১. অপণ্ণকৰগ্গো

১. অপণ্ণকজাতকৰণ্ণনা

ইমং তাৰ অপণ্ণকধম্মদেসনং ভগৰা সাৰত্থিং উপনিস্সায জেতৰনমহাৰিহারে ৰিহরন্তো কথেসি. কং পন আরব্ভ অযং কথা সমুট্ঠিতাতি? সেট্ঠিস্স সহাযকে পঞ্চসতে তিত্থিযসাৰকে. একস্মিঞ্হি দিৰসে অনাথপিণ্ডিকো সেট্ঠি অত্তনো সহাযকে পঞ্চসতে অঞ্ঞতিত্থিযসাৰকে আদায বহুং মালাগন্ধৰিলেপনঞ্চেৰ সপ্পিতেলমধুফাণিতৰত্থচ্ছাদনানি চ গাহাপেত্ৰা জেতৰনং গন্ত্ৰা ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা গন্ধমালাদীহি পূজেত্ৰা ভেসজ্জানি চেৰ ৰত্থানি চ ভিক্খুসঙ্ঘস্স ৰিস্সজ্জেত্ৰা ছ নিসজ্জাদোসে ৰজ্জেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. তেপি অঞ্ঞতিত্থিযসাৰকা তথাগতং ৰন্দিত্ৰা সত্থু পুণ্ণচন্দসস্সিরিকং মুখং, লক্খণানুব্যঞ্জনপটিমণ্ডিতং ব্যামপ্পভাপরিক্খিত্তং ব্রহ্মকাযং, আৰেল়াৰেল়া যমকযমকা হুত্ৰা নিচ্ছরন্তিযো ঘনবুদ্ধরস্মিযো চ ওলোকযমানা অনাথপিণ্ডিকস্স সমীপেযেৰ নিসীদিংসু.

অথ নেসং সত্থা মনোসিলাতলে সীহনাদং নদন্তো তরুণসীহো ৰিয গজ্জন্তো পাৰুস্সকমেঘো ৰিয চ আকাসগঙ্গং ওতারেন্তো ৰিয চ রতনদামং গন্থেন্তো ৰিয চ অট্ঠঙ্গসমন্নাগতেন সৰনীযেন কমনীযেন ব্রহ্মস্সরেন নানানযৰিচিত্তং মধুরধম্মকথং কথেসি. তে সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৰা পসন্নচিত্তা উট্ঠায দসবলং ৰন্দিত্ৰা অঞ্ঞতিত্থিযসরণং ভিন্দিত্ৰা বুদ্ধং সরণং অগমংসু. তে ততো পট্ঠায নিচ্চকালং অনাথপিণ্ডিকেন সদ্ধিং গন্ধমালাদিহত্থা ৰিহারং গন্ত্ৰা ধম্মং সুণন্তি, দানং দেন্তি, সীলং রক্খন্তি, উপোসথকম্মং করোন্তি.

অথ ভগৰা সাৰত্থিতো পুনদেৰ রাজগহং অগমাসি. তে তথাগতস্স গতকালে তং সরণং ভিন্দিত্ৰা পুন অঞ্ঞতিত্থিযসরণং গন্ত্ৰা অত্তনো মূলট্ঠানেযেৰ পতিট্ঠিতা. ভগৰাপি সত্তট্ঠ মাসে ৰীতিনামেত্ৰা পুন জেতৰনমেৰ অগমাসি. অনাথপিণ্ডিকো পুনপি তে আদায সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা সত্থারং গন্ধমালাদীহি পূজেত্ৰা ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসীদি. তেপি ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. অথ নেসং তথাগতে চারিকং পক্কন্তে গহিতসরণং ভিন্দিত্ৰা পুন অঞ্ঞতিত্থিযসরণমেৰ গহেত্ৰা মূলে পতিট্ঠিতভাৰং ভগৰতো আরোচেসি.

ভগৰা অপরিমিতকপ্পকোটিযো নিরন্তরং পৰত্তিতৰচীসুচরিতানুভাৰেন দিব্বগন্ধগন্ধিতং নানাগন্ধপূরিতং রতনকরণ্ডকং ৰিৰরন্তো ৰিয মুখপদুমং ৰিৰরিত্ৰা মধুরস্সরং নিচ্ছারেন্তো ‘‘সচ্চং কির তুম্হে উপাসকা তীণি সরণানি ভিন্দিত্ৰা অঞ্ঞতিত্থিযসরণং গতা’’তি পুচ্ছি. অথ তেহি পটিচ্ছাদেতুং অসক্কোন্তেহি ‘‘সচ্চং ভগৰা’’তি ৰুত্তে সত্থা ‘‘উপাসকা হেট্ঠা অৰীচিং উপরি ভৰগ্গং পরিচ্ছেদং কত্ৰা তিরিযং অপরিমাণাসু লোকধাতূসু সীলাদীহি গুণেহি বুদ্ধেন সদিসো নাম নত্থি, কুতো অধিকতরো’’তি. ‘‘যাৰতা, ভিক্খৰে, সত্তা অপদা ৰা দ্ৰিপদা ৰা চতুপ্পদা ৰা বহুপ্পদা ৰা, তথাগতো তেসং অগ্গমক্খাযতি (সং. নি. ৫.১৩৯; অ. নি. ৪.৩৪), যং কিঞ্চি ৰিত্তং ইধ ৰা হুরং ৰা…পে… (খু. পা. ৬.৩; সু. নি. ২২৬) অগ্গতো ৰে পসন্নান’’ন্তিআদীহি (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৰু. ৯০) সুত্তেহি পকাসিতে রতনত্তযগুণে পকাসেত্ৰা ‘‘এৰং উত্তমগুণেহি সমন্নাগতং রতনত্তযং সরণং গতা উপাসকা ৰা উপাসিকা ৰা নিরযাদীসু নিব্বত্তকা নাম নত্থি, অপাযনিব্বত্তিতো পন মুচ্চিত্ৰা দেৰলোকে উপ্পজ্জিত্ৰা মহাসম্পত্তিং অনুভোন্তি, তস্মা তুম্হেহি এৰরূপং সরণং ভিন্দিত্ৰা অঞ্ঞতিত্থিযসরণং গচ্ছন্তেহি অযুত্তং কত’’ন্তি আহ.

এত্থ চ তীণি রতনানি মোক্খৰসেন উত্তমৰসেন সরণগতানং অপাযেসু নিব্বত্তিযা অভাৰদীপনত্থং ইমানি সুত্তানি দস্সেতব্বানি –

‘‘যে কেচি বুদ্ধং সরণং গতাসে, ন তে গমিস্সন্তি অপাযভূমিং;

পহায মানুসং দেহং, দেৰকাযং পরিপূরেস্সন্তি. (দী. নি. ২.৩৩২; সং. নি. ১.৩৭);

‘‘যে কেচি ধম্মং সরণং গতাসে, ন তে গমিস্সন্তি অপাযভূমিং;

পহায মানুসং দেহং, দেৰকাযং পরিপূরেস্সন্তি.

‘‘যে কেচি সঙ্ঘং সরণং গতাসে, ন তে গমিস্সন্তি অপাযভূমিং;

পহায মানুসং দেহং, দেৰকাযং পরিপূরেস্সন্তি.

‘‘বহুং ৰে সরণং যন্তি, পব্বতানি ৰনানি চ;

আরামরুক্খচেত্যানি, মনুস্সা ভযতজ্জিতা.

‘‘নেতং খো সরণং খেমং, নেতং সরণমুত্তমং;

নেতং সরণমাগম্ম, সব্বদুক্খা পমুচ্চতি.

‘‘যো চ বুদ্ধঞ্চ ধম্মঞ্চ, সঙ্ঘঞ্চ সরণং গতো;

চত্তারি অরিযসচ্চানি, সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি.

‘‘দুক্খং দুক্খসমুপ্পাদং, দুক্খস্স চ অতিক্কমং;

অরিযঞ্চট্ঠঙ্গিকং মগ্গং, দুক্খূপসমগামিনং.

‘‘এতং খো সরণং খেমং, এতং সরণমুত্তমং;

এতং সরণমাগম্ম, সব্বদুক্খা পমুচ্চতী’’তি. (ধ. প. ১৮৮-১৯২);

ন কেৰলঞ্চ নেসং সত্থা এত্তকংযেৰ ধম্মং দেসেসি, অপিচ খো ‘‘উপাসকা বুদ্ধানুস্সতিকম্মট্ঠানং নাম, ধম্মানুস্সতিকম্মট্ঠানং নাম, সঙ্ঘানুস্সতিকম্মট্ঠানং নাম সোতাপত্তিমগ্গং দেতি, সোতাপত্তিফলং দেতি, সকদাগামিমগ্গং দেতি, সকদাগামিফলং দেতি, অনাগামিমগ্গং দেতি, অনাগামিফলং দেতি, অরহত্তমগ্গং দেতি, অরহত্তফলং দেতী’’তিএৰমাদীহিপি নযেহি ধম্মং দেসেত্ৰা ‘‘এৰরূপং নাম সরণং ভিন্দন্তেহি অযুত্তং তুম্হেহি কত’’ন্তি আহ. এত্থ চ বুদ্ধানুস্সতিকম্মট্ঠানাদীনং সোতাপত্তিমগ্গাদিপ্পদানং ‘‘একধম্মো, ভিক্খৰে, ভাৰিতো বহুলীকতো একন্তনিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায উপসমায অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্ততি. কতমো একধম্মো? বুদ্ধানুস্সতী’’তিএৰমাদীহি (অ. নি. ১.২৯৬) সুত্তেহি দীপেতব্বং.

এৰং ভগৰা নানপ্পকারেহি উপাসকে ওৰদিত্ৰা ‘‘উপাসকা পুব্বেপি মনুস্সা অসরণং ‘সরণ’ন্তি তক্কগ্গাহেন ৰিরদ্ধগ্গাহেন গহেত্ৰা অমনুস্সপরিগ্গহিতে কন্তারে যক্খভক্খা হুত্ৰা মহাৰিনাসং পত্তা, অপণ্ণকগ্গাহং পন একংসিকগ্গাহং অৰিরদ্ধগ্গাহং গহিতমনুস্সা তস্মিংযেৰ কন্তারে সোত্থিভাৰং পত্তা’’তি ৰত্ৰা তুণ্হী অহোসি. অথ খো অনাথপিণ্ডিকো গহপতি উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা অভিত্থৰিত্ৰা সিরস্মিং অঞ্জলিং পতিট্ঠাপেত্ৰা এৰমাহ ‘‘ভন্তে, ইদানি তাৰ ইমেসং উপাসকানং উত্তমসরণং ভিন্দিত্ৰা তক্কগ্গহণং অম্হাকং পাকটং, পুব্বে পন অমনুস্সপরিগ্গহিতে কন্তারে তক্কিকানং ৰিনাসো, অপণ্ণকগ্গাহং গহিতমনুস্সানঞ্চ সোত্থিভাৰো অম্হাকং পটিচ্ছন্নো, তুম্হাকমেৰ পাকটো, সাধু ৰত নো ভগৰা আকাসে পুণ্ণচন্দং উট্ঠাপেন্তো ৰিয ইমং কারণং পাকটং করোতূ’’তি. অথ ভগৰা ‘‘মযা খো, গহপতি, অপরিমিতকালং দস পারমিযো পূরেত্ৰা লোকস্স কঙ্খচ্ছেদনত্থমেৰ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পটিৰিদ্ধং, সীহৰসায সুৰণ্ণনাল়িং পূরেন্তো ৰিয সক্কচ্চং সোতং ওদহিত্ৰা সুণোহী’’তি সেট্ঠিনো সতুপ্পাদং জনেত্ৰা হিমগব্ভং পদালেত্ৰা পুণ্ণচন্দং নীহরন্তো ৰিয ভৰন্তরেন পটিচ্ছন্নকারণং পাকটং অকাসি.

অতীতে কাসিরট্ঠে বারাণসিনগরে ব্রহ্মদত্তো নাম রাজা অহোসি. তদা বোধিসত্তো সত্থৰাহকুলে পটিসন্ধিং গহেত্ৰা দসমাসচ্চযেন মাতুকুচ্ছিতো নিক্খমিত্ৰা অনুপুব্বেন ৰযপ্পত্তো পঞ্চহি সকটসতেহি ৰণিজ্জং করোন্তো ৰিচরতি. সো কদাচি পুব্বন্ততো অপরন্তং গচ্ছতি, কদাচি অপরন্ততো পুব্বন্তং. বারাণসিযংযেৰ অঞ্ঞোপি সত্থৰাহপুত্তো অত্থি বালো অব্যত্তো অনুপাযকুসলো. তদা বোধিসত্তো বারাণসিতো মহগ্ঘং ভণ্ডং গহেত্ৰা পঞ্চ সকটসতানি পূরেত্ৰা গমনসজ্জানি কত্ৰা ঠপেসি. সোপি বালসত্থৰাহপুত্তো তথেৰ পঞ্চ সকটসতানি পূরেত্ৰা গমনসজ্জানি কত্ৰা ঠপেসি.

তদা বোধিসত্তো চিন্তেসি ‘‘সচে অযং বালসত্থৰাহপুত্তো মযা সদ্ধিংযেৰ গমিস্সতি, সকটসহস্সে একতো মগ্গং গচ্ছন্তে মগ্গোপি নপ্পহোস্সতি, মনুস্সানং দারুদকাদীনিপি, বলিবদ্দানং তিণানিপি দুল্লভানি ভৰিস্সন্তি, এতেন ৰা মযা ৰা পুরতো গন্তুং ৰট্টতী’’তি. সো তং পক্কোসাপেত্ৰা এতমত্থং আরোচেত্ৰা ‘‘দ্ৰীহিপি অম্হেহি একতো গন্তুং ন সক্কা, কিং ত্ৰং পুরতো গমিস্সসি, উদাহু পচ্ছতো’’তি আহ. সো চিন্তেসি ‘‘মযি পুরতো গচ্ছন্তে বহূ আনিসংসা, মগ্গেন অভিন্নেনেৰ গমিস্সামি, গোণা অনামট্ঠতিণং খাদিস্সন্তি, মনুস্সানং অনামট্ঠং সূপেয্যপণ্ণং ভৰিস্সতি, পসন্নং উদকং ভৰিস্সতি, যথারুচিং অগ্ঘং ঠপেত্ৰা ভণ্ডং ৰিক্কিণিস্সামী’’তি. সো ‘‘অহং, সম্ম, পুরতো গমিস্সামী’’তি আহ. বোধিসত্তোপি পচ্ছতো গমনে বহূ আনিসংসে অদ্দস. এৰং হিস্স অহোসি – ‘‘পুরতো গচ্ছন্তা মগ্গে ৰিসমট্ঠানং সমং করিস্সন্তি, অহং তেহি গতমগ্গেন গমিস্সামি, পুরতো গতেহি বলিবদ্দেহি পরিণতথদ্ধতিণে খাদিতে মম গোণা পুন উট্ঠিতানি মধুরতিণানি খাদিস্সন্তি, গহিতপণ্ণট্ঠানতো উট্ঠিতং মনুস্সানং সূপেয্যপণ্ণং মধুরং ভৰিস্সতি, অনুদকে ঠানে আৰাটং খনিত্ৰা এতে উদকং উপ্পাদেস্সন্তি, তেহি কতেসু আৰাটেসু মযং উদকং পিৰিস্সাম, অগ্ঘট্ঠপনং নাম মনুস্সানং জীৰিতা ৰোরোপনসদিসং, অহং পচ্ছতো গন্ত্ৰা এতেহি ঠপিতগ্ঘেন ভণ্ডং ৰিক্কিণিস্সামী’’তি. অথ সো এত্তকে আনিসংসে দিস্ৰা ‘‘সম্ম, ত্ৰং পুরতো গচ্ছাহী’’তি আহ. ‘‘সাধু, সম্মা’’তি বালসত্থৰাহো সকটানি যোজেত্ৰা নিক্খন্তো অনুপুব্বেন মনুস্সাৰাসং অতিক্কমিত্ৰা কন্তারমুখং পাপুণি.

কন্তারং নাম – চোরকন্তারং, ৰাল়কন্তারং, নিরুদককন্তারং, অমনুস্সকন্তারং, অপ্পভক্খকন্তারন্তি পঞ্চৰিধং. তত্থ চোরেহি অধিট্ঠিতমগ্গো চোরকন্তারং নাম. সীহাদীহি অধিট্ঠিতমগ্গো ৰাল়কন্তারং নাম. যত্থ ন্হাযিতুং ৰা পাতুং ৰা উদকং নত্থি, ইদং নিরুদককন্তারং নাম. অমনুস্সাধিট্ঠিতং অমনুস্সকন্তারং নাম. মূলখাদনীযাদিৰিরহিতং অপ্পভক্খকন্তারং নাম. ইমস্মিং পঞ্চৰিধে কন্তারে তং কন্তারং নিরুদককন্তারঞ্চেৰ অমনুস্সকন্তারঞ্চ. তস্মা সো বালসত্থৰাহপুত্তো সকটেসু মহন্তমহন্তা চাটিযো ঠপেত্ৰা উদকস্স পূরাপেত্ৰা সট্ঠিযোজনিকং কন্তারং পটিপজ্জি.

