিত্ৰা তং গহেত্ৰা অত্তনো ভরিযং অকাসি, সা যক্খে পক্কোসিত্ৰা সব্বং জনং খাদিত্ৰা গতা ভৰিস্সতী’’তি আহংসু. বোধিসত্তোপি তং দিৰসং তস্সাযেৰ সালাযং পরিত্তৰালুকং সীসে কত্ৰা পরিত্তসুত্তঞ্চ পরিক্খিপিত্ৰা খগ্গং গহেত্ৰা ঠিতকোৰ অরুণং উট্ঠাপেসি. মনুস্সা সকলরাজনিৰেসনং সোধেত্ৰা হরিতূপলিত্তং কত্ৰা উপরি গন্ধেহি ৰিলিম্পিত্ৰা পুপ্ফানি ৰিকিরিত্ৰা পুপ্ফদামানি ওসারেত্ৰা ধূমং দত্ৰা নৰমালা বন্ধিত্ৰা সম্মন্তযিংসু ‘‘অম্ভো, যো পুরিসো দিব্বরূপং মাপেত্ৰা পচ্ছতো আগচ্ছন্তিং যক্খিনিং ইন্দ্রিযানি ভিন্দিত্ৰা ওলোকনমত্তম্পি ন অকাসি, সো অতিৰিয উল়ারসত্তো ধিতিমা ঞাণসম্পন্নো, তাদিসে পুরিসে রজ্জং অনুসাসন্তে সব্বরট্ঠং সুখিতং ভৰিস্সতি, তং রাজানং করোমা’’তি. অথ সব্বে অমচ্চা চ নাগরা চ একচ্ছন্দা হুত্ৰা বোধিসত্তং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘দেৰ, তুম্হে ইমং রজ্জং কারেথা’’তি নগরং পৰেসেত্ৰা রতনরাসিম্হি ঠপেত্ৰা অভিসিঞ্চিত্ৰা তক্কসিলরাজানং অকংসু. সো চত্তারি অগতিগমনানি ৰজ্জেত্ৰা দস রাজধম্মে অকোপেত্ৰা ধম্মেন রজ্জং কারেন্তো দানাদীনি পুঞ্ঞানি কত্ৰা যথাকম্মং গতো.

সত্থা ইমং অতীতং আহরিত্ৰা অভিসম্বুদ্ধো হুত্ৰা ইমং গাথমাহ –

৯৬. ‘‘সমতিত্তিকং অনৰসেসকং, তেলপত্তং যথা পরিহরেয্য;

এৰং সচিত্তমনুরক্খে, পত্থযানো দিসং অগতপুব্ব’’ন্তি.

তত্থ সমতিত্তিকন্তি অন্তোমুখৰট্টিলেখং পাপেত্ৰা সমভরিতং. অনৰসেসকন্তি অনৰসিঞ্চনকং অপরিস্সাৰনকং কত্ৰা. তেলপত্তন্তি পক্খিত্ততিলতেলপত্তং. পরিহরেয্যাতি হরেয্য, আদায গচ্ছেয্য. এৰং সচিত্তমনুরক্খেতি তং তেলভরিতং পত্তং ৰিয অত্তনো চিত্তং কাযগতাসতিযা গোচরে চেৰ সম্পযুত্তসতিযা চাতি উভিন্নং অন্তরে পক্খিপিত্ৰা যথা মুহুত্তম্পি বহিদ্ধা গোচরে ন ৰিক্খিপতি, তথা পণ্ডিতো যোগাৰচরো রক্খেয্য গোপেয্য. কিংকারণা? এতস্স হি –

‘‘দুন্নিগ্গহস্স লহুনো, যত্থকামনিপাতিনো;

চিত্তস্স দমথো সাধু, চিত্তং দন্তং সুখাৰহ’’ন্তি. (ধ. প. ৩৫);

তস্মা –

‘‘সুদুদ্দসং সুনিপুণং, যত্থকামনিপাতিনং;

চিত্তং রক্খেথ মেধাৰী, চিত্তং গুত্তং সুখাৰহং’’. (ধ. প. ৩৬);

ইদঞ্হি –

‘‘দূরঙ্গমং একচরং, অসরীরং গুহাসযং;

যে চিত্তং সংযমেস্সন্তি, মোক্খন্তি মারবন্ধনা’’. (ধ. প. ৩৭);

ইতরস্স পন –

‘‘অনৰট্ঠিতচিত্তস্স, সদ্ধম্মং অৰিজানতো;

পরিপ্লৰপসাদস্স, পঞ্ঞা ন পরিপূরতি’’. (ধ. প. ৩৮);

থিরকম্মট্ঠানসহাযস্স পন –

‘‘অনৰস্সুতচিত্তস্স, অনন্ৰাহতচেতসো;

পুঞ্ঞপাপপহীনস্স, নত্থি জাগরতো ভযং’’. (ধ. প. ৩৯);

তস্মা এতং –

‘‘ফন্দনং চপলং চিত্তং, দূরক্খং দুন্নিৰারযং;

উজুং করোতি মেধাৰী, উসুকারোৰ তেজনং’’. (ধ. প. ৩৩);

এৰং উজুং করোন্তো সচিত্তমনুরক্খে.

