২২. মহানিপাতো
[৫৩৮] ১. মূগপক্খজাতকৰণ্ণনা
মা পণ্ডিচ্চযং ৰিভাৰযাতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো মহাভিনিক্খমনং আরব্ভ কথেসি. একদিৰসঞ্হি ভিক্খূ ধম্মসভাযং সন্নিসিন্না ভগৰতো নেক্খম্মপারমিং ৰণ্ণযন্তা নিসীদিংসু. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘ভিক্খৰে, ইদানি মম পূরিতপারমিস্স রজ্জং ছড্ডেত্ৰা মহাভিনিক্খমনং নাম অনচ্ছরিযং. অহঞ্হি পুব্বে অপরিপক্কে ঞাণে পারমিযো পূরেন্তোপি রজ্জং ছড্ডেত্ৰা নিক্খন্তোযেৰা’’তি ৰত্ৰা তেহি যাচিতো অতীতং আহরি.
অতীতে কাসিরট্ঠে বারাণসিযং কাসিরাজা নাম ধম্মেন রজ্জং কারেসি. তস্স সোল়সসহস্সা ইত্থিযো অহেসুং. তাসু একাপি পুত্তং ৰা ধীতরং ৰা ন লভি. নাগরা ‘‘অম্হাকং রঞ্ঞো ৰংসানুরক্খকো একোপি পুত্তো নত্থী’’তি রাজঙ্গণে সন্নিপতিত্ৰা কুসজাতকে (জা. ২.২০.১ আদযো) আগতনযেনেৰ রাজানং এৰমাহংসু ‘‘দেৰ, পুত্তং পত্থেথা’’তি. রাজা তেসং ৰচনং সুত্ৰা সোল়সসহস্সা ইত্থিযো ‘‘তুম্হে পুত্তং পত্থেথা’’তি আণাপেসি. তা চন্দাদীনং দেৰতানং আযাচনউপট্ঠানাদীনি কত্ৰা পত্থেন্তিযোপি পুত্তং ৰা ধীতরং ৰা ন লভিংসু. অগ্গমহেসী পনস্স মদ্দরাজধীতা চন্দাদেৰী নাম সীলসম্পন্না অহোসি. রাজা ‘‘ভদ্দে, ত্ৰম্পি পুত্তং পত্থেহী’’তি আহ. সা পুণ্ণমদিৰসে উপোসথং সমাদিযিত্ৰা চূল়সযনে নিপন্নাৰ অত্তনো সীলং আৰজ্জেত্ৰা ‘‘সচাহং অখণ্ডসীলা ইমিনা মে সচ্চেন পুত্তো উপ্পজ্জতূ’’তি সচ্চকিরিযং অকাসি.
তস্সা সীলতেজেন সক্কস্স ভৰনং উণ্হাকারং দস্সেসি. সক্কো আৰজ্জেন্তো তং কারণং ঞত্ৰা ‘‘চন্দাদেৰী পুত্তং পত্থেতি, হন্দাহং পুত্তং দস্সামী’’তি তস্সানুচ্ছৰিকং পুত্তং উপধারেন্তো বোধিসত্তং পস্সি. বোধিসত্তোপি তদাৰীসতিৰস্সানি বারাণসিযং রজ্জং কারেত্ৰা ততো চুতো উস্সদনিরযে নিব্বত্তিত্ৰা অসীতিৰস্সসহস্সানি তত্থ পচ্চিত্ৰা ততো চৰিত্ৰা তাৰতিংসভৰনে নিব্বত্তি. তত্থাপি যাৰতাযুকং ঠত্ৰা ততো চৰিত্ৰা উপরিদেৰলোকং গন্তুকামো অহোসি. সক্কো তস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘মারিস, তযি মনুস্সলোকে উপ্পন্নে পারমিযো চ তে পূরিস্সন্তি, মহাজনস্স ৰুড্ঢি চ ভৰিস্সতি, অযং কাসিরঞ্ঞো চন্দাদেৰী নাম অগ্গমহেসী পুত্তং পত্থেতি, তস্সা কুচ্ছিযং উপ্পজ্জাহী’’তি ৰত্ৰা অঞ্ঞেসঞ্চ চৰনধম্মানং পঞ্চসতানং দেৰপুত্তানং পটিঞ্ঞং গহেত্ৰা সকট্ঠানমেৰ অগমাসি. সো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা পঞ্চহি দেৰপুত্তসতেহি সদ্ধিং দেৰলোকতো চৰিত্ৰা সযং চন্দাদেৰিযা কুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং গণ্হি. ইতরে পন দেৰপুত্তা অমচ্চভরিযানং কুচ্ছীসু পটিসন্ধিং গণ্হিংসু.
তদা চন্দাদেৰিযা কুচ্ছি ৰজিরপুণ্ণা ৰিয অহোসি. সা গব্ভস্স পতিট্ঠিতভাৰং ঞত্ৰা রঞ্ঞো আরোচেসি. তং সুত্ৰা রাজা গব্ভস্স পরিহারং দাপেসি. সা পরিপুণ্ণগব্ভা দসমাসচ্চযেন ধঞ্ঞপুঞ্ঞলক্খণসম্পন্নং পুত্তং ৰিজাযি. তং দিৰসমেৰ অমচ্চগেহেসু পঞ্চ কুমারসতানি জাযিংসু. তস্মিং খণে রাজা অমচ্চগণপরিৰুতো মহাতলে নিসিন্নো অহোসি. অথস্স ‘‘পুত্তো, তে দেৰ, জাতো’’তি আরোচযিংসু. তেসং ৰচনং সুত্ৰা রঞ্ঞো পুত্তপেমং উপ্পজ্জিত্ৰা ছৰিযাদীনি ছিন্দিত্ৰা অট্ঠিমিঞ্জং আহচ্চ অট্ঠাসি, অব্ভন্তরে পীতি উপ্পজ্জি, হদযং সীতলং জাতং. সো অমচ্চে পুচ্ছি ‘‘তুট্ঠা নু খো তুম্হে, মম পুত্তো জাতো’’তি? ‘‘কিং কথেথ, দেৰ, মযং পুব্বে অনাথা, ইদানি পন সনাথা জাতা, সামিকো নো লদ্ধো’’তি আহংসু. রাজা মহাসেনগুত্তং পক্কোসাপেত্ৰা আণাপেসি ‘‘মম পুত্তস্স পরিৰারো লদ্ধুং ৰট্টতি, গচ্ছ ত্ৰং অমচ্চগেহেসু অজ্জ জাতা দারকা কিত্তকা নামাতি ওলোকেহী’’তি. সো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা অমচ্চগেহানি গন্ত্ৰা ওলোকেন্তো পঞ্চ কুমারসতানি দিস্ৰা পুনাগন্ত্ৰা রঞ্ঞো আরোচেসি.
রাজা পঞ্চন্নং দারকসতানং কুমারপসাধনানি পেসেত্ৰা পুন পঞ্চ ধাতিসতানি চ দাপেসি. মহাসত্তস্স পন অতিদীঘাদিদোসৰজ্জিতা অলম্বত্থনিযো মধুরথঞ্ঞাযো চতুসট্ঠি ধাতিযো অদাসি. অতিদীঘায হি ইত্থিযা পস্সে নিসীদিত্ৰা থঞ্ঞং পিৰতো দারকস্স গীৰা দীঘা হোতি, অতিরস্সায পস্সে নিসীদিত্ৰা থঞ্ঞং পিৰন্তো দারকো নিপ্পীল়িতখন্ধট্ঠিকো হোতি, অতিকিসায পস্সে নিসীদিত্ৰা থঞ্ঞং পিৰতো দারকস্স ঊরূ রুজ্জন্তি, অতিথূলায পস্সে নিসীদিত্ৰা থঞ্ঞং পিৰন্তো দারকো পক্খপাদো হোতি, অতিকাল়িকায খীরং অতিসীতলং হোতি, অতিওদাতায খীরং অতিউণ্হং হোতি, লম্বত্থনিযা পস্সে নিসীদিত্ৰা থঞ্ঞং পিৰন্তো দারকো নিপ্পীল়িতনাসিকো হোতি. কাসানঞ্চ পন ইত্থীনং খীরং অতিঅম্বিলং হোতি, সাসানঞ্চ পন ইত্থীনং খীরং অতিকটুকাদিভেদং হোতি, তস্মা তে সব্বেপি দোসে ৰিৰজ্জেত্ৰা অলম্বত্থনিযো মধুরথঞ্ঞাযো চতুসট্ঠি ধাতিযো দত্ৰা মহন্তং সক্কারং কত্ৰা চন্দাদেৰিযাপি ৰরং অদাসি. সাপি গহিতকং কত্ৰা ঠপেসি.