অথস্স কন্তারমজ্ঝং গতকালে কন্তারে অধিৰত্থযক্খো ‘‘ইমেহি মনুস্সেহি গহিতং উদকং ছড্ডাপেত্ৰা দুব্বলে কত্ৰা সব্বেৰ নে খাদিস্সামী’’তি সব্বসেততরুণবলিবদ্দযুত্তং মনোরমং যানকং মাপেত্ৰা ধনুকলাপফলকাৰুধহত্থেহি দসহি দ্ৰাদসহি অমনুস্সেহি পরিৰুতো উপ্পলকুমুদানি পিল়ন্ধিত্ৰা অল্লকোসো অল্লৰত্থো ইস্সরপুরিসো ৰিয তস্মিং যানকে নিসীদিত্ৰা কদ্দমমক্খিতেহি চক্কেহি পটিপথং অগমাসি. পরিৰারঅমনুস্সাপিস্স পুরতো চ পচ্ছতো চ গচ্ছন্তা অল্লকেসা অল্লৰত্থা উপ্পলকুমুদমালা পিল়ন্ধিত্ৰা পদুমপুণ্ডরীককলাপে গহেত্ৰা ভিসমুল়ালানি খাদন্তা উদকবিন্দূহি চেৰ কললেহি চ পগ্ঘরন্তেহি অগমংসু. সত্থৰাহা চ নাম যদা ধুরৰাতো ৰাযতি, তদা যানকে নিসীদিত্ৰা উপট্ঠাকপরিৰুতা রজং পরিহরন্তা পুরতো গচ্ছন্তি. যদা পচ্ছতো ৰাতো ৰাযতি, তদা তেনেৰ নযেন পচ্ছতো গচ্ছন্তি. তদা পন ধুরৰাতো অহোসি, তস্মা সো সত্থৰাহপুত্তো পুরতো অগমাসি.

যক্খো তং আগচ্ছন্তং দিস্ৰা অত্তনো যানকং মগ্গা ওক্কমাপেত্ৰা ‘‘কহং গচ্ছথা’’তি তেন সদ্ধিং পটিসন্থারং অকাসি. সত্থৰাহোপি অত্তনো যানকং মগ্গা ওক্কমাপেত্ৰা সকটানং গমনোকাসং দত্ৰা একমন্তে ঠিতো তং যক্খং অৰোচ ‘‘ভো, অম্হে তাৰ বারাণসিতো আগচ্ছাম. তুম্হে পন উপ্পলকুমুদানি পিল়ন্ধিত্ৰা পদুমপুণ্ডরীকহত্থা ভিসমুল়ালানি খাদন্তা কদ্দমমক্খিতা উদকবিন্দূহি পগ্ঘরন্তেহি আগচ্ছথ. কিং নু খো তুম্হেহি আগতমগ্গে দেৰো ৰস্সতি, উপ্পলাদিসঞ্ছন্নানি ৰা সরানি অত্থী’’তি পুচ্ছি. যক্খো তস্স কথং সুত্ৰা ‘‘সম্ম, কিং নামেতং কথেসি. এসা নীলৰনরাজি পঞ্ঞাযতি. ততো পট্ঠায সকলং অরঞ্ঞং একোদকং, নিবদ্ধং দেৰো ৰস্সতি, কন্দরা পূরা, তস্মিং তস্মিং ঠানে পদুমাদিসঞ্ছন্নানি সরানি অত্থী’’তি ৰত্ৰা পটিপাটিযা গচ্ছন্তেসু সকটেসু ‘‘ইমানি সকটানি আদায কহং গচ্ছথা’’তি পুচ্ছি. ‘‘অসুকজনপদং নামা’’তি. ‘‘ইমস্মিং চিমস্মিঞ্চ সকটে কিং নাম ভণ্ড’’ন্তি? ‘‘অসুকঞ্চ অসুকঞ্চা’’তি. ‘‘পচ্ছতো আগচ্ছন্তং সকটং অতিৰিয গরুকং হুত্ৰা আগচ্ছতি, এতস্মিং কিং ভণ্ড’’ন্তি? ‘‘উদকং এত্থা’’তি. ‘‘পরতো তাৰ উদকং আনেন্তেহি ৰো মনাপং কতং, ইতো পট্ঠায পন উদকেন কিচ্চং নত্থি, পুরতো বহু উদকং, চাটিযো ভিন্দিত্ৰা উদকং ছড্ডেত্ৰা সুখেন গচ্ছথা’’তি আহ. এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা ‘‘তুম্হে গচ্ছথ, অম্হাকং পপঞ্চো হোতী’’তি থোকং গন্ত্ৰা তেসং অদস্সনং পত্ৰা অত্তনো যক্খনগরমেৰ অগমাসি.

সোপি বালসত্থৰাহো অত্তনো বালতায যক্খস্স ৰচনং গহেত্ৰা চাটিযো ভিন্দাপেত্ৰা পসতমত্তম্পি উদকং অনৰসেসেত্ৰা সব্বং ছড্ডাপেত্ৰা সকটানি পাজাপেসি, পুরতো অপ্পমত্তকম্পি উদকং নাহোসি, মনুস্সা পানীযং অলভন্তা কিলমিংসু. তে যাৰ সূরিযত্থঙ্গমনা গন্ত্ৰা সকটানি মোচেত্ৰা পরিৰট্টকেন ঠপেত্ৰা গোণে চক্কেসু বন্ধিংসু. নেৰ গোণানং উদকং অহোসি, ন মনুস্সানং যাগুভত্তং ৰা. দুব্বলমনুস্সা তত্থ তত্থ নিপজ্জিত্ৰা সযিংসু. রত্তিভাগসমনন্তরে যক্খা যক্খনগরতো আগন্ত্ৰা সব্বেপি গোণে চ মনুস্সে চ জীৰিতক্খযং পাপেত্ৰা মংসং খাদিত্ৰা অট্ঠীনি অৰসেসেত্ৰা অগমংসু. এৰমেকং বালসত্থৰাহপুত্তং নিস্সায সব্বেপি তে ৰিনাসং পাপুণিংসু, হত্থট্ঠিকাদীনি দিসাৰিদিসাসু ৰিপ্পকিণ্ণানি অহেসুং. পঞ্চ সকটসতানি যথাপূরিতানেৰ অট্ঠংসু.

বোধিসত্তোপি খো বালসত্থৰাহপুত্তস্স নিক্খন্তদিৰসতো মাসড্ঢমাসং ৰীতিনামেত্ৰা পঞ্চহি সকটসতেহি নগরা নিক্খম্ম অনুপুব্বেন কন্তারমুখং পাপুণি. সো তত্থ উদকচাটিযো পূরেত্ৰা বহুং উদকং আদায খন্ধাৰারে ভেরিং চরাপেত্ৰা মনুস্সে সন্নিপাতেত্ৰা এৰমাহ ‘‘তুম্হে মং অনাপুচ্ছিত্ৰা পসতমত্তম্পি উদকং মা ৰল়ঞ্জযিত্থ, কন্তারে ৰিসরুক্খা নাম হোন্তি, পত্তং ৰা পুপ্ফং ৰা ফলং ৰা তুম্হেহি পুরে অখাদিতপুব্বং মং অনাপুচ্ছিত্ৰা মা খাদিত্থা’’তি. এৰং মনুস্সানং ওৰাদং দত্ৰা পঞ্চহি সকটসতেহি কন্তারং পটিপজ্জি. তস্মিং কন্তারমজ্ঝং সম্পত্তে সো যক্খো পুরিমনযেনেৰ বোধিসত্তস্স পটিপথে অত্তানং দস্সেসি. বোধিসত্তো তং দিস্ৰাৰ অঞ্ঞাসি ‘‘ইমস্মিং কন্তারে উদকং নত্থি, নিরুদককন্তারো নামেস, অযঞ্চ নিব্ভযো রত্তনেত্তো, ছাযাপিস্স ন পঞ্ঞাযতি, নিস্সংসযং ইমিনা পুরতো গতো বালসত্থৰাহপুত্তো সব্বং উদকং ছড্ডাপেত্ৰা কিলমেত্ৰা সপরিসো খাদিতো ভৰিস্সতি, ময্হং পন পণ্ডিতভাৰং উপাযকোসল্লং ন জানাতি মঞ্ঞে’’তি. ততো নং আহ ‘‘গচ্ছথ তুম্হে, মযং ৰাণিজা নাম অঞ্ঞং উদকং অদিস্ৰা গহিতউদকং ন ছড্ডেম, দিট্ঠট্ঠানে পন ছড্ডেত্ৰা সকটানি সল্লহুকানি কত্ৰা গমিস্সামা’’তি যক্খো থোকং গন্ত্ৰা অদস্সনং উপগম্ম অত্তনো যক্খনগরমেৰ গতো.

যক্খে পন গতে মনুস্সা বোধিসত্তং আহংসু ‘‘অয্য, এতে মনুস্সা ‘এসা নীলৰনরাজি পঞ্ঞাযতি, ততো পট্ঠায নিবদ্ধং দেৰো ৰস্সতী’তি ৰত্ৰা উপ্পলকুমুদমালাধারিনো পদুমপুণ্ডরীককলাপে আদায ভিসমুল়ালানি খাদন্তা অল্লৰত্থা অল্লকেসা উদকবিন্দূহি পগ্ঘরন্তেহি আগতা, উদকং ছড্ডেত্ৰা সল্লহুকেহি সকটেহি খিপ্পং গচ্ছামা’’তি. বোধিসত্তো তেসং কথং সুত্ৰা সকটানি ঠপাপেত্ৰা সব্বে মনুস্সে সন্নিপাতাপেত্ৰা ‘‘তুম্হেহি ‘ইমস্মিং কন্তারে সরো ৰা পোক্খরণী ৰা অত্থী’তি কস্সচি সুতপুব্ব’’ন্তি পুচ্ছি. ‘‘ন, অয্য, সুতপুব্ব’’ন্তি. নিরুদককন্তারো নাম এসো, ইদানি একচ্চে মনুস্সা ‘‘এতায নীলৰনরাজিযা পুরতো দেৰো ৰস্সতী’’তি ৰদন্তি, ‘‘ৰুট্ঠিৰাতো নাম কিত্তকং ঠানং ৰাযতী’’তি? ‘‘যোজনমত্তং, অয্যা’’তি. ‘‘কচ্চি পন ৰো একস্সাপি সরীরং ৰুট্ঠিৰাতো পহরতী’’তি? ‘‘নত্থি অয্যা’’তি. ‘‘মেঘসীসং নাম কিত্তকে ঠানে পঞ্ঞাযতী’’তি? ‘‘তিযোজনমত্তে অয্যা’’তি. ‘‘অত্থি পন ৰো কেনচি একম্পি মেঘসীসং দিট্ঠ’’ন্তি? ‘‘নত্থি, অয্যা’’তি. ‘‘ৰিজ্জুলতা নাম কিত্তকে ঠানে পঞ্ঞাযতী’’তি? ‘‘চতুপ্পঞ্চযোজনমত্তে, অয্যা’’তি. ‘‘অত্থি পন ৰো কেনচি ৰিজ্জুলতোভাসো দিট্ঠো’’তি? ‘‘নত্থি, অয্যা’’তি. ‘‘মেঘসদ্দো নাম কিত্তকে ঠানে সুয্যতী’’তি? ‘‘একদ্ৰিযোজনমত্তে, অয্যা’’তি. ‘‘অত্থি পন ৰো কেনচি মেঘসদ্দো সুতো’’তি? ‘‘নত্থি, অয্যা’’তি. ‘‘ন এতে মনুস্সা, যক্খা এতে, অম্হে উদকং ছড্ডাপেত্ৰা দুব্বলে কত্ৰা খাদিতুকামা আগতা ভৰিস্সন্তি. পুরতো গতো বালসত্থৰাহপুত্তো ন উপাযকুসলো. অদ্ধা সো এতেহি উদকং ছড্ডাপেত্ৰা কিলমেত্ৰা খাদিতো ভৰিস্সতি, পঞ্চ সকটসতানি যথাপূরিতানেৰ ঠিতানি ভৰিস্সন্তি. অজ্জ মযং তানি পস্সিস্সাম, পসতমত্তম্পি উদকং অছড্ডেত্ৰা সীঘসীঘং পাজেথা’’তি পাজাপেসি.

সো গচ্ছন্তো যথাপূরিতানেৰ পঞ্চ সকটসতানি গোণমনুস্সানঞ্চ হত্থট্ঠিকাদীনি দিসাৰিদিসাসু ৰিপ্পকিণ্ণানি দিস্ৰা সকটানি মোচাপেত্ৰা সকটপরিৰট্টকেন খন্ধাৰারং বন্ধাপেত্ৰা কালস্সেৰ মনুস্সে চ গোণে চ সাযমাসভত্তং ভোজাপেত্ৰা মনুস্সানং মজ্ঝে গোণে নিপজ্জাপেত্ৰা সযং বলনাযকো হুত্ৰা খগ্গহত্থো তিযামরত্তিং আরক্খং গহেত্ৰা ঠিতকোৰ অরুণং উট্ঠাপেসি. পুনদিৰসে পন পাতোৰ সব্বকিচ্চানি নিট্ঠাপেত্ৰা গোণে ভোজেত্ৰা দুব্বলসকটানি ছড্ডাপেত্ৰা থিরানি গাহাপেত্ৰা অপ্পগ্ঘং ভণ্ডং ছড্ডাপেত্ৰা মহগ্ঘং ভণ্ডং আরোপাপেত্ৰা যথাধিপ্পেতং ঠানং গন্ত্ৰা দিগুণতিগুণেন মূলেন ভণ্ডং ৰিক্কিণিত্ৰা সব্বং পরিসং আদায পুন অত্তনো নগরমেৰ অগমাসি.

সত্থা ইমং ধম্মকথং কথেত্ৰা ‘‘এৰং, গহপতি, পুব্বে তক্কগ্গাহগাহিনো মহাৰিনাসং পত্তা, অপণ্ণকগ্গাহগাহিনো পন অমনুস্সানং হত্থতো মুচ্চিত্ৰা সোত্থিনা ইচ্ছিতট্ঠানং গন্ত্ৰা পুন সকট্ঠানমেৰ পচ্চাগমিংসূ’’তি ৰত্ৰা দ্ৰেপি ৰত্থূনি ঘটেত্ৰা ইমিস্সা অপণ্ণকধম্মদেসনায অভিসম্বুদ্ধো হুত্ৰা ইমং গাথমাহ –

১. ‘‘অপণ্ণকং ঠানমেকে, দুতিযং আহু তক্কিকা;

এতদঞ্ঞায মেধাৰী, তং গণ্হে যদপণ্ণক’’ন্তি.

তত্থ অপণ্ণকন্তি একংসিকং অৰিরদ্ধং নিয্যানিকং. ঠানন্তি কারণং. কারণঞ্হি যস্মা তদাযত্তৰুত্তিতায ফলং তিট্ঠতি নাম, তস্মা ‘‘ঠান’’ন্তি ৰুচ্চতি, ‘‘ঠানঞ্চ ঠানতো অট্ঠানঞ্চ অট্ঠানতো’’তিআদীসু (ৰিভ. ৮০৯) চস্স পযোগো ৰেদিতব্বো. ইতি ‘‘অপণ্ণকং ঠান’’ন্তি পদদ্ৰযেনাপি ‘‘যং একন্তহিতসুখাৰহত্তা পণ্ডিতেহি পটিপন্নং একংসিককারণং অৰিরদ্ধকারণং নিয্যানিককারণং, তং ইদ’’ন্তি দীপেতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, পভেদতো পন তীণি সরণগমনানি, পঞ্চ সীলানি, দস সীলানি, পাতিমোক্খসংৰরো, ইন্দ্রিযসংৰরো, আজীৰপারিসুদ্ধি, পচ্চযপটিসেৰনং, সব্বম্পি চতুপারিসুদ্ধিসীলং; ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারতা, ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা, জাগরিযানুযোগো, ঝানং, ৰিপস্সনা, অভিঞ্ঞা, সমাপত্তি, অরিযমগ্গো, অরিযফলং, সব্বম্পেতং অপণ্ণকট্ঠানং অপণ্ণকপটিপদা, নিয্যানিকপটিপদাতি অত্থো.