পত্থযানো দিসং অগতপুব্বন্তি ইমস্মিং কাযগতাসতিকম্মট্ঠানে কম্মং আরভিত্ৰা অনমতগ্গে সংসারে অগতপুব্বং দিসং পত্থেন্তো পিহেন্তো ৰুত্তনযেন সকং চিত্তং রক্খেয্যাতি অত্থো. কা পনেসা দিসা নাম? –

‘‘মাতাপিতা দিসা পুব্বা, আচরিযা দক্খিণা দিসা;

পুত্তদারা দিসা পচ্ছা, মিত্তামচ্চা চ উত্তরা.

‘‘দাসকম্মকরা হেট্ঠা, উদ্ধং সমণব্রাহ্মণা;

এতা দিসা নমস্সেয্য, অলমত্তো কুলে গিহী’’তি. (দী. নি. ৩.২৭৩) –

এত্থ তাৰ পুত্তদারাদযো ‘‘দিসা’’তি ৰুত্তা.

‘‘দিসা চতস্সো ৰিদিসা চতস্সো, উদ্ধং অধো দস দিসা ইমাযো;

কতমং দিসং তিট্ঠতি নাগরাজা, যমদ্দসা সুপিনে ছব্বিসাণ’’ন্তি. (জা. ১.১৬.১০৪) –

এত্থ পুরত্থিমাদিভেদা দিসাৰ ‘‘দিসা’’তি ৰুত্তা.

‘‘অগারিনো অন্নদপানৰত্থদা, অৰ্হাযিকা তম্পি দিসং ৰদন্তি;

এসা দিসা পরমা সেতকেতু, যং পত্ৰা দুক্খী সুখিনো ভৰন্তী’’তি. (জা. ১.৬.৯) –

এত্থ পন নিব্বানং ‘‘দিসা’’তি ৰুত্তং. ইধাপি তদেৰ অধিপ্পেতং. তঞ্হি ‘‘খযং ৰিরাগ’’ন্তিআদীহি দিস্সতি অপদিস্সতি, তস্মা ‘‘দিসা’’তি ৰুচ্চতি. অনমতগ্গে পন সংসারে কেনচি বালপুথুজ্জনেন সুপিনেনপি অগতপুব্বতায অগতপুব্বা দিসা নামাতি ৰুত্তং. তং পত্থযন্তেন কাযগতাসতিযা যোগো করণীযোতি.

এৰং সত্থা নিব্বানেন দেসনায কূটং গহেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা রাজপরিসা বুদ্ধপরিসা অহোসি, রজ্জপ্পত্তকুমারো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

তেলপত্তজাতকৰণ্ণনা ছট্ঠা.