রাজা কুমারস্স নামগ্গহণদিৰসে লক্খণপাঠকে ব্রাহ্মণে পক্কোসাপেত্ৰা তেসং মহন্তং সক্কারং কত্ৰা কুমারস্স অন্তরাযাভাৰং পুচ্ছি. তে তস্স লক্খণসম্পত্তিং দিস্ৰা ‘‘মহারাজ, ধঞ্ঞপুঞ্ঞলক্খণসম্পন্নো অযং কুমারো, তিট্ঠতু একদীপো, দ্ৰিসহস্সপরিৰারানং চতুন্নম্পি মহাদীপানং রজ্জং কারেতুং সমত্থো হোতি, নাস্স কোচি অন্তরাযো পঞ্ঞাযতী’’তি ৰদিংসু. রাজা তেসং ৰচনং সুত্ৰা তুস্সিত্ৰা কুমারস্স নামং করোন্তো যস্মা কুমারস্স জাতদিৰসে সকলকাসিরট্ঠে দেৰো ৰস্সি, যস্মা চ রঞ্ঞো চেৰ অমচ্চানঞ্চ হদযং সীতলং জাতং, যস্মা চ তেমযমানো জাতো, তস্মা ‘‘তেমিযকুমারো’’তিস্স নামং অকাসি. অথ নং ধাতিযো একমাসিকং অলঙ্করিত্ৰা রঞ্ঞো সন্তিকং আনযিংসু. রাজা পিযপুত্তং আলিঙ্গিত্ৰা সীসে চুম্বিত্ৰা অঙ্কে নিসীদাপেত্ৰা রমযমানো নিসীদি.
তস্মিং খণে চত্তারো চোরা আনীতা. রাজা তে দিস্ৰা ‘‘তেসু একস্স চোরস্স সকণ্টকাহি কসাহি পহারসহস্সং করোথ, একস্স সঙ্খলিকায বন্ধিত্ৰা বন্ধনাগারপৰেসনং করোথ, একস্স সরীরে সত্তিপহারং করোথ, একস্স সূলারোপনং করোথা’’তি আণাপেসি. অথ মহাসত্তো পিতু ৰচনং সুত্ৰা ভীততসিতো হুত্ৰা ‘‘অহো মম পিতা রজ্জং নিস্সায অতিভারিযং নিরযগামিকম্মং অকাসী’’তি চিন্তেসি. পুনদিৰসে পন তং সেতচ্ছত্তস্স হেট্ঠা অলঙ্কতসিরিসযনে নিপজ্জাপেসুং. সো থোকং নিদ্দাযিত্ৰা পবুদ্ধো অক্খীনি উম্মীলেত্ৰা সেতচ্ছত্তং ওলোকেন্তো মহন্তং সিরিৰিভৰং পস্সি. অথস্স পকতিযাপি ভীততসিতস্স অতিরেকতরং ভযং উপ্পজ্জি. সো ‘‘কুতো নু খো অহং ইমং চোরগেহং আগতোম্হী’’তি উপধারেন্তো জাতিস্সরঞাণেন দেৰলোকতো আগতভাৰং ঞত্ৰা ততো পরং ওলোকেন্তো উস্সদনিরযে পক্কভাৰং পস্সি, ততো পরং ওলোকেন্তো তস্মিংযেৰ নগরে রাজভাৰং অঞ্ঞাসি.
অথস্স ‘‘অহং ৰীসতিৰস্সানি বারাণসিযং রজ্জং কারেত্ৰা অসীতিৰস্সসহস্সানি উস্সদনিরযে পচ্চিং, ইদানি পুনপি ইমস্মিংযেৰ চোরগেহে নিব্বত্তোম্হি, পিতা মে হিয্যো চতূসু চোরেসু আনীতেসু তথারূপং ফরুসং নিরযসংৰত্তনিকং কথং কথেসি, সচাহং রজ্জং কারেস্সামি, পুনপি নিরযে নিব্বত্তিত্ৰা মহাদুক্খং অনুভৰিস্সামী’’তি আৰজ্জেন্তস্স মহন্তং ভযং উপ্পজ্জি. বোধিসত্তস্স কঞ্চনৰণ্ণং সরীরং হত্থেন পরিমদ্দিতং পদুমং ৰিয মিলাতং দুব্বণ্ণং অহোসি. সো ‘‘কথং নু খো ইমম্হা চোরগেহা মুচ্চেয্য’’ন্তি চিন্তেন্তো নিপজ্জি. অথ নং একস্মিং অত্তভাৰে মাতুভূতপুব্বা ছত্তে অধিৰত্থা দেৰধীতা অস্সাসেত্ৰা ‘‘তাত তেমিযকুমার, মা ভাযি, মা সোচি, মা চিন্তযি. সচে ইতো মুচ্চিতুকামোসি, ত্ৰং অপীঠসপ্পীপি পীঠসপ্পী ৰিয হোহি, অবধিরোপি বধিরো ৰিয হোহি, অমূগোপি মূগো ৰিয হোহি, ইমানি তীণি অঙ্গানি অধিট্ঠায অত্তনো পণ্ডিতভাৰং মা পকাসেহী’’তি ৰত্ৰা পঠমং গাথমাহ –
১. ‘‘মা পণ্ডিচ্চযং ৰিভাৰয, বালমতো ভৰ সব্বপাণিনং;
সব্বো তং জনো ওচিনাযতু, এৰং তৰ অত্থো ভৰিস্সতী’’তি.
তত্থ পণ্ডিচ্চযন্তি পণ্ডিচ্চং, অযমেৰ ৰা পাঠো. বালমতোতি বালো ইতি সম্মতো. সব্বো জনোতি সকলো অন্তোজনো চেৰ বহিজনো চ. ওচিনাযতূতি ‘‘নীহরথেতং কাল়কণ্ণি’’ন্তি অৰমঞ্ঞতু, অৰজানাতূতি অত্থো.
সো তস্সা ৰচনেন অস্সাসং পটিলভিত্ৰা –
২. ‘‘করোমি তে তং ৰচনং, যং মং ভণসি দেৰতে;
অত্থকামাসি মে অম্ম, হিতকামাসি দেৰতে’’তি. –
ইমং গাথং ৰত্ৰা তানি তীণি অঙ্গানি অধিট্ঠাসি. সা চ দেৰধীতা অন্তরধাযি. রাজা পুত্তস্স অনুক্কণ্ঠনত্থায তানি পঞ্চ কুমারসতানি তস্স সন্তিকেযেৰ ঠপেসি. তে দারকা থঞ্ঞত্থায রোদন্তি পরিদেৰন্তি. মহাসত্তো পন নিরযভযতজ্জিতো ‘‘রজ্জতো মে সুস্সিত্ৰা মতমেৰ সেয্যো’’তি ন রোদতি ন পরিদেৰতি. অথস্স ধাতিযো তং পৰত্তিং ঞত্ৰা চন্দাদেৰিযা আরোচযিংসু. সাপি রঞ্ঞো আরোচেসি. রাজা নেমিত্তকে ব্রাহ্মণে পক্কোসাপেত্ৰা পুচ্ছি. অথ ব্রাহ্মণা আহংসু ‘‘দেৰ, কুমারস্স পকতিৰেলং অতিক্কমিত্ৰা থঞ্ঞং দাতুং ৰট্টতি, এৰং সো রোদমানো থনং দল়্হং গহেত্ৰা সযমেৰ পিৰিস্সতী’’তি. ততো পট্ঠায ধাতিযো কুমারস্স পকতিৰেলং অতিক্কমিত্ৰা থঞ্ঞং দেন্তি. দদমানা চ কদাচি একৰারং অতিক্কমিত্ৰা দেন্তি, কদাচি সকলদিৰসং খীরং ন দেন্তি.