যস্মা চ পন নিয্যানিকপটিপদায এতং নামং, তস্মাযেৰ ভগৰা অপণ্ণকপটিপদং দস্সেন্তো ইমং সুত্তমাহ –

‘‘তীহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অপণ্ণকপটিপদং পটিপন্নো হোতি, যোনি চস্স আরদ্ধা হোতি আসৰানং খযায. কতমেহি তীহি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারো হোতি, ভোজনে মত্তঞ্ঞূ হোতি, জাগরিযং অনুযুত্তো হোতি. কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু চক্খুনা রূপং দিস্ৰা ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি…পে… এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ভোজনে মত্তঞ্ঞূ হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু পটিসঙ্খা যোনিসো আহারং আহারেতি নেৰ দৰায ন মদায…পে… এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ভোজনে মত্তঞ্ঞূ হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু জাগরিযং অনুযুত্তো হোতি. ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু দিৰসং চঙ্কমেন নিসজ্জায…পে… এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু জাগরিযং অনুযুত্তো হোতী’’তি (অ. নি. ৩.১৬).

ইমস্মিঞ্চাপি সুত্তে তযোৰ ধম্মা ৰুত্তা. অযং পন অপণ্ণকপটিপদা যাৰ অরহত্তফলং লব্ভতেৰ. তত্থ অরহত্তফলম্পি, ফলসমাপত্তিৰিহারস্স চেৰ, অনুপাদাপরিনিব্বানস্স চ, পটিপদাযেৰ নাম হোতি.

একেতি একচ্চে পণ্ডিতমনুস্সা. তত্থ কিঞ্চাপি ‘‘অসুকা নামা’’তি নিযমো নত্থি, ইদং পন সপরিসং বোধিসত্তংযেৰ সন্ধায ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. দুতিযং আহু তক্কিকাতি দুতিযন্তি পঠমতো অপণ্ণকট্ঠানতো নিয্যানিককারণতো দুতিযং তক্কগ্গাহকারণং অনিয্যানিককারণং. আহু তক্কিকাতি এত্থ পন সদ্ধিং পুরিমপদেন অযং যোজনা – অপণ্ণকট্ঠানং একংসিককারণং অৰিরদ্ধকারণং নিয্যানিককারণং একে বোধিসত্তপ্পমুখা পণ্ডিতমনুস্সা গণ্হিংসু. যে পন বালসত্থৰাহপুত্তপ্পমুখা তক্কিকা আহু, তে দুতিযং সাপরাধং অনেকংসিকট্ঠানং ৰিরদ্ধকারণং অনিয্যানিককারণং অগ্গহেসুং. তেসু যে অপণ্ণকট্ঠানং অগ্গহেসুং, তে সুক্কপটিপদং পটিপন্না. যে দুতিযং ‘‘পুরতো ভৰিতব্বং উদকেনা’’তি তক্কগ্গাহসঙ্খাতং অনিয্যানিককারণং অগ্গহেসুং. তে কণ্হপটিপদং পটিপন্না.

তত্থ সুক্কপটিপদা অপরিহানিপটিপদা, কণ্হপটিপদা পরিহানিপটিপদা. তস্মা যে সুক্কপটিপদং পটিপন্না, তে অপরিহীনা সোত্থিভাৰং পত্তা. যে পন কণ্হপটিপদং পটিপন্না, তে পরিহীনা অনযব্যসনং আপন্নাতি ইমমত্থং ভগৰা অনাথপিণ্ডিকস্স গহপতিনো ৰত্ৰা উত্তরি ইদমাহ ‘‘এতদঞ্ঞায মেধাৰী, তং গণ্হে যদপণ্ণক’’ন্তি.

তত্থ এতদঞ্ঞায মেধাৰীতি ‘‘মেধা’’তি লদ্ধনামায ৰিপুলায ৰিসুদ্ধায উত্তমায পঞ্ঞায সমন্নাগতো কুলপুত্তো এতং অপণ্ণকে চেৰ সপণ্ণকে চাতি দ্ৰীসু অতক্কগ্গাহতক্কগ্গাহসঙ্খাতেসু ঠানেসু গুণদোসং ৰুদ্ধিহানিং অত্থানত্থং ঞত্ৰাতি অত্থো. তং গণ্হে যদপণ্ণকন্তি যং অপণ্ণকং একংসিকং সুক্কপটিপদাঅপরিহানিযপটিপদাসঙ্খাতং নিয্যানিককারণং, তদেৰ গণ্হেয্য. কস্মা? একংসিকাদিভাৰতোযেৰ. ইতরং পন ন গণ্হেয্য. কস্মা? অনেকংসিকাদিভাৰতোযেৰ. অযঞ্হি অপণ্ণকপটিপদা নাম সব্বেসং বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধপুত্তানং পটিপদা. সব্ববুদ্ধা হি অপণ্ণকপটিপদাযমেৰ ঠত্ৰা দল়্হেন ৰীরিযেন পারমিযো পূরেত্ৰা বোধিমূলে বুদ্ধা নাম হোন্তি, পচ্চেকবুদ্ধা পচ্চেকবোধিং উপ্পাদেন্তি, বুদ্ধপুত্তা সাৰকপারমিঞাণং পটিৰিজ্ঝন্তি.

ইতি ভগৰা তেসং উপাসকানং তিস্সো কুলসম্পত্তিযো চ ছ কামসগ্গে ব্রহ্মলোকসম্পত্তিযো চ দত্ৰাপি পরিযোসানে অরহত্তমগ্গফলদাযিকা অপণ্ণকপটিপদা নাম, চতূসু অপাযেসু পঞ্চসু চ নীচকুলেসু নিব্বত্তিদাযিকা সপণ্ণকপটিপদা নামাতি ইমং অপণ্ণকধম্মদেসনং দস্সেত্ৰা উত্তরি চত্তারি সচ্চানি সোল়সহি আকারেহি পকাসেসি. চতুসচ্চপরিযোসানে সব্বেপি তে পঞ্চসতা উপাসকা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিংসু.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা দস্সেত্ৰা দ্ৰে ৰত্থূনি কথেত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা জাতকং সমোধানেত্ৰা দস্সেসি – ‘‘তস্মিং সমযে বালসত্থৰাহপুত্তো দেৰদত্তো অহোসি, তস্স পরিসা দেৰদত্তপরিসাৰ, পণ্ডিতসত্থৰাহপুত্তপরিসা বুদ্ধপরিসা, পণ্ডিতসত্থৰাহপুত্তো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি দেসনং নিট্ঠাপেসি.

অপণ্ণকজাতকৰণ্ণনা পঠমা.

২. ৰণ্ণুপথজাতকৰণ্ণনা

অকিলাসুনোতি ইমং ধম্মদেসনং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরন্তো কথেসি. কং পন আরব্ভাতি? একং ওস্সট্ঠৰীরিযং ভিক্খুং. তথাগতে কির সাৰত্থিযং ৰিহরন্তে একো সাৰত্থিৰাসী কুলপুত্তো জেতৰনং গন্ত্ৰা সত্থু সন্তিকে ধম্মদেসনং সুত্ৰা পসন্নচিত্তো কামেসু আদীনৰং দিস্ৰা পব্বজিত্ৰা উপসম্পদায পঞ্চৰস্সিকো হুত্ৰা দ্ৰে মাতিকা উগ্গণ্হিত্ৰা ৰিপস্সনাচারং সিক্খিত্ৰা সত্থু সন্তিকে অত্তনো চিত্তরুচিযং কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা একং অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা ৰস্সং উপগন্ত্ৰা তেমাসং ৰাযমন্তোপি ওভাসমত্তং ৰা নিমিত্তমত্তং ৰা উপ্পাদেতুং নাসক্খি.

অথস্স এতদহোসি ‘‘সত্থারা চত্তারো পুগ্গলা কথিতা, তেসু মযা পদপরমেন ভৰিতব্বং, নত্থি মঞ্ঞে ময্হং ইমস্মিং অত্তভাৰে মগ্গো ৰা ফলং ৰা, কিং করিস্সামি অরঞ্ঞৰাসেন, সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা রূপসোভগ্গপ্পত্তং বুদ্ধসরীরং ওলোকেন্তো মধুরং ধম্মদেসনং সুণন্তো ৰিহরিস্সামী’’তি পুন জেতৰনমেৰ পচ্চাগমাসি. অথ নং সন্দিট্ঠসম্ভত্তা আহংসু – ‘‘আৰুসো, ত্ৰং সত্থু সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা ‘সমণধম্মং করিস্সামী’তি গতো, ইদানি পন আগন্ত্ৰা সঙ্গণিকায অভিরমমানো চরসি, কিং নু খো তে পব্বজিতকিচ্চং মত্থকং পত্তং, অপ্পটিসন্ধিকো জাতোসী’’তি? আৰুসো, অহং মগ্গং ৰা ফলং ৰা অলভিত্ৰা ‘‘অভব্বপুগ্গলেন মযা ভৰিতব্ব’’ন্তি ৰীরিযং ওস্সজিত্ৰা আগতোম্হীতি. ‘‘অকারণং তে, আৰুসো, কতং দল়্হৰীরিযস্স সত্থু সাসনে পব্বজিত্ৰা ৰীরিযং ওস্সজন্তেন, অযুত্তং তে কতং, এহি তথাগতস্স দস্সেমা’’তি তং আদায সত্থু সন্তিকং অগমংসু.

সত্থা তং দিস্ৰা এৰমাহ ‘‘ভিক্খৰে, তুম্হে এতং ভিক্খুং অনিচ্ছমানং আদায আগতা, কিং কতং ইমিনা’’তি? ‘‘ভন্তে, অযং ভিক্খু এৰরূপে নিয্যানিকসাসনে পব্বজিত্ৰা সমণধম্মং করোন্তো ৰীরিযং ওস্সজিত্ৰা আগতো’’তি আহংসু. অথ নং সত্থা আহ ‘‘সচ্চং কির তযা ভিক্খু ৰীরিযং ওস্সট্ঠ’’ন্তি? ‘‘সচ্চং, ভগৰা’’তি. ‘‘কিং পন ত্ৰং ভিক্খু এৰরূপে মম সাসনে পব্বজিত্ৰা ‘অপ্পিচ্ছো’তি ৰা ‘সন্তুট্ঠো’তি ৰা ‘পৰিৰিত্তো’তি ৰা ‘আরদ্ধৰীরিযো’তি ৰা এৰং অত্তানং অজানাপেত্ৰা ‘ওস্সট্ঠৰীরিযো ভিক্খূ’তি জানাপেসি. ননু ত্ৰং পুব্বে ৰীরিযৰা অহোসি, তযা একেন কতং ৰীরিযং নিস্সায মরুকন্তারে পঞ্চসু সকটসতেসু মনুস্সা চ গোণা চ পানীযং লভিত্ৰা সুখিতা জাতা, ইদানি কস্মা ৰীরিযং ওস্সজসী’’তি. সো ভিক্খু এত্তকেন ৰচনেন উপত্থম্ভিতো অহোসি.

তং পন কথং সুত্ৰা ভিক্খূ ভগৰন্তং যাচিংসু – ‘‘ভন্তে, ইদানি ইমিনা ভিক্খুনা ৰীরিযস্স ওস্সট্ঠভাৰো অম্হাকং পাকটো, পুব্বে পনস্স একস্স ৰীরিযং নিস্সায মরুকন্তারে গোণমনুস্সানং পানীযং লভিত্ৰা সুখিতভাৰো পটিচ্ছন্নো, তুম্হাকং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্সেৰ পাকটো, অম্হাকম্পেতং কারণং কথেথা’’তি. ‘‘তেন হি, ভিক্খৰে, সুণাথা’’তি ভগৰা তেসং ভিক্খূনং সতুপ্পাদং জনেত্ৰা ভৰন্তরেন পটিচ্ছন্নকারণং পাকটমকাসি.

অতীতে কাসিরট্ঠে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো সত্থৰাহকুলে পটিসন্ধিং গহেত্ৰা ৰযপ্পত্তো পঞ্চহি সকটসতেহি ৰণিজ্জং করোন্তো ৰিচরতি. সো একদা সট্ঠিযোজনিকং মরুকন্তারং পটিপজ্জি. তস্মিং কন্তারে সুখুমৰালুকা মুট্ঠিনা গহিতা হত্থে ন তিট্ঠতি, সূরিযুগ্গমনতো পট্ঠায অঙ্গাররাসি ৰিয উণ্হা হোতি, ন সক্কা অক্কমিতুং. তস্মা তং পটিপজ্জন্তা দারুদকতিলতণ্ডুলাদীনি সকটেহি আদায রত্তিমেৰ গন্ত্ৰা অরুণুগ্গমনে সকটানি পরিৰট্টং কত্ৰা মত্থকে মণ্ডপং কারেত্ৰা কালস্সেৰ আহারকিচ্চং নিট্ঠাপেত্ৰা ছাযায নিসিন্না দিৰসং খেপেত্ৰা অত্থঙ্গতে সূরিযে সাযমাসং ভুঞ্জিত্ৰা ভূমিযা সীতলায জাতায সকটানি যোজেত্ৰা গচ্ছন্তি, সমুদ্দগমনসদিসমেৰ গমনং হোতি. থলনিযামকো নাম লদ্ধুং ৰট্টতি, সো তারকসঞ্ঞা সত্থং তারেতি.

সোপি সত্থৰাহো তস্মিং কালে ইমিনাৰ নিযামেন তং কন্তারং গচ্ছন্তো একূনসট্ঠি যোজনানি গন্ত্ৰা ‘‘ইদানি একরত্তেনেৰ মরুকন্তারা নিক্খমনং ভৰিস্সতী’’তি সাযমাসং ভুঞ্জিত্ৰা সব্বং দারুদকং খেপেত্ৰা সকটানি যোজেত্ৰা পাযাসি. নিযামকো পন পুরিমসকটে আসনং পত্থরাপেত্ৰা আকাসে তারকং ওলোকেন্তো ‘‘ইতো পাজেথ, ইতো পাজেথা’’তি ৰদমানো নিপজ্জি. সো দীঘমদ্ধানং অনিদ্দাযনভাৰেন কিলন্তো নিদ্দং ওক্কমি, গোণে নিৰত্তিত্ৰা আগতমগ্গমেৰ গণ্হন্তে ন অঞ্ঞাসি. গোণা সব্বরত্তিং অগমংসু. নিযামকো অরুণুগ্গমনৰেলায পবুদ্ধো নক্খত্তং ওলোকেত্ৰা ‘‘সকটানি নিৰত্তেথ নিৰত্তেথা’’তি আহ. সকটানি নিৰত্তেত্ৰা পটিপাটিং করোন্তানঞ্ঞেৰ অরুণো উগ্গতো. মনুস্সা ‘‘হিয্যো অম্হাকং নিৰিট্ঠখন্ধাৰারট্ঠানমেৰেতং, দারুদকম্পি নো খীণং, ইদানি নট্ঠম্হা’’তি সকটানি মোচেত্ৰা পরিৰট্টকেন ঠপেত্ৰা মত্থকে মণ্ডপং কত্ৰা অত্তনো অত্তনো সকটস্স হেট্ঠা অনুসোচন্তা নিপজ্জিংসু.

বোধিসত্তো ‘‘মযি ৰীরিযং ওস্সজন্তে সব্বে ৰিনস্সিস্সন্তী’’তি পাতো সীতলৰেলাযমেৰ আহিণ্ডন্তো একং দব্বতিণগচ্ছং দিস্ৰা ‘‘ইমানি তিণানি হেট্ঠা উদকসিনেহেন উট্ঠিতানি ভৰিস্সন্তী’’তি চিন্তেত্ৰা কুদ্দালং গাহাপেত্ৰা তং পদেসং খণাপেসি, তে সট্ঠিহত্থট্ঠানং খণিংসু. এত্তকং ঠানং খণিত্ৰা পহরন্তানং কুদ্দালো হেট্ঠাপাসাণে পটিহঞ্ঞি, পহটমত্তে সব্বে ৰীরিযং ওস্সজিংসু. বোধিসত্তো পন ‘‘ইমস্স পাসাণস্স হেট্ঠা উদকেন ভৰিতব্ব’’ন্তি ওতরিত্ৰা পাসাণে ঠিতো ওণমিত্ৰা সোতং ওদহিত্ৰা সদ্দং আৰজ্জেন্তো হেট্ঠা উদকস্স পৰত্তনসদ্দং সুত্ৰা উত্তরিত্ৰা চূল়ুপট্ঠাকং আহ – ‘‘তাত, তযা ৰীরিযে ওস্সট্ঠে সব্বে ৰিনস্সিস্সাম, ত্ৰং ৰীরিযং অনোস্সজন্তো ইমং অযকূটং গহেত্ৰা আৰাটং ওতরিত্ৰা এতস্মিং পাসাণে পহারং দেহী’’তি. সো তস্স ৰচনং সম্পটিচ্ছিত্ৰা সব্বেসু ৰীরিযং ওস্সজিত্ৰা ঠিতেসুপি ৰীরিযং অনোস্সজন্তো ওতরিত্ৰা পাসাণে পহারং অদাসি. পাসাণো মজ্ঝে ভিজ্জিত্ৰা হেট্ঠা পতিত্ৰা সোতং সন্নিরুম্ভিত্ৰা অট্ঠাসি, তালক্খন্ধপ্পমাণা উদকৰট্টি উগ্গঞ্ছি. সব্বে পানীযং পিৰিত্ৰা ন্হাযিংসু, অতিরেকানি অক্খযুগাদীনি ফালেত্ৰা যাগুভত্তং পচিত্ৰা ভুঞ্জিত্ৰা গোণে চ ভোজেত্ৰা সূরিযে অত্থঙ্গতে উদকাৰাটসমীপে ধজং বন্ধিত্ৰা ইচ্ছিতট্ঠানং অগমংসু. তে তত্থ ভণ্ডং ৰিক্কিণিত্ৰা দিগুণং তিগুণং চতুগ্গুণং লাভং লভিত্ৰা অত্তনো ৰসনট্ঠানমেৰ অগমংসু. তে তত্থ যাৰতাযুকং ঠত্ৰা যথাকম্মং গতা, বোধিসত্তোপি দানাদীনি পুঞ্ঞানি কত্ৰা যথাকম্মমেৰ গতো.