[৯৭] ৭. নামসিদ্ধিজাতকৰণ্ণনা

জীৰকঞ্চ মতং দিস্ৰাতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো একং নামসিদ্ধিকং ভিক্খুং আরব্ভ কথেসি. একো কির কুলপুত্তো নামেন পাপকো নাম. সো সাসনে উরং দত্ৰা পব্বজিতো ভিক্খূহি ‘‘এহাৰুসো, পাপক, তিট্ঠাৰুসো, পাপকা’’তি ৰুচ্চমানো চিন্তেসি ‘‘লোকে পাপকং নাম লামকং কাল়কণ্ণিভূতং ৰুচ্চতি, অঞ্ঞং মঙ্গলপটিসংযুত্তং নামং আহরাপেস্সামী’’তি. সো আচরিযুপজ্ঝাযে উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘ভন্তে, ময্হং নামং অৰমঙ্গলং, অঞ্ঞং মে নামং করোথা’’তি আহ. অথ নং তে এৰমাহংসু – ‘‘আৰুসো, নামং নাম পণ্ণত্তিমত্তং, নামেন কাচি অত্থসিদ্ধি নাম নত্থি, অত্তনো নামেনেৰ সন্তুট্ঠো হোহী’’তি. সো পুনপ্পুনং যাচিযেৰ. তস্সাযং নামসিদ্ধিকভাৰো ভিক্খুসঙ্ঘে পাকটো জাতো. অথেকদিৰসং ধম্মসভাযং সন্নিসিন্না ভিক্খূ কথং সমুট্ঠাপেসুং ‘‘আৰুসো, অসুকো কির ভিক্খু নামসিদ্ধিকো মঙ্গলং নামং আহরাপেতী’’তি. অথ সত্থা ধম্মসভং আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৰে, সো ইদানেৰ, পুব্বেপি নামসিদ্ধিকোযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে তক্কসিলাযং বোধিসত্তো দিসাপামোক্খো আচরিযো হুত্ৰা পঞ্চ মাণৰকসতানি মন্তে ৰাচেসি. তস্সেকো মাণৰো পাপকো নাম নামেন. সো ‘‘এহি, পাপক, যাহি, পাপকা’’তি ৰুচ্চমানো চিন্তেসি ‘‘ময্হং নামং অৰমঙ্গলং, অঞ্ঞং নামং আহরাপেস্সামী’’তি. সো আচরিযং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘আচরিয, ময্হং নামং অৰমঙ্গলং, অঞ্ঞং মে নামং করোথা’’তি আহ. অথ নং আচরিযো অৰোচ ‘‘গচ্ছ, তাত, জনপদচারিকং চরিত্ৰা অত্তনো অভিরুচিতং একং মঙ্গলনামং গহেত্ৰা এহি, আগতস্স তে নামং পরিৰত্তেত্ৰা অঞ্ঞং নামং করিস্সামী’’তি. সো ‘‘সাধূ’’তি পাথেয্যং গহেত্ৰা নিক্খন্তো গামেন গামং চরন্তো একং নগরং পাপুণি. তত্থ চেকো পুরিসো কালকতো জীৰকো নাম নামেন. সো তং ঞাতিজনেন আল়াহনং নীযমানং দিস্ৰা ‘‘কিং নামকো এস পুরিসো’’তি পুচ্ছি. ‘‘জীৰকো নামেসো’’তি. ‘‘জীৰকোপি মরতী’’তি? ‘‘জীৰকোপি মরতি, অজীৰকোপি মরতি, নামং নাম পণ্ণত্তিমত্তং, ত্ৰং বালো মঞ্ঞে’’তি. সো তং কথং সুত্ৰা নামে মজ্ঝত্তো হুত্ৰা অন্তোনগরং পাৰিসি.

অথেকং দাসিং ভতিং অদদমানং সামিকা দ্ৰারে নিসীদাপেত্ৰা রজ্জুযা পহরন্তি, তস্সা চ ‘‘ধনপালী’’তি নামং হোতি. সো অন্তরৰীথিযা গচ্ছন্তো তং পোথিযমানং দিস্ৰা ‘‘কস্মা ইমং পোথেথা’’তি পুচ্ছি. ‘‘ভতিং দাতুং ন সক্কোতী’’তি. ‘‘কিং পনস্সা নাম’’ন্তি? ‘‘ধনপালী নামা’’তি. নামেন ধনপালী সমানাপি ভতিমত্তং দাতুং ন সক্কোতীতি ধনপালিযোপি অধনপালিযোপি দুগ্গতা হোন্তি, নামং নাম পণ্ণত্তিমত্তং, ত্ৰং বালো মঞ্ঞেতি. সো নামে মজ্ঝত্ততরো হুত্ৰা নগরা নিক্খম্ম মগ্গং পটিপন্নো অন্তরামগ্গে মগ্গমূল়্হপুরিসং দিস্ৰা ‘‘অম্ভো কিং করোন্তো ৰিচরসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘মগ্গমূল়্হোম্হি, সামী’’তি. ‘‘কিং পন তে নাম’’ন্তি? ‘‘পন্থকো নামা’’তি. ‘‘পন্থকোপি মগ্গমূল়্হো হোতী’’তি? ‘‘পন্থকোপি অপন্থকোপি মগ্গমূল়্হো হোতি, নামং নাম পণ্ণত্তিমত্তং ত্ৰং পন বালো মঞ্ঞেতি’’. সো নামে অতিমজ্ঝত্তো হুত্ৰা বোধিসত্তস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘কিং, তাত, নামং রোচেত্ৰা আগতোসী’’তি ৰুত্তে ‘‘আচরিয, জীৰকাপি নাম মরন্তি অজীৰকাপি, ধনপালিযোপি দুগ্গতা হোন্তি অধনপালিযোপি, পন্থকাপি মগ্গমূল়্হা হোন্তি অপন্থকাপি, নামং নাম পণ্ণত্তিমত্তং, নামেন সিদ্ধি নত্থি, কম্মেনেৰ সিদ্ধি. অলং ময্হং অঞ্ঞেন নামেন, তদেৰ মে নামং হোতূ’’তি আহ. বোধিসত্তো তেন দিট্ঠঞ্চ কতঞ্চ সংসন্দেত্ৰা ইমং গাথমাহ –

৯৭. ‘‘জীৰকঞ্চ মতং দিস্ৰা, ধনপালিঞ্চ দুগ্গতং;

পন্থকঞ্চ ৰনে মূল়্হং, পাপকো পুনরাগতো’’তি.