ৰীমংসনকণ্ডং
সো নিরযভযতজ্জিতো সুস্সন্তোপি থঞ্ঞত্থায ন রোদতি, ন পরিদেৰতি. অথ নং অরোদন্তম্পি দিস্ৰা ‘‘পুত্তো মে ছাতো’’তি মাতা ৰা থঞ্ঞং পাযেতি, কদাচি ধাতিযো ৰা পাযেন্তি. সেসদারকা থঞ্ঞং অলদ্ধৰেলাযমেৰ রোদন্তি পরিদেৰন্তি. মহাসত্তো পন নিরযভযতজ্জিতো ন রোদতি, ন পরিদেৰতি, ন নিদ্দাযতি, ন হত্থপাদে সমিঞ্জতি, ন সদ্দং করোতি. অথস্স ধাতিযো ‘‘পীঠসপ্পীনং হত্থপাদা নাম ন এৰরূপা হোন্তি, মূগানং হনুকপরিযোসানং নাম ন এৰরূপং হোতি, বধিরানং কণ্ণসোতানি নাম ন এৰরূপানি হোন্তি, ভৰিতব্বমেত্থ কারণেন, ৰীমংসিস্সাম ন’’ন্তি চিন্তেত্ৰা ‘‘খীরেন তাৰ নং ৰীমংসিস্সামা’’তি সকলদিৰসং খীরং ন দেন্তি. সো সুস্সন্তোপি খীরত্থায সদ্দং ন করোতি. অথস্স মাতা ‘‘পুত্তো মে ছাতো’’তি সযমেৰ থঞ্ঞং পাযেতি. এৰং অন্তরন্তরা খীরং অদত্ৰা একসংৰচ্ছরং ৰীমংসন্তাপিস্স অন্তরং ন পস্সিংসু.
ততো অমচ্চাদযো রঞ্ঞো আরোচেসুং ‘‘একৰস্সিকদারকা নাম পূৰখজ্জকং পিযাযন্তি, তেন নং ৰীমংসিস্সামা’’তি পঞ্চ কুমারসতানি তস্স সন্তিকেযেৰ নিসীদাপেত্ৰা নানাপূৰখজ্জকানি উপনামেত্ৰা বোধিসত্তস্স অৰিদূরে ঠপেত্ৰা ‘‘যথারুচি তানি পূৰখজ্জকানি গণ্হথা’’তি পটিচ্ছন্নট্ঠানে তিট্ঠন্তি. সেসদারকা কলহং করোন্তা অঞ্ঞমঞ্ঞং পহরন্তা তং তং গহেত্ৰা খাদন্তি. মহাসত্তো পন অত্তানং ওৰদিত্ৰা ‘‘তাত তেমিযকুমার, নিরযভযং ইচ্ছন্তো পূৰখজ্জকং ইচ্ছাহী’’তি নিরযভযতজ্জিতো পূৰখজ্জকং ন ওলোকেসি. এৰং পূৰখজ্জকেনপি একসংৰচ্ছরং অন্তরন্তরা ৰীমংসন্তাপিস্স নেৰ অন্তরং পস্সিংসু.
ততো ‘‘দ্ৰিৰস্সিকদারকা নাম ফলাফলং পিযাযন্তি, তেন নং ৰীমংসিস্সামা’’তি নানাফলানি উপনামেত্ৰা বোধিসত্তস্স অৰিদূরে ঠপেত্ৰা ৰীমংসিংসু. সেসদারকা কলহং কত্ৰা যুজ্ঝন্তা তং তং গহেত্ৰা খাদন্তি. সো নিরযভযতজ্জিতো তম্পি ন ওলোকেসি. এৰং ফলাফলেনপি একসংৰচ্ছরং অন্তরন্তরা ৰীমংসন্তাপিস্স নেৰ অন্তরং পস্সিংসু.
ততো ‘‘তিৰস্সিকদারকা নাম কীল়নভণ্ডকং পিযাযন্তি, তেন নং ৰীমংসিস্সামা’’তি নানাসুৰণ্ণমযানি হত্থিঅস্সরূপকাদীনি কারাপেত্ৰা বোধিসত্তস্স অৰিদূরে ঠপেসুং. সেসদারকা অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিলুম্পন্তা গণ্হিংসু. মহাসত্তো পন ন কিঞ্চি ওলোকেসি. এৰং কীল়নভণ্ডকেনপি একসংৰচ্ছরং অন্তরন্তরা ৰীমংসন্তাপিস্স নেৰ অন্তরং পস্সিংসু.
ততো ‘‘চতুৰস্সিকদারকা নাম ভোজনং পিযাযন্তি, তেন নং ৰীমংসিস্সামা’’তি নানাভোজনানি উপনামেসুং. সেসদারকা তং পিণ্ডং পিণ্ডং কত্ৰা ভুঞ্জন্তি. মহাসত্তো পন অত্তানং ওৰদিত্ৰা ‘‘তাত তেমিযকুমার, অলদ্ধভোজনানং তে অত্তভাৰানং গণনা নাম নত্থী’’তি নিরযভযতজ্জিতো তম্পি ন ওলোকেসি. অথস্স মাতা সযমেৰ হদযেন ভিজ্জমানেন ৰিয অসহন্তেন সহত্থেন ভোজনং ভোজেসি. এৰং ভোজনেনপি একসংৰচ্ছরং অন্তরন্তরা ৰীমংসন্তাপিস্স নেৰ অন্তরং পস্সিংসু.
ততো ‘‘পঞ্চৰস্সিকদারকা নাম অগ্গিনো ভাযন্তি, তেন নং ৰীমংসিস্সামা’’তি রাজঙ্গণে অনেকদ্ৰারযুত্তং মহন্তং গেহং কারেত্ৰা তালপণ্ণেহি ছাদেত্ৰা তং সেসদারকেহি পরিৰুতং তস্স মজ্ঝে নিসীদাপেত্ৰা অগ্গিং দেন্তি. সেসদারকা অগ্গিং দিস্ৰা ৰিরৰন্তা পলাযিংসু. মহাসত্তো পন চিন্তেসি ‘‘নিরযঅগ্গিসন্তাপনতো ইদমেৰ অগ্গিসন্তাপনং সতগুণেন সহস্সগুণেন সতসহস্সগুণেন ৰরতর’’ন্তি নিরোধসমাপন্নো মহাথেরো ৰিয নিচ্চলোৰ অহোসি. অথ নং অগ্গিম্হি আগচ্ছন্তে গহেত্ৰা অপনেন্তি. এৰং অগ্গিনাপি একসংৰচ্ছরং অন্তরন্তরা ৰীমংসন্তাপিস্স নেৰ অন্তরং পস্সিংসু.
ততো ‘‘ছৰস্সিকদারকা নাম মত্তহত্থিনো ভাযন্তি, তেন নং ৰীমংসিস্সামা’’তি একং হত্থিং সুসিক্খিতং সিক্খাপেত্ৰা বোধিসত্তং সেসদারকেহি পরিৰুতং রাজঙ্গণে নিসীদাপেত্ৰা তং হত্থিং মুঞ্চন্তি. সো কোঞ্চনাদং নদন্তো সোণ্ডায ভূমিযং পোথেন্তো ভযং দস্সেন্তো আগচ্ছতি. সেসদারকা তং দিস্ৰা মরণভযভীতা দিসাৰিদিসাসু পলাযিংসু. মহাসত্তো পন মত্তহত্থিং আগচ্ছন্তং দিস্ৰা চিন্তেসি ‘‘চণ্ডনিরযে পচ্চনতো চণ্ডহত্থিনো হত্থে মরণমেৰ সেয্যো’’তি নিরযভযতজ্জিতো তত্থেৰ নিসীদি. সুসিক্খিতো হত্থী মহাসত্তং পুপ্ফকলাপং ৰিয উক্খিপিত্ৰা অপরাপরং কত্ৰা অকিলমেত্ৰাৰ গচ্ছতি. এৰং হত্থিনাপি একসংৰচ্ছরং অন্তরন্তরা ৰীমংসন্তাপিস্স নেৰ অন্তরং পস্সিংসু.