সম্মাসম্বুদ্ধো ইমং ধম্মদেসনং কথেত্ৰা অভিসম্বুদ্ধোৰ ইমং গাথং কথেসি –

২. ‘‘অকিলাসুনো ৰণ্ণুপথে খণন্তা, উদঙ্গণে তত্থ পপং অৰিন্দুং;

এৰং মুনী ৰীরিযবলূপপন্নো, অকিলাসু ৰিন্দে হদযস্স সন্তি’’ন্তি.

তত্থ অকিলাসুনোতি নিক্কোসজ্জা আরদ্ধৰীরিযা. ৰণ্ণুপথেতি ৰণ্ণু ৰুচ্চতি ৰালুকা, ৰালুকামগ্গেতি অত্থো. খণন্তাতি ভূমিং খণমানা. উদঙ্গণেতি এত্থ উদাতি নিপাতো, অঙ্গণেতি মনুস্সানং সঞ্চরণট্ঠানে, অনাৰাটে ভূমিভাগেতি অত্থো. তত্থাতি তস্মিং ৰণ্ণুপথে. পপং অৰিন্দুন্তি উদকং পটিলভিংসু. উদকঞ্হি পপীযনভাৰেন ‘‘পপা’’তি ৰুচ্চতি. পৰদ্ধং ৰা আপং পপং, মহোদকন্তি অত্থো.

এৰন্তি ওপম্মপটিপাদনং. মুনীতি মোনং ৰুচ্চতি ঞাণং, কাযমোনেয্যাদীসু ৰা অঞ্ঞতরং, তেন সমন্নাগতত্তা পুগ্গলো ‘‘মুনী’’তি ৰুচ্চতি. সো পনেস অগারিযমুনি, অনগারিযমুনি, সেক্খমুনি, অসেক্খমুনি, পচ্চেকবুদ্ধমুনি, মুনিমুনীতি অনেকৰিধো. তত্থ অগারিযমুনীতি গিহী আগতফলো ৰিঞ্ঞাতসাসনো. অনগারিযমুনীতি তথারূপোৰ পব্বজিতো. সেক্খমুনীতি সত্ত সেক্খা. অসেক্খমুনীতি খীণাসৰো. পচ্চেকবুদ্ধমুনীতি পচ্চেকসম্বুদ্ধো. মুনিমুনীতি সম্মাসম্বুদ্ধো. ইমস্মিং পনত্থে সব্বসঙ্গাহকৰসেন মোনেয্যসঙ্খাতায পঞ্ঞায সমন্নাগতো ‘‘মুনী’’তি ৰেদিতব্বো. ৰীরিযবলূপপন্নোতি ৰীরিযেন চেৰ কাযবলঞাণবলেন চ সমন্নাগতো. অকিলাসূতি নিক্কোসজ্জো –

‘‘কামং তচো চ ন্হারু চ, অট্ঠি চ অৰসিস্সতু;

উপসুস্সতু নিস্সেসং, সরীরে মংসলোহিত’’ন্তি. –

এৰং ৰুত্তেন চতুরঙ্গসমন্নাগতেন ৰীরিযেন সমন্নাগতত্তা অনলসো. ৰিন্দে হদযস্স সন্তিন্তি চিত্তস্সপি হদযরূপস্সপি সীতলভাৰকরণেন ‘‘সন্তি’’ন্তি সঙ্খং গতং ঝানৰিপস্সনাভিঞ্ঞাঅরহত্তমগ্গঞাণসঙ্খাতং অরিযধম্মং ৰিন্দতি পটিলভতীতি অত্থো. ভগৰতা হি –

‘‘দুক্খং, ভিক্খৰে, কুসীতো ৰিহরতি ৰোকিণ্ণো পাপকেহি অকুসলেহি ধম্মেহি, মহন্তঞ্চ সদত্থং পরিহাপেতি. আরদ্ধৰীরিযো চ খো, ভিক্খৰে, সুখং ৰিহরতি পৰিৰিত্তো পাপকেহি অকুসলেহি ধম্মেহি, মহন্তঞ্চ সদত্থং পরিপূরেতি, ন, ভিক্খৰে, হীনেন অগ্গস্স পত্তি হোতী’’তি (সং. নি. ২.২২) –

এৰং অনেকেহি সুত্তেহি কুসীতস্স দুক্খৰিহারো, আরদ্ধৰীরিযস্স চ সুখৰিহারো সংৰণ্ণিতো. ইধাপি আরদ্ধৰীরিযস্স অকতাভিনিৰেসস্স ৰিপস্সকস্স ৰীরিযবলেন অধিগন্তব্বং তমেৰ সুখৰিহারং দস্সেন্তো ‘‘এৰং মুনী ৰীরিযবলূপপন্নো, অকিলাসু ৰিন্দে হদযস্স সন্তি’’ন্তি আহ. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা তে ৰাণিজা অকিলাসুনো ৰণ্ণুপথে খণন্তা উদকং লভিংসু, এৰং ইমস্মিম্পি সাসনে অকিলাসু হুত্ৰা ৰাযমমানো পণ্ডিতো ভিক্খু ইমং ঝানাদিভেদং হদযস্স সন্তিং লভতি. সো ত্ৰং ভিক্খু পুব্বে উদকমত্তস্স অত্থায ৰীরিযং কত্ৰা ইদানি এৰরূপে মগ্গফলদাযকে নিয্যানিকসাসনে কস্মা ৰীরিযং ওস্সজসীতি এৰং ইমং ধম্মদেসনং দস্সেত্ৰা চত্তারি সচ্চানি পকাসেসি, সচ্চপরিযোসানে ওস্সট্ঠৰীরিযো ভিক্খু অগ্গফলে অরহত্তে পতিট্ঠাসি.

সত্থাপি দ্ৰে ৰত্থূনি কথেত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা জাতকং সমোধানেত্ৰা দস্সেসি ‘‘তস্মিং সমযে ৰীরিযং অনোস্সজিত্ৰা পাসাণং ভিন্দিত্ৰা মহাজনস্স উদকদাযকো চূল়ুপট্ঠাকো অযং ওস্সট্ঠৰীরিযো ভিক্খু অহোসি, অৰসেসপরিসা ইদানি বুদ্ধপরিসা জাতা, সত্থৰাহজেট্ঠকো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি দেসনং নিট্ঠাপেসি.

ৰণ্ণুপথজাতকৰণ্ণনা দুতিযা.

৩. সেরিৰৰাণিজজাতকৰণ্ণনা

ইধ চে নং ৰিরাধেসীতি ইমম্পি ধম্মদেসনং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরন্তো একং ওস্সট্ঠৰীরিযমেৰ ভিক্খুং আরব্ভ কথেসি. তঞ্হি পুরিমনযেনেৰ ভিক্খূহি আনীতং দিস্ৰা সত্থা আহ – ‘‘ত্ৰং ভিক্খু, এৰরূপে মগ্গফলদাযকে সাসনে পব্বজিত্ৰা ৰীরিযং ওস্সজন্তো সতসহস্সগ্ঘনিকায কঞ্চনপাতিযা পরিহীনো সেরিৰৰাণিজো ৰিয চিরং সোচিস্সসী’’তি. ভিক্খূ তস্সত্থস্স আৰিভাৰত্থং ভগৰন্তং যাচিংসু, ভগৰা ভৰন্তরেন পটিচ্ছন্নকারণং পাকটমকাসি.

অতীতে ইতো পঞ্চমে কপ্পে বোধিসত্তো সেরিৰরট্ঠে কচ্ছপুটৰাণিজো অহোসি. সো সেরিৰনামকেন একেন লোলকচ্ছপুটৰাণিজেন সদ্ধিং ৰোহারত্থায গচ্ছন্তো নীলৰাহং নাম নদিং উত্তরিত্ৰা অরিট্ঠপুরং নাম নগরং পৰিসন্তো নগরৰীথিযো ভাজেত্ৰা অত্তনো পত্তৰীথিযা ভণ্ডং ৰিক্কিণন্তো ৰিচরি. ইতরোপি অত্তনো পত্তৰীথিং গণ্হি. তস্মিঞ্চ নগরে একং সেট্ঠিকুলং পরিজিণ্ণং অহোসি, সব্বে পুত্তভাতিকা চ ধনঞ্চ পরিক্খযং অগমংসু, একা দারিকা অয্যিকায সদ্ধিং অৰসেসা অহোসি, তা দ্ৰেপি পরেসং ভতিং কত্ৰা জীৰন্তি. গেহে পন তাসং মহাসেট্ঠিনা পরিভুত্তপুব্বা সুৰণ্ণপাতি ভাজনন্তরে নিক্খিত্তা দীঘরত্তং অৰলঞ্জিযমানা মলগ্গহিতা অহোসি, তা তস্সা সুৰণ্ণপাতিভাৰম্পি ন জানন্তি. সো লোলৰাণিজো তস্মিং সমযে ‘‘মণিকে গণ্হথ, মণিকে গণ্হথা’’তি ৰিচরন্তো তং ঘরদ্ৰারং পাপুণি. সা কুমারিকা তং দিস্ৰা অয্যিকং আহ ‘‘অম্ম ময্হং একং পিল়ন্ধনং গণ্হা’’তি. অম্ম মযং দুগ্গতা, কিং দত্ৰা গণ্হিস্সামাতি. অযং নো পাতি অত্থি, নো চ অম্হাকং উপকারা, ইমং দত্ৰা গণ্হাতি. সা ৰাণিজং পক্কোসাপেত্ৰা আসনে নিসীদাপেত্ৰা তং পাতিং দত্ৰা ‘‘অয্য, ইমং গহেত্ৰা তৰ ভগিনিযা কিঞ্চিদেৰ দেহী’’তি আহ. ৰাণিজো পাতিং হত্থেন গহেত্ৰাৰ ‘‘সুৰণ্ণপাতি ভৰিস্সতী’’তি পরিৰত্তেত্ৰা পাতিপিট্ঠিযং সূচিযা লেখং কড্ঢিত্ৰা সুৰণ্ণভাৰং ঞত্ৰা ‘‘ইমাসং কিঞ্চি অদত্ৰাৰ ইমং পাতিং হরিস্সামী’’তি ‘‘অযং কিং অগ্ঘতি, অড্ঢমাসকোপিস্সা মূলং ন হোতী’’তি ভূমিযং খিপিত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কামি. একেন পৰিসিত্ৰা নিক্খন্তৰীথিং ইতরো পৰিসিতুং লভতীতি বোধিসত্তো তং ৰীথিং পৰিসিত্ৰা ‘‘মণিকে গণ্হথ, মণিকে গণ্হথা’’তি ৰিচরন্তো তমেৰ ঘরদ্ৰারং পাপুণি.

পুন সা কুমারিকা তথেৰ অয্যিকং আহ. অথ নং অয্যিকা ‘‘অম্ম, পঠমং আগতৰাণিজো পাতিং ভূমিযং খিপিত্ৰা গতো, ইদানি কিং দত্ৰা গণ্হিস্সামা’’তি আহ. অম্ম, সো ৰাণিজো ফরুসৰাচো, অযং পন পিযদস্সনো মুদুসল্লাপো, অপ্পেৰ নাম নং গণ্হেয্যাতি. অম্ম, তেন হি পক্কোসাহীতি. সা তং পক্কোসি. অথস্স গেহং পৰিসিত্ৰা নিসিন্নস্স তং পাতিং অদংসু. সো তস্সা সুৰণ্ণপাতিভাৰং ঞত্ৰা ‘‘অম্ম, অযং পাতি সতসহস্সং অগ্ঘতি, সতসহস্সগ্ঘনকভণ্ডং ময্হং হত্থে নত্থী’’তি আহ. অয্য, পঠমং আগতৰাণিজো ‘‘অযং অড্ঢমাসকম্পি ন অগ্ঘতী’’তি ৰত্ৰা ভূমিযং খিপিত্ৰা গতো, অযং পন তৰ পুঞ্ঞেন সুৰণ্ণপাতি জাতা ভৰিস্সতি, মযং ইমং তুয্হং দেম, কিঞ্চিদেৰ নো দত্ৰা ইমং গহেত্ৰা যাহীতি. বোধিসত্তো তস্মিং খণে হত্থগতানি পঞ্চ কহাপণসতানি পঞ্চসতগ্ঘনকঞ্চ ভণ্ডং সব্বং দত্ৰা ‘‘ময্হং ইমং তুলঞ্চ পসিব্বকঞ্চ অট্ঠ চ কহাপণে দেথা’’তি এত্তকং যাচিত্ৰা আদায পক্কামি. সো সীঘমেৰ নদীতীরং গন্ত্ৰা নাৰিকস্স অট্ঠ কহাপণে দত্ৰা নাৰং অভিরুহি.

ততো লোলৰাণিজোপি পুন তং গেহং গন্ত্ৰা ‘‘আহরথ তং পাতিং, তুম্হাকং কিঞ্চিদেৰ দস্সামী’’তি আহ. সা তং পরিভাসিত্ৰা ‘‘ত্ৰং অম্হাকং সতসহস্সগ্ঘনিকং সুৰণ্ণপাতিং অড্ঢমাসগ্ঘনিকম্পি ন অকাসি, তুয্হং পন সামিকসদিসো একো ধম্মিকো ৰাণিজো অম্হাকং সহস্সং দত্ৰা তং আদায গতো’’তি আহ. তং সুত্ৰাৰ ‘‘সতসহস্সগ্ঘনিকায সুৰণ্ণপাতিযা পরিহীনোম্হি, মহাজানিকরো ৰত মে অয’’ন্তি সঞ্জাতবলৰসোকো সতিং পচ্চুপট্ঠাপেতুং অসক্কোন্তো ৰিসঞ্ঞী হুত্ৰা অত্তনো হত্থগতে কহাপণে চেৰ ভণ্ডিকঞ্চ ঘরদ্ৰারেযেৰ ৰিকিরিত্ৰা নিৰাসনপারুপনং পহায তুলাদণ্ডং মুগ্গরং কত্ৰা আদায বোধিসত্তস্স অনুপদং পক্কন্তো নদীতীরং গন্ত্ৰা বোধিসত্তং গচ্ছন্তং দিস্ৰা ‘‘অম্ভো, নাৰিক, নাৰং নিৰত্তেহী’’তি আহ. বোধিসত্তো পন ‘‘তাত, মা নিৰত্তযী’’তি পটিসেধেসি. ইতরস্সপি বোধিসত্তং গচ্ছন্তং পস্সন্তস্সেৰ বলৰসোকো উদপাদি, হদযং উণ্হং অহোসি, মুখতো লোহিতং উগ্গঞ্ছি, ৰাপিকদ্দমো ৰিয হদযং ফলি. সো বোধিসত্তে আঘাতং বন্ধিত্ৰা তত্থেৰ জীৰিতক্খযং পাপুণি. ইদং পঠমং দেৰদত্তস্স বোধিসত্তে আঘাতবন্ধনং. বোধিসত্তো দানাদীনি পুঞ্ঞানি কত্ৰা যথাকম্মং গতো.

সম্মাসম্বুদ্ধো ইমং ধম্মদেসনং কথেত্ৰা অভিসম্বুদ্ধোৰ ইমং গাথং কথেসি –

৩. ‘‘ইধ চে নং ৰিরাধেসি, সদ্ধম্মস্স নিযামতং;

চিরং ত্ৰং অনুতপ্পেসি, সেরিৰাযংৰ ৰাণিজো’’তি.