তত্থ পুনরাগতোতি ইমানি তীণি কারণানি দিস্ৰা পুন আগতো, র-কারো সন্ধিৰসেন ৰুত্তো.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ, পুব্বেপেস নামসিদ্ধিকোযেৰা’’তি ৰত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা নামসিদ্ধিকো ইদানিপি নামসিদ্ধিকোযেৰ, আচরিযপরিসা বুদ্ধপরিসা, আচরিযো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

নামসিদ্ধিজাতকৰণ্ণনা সত্তমা.

[৯৮] ৮. কূটৰাণিজজাতকৰণ্ণনা

সাধু খো পণ্ডিতো নামাতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো একং কূটৰাণিজং আরব্ভ কথেসি. সাৰত্থিযঞ্হি দ্ৰে জনা একতো ৰণিজ্জং করোন্তা ভণ্ডং সকটেনাদায জনপদং গন্ত্ৰা লদ্ধলাভা পচ্চাগমিংসু. তেসু কূটৰাণিজো চিন্তেসি ‘‘অযং বহূ দিৰসে দুব্ভোজনেন দুক্খসেয্যায কিলন্তো, ইদানি অত্তনো ঘরে নানগ্গরসেহি যাৰদত্থং সুভোজনং ভুঞ্জিত্ৰা অজীরকেন মরিস্সতি. অথাহং ইমং ভণ্ডং তযো কোট্ঠাসে কত্ৰা একং তস্স দারকানং দস্সামি, দ্ৰে কোট্ঠাসে অত্তনা গহেস্সামী’’তি. সো ‘‘অজ্জ ভাজেস্সাম, স্ৰে ভাজেস্সামা’’তি ভণ্ডং ভাজেতুং ন ইচ্ছি. অথ নং পণ্ডিতৰাণিজো অকামকং নিপ্পীল়েত্ৰা ভাজাপেত্ৰা ৰিহারং গন্ত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা কতপটিসন্থারো ‘‘অতিপপঞ্চো তে কতো, ইধাগন্ত্ৰাপি চিরেন বুদ্ধুপট্ঠানং আগতোসী’’তি ৰুত্তে তং পৰত্তিং ভগৰতো আরোচেসি. সত্থা ‘‘ন খো সো, উপাসক, ইদানেৰ কূটৰাণিজো, পুব্বেপি কূটৰাণিজোযেৰ. ইদানি পন তং ৰঞ্চেতুকামো জাতো, পুব্বে পণ্ডিতেপি ৰঞ্চেতুং উস্সহী’’তি ৰত্ৰা তেন যাচিতো অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো বারাণসিযং ৰাণিজকুলে নিব্বত্তি, নামগ্গহণদিৰসে চস্স ‘‘পণ্ডিতো’’তি নামং অকংসু. সো ৰযপ্পত্তো অঞ্ঞেন ৰাণিজেন সদ্ধিং একতো হুত্ৰা ৰণিজ্জং করোতি, তস্স ‘‘অতিপণ্ডিতো’’তি নামং অহোসি. তে বারাণসিতো পঞ্চহি সকটসতেহি ভণ্ডং আদায জনপদং গন্ত্ৰা ৰণিজ্জং কত্ৰা লদ্ধলাভা পুন বারাণসিং আগমিংসু. অথ নেসং ভণ্ডভাজনকালে অতিপণ্ডিতো আহ ‘‘মযা দ্ৰে কোট্ঠাসা লদ্ধব্বা’’তি. ‘‘কিংকারণা’’তি? ‘‘ত্ৰং পণ্ডিতো, অহং অতিপণ্ডিতো. পণ্ডিতো একং লদ্ধুং অরহতি, অতিপণ্ডিতো দ্ৰে’’তি. ‘‘ননু অম্হাকং দ্ৰিন্নং ভণ্ডমূলকম্পি গোণাদযোপি সমসমাযেৰ, ত্ৰং কস্মা দ্ৰে কোট্ঠাসে লদ্ধুং অরহসী’’তি. ‘‘অতিপণ্ডিতভাৰেনা’’তি. এৰং তে কথং ৰড্ঢেত্ৰা কলহং অকংসু.