ততো ‘‘সত্তৰস্সিকদারকা নাম সপ্পস্স ভাযন্তি, তেন নং ৰীমংসিস্সামা’’তি বোধিসত্তং সেসদারকেহি সদ্ধিং রাজঙ্গণে নিসীদাপেত্ৰা উদ্ধটদাঠে কতমুখবন্ধে সপ্পে ৰিস্সজ্জেসুং. সেসদারকা তে দিস্ৰা ৰিরৰন্তা পলাযিংসু. মহাসত্তো পন নিরযভযং আৰজ্জেত্ৰা ‘‘চণ্ডসপ্পস্স মুখে ৰিনাসমেৰ ৰরতর’’ন্তি নিরোধসমাপন্নো মহাথেরো ৰিয নিচ্চলোৰ অহোসি. অথস্স সপ্পো সকলসরীরং ৰেঠেত্ৰা মত্থকে ফণং কত্ৰা অচ্ছি. তদাপি সো নিচ্চলোৰ অহোসি. এৰং সপ্পেনপি একসংৰচ্ছরং অন্তরন্তরা ৰীমংসন্তাপিস্স নেৰ অন্তরং পস্সিংসু.
ততো ‘‘অট্ঠৰস্সিকদারকা নাম নটসমজ্জং পিযাযন্তি, তেন নং ৰীমংসিস্সামা’’তি তং পঞ্চদারকসতেহি সদ্ধিং রাজঙ্গণে নিসীদাপেত্ৰা নটসমজ্জং কারাপেসুং. সেসদারকা তং নটসমজ্জং দিস্ৰা ‘‘সাধু সাধূ’’তি ৰদন্তা মহাহসিতং হসন্তি. মহাসত্তো পন ‘‘নিরযে নিব্বত্তকালে তৰ খণমত্তম্পি হাসো ৰা সোমনস্সং ৰা নত্থী’’তি নিরযভযং আৰজ্জেত্ৰা নিচ্চলোৰ অহোসি, তং ন ওলোকেসি. এৰং নটসমজ্জেনপি একসংৰচ্ছরং অন্তরন্তরা ৰীমংসন্তাপিস্স নেৰ অন্তরং পস্সিংসু.
ততো ‘‘নৰৰস্সিকদারকা নাম অসিনো ভাযন্তি, তেন নং ৰীমংসিস্সামা’’তি তং পঞ্চদারকসতেহি সদ্ধিং রাজঙ্গণে নিসীদাপেত্ৰা দারকানং কীল়নকালে একো পুরিসো ফলিকৰণ্ণং অসিং গহেত্ৰা পরিব্ভমন্তো নদন্তো ৰগ্গন্তো তাসেন্তো লঙ্ঘন্তো অপ্ফোটেন্তো মহাসদ্দং করোন্তো ‘‘কাসিরঞ্ঞো কির কাল়কণ্ণী একো পুত্তো অত্থি, সো কুহিং, সীসমস্স ছিন্দিস্সামী’’তি অভিধাৰতি. তং পুরিসং দিস্ৰা সেসদারকা ভীততসিতা হুত্ৰা ৰিরৰন্তা দিসাৰিদিসাসু পলাযিংসু. মহাসত্তো পন নিরযভযং আৰজ্জেত্ৰা অজানন্তো ৰিয নিসীদি. অথ নং সো পুরিসো অসিনা সীসে পরামসিত্ৰা ‘‘সীসং তে ছিন্দিস্সামী’’তি তাসেন্তোপি তাসেতুং অসক্কোন্তো অপগমি. এৰং খগ্গেনপি একসংৰচ্ছরং অন্তরন্তরা ৰীমংসন্তাপিস্স নেৰ অন্তরং পস্সিংসু.
ততো দসৰস্সিককালে পনস্স বধিরভাৰৰীমংসনত্থং সিরিসযনে নিসীদাপেত্ৰা সাণিযা পরিক্খিপাপেত্ৰা চতূসু পস্সেসু ছিদ্দানি কত্ৰা তস্স অদস্সেত্ৰা হেট্ঠাসযনে সঙ্খধমকে নিসীদাপেত্ৰা একপ্পহারেনেৰ সঙ্খে ধমাপেন্তি, একনিন্নাদং অহোসি. অমচ্চা চতূসু পস্সেসু ঠত্ৰা সাণিযা ছিদ্দেহি ওলোকেন্তাপি মহাসত্তস্স একদিৰসম্পি সতিসম্মোসং ৰা হত্থপাদৰিকারং ৰা ফন্দনমত্তং ৰা ন পস্সিংসু. এৰং একসংৰচ্ছরং সঙ্খসদ্দেনপি অন্তরন্তরা ৰীমংসন্তাপিস্স নেৰ অন্তরং পস্সিংসু.
ততো পরম্পি একাদসৰস্সিককালে একসংৰচ্ছরং তথেৰ ভেরিসদ্দেন ৰীমংসন্তাপিস্স নেৰ অন্তরং পস্সিংসু.
ততো দ্ৰাদসৰস্সিককালে ‘‘দীপেন নং ৰীমংসিস্সামা’’তি ‘‘রত্তিভাগে অন্ধকারে হত্থং ৰা পাদং ৰা ফন্দাপেতি নু খো, নো’’তি ঘটেসু দীপে জালেত্ৰা সেসদীপে নিব্বাপেত্ৰা থোকং অন্ধকারে সযাপেত্ৰা ঘটেহি দীপে উক্খিপিত্ৰা একপ্পহারেনেৰ আলোকং কত্ৰা ইরিযাপথং উপধারেন্তি. এৰং দীপেনপি একসংৰচ্ছরং অন্তরন্তরা ৰীমংসন্তাপিস্স কিঞ্চি ফন্দনমত্তম্পি ন পস্সিংসু.
ততো তেরসৰস্সিককালে ‘‘ফাণিতেন নং ৰীমংসিস্সামা’’তি সকলসরীরং ফাণিতেন মক্খেত্ৰা বহুমক্খিকে ঠানে নিপজ্জাপেসুং. মক্খিকা উট্ঠহন্তি, তা তস্স সকলসরীরং পরিৰারেত্ৰা সূচীহি ৰিজ্ঝমানা ৰিয খাদন্তি. সো নিরোধসমাপন্নো মহাথেরো ৰিয নিচ্চলোৰ অহোসি. এৰং ফাণিতেনপি একসংৰচ্ছরং অন্তরন্তরা ৰীমংসন্তাপিস্স কিঞ্চি ফন্দনমত্তম্পি ন পস্সিংসু.
অথস্স চুদ্দসৰস্সিককালে ‘‘ইদানি পনেস মহল্লকো জাতো সুচিকামো অসুচিজিগুচ্ছকো, অসুচিনা নং ৰীমংসিস্সামা’’তি ততো পট্ঠায নং নেৰ ন্হাপেন্তি ন চ আচমাপেন্তি. সো উচ্চারপস্সাৰং কত্ৰা তত্থেৰ পলিপন্নো সযতি. দুগ্গন্ধভাৰেন পনস্স অন্তরুধীনং নিক্খমনকালো ৰিয অহোসি, অসুচিগন্ধেন মক্খিকা খাদন্তি. সো নিচ্চলোৰ অহোসি. অথ নং পরিৰারেত্ৰা ঠিতা ধাতিযো আহংসু ‘‘তাত তেমিযকুমার, ত্ৰং মহল্লকো জাতো, কো তং সব্বদা পটিজগ্গিস্সতি, কিং ন লজ্জসি, কস্মা নিপন্নোসি, উট্ঠায তে সরীরং পটিজগ্গাহী’’তি অক্কোসন্তি পরিভাসন্তি. সো তথারূপে পটিকূলে গূথরাসিম্হি নিমুগ্গোপি দুগ্গন্ধভাৰেন যোজনসতমত্থকে ঠিতানম্পি হদযুপ্পতনসমত্থস্স গূথনিরযস্স দুগ্গন্ধভাৰং আৰজ্জেত্ৰা নিচ্চলোৰ অহোসি. এৰং অসুচিনাপি একসংৰচ্ছরং অন্তরন্তরা ৰীমংসন্তাপিস্স নেৰ অন্তরং পস্সিংসু.