তত্থ ইধ চে নং ৰিরাধেসি, সদ্ধম্মস্স নিযামতন্তি ইমস্মিং সাসনে এতং সদ্ধম্মস্স নিযামতাসঙ্খাতং সোতাপত্তিমগ্গং ৰিরাধেসি. যদি ৰিরাধেসি, ৰীরিযং ওস্সজন্তো নাধিগচ্ছসি ন পটিলভসীতি অত্থো. চিরং ত্ৰং অনুতপ্পেসীতি এৰং সন্তে ত্ৰং দীঘমদ্ধানং সোচন্তো পরিদেৰন্তো অনুতপেস্সসি, অথ ৰা ওস্সট্ঠৰীরিযতায অরিযমগ্গস্স ৰিরাধিতত্তা দীঘরত্তং নিরযাদীসু উপ্পন্নো নানপ্পকারানি দুক্খানি অনুভৰন্তো অনুতপ্পিস্সসি কিলমিস্সসীতি অযমেত্থ অত্থো. কথং? সেরিৰাযংৰ ৰাণিজোতি ‘‘সেরিৰা’’তি এৰংনামকো অযং ৰাণিজো যথা. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা পুব্বে সেরিৰনামকো ৰাণিজো সতসহস্সগ্ঘনিকং সুৰণ্ণপাতিং লভিত্ৰা তস্সা গহণত্থায ৰীরিযং অকত্ৰা ততো পরিহীনো অনুতপ্পি, এৰমেৰ ত্ৰম্পি ইমস্মিং সাসনে পটিযত্তসুৰণ্ণপাতিসদিসং অরিযমগ্গং ওস্সট্ঠৰীরিযতায অনধিগচ্ছন্তো ততো পরিহীনো দীঘরত্তং অনুতপ্পিস্সসি. সচে পন ৰীরিযং ন ওস্সজিস্সসি, পণ্ডিতৰাণিজো সুৰণ্ণপাতিং ৰিয মম সাসনে নৰৰিধম্পি লোকুত্তরধম্মং পটিলভিস্সসীতি.

এৰমস্স সত্থা অরহত্তেন কূটং গণ্হন্তো ইমং ধম্মদেসনং দস্সেত্ৰা চত্তারি সচ্চানি পকাসেসি, সচ্চপরিযোসানে ওস্সট্ঠৰীরিযো ভিক্খু অগ্গফলে অরহত্তে পতিট্ঠাসি.

সত্থাপি দ্ৰে ৰত্থূনি কথেত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা জাতকং সমোধানেত্ৰা দস্সেসি – ‘‘তদা বালৰাণিজো দেৰদত্তো অহোসি, পণ্ডিতৰাণিজো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি দেসনং নিট্ঠাপেসি.

সেরিৰৰাণিজজাতকৰণ্ণনা ততিযা.

৪. চূল়সেট্ঠিজাতকৰণ্ণনা

অপ্পকেনপি মেধাৰীতি ইমং ধম্মদেসনং ভগৰা রাজগহং উপনিস্সায জীৰকম্বৰনে ৰিহরন্তো চূল়পন্থকত্থেরং আরব্ভ কথেসি.

তত্থ চূল়পন্থকস্স তাৰ নিব্বত্তি কথেতব্বা. রাজগহে কির ধনসেট্ঠিকুলস্স ধীতা অত্তনো দাসেনেৰ সদ্ধিং সন্থৰং কত্ৰা ‘‘অঞ্ঞেপি মে ইমং কম্মং জানেয্যু’’ন্তি ভীতা এৰমাহ ‘‘অম্হেহি ইমস্মিং ঠানে ৰসিতুং ন সক্কা, সচে মে মাতাপিতরো ইমং দোসং জানিস্সন্তি, খণ্ডাখণ্ডং করিস্সন্তি, ৰিদেসং গন্ত্ৰা ৰসিস্সামা’’তি হত্থসারং গহেত্ৰা অগ্গদ্ৰারেন নিক্খমিত্ৰা ‘‘যত্থ ৰা তত্থ ৰা অঞ্ঞেহি অজাননট্ঠানং গন্ত্ৰা ৰসিস্সামা’’তি উভোপি অগমংসু.

তেসং একস্মিং ঠানে ৰসন্তানং সংৰাসমন্ৰায তস্সা কুচ্ছিযং গব্ভো পতিট্ঠাসি. সা গব্ভপরিপাকং আগম্ম সামিকেন সদ্ধিং মন্তেসি ‘‘গব্ভো মে পরিপাকং গতো, ঞাতিবন্ধুৰিরহিতে ঠানে গব্ভৰুট্ঠানং নাম উভিন্নম্পি অম্হাকং দুক্খমেৰ, কুলগেহমেৰ গচ্ছামা’’তি. সো ‘‘সচাহং গমিস্সামি, জীৰিতং মে নত্থী’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘অজ্জ গচ্ছাম, স্ৰে গচ্ছামা’’তি দিৰসে অতিক্কামেসি. সা চিন্তেসি ‘‘অযং বালো অত্তনো দোসমহন্ততায গন্তুং ন উস্সহতি, মাতাপিতরো নাম একন্তহিতা, অযং গচ্ছতু ৰা মা ৰা, মযা গন্তুং ৰট্টতী’’তি. সা তস্মিং গেহা নিক্খন্তে গেহপরিক্খারং পটিসামেত্ৰা অত্তনো কুলঘরং গতভাৰং অনন্তরগেহৰাসীনং আরোচেত্ৰা মগ্গং পটিপজ্জি.

অথ সো পুরিসো ঘরং আগতো তং অদিস্ৰা পটিৰিস্সকে পুচ্ছিত্ৰা ‘‘কুলঘরং গতা’’তি সুত্ৰা ৰেগেন অনুবন্ধিত্ৰা অন্তরামগ্গে সম্পাপুণি. তস্সাপি তত্থেৰ গব্ভৰুট্ঠানং অহোসি. সো ‘‘কিং ইদং ভদ্দে’’তি পুচ্ছি. ‘‘সামি, একো পুত্তো জাতো’’তি. ‘‘ইদানি কিং করিস্সামা’’তি? ‘‘যস্সত্থায মযং কুলঘরং গচ্ছেয্যাম, তং কম্মং অন্তরাৰ নিপ্ফন্নং, তত্থ গন্ত্ৰা কিং করিস্সাম, নিৰত্তামা’’তি দ্ৰেপি একচিত্তা হুত্ৰা নিৰত্তিংসু. তস্স চ দারকস্স পন্থে জাতত্তা ‘‘পন্থকো’’তি নামং অকংসু. তস্সা ন চিরস্সেৰ অপরোপি গব্ভো পতিট্ঠহি. সব্বং পুরিমনযেনেৰ ৰিত্থারেতব্বং. তস্সাপি দারকস্স পন্থে জাতত্তা পঠমজাতস্স ‘‘মহাপন্থকো’’তি নামং কত্ৰা ইতরস্স ‘‘চূল়পন্থকো’’তি নামং অকংসু. তে দ্ৰেপি দারকে গহেত্ৰা অত্তনো ৰসনট্ঠানমেৰ আগতা.

তেসং তত্থ ৰসন্তানং অযং মহাপন্থকদারকো অঞ্ঞে দারকে ‘‘চূল়পিতা মহাপিতা’’তি, ‘‘অয্যকো অয্যিকা’’তি চ ৰদন্তে সুত্ৰা মাতরং পুচ্ছি ‘‘অম্ম, অঞ্ঞে দারকা ‘চূল়পিতা মহাপিতা’তিপি ৰদন্তি, ‘অয্যকো অয্যিকা’তিপি ৰদন্তি, অম্হাকং ঞাতকা নত্থী’’তি. ‘‘আম, তাত, তুম্হাকং এত্থ ঞাতকা নত্থি, রাজগহনগরে পন ৰো ধনসেট্ঠি নাম অয্যকো, তত্থ তুম্হাকং বহূ ঞাতকা’’তি. ‘‘কস্মা তত্থ ন গচ্ছথ, অম্মা’’তি? সা অত্তনো অগমনকারণং পুত্তস্স অকথেত্ৰা পুত্তেসু পুনপ্পুনং কথেন্তেসু সামিকং আহ – ‘‘ইমে দারকা মং অতিৰিয কিলমেন্তি, কিং নো মাতাপিতরো দিস্ৰা মংসং খাদিস্সন্তি, এহি দারকানং অয্যককুলং দস্সেস্সামা’’তি. ‘‘অহং সম্মুখা ভৰিতুং ন সক্খিস্সামি, তং পন তত্থ নযিস্সামী’’তি. ‘‘সাধু, অয্য, যেন কেনচি উপাযেন দারকানং অয্যককুলমেৰ দট্ঠুং ৰট্টতী’’তি দ্ৰেপি জনা দারকে আদায অনুপুব্বেন রাজগহং পত্ৰা নগরদ্ৰারে একিস্সা সালায নিৰাসং কত্ৰা দারকমাতা দ্ৰে দারকে গহেত্ৰা আগতভাৰং মাতাপিতূনং আরোচাপেসি.

তে তং সাসনং সুত্ৰা ‘‘সংসারে ৰিচরন্তানং ন পুত্তো ন ধীতা নাম নত্থি, তে অম্হাকং মহাপরাধিকা, ন সক্কা তেহি অম্হাকং চক্খুপথে ঠাতুং, এত্তকং পন ধনং গহেত্ৰা দ্ৰেপি জনা ফাসুকট্ঠানং গন্ত্ৰা জীৰন্তু, দারকে পন ইধ পেসেন্তূ’’তি. সেট্ঠিধীতা মাতাপিতূহি পেসিতং ধনং গহেত্ৰা দারকে আগতদূতানংযেৰ হত্থে দত্ৰা পেসেসি, দারকা অয্যককুলে ৰড্ঢন্তি. তেসু চূল়পন্থকো অতিদহরো, মহাপন্থকো পন অয্যকেন সদ্ধিং দসবলস্স ধম্মকথং সোতুং গচ্ছতি. তস্স নিচ্চং সত্থু সম্মুখা ধম্মং সুণন্তস্স পব্বজ্জায চিত্তং নমি. সো অয্যকং আহ ‘‘সচে তুম্হে সম্পটিচ্ছথ, অহং পব্বজেয্য’’ন্তি. ‘‘কিং ৰদেসি, তাত, ময্হং সকললোকস্সপি পব্বজ্জাতো তৰেৰ পব্বজ্জা ভদ্দিকা, সচে সক্কোসি, পব্বজ তাতা’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা সত্থু সন্তিকং গতো. সত্থা ‘‘কিং মহাসেট্ঠি দারকো তে লদ্ধো’’তি. ‘‘আম, ভন্তে অযং দারকো ময্হং নত্তা, তুম্হাকং সন্তিকে পব্বজামীতি ৰদতী’’তি আহ. সত্থা অঞ্ঞতরং পিণ্ডচারিকং ভিক্খুং ‘‘ইমং দারকং পব্বাজেহী’’তি আণাপেসি. থেরো তস্স তচপঞ্চককম্মট্ঠানং আচিক্খিত্ৰা পব্বাজেসি. সো বহুং বুদ্ধৰচনং উগ্গণ্হিত্ৰা পরিপুণ্ণৰস্সো উপসম্পদং লভি. উপসম্পন্নো হুত্ৰা যোনিসো মনসিকারে কম্মং করোন্তো অরহত্তং পাপুণি.

সো ঝানসুখেন, মগ্গসুখেন, ফলসুখেন ৰীতিনামেন্তো চিন্তেসি ‘‘সক্কা নু খো ইমং সুখং চূল়পন্থকস্স দাতু’’ন্তি. ততো অয্যকসেট্ঠিস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘মহাসেট্ঠি সচে তুম্হে সম্পটিচ্ছথ, অহং চূল়পন্থকং পব্বাজেয্য’’ন্তি আহ. ‘‘পব্বাজেথ, ভন্তে’’তি. থেরো চূল়পন্থকদারকং পব্বাজেত্ৰা দসসু সীলেসু পতিট্ঠাপেসি. চূল়পন্থকসামণেরো পব্বজিত্ৰাৰ দন্ধো অহোসি.

‘‘পদুমং যথা কোকনদং সুগন্ধং, পাতো সিযা ফুল্লমৰীতগন্ধং;

অঙ্গীরসং পস্স ৰিরোচমানং, তপন্তমাদিচ্চমিৰন্তলিক্খে’’তি. (সং. নি. ১.১২৩; অ. নি. ৫.১৯৫) –

ইমং একগাথং চতূহি মাসেহি গণ্হিতুং নাসক্খি. সো কির কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালে পব্বজিত্ৰা পঞ্ঞৰা হুত্ৰা অঞ্ঞতরস্স দন্ধভিক্খুনো উদ্দেসগ্গহণকালে পরিহাসকেল়িং অকাসি. সো ভিক্খু তেন পরিহাসেন লজ্জিতো নেৰ উদ্দেসং গণ্হি, ন সজ্ঝাযমকাসি. তেন কম্মেন অযং পব্বজিত্ৰাৰ দন্ধো জাতো, গহিতগহিতং পদং উপরূপরি পদং গণ্হন্তস্স নস্সতি. তস্স ইমমেৰ গাথং গহেতুং ৰাযমন্তস্স চত্তারো মাসা অতিক্কন্তা.

অথ নং মহাপন্থকো আহ ‘‘চূল়পন্থক, ত্ৰং ইমস্মিং সাসনে অভব্বো, চতূহি মাসেহি একম্পি গাথং গহেতুং ন সক্কোসি, পব্বজিতকিচ্চং পন ত্ৰং কথং মত্থকং পাপেস্সসি, নিক্খম ইতো’’তি ৰিহারা নিক্কড্ঢি. চূল়পন্থকো বুদ্ধসাসনে সিনেহেন গিহিভাৰং ন পত্থেতি. তস্মিঞ্চ কালে মহাপন্থকো ভত্তুদ্দেসকো হোতি. জীৰকো কোমারভচ্চো বহুং গন্ধমালং আদায অত্তনো অম্বৰনং গন্ত্ৰা সত্থারং পূজেত্ৰা ধম্মং সুত্ৰা উট্ঠাযাসনা দসবলং ৰন্দিত্ৰা মহাপন্থকং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘কিত্তকা, ভন্তে, সত্থু সন্তিকে ভিক্খূ’’তি পুচ্ছি. ‘‘পঞ্চমত্তানি ভিক্খুসতানী’’তি. ‘‘স্ৰে, ভন্তে, বুদ্ধপ্পমুখানি পঞ্চ ভিক্খুসতানি আদায অম্হাকং নিৰেসনে ভিক্খং গণ্হথা’’তি. ‘‘উপাসক, চূল়পন্থকো নাম ভিক্খু দন্ধো অৰিরুল়্হিধম্মো, তং ঠপেত্ৰা সেসানং নিমন্তনং সম্পটিচ্ছামী’’তি থেরো আহ. তং সুত্ৰা চূল়পন্থকো চিন্তেসি ‘‘থেরো এত্তকানং ভিক্খূনং নিমন্তনং সম্পটিচ্ছন্তো মং বাহিরং কত্ৰা সম্পটিচ্ছতি, নিস্সংসযং ময্হং ভাতিকস্স মযি চিত্তং ভিন্নং ভৰিস্সতি, কিং ইদানি ময্হং ইমিনা সাসনেন, গিহী হুত্ৰা দানাদীনি পুঞ্ঞানি করোন্তো জীৰিস্সামী’’তি.

সো পুনদিৰসে পাতোৰ ‘‘গিহী ভৰিস্সামী’’তি পাযাসি. সত্থা পচ্চূসকালেযেৰ লোকং ওলোকেন্তো ইমং কারণং দিস্ৰা পঠমতরং গন্ত্ৰা চূল়পন্থকস্স গমনমগ্গে দ্ৰারকোট্ঠকে চঙ্কমন্তো অট্ঠাসি. চূল়পন্থকো ঘরং গচ্ছন্তো সত্থারং দিস্ৰা উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দি. অথ নং সত্থা ‘‘কহং পন, ত্ৰং চূল়পন্থক, ইমায ৰেলায গচ্ছসী’’তি আহ. ভাতা মং, ভন্তে, নিক্কড্ঢতি, তেনাহং ৰিব্ভমিতুং গচ্ছামীতি. চূল়পন্থক, তৰ পব্বজ্জা নাম মম সন্তকা, ভাতরা নিক্কড্ঢিতো কস্মা মম সন্তিকং নাগঞ্ছি? এহি কিং তে গিহিভাৰেন, মম সন্তিকে ভৰিস্সসী’’তি ভগৰা চূল়পন্থকং আদায গন্ত্ৰা গন্ধকুটিপ্পমুখে নিসীদাপেত্ৰা ‘‘চূল়পন্থক, ত্ৰং পুরত্থাভিমুখো হুত্ৰা ইমং পিলোতিকং ‘রজোহরণং রজোহরণ’ন্তি পরিমজ্জন্তো ইধেৰ হোহী’’তি ইদ্ধিযা অভিসঙ্খতং পরিসুদ্ধং পিলোতিকাখণ্ডং দত্ৰা কালে আরোচিতে ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো জীৰকস্স গেহং গন্ত্ৰা পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদি.