ততো অতিপণ্ডিতো ‘‘অত্থেকো উপাযো’’তি চিন্তেত্ৰা অত্তনো পিতরং একস্মিং সুসিররুক্খে পৰেসেত্ৰা ‘‘ত্ৰং অম্হেসু আগতেসু ‘অতিপণ্ডিতো দ্ৰে কোট্ঠাসে লদ্ধুং অরহতী’তি ৰদেয্যাসী’’তি ৰত্ৰা বোধিসত্তং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘সম্ম, ময্হং দ্ৰিন্নং কোট্ঠাসানং যুত্তভাৰং ৰা অযুত্তভাৰং ৰা এসা রুক্খদেৰতা জানাতি, এহি, তং পুচ্ছিস্সামা’’তি তং তত্থ নেত্ৰা ‘‘অয্যে রুক্খদেৰতে, অম্হাকং অট্টং পচ্ছিন্দা’’তি আহ. অথস্স পিতা সরং পরিৰত্তেত্ৰা ‘‘তেন হি কথেথা’’তি আহ. ‘‘অয্যে, অযং পণ্ডিতো, অহং অতিপণ্ডিতো. অম্হেহি একতো ৰোহারো কতো, তত্থ কেন কিং লদ্ধব্বন্তি. পণ্ডিতেন একো কোট্ঠাসো, অতিপণ্ডিতেন পন দ্ৰে কোট্ঠাসা লদ্ধব্বা’’তি. বোধিসত্তো এৰং ৰিনিচ্ছিতং অট্টং সুত্ৰা ‘‘ইদানি দেৰতাভাৰং ৰা অদেৰতাভাৰং ৰা জানিস্সামী’’তি পলালং আহরিত্ৰা সুসিরং পূরেত্ৰা অগ্গিং অদাসি, অতিপণ্ডিতস্স পিতা জালায ফুট্ঠকালে অড্ঢজ্ঝামেন সরীরেন উপরি আরুয্হ সাখং গহেত্ৰা ওলম্বন্তো ভূমিযং পতিত্ৰা ইমং গাথমাহ –

৯৮. ‘‘সাধু খো পণ্ডিতো নাম, ন ত্ৰেৰ অতিপণ্ডিতো;

অতিপণ্ডিতেন পুত্তেন, মনম্হি উপকূল়িতো’’তি.

তত্থ সাধু খো পণ্ডিতো নামাতি ইমস্মিং লোকে পণ্ডিচ্চেন সমন্নাগতো কারণাকারণঞ্ঞূ পুগ্গলো সাধু সোভনো. অতিপণ্ডিতোতি নামমত্তেন অতিপণ্ডিতো কূটপুরিসো ন ত্ৰেৰ ৰরং. মনম্হি উপকূল়িতোতি থোকেনম্হি ঝামো, অড্ঢজ্ঝামকোৰ মুত্তোতি অত্থো. তে উভোপি মজ্ঝে ভিন্দিত্ৰা সমঞ্ঞেৰ কোট্ঠাসং গণ্হিত্ৰা যথাকম্মং গতা.

সত্থা ‘‘পুব্বেপি এস কূটৰাণিজোযেৰা’’তি ইমং অতীতং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা কূটৰাণিজো পচ্চুপ্পন্নেপি কূটৰাণিজোযেৰ, পণ্ডিতৰাণিজো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

কূটৰাণিজজাতকৰণ্ণনা অট্ঠমা.

[৯৯] ৯. পরোসহস্সজাতকৰণ্ণনা

পরোসহস্সম্পি সমাগতানন্তি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো পুথুজ্জনপুচ্ছাপঞ্চকং আরব্ভ কথেসি. ৰত্থু সরভজাতকে (জা. ১.১৩.১৩৪ আদযো) আৰি ভৰিস্সতি. একস্মিং পন সমযে ভিক্খূ ধম্মসভাযং সন্নিপতিত্ৰা ‘‘আৰুসো, দসবলেন সংখিত্তেন কথিতং ধম্মসেনাপতি সারিপুত্তো ৰিত্থারেন ব্যাকাসী’’তি থেরস্স গুণং কথযমানা নিসীদিংসু. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৰে, সারিপুত্তো ইদানেৰ মযা সংখিত্তেন ভাসিতং ৰিত্থারেন ব্যাকরোতি, পুব্বেপি ব্যাকাসিযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো উদিচ্চব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৰা তক্কসিলাযং সব্বসিপ্পানি উগ্গণ্হিত্ৰা কামে পহায ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা পঞ্চাভিঞ্ঞা অট্ঠ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৰা হিমৰন্তে ৰিহাসি. পরিৰারোপিস্স পঞ্চ তাপসসতানি অহেসুং. অথস্স জেট্ঠন্তেৰাসিকো ৰস্সারত্তসমযে উপড্ঢং ইসিগণং আদায লোণম্বিলসেৰনত্থায মনুস্সপথং অগমাসি. তদা বোধিসত্তস্স কালকিরিযাসমযো জাতো. অথ নং অন্তেৰাসিকা ‘‘আচরিয, কতরো ৰো গুণো লদ্ধো’’তি অধিগমং পুচ্ছিংসু. সো ‘‘নত্থি কিঞ্চী’’তি ৰত্ৰা আভস্সরব্রহ্মলোকে নিব্বত্তি. বোধিসত্তা হি অরূপসমাপত্তিলাভিনো হুত্ৰাপি অভব্বট্ঠানত্তা আরুপ্পে ন নিব্বত্তন্তি. অন্তেৰাসিকা ‘‘আচরিযস্স অধিগমো নত্থী’’তি আল়াহনে সক্কারং ন করিংসু.