ততো পন্নরসৰস্সিককালে ‘‘অঙ্গারেন নং ৰীমংসিস্সামা’’তি অথস্স হেট্ঠামঞ্চকে অগ্গিকপল্লানি ঠপযিংসু ‘‘অপ্পেৰ নাম উণ্হেন পীল়িতো দুক্খৰেদনং অসহন্তো ৰিপ্ফন্দনাকারং দস্সেয্যা’’তি. অথস্স সরীরে ফোটানি উট্ঠহন্তি. মহাসত্তো ‘‘অৰীচিনিরযসন্তাপো যোজনসতমত্থকে ফরতি, তম্হা দুক্খতো ইদং দুক্খং সতগুণেন সহস্সগুণেন সতসহস্সগুণেন ৰরতর’’ন্তি অধিৰাসেত্ৰা নিচ্চলোৰ অহোসি. অথস্স মাতাপিতরো ভিজ্জমানহদযা ৰিয মনুস্সে পটিক্কমাপেত্ৰা তং ততো অগ্গিসন্তাপনতো অপনেত্ৰা ‘‘তাত তেমিযকুমার, মযং তৰ অপীঠসপ্পিআদিভাৰং জানাম. ন হি এতেসং এৰরূপানি হত্থপাদকণ্ণসোতানি হোন্তি, ত্ৰং অম্হেহি পত্থেত্ৰা লদ্ধপুত্তকো, মা নো নাসেহি, সকলজম্বুদীপে ৰসন্তানং রাজূনং সন্তিকে গরহতো নো মোচেহী’’তি যাচিংসু. এৰং সো তেহি যাচিতোপি অসুণন্তো ৰিয হুত্ৰা নিচ্চলোৰ নিপজ্জি. অথস্স মাতাপিতরো রোদমানা পরিদেৰমানা পটিক্কমন্তি. একদা মাতা একিকা উপসঙ্কমিত্ৰা যাচতি, একদা পিতা এককোৰ উপসঙ্কমিত্ৰা যাচতি. এৰং একসংৰচ্ছরং অন্তরন্তরা ৰীমংসন্তাপিস্স নেৰ অন্তরং পস্সিংসু.
অথস্স সোল়সৰস্সিককালে অমচ্চব্রাহ্মণাদযো চিন্তযিংসু ‘‘পীঠসপ্পী ৰা হোতু, মূগো ৰা বধিরো ৰা হোতু, ৰযে পরিণতে রজনীযে অরজ্জন্তা নাম নত্থি, দুস্সনীযে অদুস্সন্তা নাম নত্থি, সমযে সম্পত্তে পুপ্ফৰিকসনং ৰিয হি ধম্মতা এসা, নাটকানম্পিস্স পচ্চুপট্ঠাপেত্ৰা তাহি নং ৰীমংসিস্সামা’’তি. ততো উত্তমরূপধরা দেৰকঞ্ঞাযো ৰিয ৰিলাসসম্পন্না নাটকিত্থিযো পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘যা কুমারং হসাপেতুং ৰা কিলেসেহি বন্ধিতুং ৰা সক্কোতি, সা তস্স অগ্গমহেসী ভৰিস্সতী’’তি ৰত্ৰা কুমারং গন্ধোদকেন ন্হাপেত্ৰা দেৰপুত্তং ৰিয অলঙ্করিত্ৰা দেৰৰিমানসদিসে সিরিগব্ভে সুপঞ্ঞত্তে সিরিসযনে আরোপেত্ৰা গন্ধদামপুপ্ফদামধূমৰাসচুণ্ণাদীহি অন্তোগব্ভং একগন্ধসমোদকং কত্ৰা পটিক্কমিংসু. অথ নং তা ইত্থিযো পরিৰারেত্ৰা নচ্চগীতেহি চেৰ মধুরৰচনাদীহি চ নানপ্পকারেহি অভিরমাপেতুং ৰাযমিংসু. সো বুদ্ধিসম্পন্নতায তা ইত্থিযো অনোলোকেত্ৰা ‘‘ইমা ইত্থিযো মম সরীরসম্ফস্সং মা ৰিন্দন্তূ’’তি অধিট্ঠহিত্ৰা অস্সাসপস্সাসে সন্নিরুম্ভি, অথস্স সরীরং থদ্ধং অহোসি. তা তস্স সরীরসম্ফস্সং অৰিন্দন্তিযো হুত্ৰা ‘‘থদ্ধসরীরো এস, নাযং মনুস্সো, যক্খো ভৰিস্সতী’’তি ভীততসিতা হুত্ৰা অত্তানং সন্ধারেতুং অসক্কোন্তিযো পলাযিংসু. এৰং নাটকেনপি একসংৰচ্ছরং অন্তরন্তরা ৰীমংসন্তাপিস্স নেৰ অন্তরং পস্সিংসু.
এৰং সোল়স সংৰচ্ছরানি সোল়সহি মহাৰীমংসাহি চেৰ অনেকাহি খুদ্দকৰীমংসাহি চ ৰীমংসমানাপি তস্স চিত্তং পরিগ্গণ্হিতুং নাসক্খিংসু.
ৰীমংসনকণ্ডং নিট্ঠিতং.
রজ্জযাচনকণ্ডং
ততো রাজা ৰিপ্পটিসারী হুত্ৰা লক্খণপাঠকে ব্রাহ্মণে পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘তুম্হে কুমারস্স জাতকালে ‘ধঞ্ঞপুঞ্ঞলক্খণসম্পন্নো অযং কুমারো, নাস্স কোচি অন্তরাযো পঞ্ঞাযতী’তি মে কথযিত্থ, ইদানি পন সো পীঠসপ্পী মূগবধিরো জাতো, কথা ৰো ন সমেতী’’তি আহ. ব্রাহ্মণা ৰদিংসু ‘‘মহারাজ, আচরিযেহি অদিট্ঠকং নাম নত্থি, অপিচ খো পন, দেৰ, ‘রাজকুলেহি পত্থেত্ৰা লদ্ধপুত্তকো কাল়কণ্ণী’তি ৰুত্তে ‘তুম্হাকং দোমনস্সং সিযা’তি ন কথযিম্হা’’তি. অথ নে রাজা এৰমাহ ‘‘ইদানি পন কিং কাতুং ৰট্টতী’’তি? ‘‘মহারাজ, ইমস্মিং কুমারে ইমস্মিং গেহে ৰসন্তে তযো অন্তরাযা পঞ্ঞাযিস্সন্তি – জীৰিতস্স ৰা অন্তরাযো, সেতচ্ছত্তস্স ৰা অন্তরাযো, অগ্গমহেসিযা ৰা অন্তরাযো’’তি. ‘‘তস্মা, দেৰ, পপঞ্চং অকত্ৰা অৰমঙ্গলরথে অৰমঙ্গলঅস্সে যোজেত্ৰা তত্থ নং নিপজ্জাপেত্ৰা পচ্ছিমদ্ৰারেন নীহরিত্ৰা আমকসুসানে চতুব্ভিত্তিকং আৰাটং খণিত্ৰা নিখণিতুং ৰট্টতী’’তি. রাজা অন্তরাযভযেন ভীতো তেসং ৰচনং ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছি.