চূল়পন্থকোপি সূরিযং ওলোকেন্তো তং পিলোতিকাখণ্ডং ‘‘রজোহরণং রজোহরণ’’ন্তি পরিমজ্জন্তো নিসীদি, তস্স তং পিলোতিকাখণ্ডং পরিমজ্জন্তস্স পরিমজ্জন্তস্স কিলিট্ঠং অহোসি. ততো চিন্তেসি ‘‘ইদং পিলোতিকাখণ্ডং অতিৰিয পরিসুদ্ধং, ইমং পন অত্তভাৰং নিস্সায পুরিমপকতিং ৰিজহিত্ৰা এৰং কিলিট্ঠং জাতং, অনিচ্চা ৰত সঙ্খারা’’তি খযৰযং পট্ঠপেন্তো ৰিপস্সনং ৰড্ঢেসি. সত্থা ‘‘চূল়পন্থকস্স চিত্তং ৰিপস্সনং আরুল়্হ’’ন্তি ঞত্ৰা ‘‘চূল়পন্থক, ত্ৰং এতং পিলোতিকাখণ্ডমেৰ সংকিলিট্ঠং রজোরঞ্জিতং জাতন্তি মা সঞ্ঞং করি, অব্ভন্তরে পন তে রাগরজাদযো অত্থি, তে হরাহী’’তি ৰত্ৰা ওভাসং ৰিস্সজ্জেত্ৰা পুরতো নিসিন্নো ৰিয পঞ্ঞাযমানরূপো হুত্ৰা ইমা গাথা অভাসি –

‘‘রাগো রজো ন চ পন রেণু ৰুচ্চতি, রাগস্সেতং অধিৰচনং রজোতি;

এতং রজং ৰিপ্পজহিত্ৰ ভিক্খৰো, ৰিহরন্তি তে ৰিগতরজস্স সাসনে.

‘‘দোসো রজো ন চ পন রেণু ৰুচ্চতি, দোসস্সেতং অধিৰচনং রজোতি;

এতং রজং ৰিপ্পজহিত্ৰ ভিক্খৰো, ৰিহরন্তি তে ৰিগতরজস্স সাসনে.

‘‘মোহো রজো ন চ পন রেণু ৰুচ্চতি, মোহস্সেতং অধিৰচনং রজোতি;

এতং রজং ৰিপ্পজহিত্ৰ ভিক্খৰো, ৰিহরন্তি তে ৰিগতরজস্স সাসনে’’তি. (মহানি. ২০৯; চূল়নি. উদযমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৭৪);

গাথাপরিযোসানে চূল়পন্থকো সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণি, পটিসম্ভিদাহিযেৰস্স তীণি পিটকানি আগমংসু. সো কির পুব্বে রাজা হুত্ৰা নগরং পদক্খিণং করোন্তো নলাটতো সেদে মুচ্চন্তে পরিসুদ্ধেন সাটকেন নলাটন্তং পুঞ্ছি, সাটকো কিলিট্ঠো অহোসি. সো ‘‘ইমং সরীরং নিস্সায এৰরূপো পরিসুদ্ধো সাটকো পকতিং জহিত্ৰা কিলিট্ঠো জাতো, অনিচ্চা ৰত সঙ্খারা’’তি অনিচ্চসঞ্ঞং পটিলভি. তেন কারণেনস্স রজোহরণমেৰ পচ্চযো জাতো.

জীৰকোপি খো কোমারভচ্চো দসবলস্স দক্খিণোদকং উপনামেসি. সত্থা ‘‘ননু, জীৰক, ৰিহারে ভিক্খূ অত্থী’’তি হত্থেন পত্তং পিদহি. মহাপন্থকো ‘‘ভন্তে, ৰিহারে নত্থি ভিক্খূ’’তি আহ. সত্থা ‘‘অত্থি জীৰকা’’তি আহ. জীৰকো ‘‘তেন হি, ভণে, গচ্ছ, ৰিহারে ভিক্খূনং অত্থিভাৰং ৰা নত্থিভাৰং ৰা জানাহী’’তি পুরিসং পেসেসি. তস্মিং খণে চূল়পন্থকো ‘‘ময্হং ভাতিকো ‘ৰিহারে ভিক্খূ নত্থী’তি ভণতি, ৰিহারে ভিক্খূনং অত্থিভাৰমস্স পকাসেস্সামী’’তি সকলং অম্বৰনং ভিক্খূনংযেৰ পূরেসি. একচ্চে ভিক্খূ চীৰরকম্মং করোন্তি, একচ্চে রজনকম্মং, একচ্চে সজ্ঝাযং করোন্তীতি এৰং অঞ্ঞমঞ্ঞং অসদিসং ভিক্খুসহস্সং মাপেসি. সো পুরিসো ৰিহারে বহূ ভিক্খূ দিস্ৰা নিৰত্তিত্ৰা ‘‘অয্য, সকলং অম্বৰনং ভিক্খূহি পরিপুণ্ণ’’ন্তি জীৰকস্স আরোচেসি. থেরোপি খো তত্থেৰ –

‘‘সহস্সক্খত্তুমত্তানং, নিম্মিনিত্ৰান পন্থকো;

নিসীদম্বৰনে রম্মে, যাৰ কালপ্পৰেদনা’’তি. (থেরগা. ৫৬৩);

অথ সত্থা তং পুরিসং আহ – ‘‘ৰিহারং গন্ত্ৰা ‘সত্থা চূল়পন্থকং নাম পক্কোসতী’তি ৰদেহী’’তি. তেন গন্ত্ৰা তথাৰুত্তে ‘‘অহং চূল়পন্থকো, অহং চূল়পন্থকো’’তি মুখসহস্সং উট্ঠহি. পুরিসো গন্ত্ৰা ‘‘সব্বেপি কির তে, ভন্তে, চূল়পন্থকাযেৰ নামা’’তি আহ. তেন হি ত্ৰং গন্ত্ৰা যো পঠমং ‘‘অহং চূল়পন্থকো’’তি ৰদতি, তং হত্থে গণ্হ, অৰসেসা অন্তরধাযিস্সন্তীতি. সো তথা অকাসি, তাৰদেৰ সহস্সমত্তা ভিক্খূ অন্তরধাযিংসু. থেরো তেন পুরিসেন সদ্ধিং অগমাসি. সত্থা ভত্তকিচ্চপরিযোসানে জীৰকং আমন্তেসি ‘‘জীৰক, চূল়পন্থকস্স পত্তং গণ্হ, অযং তে অনুমোদনং করিস্সতী’’তি. জীৰকো তথা অকাসি. থেরো সীহনাদং নদন্তো তরুণসীহো ৰিয তীণি পিটকানি সংখোভেত্ৰা অনুমোদনং অকাসি.

সত্থা উট্ঠাযাসনা ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰারো ৰিহারং গন্ত্ৰা ভিক্খূহি ৰত্তে দস্সিতে উট্ঠাযাসনা গন্ধকুটিপ্পমুখে ঠত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘস্স সুগতোৰাদং দত্ৰা কম্মট্ঠানং কথেত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘং উয্যোজেত্ৰা সুরভিগন্ধৰাসিতং গন্ধকুটিং পৰিসিত্ৰা দক্খিণেন পস্সেন সীহসেয্যং উপগতো. অথ সাযন্হসমযে ধম্মসভাযং ভিক্খূ ইতো চিতো চ সমোসরিত্ৰা রত্তকম্বলসাণিং পরিক্খিপন্তা ৰিয নিসীদিত্ৰা সত্থু গুণকথং আরভিংসু ‘‘আৰুসো, মহাপন্থকো চূল়পন্থকস্স অজ্ঝাসযং অজানন্তো ‘চতূহি মাসেহি একগাথং গণ্হিতুং ন সক্কোতি, দন্ধো অয’ন্তি ৰিহারা নিক্কড্ঢি, সম্মাসম্বুদ্ধো পন অত্তনো অনুত্তরধম্মরাজতায একস্মিংযেৰস্স অন্তরভত্তে সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং অদাসি, তীণি পিটকানি পটিসম্ভিদাহিযেৰ আগতানি, অহো বুদ্ধানং বলং নাম মহন্ত’’ন্তি.

অথ ভগৰা ধম্মসভাযং ইমং কথাপৰত্তিং ঞত্ৰা ‘‘অজ্জ মযা গন্তুং ৰট্টতী’’তি বুদ্ধসেয্যায উট্ঠায সুরত্তদুপট্টং নিৰাসেত্ৰা ৰিজ্জুলতং ৰিয কাযবন্ধনং বন্ধিত্ৰা রত্তকম্বলসদিসং সুগতমহাচীৰরং পারুপিত্ৰা সুরভিগন্ধকুটিতো নিক্খম্ম মত্তৰারণো ৰিয সীহৰিক্কন্তৰিলাসেন ৰিজম্ভমানো সীহো ৰিয অনন্তায বুদ্ধলীলায ধম্মসভং গন্ত্ৰা অলঙ্কতমণ্ডপমজ্ঝে সুপঞ্ঞত্তৰরবুদ্ধাসনং অভিরুয্হ ছব্বণ্ণবুদ্ধরস্মিযো ৰিস্সজ্জেন্তো অণ্ণৰকুচ্ছিং ওভাসযমানো যুগন্ধরমত্থকে বালসূরিযো ৰিয আসনমজ্ঝে নিসীদি. সম্মাসম্বুদ্ধে পন আগতমত্তে ভিক্খুসঙ্ঘো কথং পচ্ছিন্দিত্ৰা তুণ্হী অহোসি.

সত্থা মুদুকেন মেত্তচিত্তেন পরিসং ওলোকেত্ৰা ‘‘অযং পরিসা অতিৰিয সোভতি, একস্সপি হত্থকুক্কুচ্চং ৰা পাদকুক্কুচ্চং ৰা উক্কাসিতসদ্দো ৰা খিপিতসদ্দো ৰা নত্থি, সব্বেপিমে বুদ্ধগারৰেন সগারৰা বুদ্ধতেজেন তজ্জিতা মযি আযুকপ্পম্পি অকথেত্ৰা নিসিন্নে পঠমং কথং সমুট্ঠাপেত্ৰা ন কথেস্সন্তি, কথাসমুট্ঠাপনৰত্তং নাম মযাৰ জানিতব্বং, অহমেৰ পঠমং কথেস্সামী’’তি মধুরেন ব্রহ্মস্সরেন ভিক্খূ আমন্তেত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না, কা চ পন ৰো অন্তরাকথা ৰিপ্পকতা’’তি আহ. ভন্তে, ন মযং ইমস্মিং ঠানে নিসিন্না অঞ্ঞং তিরচ্ছানকথং কথেম, তুম্হাকংযেৰ পন গুণে ৰণ্ণযমানা নিসিন্নাম্হ ‘‘আৰুসো মহাপন্থকো চূল়পন্থকস্স অজ্ঝাসযং অজানন্তো ‘চতূহি মাসেহি একং গাথং গণ্হিতুং ন সক্কোতি, দন্ধো অয’ন্তি ৰিহারা নিক্কড্ঢি, সম্মাসম্বুদ্ধো পন অনুত্তরধম্মরাজতায একস্মিংযেৰস্স অন্তরভত্তে সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং অদাসি, অহো বুদ্ধানং বলং নাম মহন্ত’’ন্তি. সত্থা ভিক্খূনং কথং সুত্ৰা ‘‘ভিক্খৰে, চূল়পন্থকো মং নিস্সায ইদানি তাৰ ধম্মেসু ধম্মমহন্ততং পত্তো, পুব্বে পন মং নিস্সায ভোগেসুপি ভোগমহন্ততং পাপুণী’’তি আহ. ভিক্খূ তস্সত্থস্স আৰিভাৰত্থং ভগৰন্তং যাচিংসু. ভগৰা ভৰন্তরেন পটিচ্ছন্নং কারণং পাকটং অকাসি.

অতীতে কাসিরট্ঠে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো সেট্ঠিকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তো সেট্ঠিট্ঠানং লভিত্ৰা চূল়সেট্ঠি নাম অহোসি, সো পণ্ডিতো ব্যত্তো সব্বনিমিত্তানি জানাতি. সো একদিৰসং রাজুপট্ঠানং গচ্ছন্তো অন্তরৰীথিযং মতমূসিকং দিস্ৰা তঙ্খণঞ্ঞেৰ নক্খত্তং সমানেত্ৰা ইদমাহ ‘‘সক্কা চক্খুমতা কুলপুত্তেন ইমং উন্দূরং গহেত্ৰা পুত্তদারভরণঞ্চ কাতুং কম্মন্তে চ পযোজেতু’’ন্তি? অঞ্ঞতরো দুগ্গতকুলপুত্তো তং সেট্ঠিস্স ৰচনং সুত্ৰা ‘‘নাযং অজানিত্ৰা কথেস্সতী’’তি তং মূসিকং গহেত্ৰা একস্মিং আপণে বিল়ালস্সত্থায ৰিক্কিণিত্ৰা কাকণিকং লভিত্ৰা তায কাকণিকায ফাণিতং গহেত্ৰা একেন ঘটেন পানীযং গণ্হি. সো অরঞ্ঞতো আগচ্ছন্তে মালাকারে দিস্ৰা থোকং থোকং ফাণিতখণ্ডং দত্ৰা উল়ুঙ্কেন পানীযং অদাসি, তে চস্স একেকং পুপ্ফমুট্ঠিং অদংসু. সো তেন পুপ্ফমূলেন পুনদিৰসেপি ফাণিতঞ্চ পানীযঘটঞ্চ গহেত্ৰা পুপ্ফারামমেৰ গতো. তস্স তং দিৰসং মালাকারা অড্ঢোচিতকে পুপ্ফগচ্ছে দত্ৰা অগমংসু. সো ন চিরস্সেৰ ইমিনা উপাযেন অট্ঠ কহাপণে লভি.

পুন একস্মিং ৰাতৰুট্ঠিদিৰসে রাজুয্যানে বহূ সুক্খদণ্ডকা চ সাখা চ পলাসঞ্চ ৰাতেন পাতিতং হোতি, উয্যানপালো ছড্ডেতুং উপাযং ন পস্সতি. সো তত্থ গন্ত্ৰা ‘‘সচে ইমানি দারুপণ্ণানি ময্হং দস্সসি, অহং তে ইমানি সব্বানি নীহরিস্সামী’’তি উয্যানপালং আহ, সো ‘‘গণ্হ অয্যা’’তি সম্পটিচ্ছি. চূল়ন্তেৰাসিকো দারকানং কীল়নমণ্ডলং গন্ত্ৰা ফাণিতং দত্ৰা মুহুত্তেন সব্বানি দারুপণ্ণানি নীহরাপেত্ৰা উয্যানদ্ৰারে রাসিং কারেসি. তদা রাজকুম্ভকারো রাজকুলে ভাজনানং পচনত্থায দারূনি পরিযেসমানো উয্যানদ্ৰারে তানি দিস্ৰা তস্স হত্থতো কিণিত্ৰা গণ্হি. তং দিৰসং চূল়ন্তেৰাসিকো দারুৰিক্কযেন সোল়স কহাপণে চাটিআদীনি চ পঞ্চ ভাজনানি লভি.

সো চতুৰীসতিযা কহাপণেসু জাতেসু ‘‘অত্থি অযং উপাযো ময্হ’’ন্তি নগরদ্ৰারতো অৰিদূরে ঠানে একং পানীযচাটিং ঠপেত্ৰা পঞ্চসতে তিণহারকে পানীযেন উপট্ঠহি. তে আহংসু ‘‘সম্ম, ত্ৰং অম্হাকং বহূপকারো, কিং তে করোমা’’তি? সো ‘‘ময্হং কিচ্চে উপ্পন্নে করিস্সথা’’তি ৰত্ৰা ইতো চিতো চ ৰিচরন্তো থলপথকম্মিকেন চ জলপথকম্মিকেন চ সদ্ধিং মিত্তসন্থৰং অকাসি. তস্স থলপথকম্মিকো ‘‘স্ৰে ইমং নগরং অস্সৰাণিজকো পঞ্চ অস্সসতানি গহেত্ৰা আগমিস্সতী’’তি আচিক্খি. সো তস্স ৰচনং সুত্ৰা তিণহারকে আহ ‘‘অজ্জ ময্হং একেকং তিণকলাপং দেথ, মযা চ তিণে অৰিক্কিণিতে অত্তনো তিণং মা ৰিক্কিণথা’’তি. তে ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা পঞ্চ তিণকলাপসতানি আহরিত্ৰা তস্স ঘরে পাপযিংসু. অস্সৰাণিজো সকলনগরে অস্সানং গোচরং অলভিত্ৰা তস্স সহস্সং দত্ৰা তং তিণং গণ্হি.