জেট্ঠন্তেৰাসিকো আগন্ত্ৰা ‘‘কহং আচরিযো’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘কালকতো’’তি সুত্ৰা ‘‘অপি আচরিযং অধিগমং পুচ্ছিত্থা’’তি আহ. ‘‘আম, পুচ্ছিম্হা’’তি. ‘‘কিং কথেসী’’তি? ‘‘নত্থি কিঞ্চীতি তেন ৰুত্তং, অথস্স অম্হেহি সক্কারো ন কতো’’তি আহংসু. জেট্ঠন্তেৰাসিকো ‘‘তুম্হে আচরিযস্স ৰচনত্থং ন জানাথ, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসমাপত্তিলাভী আচরিযো’’তি আহ. তে তস্মিং পুনপ্পুনং কথেন্তেপি ন সদ্দহিংসু. বোধিসত্তো তং কারণং ঞত্ৰা ‘‘অন্ধবালা মম জেট্ঠন্তেৰাসিকস্স ৰচনং ন সদ্দহন্তি. ইমং তেসং কারণং পাকটং করিস্সামী’’তি ব্রহ্মলোকা আগন্ত্ৰা অস্সমপদমত্থকে মহন্তেনানুভাৰেন আকাসে ঠত্ৰা জেট্ঠন্তেৰাসিকস্স পঞ্ঞানুভাৰং ৰণ্ণেন্তো ইমং গাথমাহ –

৯৯. ‘‘পরোসহস্সম্পি সমাগতানং, কন্দেয্যুং তে ৰস্সসতং অপঞ্ঞা;

একোৰ সেয্যো পুরিসো সপঞ্ঞো, যো ভাসিতস্স ৰিজানাতি অত্থ’’ন্তি.

তত্থ পরোসহস্সম্পীতি অতিরেকসহস্সম্পি. সমাগতানন্তি সন্নিপতিতানং ভাসিতস্স অত্থং জানিতুং অসক্কোন্তানং বালানং. কন্দেয্যুং তে ৰস্সসতং অপঞ্ঞাতি তে এৰং সমাগতা অপঞ্ঞা ইমে বালতাপসা ৰিয ৰস্সসতম্পি ৰস্সসহস্সম্পি রোদেয্যুং পরিদেৰেয্যুং, রোদমানাপি পন অত্থং ৰা কারণং ৰা নেৰ জানেয্যুন্তি দীপেতি. একোৰ সেয্যো পুরিসো সপঞ্ঞোতি এৰরূপানং বালানং পরোসহস্সতোপি একো পণ্ডিতপুরিসোৰ সেয্যো ৰরতরোতি অত্থো. কীদিসো সপঞ্ঞোতি? যো ভাসিতস্স ৰিজানাতি অত্থং অযং জেট্ঠন্তেৰাসিকো ৰিযাতি.

এৰং মহাসত্তো আকাসে ঠিতোৰ ধম্মং দেসেত্ৰা তাপসগণং বুজ্ঝাপেত্ৰা ব্রহ্মলোকমেৰ গতো. তেপি তাপসা জীৰিতপরিযোসানে ব্রহ্মলোকপরাযণা অহেসুং.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা জেট্ঠন্তেৰাসিকো সারিপুত্তো অহোসি, মহাব্রহ্মা পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

পরোসহস্সজাতকৰণ্ণনা নৰমা.

[১০০] ১০. অসাতরূপজাতকৰণ্ণনা

অসাতং সাতরূপেনাতি ইদং সত্থা কুণ্ডিযনগরং উপনিস্সায কুণ্ডধানৰনে ৰিহরন্তো কোলিযরাজধীতরং সুপ্পৰাসং উপাসিকং আরব্ভ কথেসি. সা হি তস্মিং সমযে সত্ত ৰস্সানি কুচ্ছিনা গব্ভং পরিহরিত্ৰা সত্তাহং মূল়্হগব্ভা অহোসি, অধিমত্তা ৰেদনা পৰত্তিংসু. সা এৰং অধিমত্তৰেদনাভিভূতাপি ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ৰত সো ভগৰা, যো এৰরূপস্স দুক্খস্স পহানায ধম্মং দেসেতি. সুপ্পটিপন্নো ৰত তস্স ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘো, যো এৰরূপস্স দুক্খস্স পহানায পটিপন্নো. সুসুখং ৰত নিব্বানং, যত্থেৰ রূপং দুক্খং নত্থী’’তি (উদা. ১৮) ইমেহি তীহি ৰিতক্কেহি অধিৰাসেসি. সা সামিকং পক্কোসেত্ৰা তঞ্চ অত্তনো পৰত্তিং ৰন্দনসাসনঞ্চ আরোচেতুং সত্থু সন্তিকং পেসেসি. সত্থা ৰন্দনসাসনং সুত্ৰাৰ ‘‘সুখিনী হোতু সুপ্পৰাসা কোলিযধীতা, সুখিনী অরোগা অরোগং পুত্তং ৰিজাযতূ’’তি আহ. সহ ৰচনেনেৰ পন ভগৰতো সুপ্পৰাসা কোলিযধীতা সুখিনী অরোগা অরোগং পুত্তং ৰিজাযি. অথস্সা সামিকো গেহং গন্ত্ৰা তং ৰিজাতং দিস্ৰা ‘‘অচ্ছরিযং ৰত, ভো’’তি অতিৰিয তথাগতস্স আনুভাৰেন অচ্ছরিযব্ভুতচিত্তজাতো অহোসি.