তদা চন্দাদেৰী তং পৰত্তিং সুত্ৰা তুরিততুরিতাৰ একিকা রাজানং উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা ‘‘দেৰ, তুম্হেহি ময্হং ৰরো দিন্নো, মযা চ গহিতকো কত্ৰা ঠপিতো, ইদানি তং মে দেথা’’তি যাচি. ‘‘গণ্হাহি, দেৰী’’তি. ‘‘দেৰ, পুত্তস্স মে রজ্জং দেথা’’তি. ‘‘ন সক্কা, দেৰী’’তি. ‘‘কিংকারণা, দেৰা’’তি. ‘‘পুত্তো, তে দেৰি, কাল়কণ্ণী’’তি. ‘‘তেন হি, দেৰ, যাৰজীৰং অদদন্তাপি সত্ত ৰস্সানি দেথা’’তি. ‘‘ন সক্কা, দেৰী’’তি. ‘‘তেন হি, দেৰ, ছ ৰস্সানি দেথা’’তি. ‘‘ন সক্কা, দেৰী’’তি. ‘‘তেন হি, দেৰ, পঞ্চ ৰস্সানি দেথা’’তি. ‘‘ন সক্কা, দেৰী’’তি. ‘‘তেন হি, দেৰ, চত্তারি ৰস্সানি দেথা’’তি. ‘‘ন সক্কা, দেৰী’’তি. ‘‘তেন হি, দেৰ, তীণি ৰস্সানি দেথা’’তি. ‘‘ন সক্কা, দেৰী’’তি. ‘‘তেন হি, দেৰ, দ্ৰে ৰস্সানি দেথা’’তি. ‘‘ন সক্কা, দেৰী’’তি. ‘‘তেন হি, দেৰ, একৰস্সং রজ্জং দেথা’’তি. ‘‘ন সক্কা, দেৰী’’তি. ‘‘তেন হি, দেৰ, সত্ত মাসানি রজ্জং দেথা’’তি. ‘‘ন সক্কা, দেৰী’’তি. ‘‘তেন হি, দেৰ, ছ মাসানি রজ্জং দেথা’’তি. ‘‘ন সক্কা, দেৰী’’তি. ‘‘তেন হি, দেৰ, পঞ্চ মাসানি রজ্জং দেথা’’তি. ‘‘ন সক্কা, দেৰী’’তি. ‘‘তেন হি, দেৰ, চত্তারি মাসানি রজ্জং দেথা’’তি. ‘‘ন সক্কা, দেৰী’’তি. ‘‘তেন হি, দেৰ, তীণি মাসানি রজ্জং দেথা’’তি. ‘‘ন সক্কা, দেৰী’’তি. ‘‘তেন হি, দেৰ, দ্ৰে মাসানি রজ্জং দেথা’’তি. ‘‘ন সক্কা, দেৰী’’তি. ‘‘তেন হি, দেৰ, একমাসং রজ্জং দেথা’’তি. ‘‘ন সক্কা, দেৰী’’তি. ‘‘তেন হি, দেৰ, অড্ঢমাসং রজ্জং দেথা’’তি. ‘‘ন সক্কা, দেৰী’’তি. ‘‘তেন হি, দেৰ, সত্ত দিৰসানি রজ্জং দেথা’’তি. রাজা ‘‘সাধু, দেৰি, গণ্হাহী’’তি আহ. সা তস্মিং খণে পুত্তং অলঙ্কারাপেত্ৰা ‘‘তেমিযকুমারস্স ইদং রজ্জ’’ন্তি নগরে ভেরিং চরাপেত্ৰা সকলনগরং অলঙ্কারাপেত্ৰা পুত্তং হত্থিক্খন্ধং আরোপেত্ৰা সেতচ্ছত্তং তস্স মত্থকে কারাপেত্ৰা নগরং পদক্খিণং কত্ৰা পুন আগন্ত্ৰা অন্তোনগরং পৰেসেত্ৰা তং সিরিসযনে নিপজ্জাপেত্ৰা পিযপুত্তং সব্বরত্তিং যাচি ‘‘তাত তেমিযকুমার, তং নিস্সায সোল়স ৰস্সানি নিদ্দং অলভিত্ৰা রোদমানায মে অক্খীনি উপক্কানি, সোকেন মে হদযং ভিজ্জমানং ৰিয অহোসি, অহং তৰ অপীঠসপ্পিআদিভাৰং জানামি, মা মং অনাথং করী’’তি. সা ইমিনা উপাযেনেৰ পুনদিৰসেপি পুনদিৰসেপীতি পঞ্চ দিৰসানি যাচি.
রজ্জযাচনকণ্ডং নিট্ঠিতং.
অথ ছট্ঠে দিৰসে রাজা সুনন্দং নাম সারথিং পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘তাত, সুনন্দসারথি স্ৰে পাতোৰ অৰমঙ্গলরথে অৰমঙ্গলঅস্সে যোজেত্ৰা কুমারং তত্থ নিপজ্জাপেত্ৰা পচ্ছিমদ্ৰারেন নীহরিত্ৰা আমকসুসানে চতুব্ভিত্তিকং আৰাটং খণিত্ৰা তত্থ নং পক্খিপিত্ৰা কুদ্দালপিট্ঠেন মত্থকং ভিন্দিত্ৰা জীৰিতক্খযং পাপেত্ৰা উপরি পংসুং দত্ৰা পথৰিৰড্ঢনকম্মং কত্ৰা ন্হত্ৰা এহী’’তি আণাপেসি. সো ‘‘সাধু, দেৰা’’তি সম্পটিচ্ছি. অথ ছট্ঠম্পি রত্তিং দেৰী কুমারং যাচিত্ৰা ‘‘তাত তেমিযকুমার, তৰ পিতা কাসিরাজা তং স্ৰে পাতোৰ আমকসুসানে নিখণিতুং আণাপেসি, স্ৰে পাতোৰ মরণং পাপুণিস্সসি পুত্তা’’তি আহ. তং সুত্ৰা মহাসত্তস্স ‘‘তাত তেমিযকুমার, সোল়স ৰস্সানি তযা কতো ৰাযামো ইদানি মত্থকং পক্কো’’তি চিন্তেন্তস্স অব্ভন্তরে পীতি উপ্পজ্জি. মাতুযা পনস্স হদযং ভিজ্জমানং ৰিয অহোসি, এৰং সন্তেপি ‘‘মনোরথো মত্থকং পাপুণিস্সতী’’তি মাতুযা সদ্ধিং নালপি.
অথস্সা রত্তিযা অচ্চযেন পাতোৰ সুনন্দো সারথি রথং যোজেন্তো দেৰতানুভাৰেন মহাসত্তস্স পারমিতানুভাৰেন চ মঙ্গলরথে মঙ্গলঅস্সে যোজেত্ৰা রথং রাজদ্ৰারে ঠপেত্ৰা মহাতলং অভিরুহিত্ৰা সিরিগব্ভং পৰিসিত্ৰা দেৰিং ৰন্দিত্ৰা এৰমাহ – ‘‘দেৰি, ময্হং মা কুজ্ঝ, রঞ্ঞো আণা’’তি ৰত্ৰা পুত্তং আলিঙ্গিত্ৰা নিপন্নং দেৰিং পিট্ঠিহত্থেন অপনেত্ৰা পুপ্ফকলাপং ৰিয কুমারং উক্খিপিত্ৰা পাসাদা ওতরি. তদা চন্দাদেৰী উরং পহরিত্ৰা মহন্তেন সদ্দেন পরিদেৰিত্ৰা মহাতলে ওহীযি. অথ নং মহাসত্তো ওলোকেত্ৰা ‘‘মযি অকথেন্তে মাতা হদযেন ফলিতেন মরিস্সতী’’তি কথেতুকামো হুত্ৰাপি ‘‘সচে অহং কথেস্সামি, সোল়স ৰস্সানি কতো ৰাযামো মে মোঘো ভৰিস্সতি, অকথেন্তো পনাহং অত্তনো চ মাতাপিতূনঞ্চ মহাজনস্স চ পচ্চযো ভৰিস্সামী’’তি অধিৰাসেসি.
অথ নং সারথি রথং আরোপেত্ৰা ‘‘পচ্ছিমদ্ৰারাভিমুখং রথং পেসেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা রথং পেসেসি. তদা মহাসত্তস্স পারমিতানুভাৰেন দেৰতাৰিগ্গহিতো হুত্ৰা রথং নিৰত্তাপেত্ৰা পাচীনদ্ৰারাভিমুখং রথং পেসেসি, অথ রথচক্কং উম্মারে পতিহঞ্ঞি. মহাসত্তোপি তস্স সদ্দং সুত্ৰা ‘‘মনোরথো মে মত্থকং পত্তো’’তি সুট্ঠুতরং তুট্ঠচিত্তো অহোসি. রথো নগরা নিক্খমিত্ৰা দেৰতানুভাৰেন তিযোজনিকং ঠানং গতো. তত্থ ৰনঘটং সারথিস্স আমকসুসানং ৰিয উপট্ঠাসি. সো ‘‘ইদং ঠানং ফাসুক’’ন্তি সল্লক্খেত্ৰা রথং মগ্গা ওক্কমাপেত্ৰা মগ্গপস্সে ঠপেত্ৰা রথা ওরুয্হ মহাসত্তস্স আভরণভণ্ডং ওমুঞ্চিত্ৰা ভণ্ডিকং কত্ৰা একমন্তং ঠপেত্ৰা কুদ্দালং আদায রথস্স অৰিদূরে ঠানে চতুব্ভিত্তিকং আৰাটং খণিতুং আরভি.