ততো কতিপাহচ্চযেনস্স জলপথকম্মিকো সহাযকো আরোচেসি ‘‘পট্টনম্হি মহানাৰা আগতা’’তি. সো ‘‘অত্থি অযং উপাযো’’তি অট্ঠহি কহাপণেহি সব্বপরিৰারসম্পন্নং তাৰকালিকং রথং গহেত্ৰা মহন্তেন যসেন নাৰাপট্টনং গন্ত্ৰা একং অঙ্গুলিমুদ্দিকং নাৰিকস্স সচ্চকারং দত্ৰা অৰিদূরে ঠানে সাণিযা পরিক্খিপাপেত্ৰা নিসিন্নো পুরিসে আণাপেসি ‘‘বাহিরতো ৰাণিজেসু আগতেসু ততিযেন পটিহারেন মং আরোচেথা’’তি. ‘‘নাৰা আগতা’’তি সুত্ৰা বারাণসিতো সতমত্তা ৰাণিজা ‘‘ভণ্ডং গণ্হামা’’তি আগমিংসু. ভণ্ডং তুম্হে ন লভিস্সথ, অসুকট্ঠানে নাম মহাৰাণিজেন সচ্চকারো দিন্নোতি. তে তং সুত্ৰা তস্স সন্তিকং আগতা. পাদমূলিকপুরিসা পুরিমসঞ্ঞাৰসেন ততিযেন পটিহারেন তেসং আগতভাৰং আরোচেসুং. তে সতমত্তা ৰাণিজা একেকং সহস্সং দত্ৰা তেন সদ্ধিং নাৰায পত্তিকা হুত্ৰা পুন একেকং সহস্সং দত্ৰা পত্তিং ৰিস্সজ্জাপেত্ৰা ভণ্ডং অত্তনো সন্তকমকংসু.

চূল়ন্তেৰাসিকো দ্ৰে সতসহস্সানি গণ্হিত্ৰা বারাণসিং আগন্ত্ৰা ‘‘কতঞ্ঞুনা মে ভৰিতুং ৰট্টতী’’তি একং সতসহস্সং গাহাপেত্ৰা চূল়সেট্ঠিস্স সমীপং গতো. অথ নং সেট্ঠি ‘‘কিং তে, তাত, কত্ৰা ইদং ধনং লদ্ধ’’ন্তি পুচ্ছি. সো ‘‘তুম্হেহি কথিতউপাযে ঠত্ৰা চতুমাসম্ভন্তরেযেৰ লদ্ধ’’ন্তি মতমূসিকং আদিং কত্ৰা সব্বং ৰত্থুং কথেসি. চূল়সেট্ঠি তস্স ৰচনং সুত্ৰা ‘‘ইদানি এৰরূপং দারকং মম সন্তকং কাতুং ৰট্টতী’’তি ৰযপ্পত্তং অত্তনো ধীতরং দত্ৰা সকলকুটুম্বস্স সামিকং অকাসি. সো সেট্ঠিনো অচ্চযেন তস্মিং নগরে সেট্ঠিট্ঠানং লভি. বোধিসত্তোপি যথাকম্মং অগমাসি.

সম্মাসম্বুদ্ধোপি ইমং ধম্মদেসনং কথেত্ৰা অভিসম্বুদ্ধোৰ ইমং গাথং কথেসি –

৪. ‘‘অপ্পকেনপি মেধাৰী, পাভতেন ৰিচক্খণো;

সমুট্ঠাপেতি অত্তানং, অণুং অগ্গিংৰ সন্ধম’’ন্তি.

তত্থ অপ্পকেনপীতি থোকেনপি পরিত্তকেনপি. মেধাৰীতি পঞ্ঞৰা. পাভতেনাতি ভণ্ডমূলেন. ৰিচক্খণোতি ৰোহারকুসলো. সমুট্ঠাপেতি অত্তানন্তি মহন্তং ধনঞ্চ যসঞ্চ উপ্পাদেত্ৰা তত্থ অত্তানং সণ্ঠাপেতি পতিট্ঠাপেতি. যথা কিং? অণুং অগ্গিংৰ সন্ধমং, যথা পণ্ডিতপুরিসো পরিত্তং অগ্গিং অনুক্কমেন গোমযচুণ্ণাদীনি পক্খিপিত্ৰা মুখৰাতেন ধমন্তো সমুট্ঠাপেতি ৰড্ঢেতি মহন্তং অগ্গিক্খন্ধং করোতি, এৰমেৰ পণ্ডিতো থোকম্পি পাভতং লভিত্ৰা নানাউপাযেহি পযোজেত্ৰা ধনঞ্চ যসঞ্চ ৰড্ঢেতি, ৰড্ঢেত্ৰা চ পন তত্থ অত্তানং পতিট্ঠাপেতি, তায এৰ ৰা পন ধনযসমহন্ততায অত্তানং সমুট্ঠাপেতি, অভিঞ্ঞাতং পাকটং করোতীতি অত্থো.

ইতি ভগৰা ‘‘ভিক্খৰে, চূল়পন্থকো মং নিস্সায ইদানি ধম্মেসু ধম্মমহন্ততং পত্তো, পুব্বে পন ভোগেসুপি ভোগমহন্ততং পাপুণী’’তি এৰং ইমং ধম্মদেসনং দস্সেত্ৰা দ্ৰে ৰত্থূনি কথেত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি ‘‘তদা চূল়ন্তেৰাসিকো চূল়পন্থকো অহোসি, চূল়কসেট্ঠি পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি দেসনং নিট্ঠাপেসি.

চূল়সেট্ঠিজাতকৰণ্ণনা চতুত্থা.

৫. তণ্ডুলনাল়িজাতকৰণ্ণনা

কিমগ্ঘতি তণ্ডুলনাল়িকাতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো লালুদাযিত্থেরং আরব্ভ কথেসি. তস্মিং সমযে আযস্মা দব্বো মল্লপুত্তো সঙ্ঘস্স ভত্তুদ্দেসকো হোতি. তস্মিং পাতোৰ সলাকভত্তানি উদ্দিসমানে লালুদাযিত্থেরস্স কদাচি ৰরভত্তং পাপুণাতি, কদাচি লামকভত্তং. সো লামকভত্তস্স পত্তদিৰসে সলাকগ্গং আকুলং করোতি, ‘‘কিং দব্বোৰ সলাকং দাতুং জানাতি, অম্হে ন জানামা’’তি ৰদতি. তস্মিং সলাকগ্গং আকুলং করোন্তে ‘‘হন্দ দানি ত্ৰমেৰ সলাকং দেহী’’তি সলাকপচ্ছিং অদংসু. ততো পট্ঠায সো সঙ্ঘস্স সলাকং অদাসি. দেন্তো চ পন ‘‘ইদং ৰরভত্ত’’ন্তি ৰা ‘‘লামকভত্ত’’ন্তি ৰা ‘‘অসুকৰস্সগ্গে ৰরভত্ত’’ন্তি ৰা ‘‘অসুকৰস্সগ্গে লামকভত্ত’’ন্তি ৰা ন জানাতি, ঠিতিকং করোন্তোপি ‘‘অসুকৰস্সগ্গে ঠিতিকা’’তি ন সল্লক্খেতি. ভিক্খূনং ঠিতৰেলায ‘‘ইমস্মিং ঠানে অযং ঠিতিকা ঠিতা, ইমস্মিং ঠানে অয’’ন্তি ভূমিযং ৰা ভিত্তিযং ৰা লেখং কড্ঢতি. পুনদিৰসে সলাকগ্গে ভিক্খূ মন্দতরা ৰা হোন্তি বহুতরা ৰা, তেসু মন্দতরেসু লেখা হেট্ঠা হোতি, বহুতরেসু উপরি. সো ঠিতিকং অজানন্তো লেখাসঞ্ঞায সলাকং দেতি.

অথ নং ভিক্খূ ‘‘আৰুসো, উদাযি, লেখা নাম হেট্ঠা ৰা হোতি উপরি ৰা, ৰরভত্তং পন অসুকৰস্সগ্গে ঠিতং, লামকভত্তং অসুকৰস্সগ্গে’’তি আহংসু. সো ভিক্খূ পটিপ্ফরন্তো ‘‘যদি এৰং অযং লেখা কস্মা এৰং ঠিতা, কিং অহং তুম্হাকং সদ্দহামি, ইমিস্সা লেখায সদ্দহামী’’তি ৰদতি. অথ নং দহরা চ সামণেরা চ ‘‘আৰুসো লালুদাযি তযি সলাকং দেন্তে ভিক্খূ লাভেন পরিহাযন্তি, ন ত্ৰং দাতুং অনুচ্ছৰিকো, গচ্ছ ইতো’’তি সলাকগ্গতো নিক্কড্ঢিংসু. তস্মিং খণে সলাকগ্গে মহন্তং কোলাহলং অহোসি. তং সুত্ৰা সত্থা আনন্দত্থেরং পুচ্ছি ‘‘আনন্দ, সলাকগ্গে মহন্তং কোলাহলং, কিং সদ্দো নামেসো’’তি. থেরো তথাগতস্স তমত্থং আরোচেসি. ‘‘আনন্দ, ন ইদানেৰ লালুদাযি অত্তনো বালতায পরেসং লাভহানিং করোতি, পুব্বেপি অকাসিযেৰা’’তি আহ. থেরো তস্সত্থস্স আৰিভাৰত্থং ভগৰন্তং যাচি. ভগৰা ভৰন্তরেন পটিচ্ছন্নং কারণং পাকটং অকাসি.

অতীতে কাসিরট্ঠে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তো রাজা অহোসি. তদা অম্হাকং বোধিসত্তো তস্স অগ্ঘাপনিকো অহোসি. হত্থিঅস্সাদীনি চেৰ মণিসুৰণ্ণাদীনি চ অগ্ঘাপেসি, অগ্ঘাপেত্ৰা ভণ্ডসামিকানং ভণ্ডানুরূপমেৰ মূলং দাপেসি. রাজা পন লুদ্ধো হোতি, সো লোভপকতিতায এৰং চিন্তেসি ‘‘অযং অগ্ঘাপনিকো এৰং অগ্ঘাপেন্তো ন চিরস্সেৰ মম গেহে ধনং পরিক্খযং গমেস্সতি, অঞ্ঞং অগ্ঘাপনিকং করিস্সামী’’তি. সো সীহপঞ্জরং উগ্ঘাটেত্ৰা রাজঙ্গণং ওলোকেন্তো একং গামিকমনুস্সং লোলবালং রাজঙ্গণেন গচ্ছন্তং দিস্ৰা ‘‘এস ময্হং অগ্ঘাপনিককম্মং কাতুং সক্খিস্সতী’’তি তং পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘সক্খিস্সসি, ভণে, অম্হাকং অগ্ঘাপনিককম্মং কাতু’’ন্তি আহ. সক্খিস্সামি, দেৰাতি. রাজা অত্তনো ধনরক্খণত্থায তং বালং অগ্ঘাপনিককম্মে ঠপেসি. ততো পট্ঠায সো বালো হত্থিঅস্সাদীনি অগ্ঘাপেন্তো অগ্ঘং হাপেত্ৰা যথারুচিযা কথেতি. তস্স ঠানন্তরে ঠিতত্তা যং সো কথেতি, তমেৰ মূলং হোতি.

তস্মিং কালে উত্তরাপথতো একো অস্সৰাণিজো পঞ্চ অস্সসতানি আনেসি. রাজা তং পুরিসং পক্কোসাপেত্ৰা অস্সে অগ্ঘাপেসি. সো পঞ্চন্নং অস্সসতানং একং তণ্ডুলনাল়িকং অগ্ঘমকাসি. কত্ৰা চ পন ‘‘অস্সৰাণিজস্স একং তণ্ডুলনাল়িকং দেথা’’তি ৰত্ৰা অস্সে অস্সসালাযং সণ্ঠাপেসি. অস্সৰাণিজো পোরাণঅগ্ঘাপনিকস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা তং পৰত্তিং আরোচেত্ৰা ‘‘ইদানি কিং কত্তব্ব’’ন্তি পুচ্ছি. সো আহ ‘‘তস্স পুরিসস্স লঞ্জং দত্ৰা এৰং পুচ্ছথ ‘অম্হাকং তাৰ অস্সা একং তণ্ডুলনাল়িকং অগ্ঘন্তীতি ঞাতমেতং, তুম্হে পন নিস্সায তণ্ডুলনাল়িযা অগ্ঘং জানিতুকামম্হা, সক্খিস্সথ নো রঞ্ঞো সন্তিকে ঠত্ৰা সা তণ্ডুলনাল়িকা ইদং নাম অগ্ঘতীতি ৰত্তু’ন্তি, সচে সক্কোমীতি ৰদতি, তং গহেত্ৰা রঞ্ঞো সন্তিকং গচ্ছথ, অহম্পি তত্থ আগমিস্সামী’’তি.

অস্সৰাণিজো ‘‘সাধূ’’তি বোধিসত্তস্স ৰচনং সম্পটিচ্ছিত্ৰা অগ্ঘাপনিকস্স লঞ্জং দত্ৰা তমত্থং আরোচেসি. সো লঞ্জং লভিত্ৰাৰ ‘‘সক্খিস্সামি তণ্ডুলনাল়িং অগ্ঘাপেতু’’ন্তি. ‘‘তেন হি গচ্ছাম রাজকুল’’ন্তি তং আদায রঞ্ঞো সন্তিকং অগমাসি. বোধিসত্তোপি অঞ্ঞেপি বহূ অমচ্চা অগমিংসু. অস্সৰাণিজো রাজানং ৰন্দিত্ৰা আহ – ‘‘দেৰ, পঞ্চন্নং অস্সসতানং একং তণ্ডুলনাল়িং অগ্ঘনকভাৰং জানাম, সা পন তণ্ডুলনাল়ি কিং অগ্ঘতীতি অগ্ঘাপনিকং পুচ্ছথ দেৰা’’তি. রাজা তং পৰত্তিং অজানন্তো ‘‘অম্ভো অগ্ঘাপনিক, পঞ্চ অস্সসতানি কিং অগ্ঘন্তী’’তি পুচ্ছি. তণ্ডুলনাল়িং, দেৰাতি. ‘‘হোতু, ভণে, অস্সা তাৰ তণ্ডুলনাল়িং অগ্ঘন্তু. সা পন কিং অগ্ঘতি তণ্ডুলনাল়িকা’’তি পুচ্ছি. সো বালপুরিসো ‘‘বারাণসিং সন্তরবাহিরং অগ্ঘতি তণ্ডুলনাল়িকা’’তি আহ. সো কির পুব্বে রাজানং অনুৰত্তন্তো একং তণ্ডুলনাল়িং অস্সানং অগ্ঘমকাসি. পুন ৰাণিজস্স হত্থতো লঞ্জং লভিত্ৰা তস্সা তণ্ডুলনাল়িকায বারাণসিং সন্তরবাহিরং অগ্ঘমকাসি. তদা পন বারাণসিযা পাকারপরিক্খেপো দ্ৰাদসযোজনিকো হোতি. ইদমস্স অন্তরং, বাহিরং পন তিযোজনসতিকং রট্ঠং. ইতি সো বালো এৰং মহন্তং বারাণসিং সন্তরবাহিরং তণ্ডুলনাল়িকায অগ্ঘমকাসি.

তং সুত্ৰা অমচ্চা পাণিং পহরিত্ৰা হসমানা ‘‘মযং পুব্বে পথৰিঞ্চ রজ্জঞ্চ অনগ্ঘন্তি সঞ্ঞিনো অহুম্হ, এৰং মহন্তং কির সরাজকং বারাণসিরজ্জং তণ্ডুলনাল়িমত্তং অগ্ঘতি, অহো অগ্ঘাপনিকস্স ঞাণসম্পদা. কহং এত্তকং কালং অযং অগ্ঘাপনিকো ৰিহাসি, অম্হাকং রঞ্ঞো এৰ অনুচ্ছৰিকো’’তি পরিহাসং অকংসু –

৫. ‘‘কিমগ্ঘতি তণ্ডুলনাল়িকাযং, অস্সান মূলায ৰদেহি রাজ;

বারাণসিং সন্তরবাহিরং, অযমগ্ঘতি তণ্ডুলনাল়িকা’’তি.

তস্মিং কালে রাজা লজ্জিতো তং বালং নিক্কড্ঢাপেত্ৰা বোধিসত্তস্সেৰ অগ্ঘাপনিকট্ঠানং অদাসি. বোধিসত্তোপি যথাকম্মং গতো.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা দ্ৰে ৰত্থূনি কথেত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি ‘‘তদা গামিকবালঅগ্ঘাপনিকো লালুদাযী অহোসি, পণ্ডিতঅগ্ঘাপনিকো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি দেসনং নিট্ঠাপেসি.

তণ্ডুলনাল়িজাতকৰণ্ণনা পঞ্চমা.