সুপ্পৰাসাপি পুত্তং ৰিজাযিত্ৰা সত্তাহং বুদ্ধপ্পমুখস্স সঙ্ঘস্স দানং দাতুকামা পুন নিমন্তনত্থায তং পেসেসি. তেন খো পন সমযেন মহামোগ্গল্লানস্স উপট্ঠাকেন বুদ্ধপ্পমুখো সঙ্ঘো নিমন্তিতো হোতি. সত্থা সুপ্পৰাসায দানস্স ওকাসদানত্থায থেরং তস্স সন্তিকং পেসেত্ৰা তং সঞ্ঞাপেত্ৰা সত্তাহং তস্সা দানং পটিগ্গহেসি সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন. সত্তমে পন দিৰসে সুপ্পৰাসা পুত্তং সীৰলিকুমারং মণ্ডেত্ৰা সত্থারঞ্চেৰ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ ৰন্দাপেসি. তস্মিং পটিপাটিযা সারিপুত্তত্থেরস্স সন্তিকং নীতে থেরো তেন সদ্ধিং ‘‘কচ্চি তে, সীৰলি, খমনীয’’ন্তি পটিসন্থারমকাসি. সো ‘‘কুতো মে, ভন্তে, সুখং, স্ৰাহং সত্ত ৰস্সানি লোহিতকুম্ভিযং ৰসি’’ন্তি থেরেন সদ্ধিং এৰরূপং কথং কথেসি. সুপ্পাৰাসা তস্স ৰচনং সুত্ৰা ‘‘সত্তাহজাতো মে পুত্তো অনুবুদ্ধেন ধম্মসেনাপতিনা সদ্ধিং মন্তেতী’’তি সোমনস্সপ্পত্তা অহোসি. সত্থা ‘‘অপি নু সুপ্পৰাসে অঞ্ঞেপি এৰরূপে পুত্তে ইচ্ছসী’’তি আহ. ‘‘সচে, ভন্তে, এৰরূপে অঞ্ঞে সত্ত পুত্তে লভেয্যং, ইচ্ছেয্যমেৰাহ’’ন্তি. সত্থা উদানং উদানেত্ৰা অনুমোদনং কত্ৰা পক্কামি. সীৰলিকুমারোপি খো সত্তৰস্সিককালেযেৰ সাসনে উরং দত্ৰা পব্বজিত্ৰা পরিপুণ্ণৰস্সো উপসম্পদং লভিত্ৰা পুঞ্ঞৰা লাভগ্গপ্পত্তো হুত্ৰা পথৰিং উন্নাদেত্ৰা অরহত্তং পত্ৰা পুঞ্ঞৰন্তানং অন্তরে এতদগ্গট্ঠানং পাপুণি.