ততো বোধিসত্তো চিন্তেসি ‘‘অযং মে ৰাযামকালো, অহঞ্হি সোল়স ৰস্সানি হত্থপাদে ন চালেসিং, কিং নু খো মে বলং অত্থি, উদাহু নো’’তি. সো উট্ঠায ৰামহত্থেন দক্খিণহত্থং, দক্খিণহত্থেন ৰামহত্থং পরামসন্তো উভোহি হত্থেহি পাদে সম্বাহিত্ৰা রথা ওতরিতুং চিত্তং উপ্পাদেসি. তাৰদেৰস্স পাদপতিতট্ঠানে ৰাতপুণ্ণভস্তচম্মং ৰিয মহাপথৰী অব্ভুগ্গন্ত্ৰা রথস্স পচ্ছিমন্তং আহচ্চ অট্ঠাসি. মহাসত্তো রথা ওতরিত্ৰা কতিপযে ৰারে অপরাপরং চঙ্কমিত্ৰা ‘‘ইমিনাৰ নিযামেন একদিৰসং যোজনসতম্পি মে গন্তুং বলং অত্থী’’তি ঞত্ৰা ‘‘সচে, সারথি, মযা সদ্ধিং ৰিরুজ্ঝেয্য, অত্থি নু খো মে তেন সহ পটিৰিরুজ্ঝিতুং বল’’ন্তি উপধারেন্তো রথস্স পচ্ছিমন্তং গহেত্ৰা কুমারকানং কীল়নযানকং ৰিয উক্খিপিত্ৰা রথং পরিব্ভমেন্তো অট্ঠাসি. অথস্স ‘‘অত্থি মে তেন সহ পটিৰিরুজ্ঝিতুং বল’’ন্তি সল্লক্খেত্ৰা পসাধনত্থায চিত্তং উপ্পজ্জি.
তংখণঞ্ঞেৰ সক্কস্স ভৰনং উণ্হাকারং দস্সেসি. সক্কো আৰজ্জেন্তো তং কারণং ঞত্ৰা ‘‘তেমিযকুমারস্স মনোরথো মত্থকং পত্তো, ইদানি পসাধনত্থায চিত্তং উপ্পন্নং, কিং এতস্স মানুসকেন পসাধনেনা’’তি দিব্বপসাধনং গাহাপেত্ৰা ৰিস্সকম্মদেৰপুত্তং পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘তাত ৰিস্সকম্ম দেৰপুত্ত, ত্ৰং গচ্ছ, কাসিরাজস্স পুত্তং তেমিযকুমারং অলঙ্করোহী’’তি আণাপেসি. সো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা তাৰতিংসভৰনতো ওতরিত্ৰা তস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা দসহি দুস্সসহস্সেহি ৰেঠনং কত্ৰা দিব্বেহি চেৰ মানুসকেহি চ অলঙ্কারেহি সক্কং ৰিয তং অলঙ্করিত্ৰা সকট্ঠানমেৰ গতো. সো দেৰরাজলীলায সারথিস্স খণনোকাসং গন্ত্ৰা আৰাটতীরে ঠত্ৰা পুচ্ছন্তো ততিযং গাথমাহ –
৩. ‘‘কিং নু সন্তরমানোৰ, কাসুং খণসি সারথি;
পুট্ঠো মে সম্ম অক্খাহি, কিং কাসুযা করিস্সসী’’তি.
তত্থ কাসুন্তি আৰাটং.
তং সুত্ৰা সারথি আৰাটং খণন্তো উদ্ধং অনোলোকেত্ৰাৰ চতুত্থং গাথামাহ –
৪. ‘‘রঞ্ঞো মূগো চ পক্খো চ, পুত্তো জাতো অচেতসো;
সোম্হি রঞ্ঞা সমজ্ঝিট্ঠো, পুত্তং মে নিখণং ৰনে’’তি.
তত্থ পক্খোতি পীঠসপ্পী. ‘‘মূগো’’তি ৰচনেনেৰ পনস্স বধিরভাৰোপি সিজ্ঝতি বধিরস্স হি পটিৰচনং কথেতুং অসক্কুণেয্যত্তা. অচেতসোতি অচিত্তকো ৰিয জাতো. সোল়স ৰস্সানি অকথিতত্তা এৰমাহ. সমজ্ঝিট্ঠোতি আণত্তো, পেসিতোতি অত্থো. নিখণং ৰনেতি ৰনে নিখণেয্যাসি.
অথ নং মহাসত্তো আহ –
৫. ‘‘ন বধিরো ন মূগোস্মি, ন পক্খো ন চ ৰীকলো;
অধম্মং সারথি কযিরা, মং চে ত্ৰং নিখণং ৰনে.
৬. ‘‘ঊরূ বাহুঞ্চ মে পস্স, ভাসিতঞ্চ সুণোহি মে;
অধম্মং সারথি কযিরা, মং চে ত্ৰং নিখণং ৰনে’’তি.
তত্থ ন বধিরোতি সম্ম সারথি, সচে তং রাজা এৰরূপং পুত্তং মারাপেতুং আণাপেসি, অহং পন এৰরূপো ন ভৰামীতি দীপেতুং এৰমাহ. মং চে ত্ৰং নিখণং ৰনেতি সচে বধিরভাৰাদিৰিরহিতং এৰরূপং মং ৰনে নিখণেয্যাসি, অধম্মং কম্মং করেয্যাসীতি অত্থো. ‘‘ঊরূ’’তি ইদং সো পুরিমগাথং সুত্ৰাপি নং অনোলোকেন্তমেৰ দিস্ৰা ‘‘অলঙ্কতসরীরমস্স দস্সেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা আহ. তস্সত্থো – সম্ম সারথি, ইমে কঞ্চনকদলিক্খন্ধসদিসে ঊরূ, কনকচ্ছৰিং বাহুঞ্চ মে পস্স, মধুরৰচনঞ্চ মে সুণাহীতি.
ততো সারথি এৰং চিন্তেসি ‘‘কো নু খো এস, আগতকালতো পট্ঠায অত্তানমেৰ ৰণ্ণেতী’’তি. সো আৰাটখণনং পহায উদ্ধং ওলোকেন্তো তস্স রূপসম্পত্তিং দিস্ৰা ‘‘অযং পুরিসো কো নু খো, মনুস্সো ৰা দেৰো ৰা’’তি অজানন্তো ইমং গাথমাহ –
৭. ‘‘দেৰতা নুসি গন্ধব্বো, অদু সক্কো পুরিন্দদো;
কো ৰা ত্ৰং কস্স ৰা পুত্তো, কথং জানেমু তং ময’’ন্তি.
অথস্স মহাসত্তো অত্তানং আচিক্খিত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো আহ –
৮. ‘‘নম্হি দেৰো ন গন্ধব্বো, নম্হি সক্কো পুরিন্দদো;
কাসিরঞ্ঞো অহং পুত্তো, যং কাসুযা নিহঞ্ঞসি.
৯. ‘‘তস্স রঞ্ঞো অহং পুত্তো, যং ত্ৰং সম্মূপজীৰসি;
অধম্মং সারথি কযিরা, মং চে ত্ৰং নিখণং ৰনে.
১০. ‘‘যস্স রুক্খস্স ছাযায, নিসীদেয্য সযেয্য ৰা;
ন তস্স সাখং ভঞ্জেয্য, মিত্তদুব্ভো হি পাপকো.
১১. ‘‘যথা রুক্খো তথা রাজা, যথা সাখা তথা অহং;
যথা ছাযূপগো পোসো, এৰং ত্ৰমসি সারথি;
অধম্মং সারথি কযিরা, মং চে ত্ৰং নিখণং ৰনে’’তি.
তত্থ নিহঞ্ঞসীতি নিহনিস্সসি. যং ত্ৰং এত্থ নিহনিস্সামীতি সঞ্ঞায কাসুং খণসি, সো অহন্তি দীপেতি. সো ‘‘রাজপুত্তো অহ’’ন্তি ৰুত্তেপি ন সদ্দহতিযেৰ, মধুরকথায পনস্স বজ্ঝিত্ৰা ধম্মং সুণন্তো অট্ঠাসি. মিত্তদুব্ভোতি পরিভুত্তছাযস্স রুক্খস্স পত্তং ৰা সাখং ৰা অঙ্কুরং ৰা ভঞ্জন্তো মিত্তঘাতকো হোতি লামকপুরিসো, কিমঙ্গং পন সামিপুত্তঘাতকো. ছাযূপগোতি পরিভোগত্থায ছাযং উপগতো পুরিসো ৰিয রাজানং নিস্সায জীৰমানো ত্ৰন্তি ৰদতি.