৬. দেৰধম্মজাতকৰণ্ণনা

হিরিওত্তপ্পসম্পন্নাতি ইদং ভগৰা জেতৰনে ৰিহরন্তো অঞ্ঞতরং বহুভণ্ডিকং ভিক্খুং আরব্ভ কথেসি. সাৰত্থিৰাসী কিরেকো কুটুম্বিকো ভরিযায কালকতায পব্বজি. সো পব্বজন্তো অত্তনো পরিৰেণঞ্চ অগ্গিসালঞ্চ ভণ্ডগব্ভঞ্চ কারেত্ৰা ভণ্ডগব্ভং সপ্পিতণ্ডুলাদীহি পূরেত্ৰা পব্বজি. পব্বজিত্ৰা চ পন অত্তনো দাসে পক্কোসাপেত্ৰা যথারুচিতং আহারং পচাপেত্ৰা ভুঞ্জতি, বহুপরিক্খারো চ অহোসি, রত্তিং অঞ্ঞং নিৰাসনপারুপনং হোতি, দিৰা অঞ্ঞং. ৰিহারপচ্চন্তে ৰসতি. তস্সেকদিৰসং চীৰরপচ্চত্থরণাদীনি নীহরিত্ৰা পরিৰেণে পত্থরিত্ৰা সুক্খাপেন্তস্স সম্বহুলা জানপদা ভিক্খূ সেনাসনচারিকং আহিণ্ডন্তা পরিৰেণং গন্ত্ৰা চীৰরাদীনি দিস্ৰা ‘‘কস্সিমানী’’তি পুচ্ছিংসু. সো ‘‘ময্হং, আৰুসো’’তি আহ. ‘‘আৰুসো, ইদম্পি চীৰরং, ইদম্পি নিৰাসনং, ইদম্পি পচ্চত্থরণং, সব্বং তুয্হমেৰা’’তি? ‘‘আম ময্হমেৰা’’তি. ‘‘আৰুসো ভগৰতা তীণি চীৰরানি অনুঞ্ঞাতানি, ত্ৰং এৰং অপ্পিচ্ছস্স বুদ্ধস্স সাসনে পব্বজিত্ৰা এৰং বহুপরিক্খারো জাতো, এহি তং দসবলস্স সন্তিকং নেস্সামা’’তি তং আদায সত্থু সন্তিকং অগমংসু.

সত্থা দিস্ৰাৰ ‘‘কিং নু খো, ভিক্খৰে, অনিচ্ছমানকংযেৰ ভিক্খুং গণ্হিত্ৰা আগতত্থা’’তি আহ. ‘‘ভন্তে, অযং ভিক্খু বহুভণ্ডো বহুপরিক্খারো’’তি. ‘‘সচ্চং কির ত্ৰং ভিক্খু বহুভণ্ডো’’তি? ‘‘সচ্চং, ভগৰা’’তি. ‘‘কস্মা পন ত্ৰং ভিক্খু বহুভণ্ডো জাতো’’? ‘‘ননু অহং অপ্পিচ্ছতায সন্তুট্ঠিতায পৰিৰেকস্স ৰীরিযারম্ভস্স ৰণ্ণং ৰদামী’’তি. সো সত্থু ৰচনং সুত্ৰা কুপিতো ‘‘ইমিনা দানি নীহারেন চরিস্সামী’’তি পারুপনং ছড্ডেত্ৰা পরিসমজ্ঝে একচীৰরো অট্ঠাসি.

অথ নং সত্থা উপত্থম্ভযমানো ‘‘ননু ত্ৰং ভিক্খু পুব্বে হিরোত্তপ্পগৰেসকো দকরক্খসকালেপি হিরোত্তপ্পং গৰেসমানো দ্ৰাদস সংৰচ্ছরানি ৰিহাসি, অথ কস্মা ইদানি এৰং গরুকে বুদ্ধসাসনে পব্বজিত্ৰা চতুপরিসমজ্ঝে পারুপনং ছড্ডেত্ৰা হিরোত্তপ্পং পহায ঠিতোসী’’তি? সো সত্থু ৰচনং সুত্ৰা হিরোত্তপ্পং পচ্চুপট্ঠাপেত্ৰা তং চীৰরং পারুপিত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসীদি. ভিক্খূ তস্সত্থস্স আৰিভাৰত্থং ভগৰন্তং যাচিংসু, ভগৰা ভৰন্তরেন পটিচ্ছন্নং কারণং পাকটং অকাসি.

অতীতে কাসিরট্ঠে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তো নাম রাজা অহোসি. তদা বোধিসত্তো তস্স অগ্গমহেসিযা কুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং গণ্হি. তস্স নামগ্গহণদিৰসে ‘‘মহিসাসকুমারো’’তি নামং অকংসু. তস্স আধাৰিত্ৰা পরিধাৰিত্ৰা ৰিচরণকালে রঞ্ঞো অঞ্ঞোপি পুত্তো জাতো, তস্স ‘‘চন্দকুমারো’’তি নামং অকংসু. তস্স পন আধাৰিত্ৰা পরিধাৰিত্ৰা ৰিচরণকালে বোধিসত্তস্স মাতা কালমকাসি, রাজা অঞ্ঞং অগ্গমহেসিট্ঠানে ঠপেসি. সা রঞ্ঞো পিযা অহোসি মনাপা, সাপি সংৰাসমন্ৰায একং পুত্তং ৰিজাযি, ‘‘সূরিযকুমারো’’তিস্স নামং অকংসু. রাজা পুত্তং দিস্ৰা তুট্ঠচিত্তো ‘‘ভদ্দে, পুত্তস্স তে ৰরং দম্মী’’তি আহ. দেৰী, ৰরং ইচ্ছিতকালে গহেতব্বং কত্ৰা ঠপেসি. সা পুত্তে ৰযপ্পত্তে রাজানং আহ – ‘‘দেৰেন ময্হং পুত্তস্স জাতকালে ৰরো দিন্নো, পুত্তস্স মে রজ্জং দেহী’’তি. রাজা ‘‘ময্হং দ্ৰে পুত্তা অগ্গিক্খন্ধা ৰিয জলমানা ৰিচরন্তি, ন সক্কা তৰ পুত্তস্স রজ্জং দাতু’’ন্তি পটিক্খিপিত্ৰাপি তং পুনপ্পুনং যাচমানমেৰ দিস্ৰা ‘‘অযং ময্হং পুত্তানং পাপকম্পি চিন্তেয্যা’’তি পুত্তে পক্কোসাপেত্ৰা আহ – ‘‘তাতা, অহং সূরিযকুমারস্স জাতকালে ৰরং অদাসিং. ইদানিস্স মাতা রজ্জং যাচতি, অহং তস্স ন দাতুকামো, মাতুগামো নাম পাপো, তুম্হাকং পাপকম্পি চিন্তেয্য, তুম্হে অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা মম অচ্চযেন কুলসন্তকে নগরে রজ্জং করেয্যাথা’’তি রোদিত্ৰা কন্দিত্ৰা সীসে চুম্বিত্ৰা উয্যোজেসি. তে পিতরং ৰন্দিত্ৰা পাসাদা ওতরন্তে রাজঙ্গণে কীল়মানো সূরিযকুমারো দিস্ৰা তং কারণং ঞত্ৰা ‘‘অহম্পি ভাতিকেহি সদ্ধিং গমিস্সামী’’তি তেহি সদ্ধিংযেৰ নিক্খমি. তে হিমৰন্তং পৰিসিংসু.

বোধিসত্তো মগ্গা ওক্কম্ম রুক্খমূলে নিসীদিত্ৰা সূরিযকুমারং আমন্তেসি ‘‘তাত সূরিযকুমার, এতং সরং গন্ত্ৰা ন্হত্ৰা চ পিৰিত্ৰা চ পদুমিনিপণ্ণেহি অম্হাকম্পি পানীযং আনেহী’’তি. তং পন সরং ৰেস্সৰণস্স সন্তিকা একেন দকরক্খসেন লদ্ধং হোতি, ৰেস্সৰণো চ তং আহ – ‘‘ঠপেত্ৰা দেৰধম্মজাননকে যে অঞ্ঞে ইমং সরং ওতরন্তি, তে খাদিতুং লভসি. অনোতিণ্ণে ন লভসী’’তি. ততো পট্ঠায সো রক্খসো যে তং সরং ওতরন্তি, তে দেৰধম্মে পুচ্ছিত্ৰা যে ন জানন্তি, তে খাদতি. অথ খো সূরিযকুমারো তং সরং গন্ত্ৰা অৰীমংসিত্ৰাৰ ওতরি. অথ নং সো রক্খসো গহেত্ৰা ‘‘দেৰধম্মে জানাসী’’তি পুচ্ছি. সো ‘‘দেৰধম্মা নাম চন্দিমসূরিযা’’তি আহ. অথ নং ‘‘ত্ৰং দেৰধম্মে ন জানাসী’’তি ৰত্ৰা উদকং পৰেসেত্ৰা অত্তনো ৰসনট্ঠানে ঠপেসি. বোধিসত্তোপি তং অতিচিরাযন্তং দিস্ৰা চন্দকুমারং পেসেসি. রক্খসো তম্পি গহেত্ৰা ‘‘দেৰধম্মে জানাসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘আম জানামি, দেৰধম্মা নাম চতস্সো দিসা’’তি. রক্খসো ‘‘ন ত্ৰং দেৰধম্মে জানাসী’’তি তম্পি গহেত্ৰা তত্থেৰ ঠপেসি.

বোধিসত্তো তস্মিম্পি চিরাযন্তে ‘‘একেন অন্তরাযেন ভৰিতব্ব’’ন্তি সযং তত্থ গন্ত্ৰা দ্ৰিন্নম্পি ওতরণপদৰল়ঞ্জং দিস্ৰা ‘‘রক্খসপরিগ্গহিতেন ইমিনা সরেন ভৰিতব্ব’’ন্তি খগ্গং সন্নয্হিত্ৰা ধনুং গহেত্ৰা অট্ঠাসি. দকরক্খসো বোধিসত্তং উদকং অনোতরন্তং দিস্ৰা ৰনকম্মিকপুরিসো ৰিয হুত্ৰা বোধিসত্তং আহ – ‘‘ভো, পুরিস, ত্ৰং মগ্গকিলন্তো কস্মা ইমং সরং ওতরিত্ৰা ন্হত্ৰা পিৰিত্ৰা ভিসমুল়ালং খাদিত্ৰা পুপ্ফানি পিল়ন্ধিত্ৰা যথাসুখং ন গচ্ছসী’’তি? বোধিসত্তো তং দিস্ৰা ‘‘এসো যক্খো ভৰিস্সতী’’তি ঞত্ৰা ‘‘তযা মে ভাতিকা গহিতা’’তি আহ. ‘‘আম, গহিতা’’তি. ‘‘কিং কারণা’’তি? ‘‘অহং ইমং সরং ওতিণ্ণকে লভামী’’তি. ‘‘কিং পন সব্বেৰ লভসী’’তি? ‘‘যে দেৰধম্মে জানন্তি, তে ঠপেত্ৰা অৰসেসে লভামী’’তি. ‘‘অত্থি পন তে দেৰধম্মেহি অত্থো’’তি? ‘‘আম, অত্থী’’তি. ‘‘যদি এৰং অহং তে দেৰধম্মে কথেস্সামী’’তি. ‘‘তেন হি কথেহি, অহং দেৰধম্মে সুণিস্সামী’’তি. বোধিসত্তো আহ ‘‘অহং দেৰধম্মে কথেয্যং, কিলিট্ঠগত্তো পনম্হী’’তি. যক্খো বোধিসত্তং ন্হাপেত্ৰা ভোজনং ভোজেত্ৰা পানীযং পাযেত্ৰা পুপ্ফানি পিল়ন্ধাপেত্ৰা গন্ধেহি ৰিলিম্পাপেত্ৰা অলঙ্কতমণ্ডপমজ্ঝে পল্লঙ্কং অত্থরিত্ৰা অদাসি.

বোধিসত্তো আসনে নিসীদিত্ৰা যক্খং পাদমূলে নিসীদাপেত্ৰা ‘‘তেন হি ওহিতসোতো সক্কচ্চং দেৰধম্মে সুণাহী’’তি ইমং গাথমাহ –

৬. ‘‘হিরিওত্তপ্পসম্পন্না, সুক্কধম্মসমাহিতা;

সন্তো সপ্পুরিসা লোকে, দেৰধম্মাতি ৰুচ্চরে’’তি.

তত্থ হিরিওত্তপ্পসম্পন্নাতি হিরিযা চ ওত্তপ্পেন চ সমন্নাগতা. তেসু কাযদুচ্চরিতাদীহি হিরিযতীতি হিরী, লজ্জাযেতং অধিৰচনং. তেহিযেৰ ওত্তপ্পতীতি ওত্তপ্পং, পাপতো উব্বেগস্সেতং অধিৰচনং. তত্থ অজ্ঝত্তসমুট্ঠানা হিরী, বহিদ্ধাসমুট্ঠানং ওত্তপ্পং. অত্তাধিপতেয্যা হিরী, লোকাধিপতেয্যং ওত্তপ্পং. লজ্জাসভাৰসণ্ঠিতা হিরী, ভযসভাৰসণ্ঠিতং ওত্তপ্পং. সপ্পতিস্সৰলক্খণা হিরী, ৰজ্জভীরুকভযদস্সাৰিলক্খণং ওত্তপ্পং.

তত্থ অজ্ঝত্তসমুট্ঠানং হিরিং চতূহি কারণেহি সমুট্ঠাপেতি – জাতিং পচ্চৰেক্খিত্ৰা ৰযং পচ্চৰেক্খিত্ৰা সূরভাৰং পচ্চৰেক্খিত্ৰা বাহুসচ্চং পচ্চৰেক্খিত্ৰা. কথং? ‘‘পাপকরণং নামেতং ন জাতিসম্পন্নানং কম্মং, হীনজচ্চানং কেৰট্টাদীনং কম্মং, মাদিসস্স জাতিসম্পন্নস্স ইদং কম্মং কাতুং ন যুত্ত’’ন্তি এৰং তাৰ জাতিং পচ্চৰেক্খিত্ৰা পাণাতিপাতাদিপাপং অকরোন্তো হিরিং সমুট্ঠাপেতি. তথা ‘‘পাপকরণং নামেতং দহরেহি কত্তব্বং কম্মং, মাদিসস্স ৰযে ঠিতস্স ইদং কম্মং কাতুং ন যুত্ত’’ন্তি এৰং ৰযং পচ্চৰেক্খিত্ৰা পাণাতিপাতাদিপাপং অকরোন্তো হিরিং সমুট্ঠাপেতি. তথা ‘‘পাপকম্মং নামেতং দুব্বলজাতিকানং কম্মং, মাদিসস্স সূরভাৰসম্পন্নস্স ইদং কম্মং কাতুং ন যুত্ত’’ন্তি এৰং সূরভাৰং পচ্চৰেক্খিত্ৰা পাণাতিপাতাদিপাপং অকরোন্তো হিরিং সমুট্ঠাপেতি. তথা ‘‘পাপকম্মং নামেতং অন্ধবালানং কম্মং, ন পণ্ডিতানং, মাদিসস্স পণ্ডিতস্স বহুস্সুতস্স ইদং কম্মং কাতুং ন যুত্ত’’ন্তি এৰং বাহুসচ্চং পচ্চৰেক্খিত্ৰা পাণাতিপাতাদিপাপং অকরোন্তো হিরিং সমুট্ঠাপেতি. এৰং অজ্ঝত্তসমুট্ঠানং হিরিং চতূহি কারণেহি সমুট্ঠাপেতি. সমুট্ঠাপেত্ৰা চ পন অত্তনো চিত্তে হিরিং পৰেসেত্ৰা পাপকম্মং ন করোতি. এৰং হিরী অজ্ঝত্তসমুট্ঠানা নাম হোতি.

কথং ওত্তপ্পং বহিদ্ধাসমুট্ঠানং নাম? ‘‘সচে ত্ৰং পাপকম্মং করিস্সসি, চতূসু পরিসাসু গরহপ্পত্তো ভৰিস্সসি.

‘‘গরহিস্সন্তি তং ৰিঞ্ঞূ, অসুচিং নাগরিকো যথা;

ৰজ্জিতো সীলৰন্তেহি, কথং ভিক্খু করিস্সসী’’তি. (ধ. স. অট্ঠ. ১ বলরাসিৰণ্ণনা) –

এৰং পচ্চৰেক্খন্তো হি বহিদ্ধাসমুট্ঠিতেন ওত্তপ্পেন পাপকম্মং ন করোতি. এৰং ওত্তপ্পং বহিদ্ধাসমুট্ঠানং নাম হোতি.

কথং হিরী অত্তাধিপতেয্যা নাম? ইধেকচ্চো কুলপুত্তো অত্তানং অধিপতিং জেট্ঠকং কত্ৰা ‘‘মাদিসস্স সদ্ধাপব্বজিতস্স বহুস্সুতস্স ধুতঙ্গধরস্স ন যুত্তং পাপকম্মং কাতু’’ন্তি পাপং ন করোতি. এৰং হিরী অত্তাধিপতেয্যা নাম হোতি. তেনাহ ভগৰা –

‘‘সো অত্তানংযেৰ অধিপতিং কত্ৰা অকুসলং পজহতি, কুসলং ভাৰেতি. সাৰজ্জং পজহতি, অনৰজ্জং ভাৰেতি. সুদ্ধমত্তানং পরিহরতী’’তি (অ. নি. ৩.৪০).