অথেকদিৰসং ভিক্খূ ধম্মসভাযং সন্নিপতিত্ৰা ‘‘আৰুসো, সীৰলিত্থেরো নাম এৰরূপো মহাপুঞ্ঞো পত্থিতপত্থনো পচ্ছিমভৰিকসত্তো সত্ত ৰস্সানি লোহিতকুম্ভিযং ৰসিত্ৰা সত্তাহং মূল়্হগব্ভভাৰং আপজ্জি, অহো মাতাপুত্তা মহন্তং দুক্খং অনুভৰিংসু, কিং নু খো কম্মং অকংসূ’’তি কথং সমুট্ঠাপেসুং. সত্থা তত্থাগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘ভিক্খৰে, সীৰলিনো মহাপুঞ্ঞতোৰ সত্ত ৰস্সানি লোহিতকুম্ভিযং নিৰাসো চ সত্তাহং মূল়্হগব্ভভাৰপ্পত্তি চ অত্তনা কতকম্মমূলকাৰ, সুপ্পৰাসাযপি সত্ত ৰস্সানি কুচ্ছিনা গব্ভপরিহরণদুক্খঞ্চ সত্তাহং মূল়্হগব্ভদুক্খঞ্চ অত্তনা কতকম্মমূলকমেৰা’’তি ৰত্ৰা তেহি যাচিতো অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো তস্স অগ্গমহেসিযা কুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিং গণ্হিত্ৰা ৰযপ্পত্তো তক্কসিলাযং সব্বসিপ্পানি উগ্গণ্হিত্ৰা পিতু অচ্চযেন রজ্জং পত্ৰা ধম্মেন রজ্জং কারেসি. তস্মিং সমযে কোসলমহারাজা মহন্তেন বলেনাগন্ত্ৰা বারাণসিং গহেত্ৰা রাজানং মারেত্ৰা তস্সেৰ অগ্গমহেসিং অত্তনো অগ্গমহেসিং অকাসি. বারাণসিরঞ্ঞো পন পুত্তো পিতু মরণকালে নিদ্ধমনদ্ৰারেন পলাযিত্ৰা বলং সংহরিত্ৰা বারাণসিং আগন্ত্ৰা অৰিদূরে নিসীদিত্ৰা তস্স রঞ্ঞো পণ্ণং পেসেসি ‘‘রজ্জং ৰা দেতু যুদ্ধং ৰা’’তি. সো ‘‘যুদ্ধং দেমী’’তি পটিপণ্ণং পেসেসি. রাজকুমারস্স পন মাতা তং সাসনং সুত্ৰা ‘‘যুদ্ধেন কম্মং নত্থি, সব্বদিসাসু সঞ্চারং পচ্ছিন্দিত্ৰা বারাণসিনগরং পরিৰারেতু, ততো দারূদকভত্তপরিক্খযেন কিলন্তমনুস্সং নগরং ৰিনাৰ যুদ্ধেন গণ্হিস্সসী’’তি পণ্ণং পেসেসি. সো মাতু সাসনং সুত্ৰা সত্ত দিৰসানি সঞ্চারং পচ্ছিন্দিত্ৰা নগরং রুন্ধি, নাগরা সঞ্চারং অলভমানা সত্তমে দিৰসে তস্স রঞ্ঞো সীসং গহেত্ৰা কুমারস্স অদংসু. কুমারো পন নগরং পৰিসিত্ৰা রজ্জং গহেত্ৰা জীৰিতপরিযোসানে যথাকম্মং গতো.

সো এতরহি সত্ত দিৰসানি সঞ্চারং পচ্ছিন্দিত্ৰা নগরং রুন্ধিত্ৰা গহিতকম্মনিস্সন্দেন সত্ত ৰস্সানি লোহিতকুম্ভিযং ৰসিত্ৰা সত্তাহং মূল়্হগব্ভভাৰং আপজ্জি. যং পন সো পদুমুত্তরস্স ভগৰতো পাদমূলে ‘‘লাভীনং অগ্গো ভৰেয্য’’ন্তি মহাদানং দত্ৰা পত্থনং অকাসি, যঞ্চ ৰিপস্সিবুদ্ধকালে নাগরেহি সদ্ধিং সহস্সগ্ঘনকং গুল়দধিং দত্ৰা পত্থনমকাসি, তস্সানুভাৰেন লাভীনং অগ্গো জাতো. সুপ্পৰাসাপি ‘‘নগরং রুন্ধিত্ৰা গণ্হ, তাতা’’তি পেসিতভাৰেন সত্ত ৰস্সানি কুচ্ছিনা গব্ভং পরিহরিত্ৰা সত্তাহং মূল়্হগব্ভা জাতা.

সত্থা ইমং অতীতং আহরিত্ৰা অভিসম্বুদ্ধো হুত্ৰা ইমং গাথমাহ –

১০০. ‘‘অসাতং সাতরূপেন, পিযরূপেন অপ্পিযং;

দুক্খং সুখস্স রূপেন, পমত্তমতিৰত্ততী’’তি.

তত্থ অসাতং সাতরূপেনাতি অমধুরমেৰ মধুরপতিরূপকেন. পমত্তমতিৰত্ততীতি অসাতং অপ্পিযং দুক্খন্তি এতং তিৰিধম্পি এতেন সাতরূপাদিনা আকারেন সতিৰিপ্পৰাসৰসেন পমত্তং পুগ্গলং অতিৰত্ততি অভিভৰতি অজ্ঝোত্থরতীতি অত্থো. ইদং ভগৰতা যঞ্চ তে মাতাপুত্তা ইমিনা গব্ভপরিহরণগব্ভৰাসসঙ্খাতেন অসাতাদিনা পুব্বে নগররুন্ধনসাতাদিপতিরূপকেন অজ্ঝোত্থটা, যঞ্চ ইদানি সা উপাসিকা পুনপি সত্তক্খত্তুং এৰরূপং অসাতং অপ্পিযং দুক্খং পেমৰত্থুভূতেন পুত্তসঙ্খাতেন সাতাদিপতিরূপকেন অজ্ঝোত্থটা হুত্ৰা তথা অৰচ, তং সব্বম্পি সন্ধায ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা নগরং রুন্ধিত্ৰা রজ্জপ্পত্তকুমারো সীৰলি অহোসি, মাতা সুপ্পৰাসা, পিতা পন বারাণসিরাজা অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.