সো এৰং কথেন্তেপি বোধিসত্তে ন সদ্দহতিযেৰ. অথ মহাসত্তো ‘‘সদ্দহাপেস্সামি ন’’ন্তি দেৰতানং সাধুকারেন চেৰ অত্তনো ঘোসেন চ ৰনঘটং উন্নাদেন্তো দস মিত্তপূজগাথা নাম আরভি –
১২. ‘‘পহূতভক্খো ভৰতি, ৰিপ্পৰুট্ঠো সকংঘরা;
বহূ নং উপজীৰন্তি, যো মিত্তানং ন দুব্ভতি.
১৩. ‘‘যং যং জনপদং যাতি, নিগমে রাজধানিযো;
সব্বত্থ পূজিতো হোতি, যো মিত্তানং ন দুব্ভতি.
১৪. ‘‘নাস্স চোরা পসাহন্তি, নাতিমঞ্ঞন্তি খত্তিযা;
সব্বে অমিত্তে তরতি, যো মিত্তানং ন দুব্ভতি.
১৫. ‘‘অক্কুদ্ধো সঘরং এতি, সভাযং পটিনন্দিতো;
ঞাতীনং উত্তমো হোতি, যো মিত্তানং ন দুব্ভতি.
১৬. ‘‘সক্কত্ৰা সক্কতো হোতি, গরু হোতি সগারৰো;
ৰণ্ণকিত্তিভতো হোতি, যো মিত্তানং ন দুব্ভতি.
১৭. ‘‘পূজকো লভতে পূজং, ৰন্দকো পটিৰন্দনং;
যসোকিত্তিঞ্চ পপ্পোতি, যো মিত্তানং ন দুব্ভতি.
১৮. ‘‘অগ্গি যথা পজ্জলতি, দেৰতাৰ ৰিরোচতি;
সিরিযা অজহিতো হোতি, যো মিত্তানং ন দুব্ভতি.
১৯. ‘‘গাৰো তস্স পজাযন্তি, খেত্তে ৰুত্তং ৰিরূহতি;
ৰুত্তানং ফলমস্নাতি, যো মিত্তানং ন দুব্ভতি.
২০. ‘‘দরিতো পব্বতাতো ৰা, রুক্খতো পতিতো নরো;
চুতো পতিট্ঠং লভতি, যো মিত্তানং ন দুব্ভতি.
২১. ‘‘ৰিরূল়্হমূলসন্তানং, নিগ্রোধমিৰ মালুতো;
অমিত্তা নপ্পসাহন্তি, যো মিত্তানং ন দুব্ভতী’’তি.
তত্থ সকং ঘরাতি সকঘরা, অযমেৰ ৰা পাঠো. ন দুব্ভতীতি ন দুস্সতি. মিত্তানন্তি বুদ্ধাদীনং কল্যাণমিত্তানং ন দুব্ভতি. ‘‘সব্বত্থ পূজিতো হোতী’’তি ইদং সীৰলিৰত্থুনা ৰণ্ণেতব্বং. ন পসাহন্তীতি পসয্হকারং কাতুং ন সক্কোন্তি. ইদং সংকিচ্চসামণেরৰত্থুনা দীপেতব্বং. ‘‘নাতিমঞ্ঞন্তি খত্তিযা’’তি ইদং জোতিকসেট্ঠিৰত্থুনা দীপেতব্বং. তরতীতি অতিক্কমতি. সঘরন্তি অত্তঘরং. মিত্তানং দুব্ভন্তো অত্তনো ঘরং আগচ্ছন্তোপি ঘট্টিতচিত্তো কুদ্ধোৰ আগচ্ছতি, অযং পন অকুদ্ধোৰ সকঘরং এতি. পটিনন্দিতোতি বহূনং সন্নিপাতট্ঠানে অমিত্তদুব্ভিনো গুণকথং কথেন্তি, তায সো পটিনন্দিতো হোতি পমুদিতচিত্তো.
সক্কত্ৰা সক্কতো হোতীতি পরং সক্কত্ৰা সযম্পি পরেহি সক্কতো হোতি. গরু হোতি সগারৰোতি পরেসু সগারৰো সযম্পি পরেহি গরুকো হোতি. ৰণ্ণকিত্তিভতোতি ভতৰণ্ণকিত্তি, গুণঞ্চেৰ কিত্তিসদ্দঞ্চ উক্খিপিত্ৰা চরন্তো নাম হোতীতি অত্থো. পূজকোতি মিত্তানং পূজকো হুত্ৰা সযম্পি পূজং লভতি. ৰন্দকোতি বুদ্ধাদীনং কল্যাণমিত্তানং ৰন্দকো হুত্ৰা পুনব্ভৰে পটিৰন্দনং লভতি. যসোকিত্তিঞ্চাতি ইস্সরিযপরিৰারঞ্চেৰ গুণকিত্তিঞ্চ পপ্পোতি. ইমায গাথায চিত্তগহপতিনো ৰত্থু (ধ. প. ৭৩-৭৪) কথেতব্বং.
পজ্জলতীতি ইস্সরিযপরিৰারেন পজ্জলতি. সিরিযা অজহিতো হোতীতি এত্থ অনাথপিণ্ডিকস্স ৰত্থু (ধ. প. ১১৯-১২০) কথেতব্বং. অস্নাতীতি পরিভুঞ্জতি. ‘‘পতিট্ঠং লভতী’’তি ইদং চূল়পদুমজাতকেন (জা. ১.২.৮৫-৮৬) দীপেতব্বং. ৰিরূল়্হমূলসন্তানন্তি ৰড্ঢিতমূলপারোহং. অমিত্তা নপ্পসাহন্তীতি এত্থ কুররঘরিযসোণত্থেরস্স মাতু গেহং পৰিট্ঠচোরৰত্থু কথেতব্বং.
সুনন্দো সারথি এত্তকাহি গাথাহি ধম্মং দেসেন্তম্পি তং অসঞ্জানিত্ৰা ‘‘কো নু খো অয’’ন্তি আৰাটখণনং পহায রথসমীপং গন্ত্ৰা তত্থ তঞ্চ পসাধনভণ্ডঞ্চ উভযং অদিস্ৰা পুন আগন্ত্ৰা ওলোকেন্তো তং সঞ্জানিত্ৰা তস্স পাদেসু পতিত্ৰা অঞ্জলিং পগ্গয্হ যাচন্তো ইমং গাথমাহ –
২২. ‘‘এহি তং পটিনেস্সামি, রাজপুত্ত সকং ঘরং;
রজ্জং কারেহি ভদ্দন্তে, কিং অরঞ্ঞে করিস্সসী’’তি.
অথ নং মহাসত্তো আহ –
২৩. ‘‘অলং মে তেন রজ্জেন, ঞাতকেহি ধনেন ৰা;
যং মে অধম্মচরিযায, রজ্জং লব্ভেথ সারথী’’তি.
তত্থ অলন্তি পটিক্খেপৰচনং.
সারথি আহ –
২৪. ‘‘পুণ্ণপত্তং মং লাভেহি, রাজপুত্ত ইতো গতো;
পিতা মাতা চ মে দজ্জুং, রাজপুত্ত তযী গতে.
২৫. ‘‘ওরোধা চ কুমারা চ, ৰেসিযানা চ ব্রাহ্মণা;
তেপি অত্তমনা দজ্জুং, রাজপুত্ত তযী গতে.
২৬. ‘‘হত্থারোহা অনীকট্ঠা, রথিকা পত্তিকারকা;
তেপি অত্তমনা দজ্জুং, রাজপুত্ত তযী গতে.
২৭. ‘‘বহুধঞ্ঞা জানপদা, নেগমা চ সমাগতা;
উপাযনানি মে দজ্জুং, রাজপুত্ত তযী গতে’’তি.
তত্থ পুণ্ণপত্তন্তি তুট্ঠিদাযং. দজ্জুন্তি সত্তরতনৰস্সং ৰস্সন্তা ৰিয মম অজ্ঝাসযপূরণং তুট্ঠিদাযং দদেয্যুং. ইদং সো ‘‘অপ্পেৰ নাম মযি অনুকম্পায গচ্ছেয্যা’’তি চিন্তেত্ৰা আহ. ৰেসিযানা চাতি ৰেস্সা চ. উপাযনানীতি পণ্ণাকারানি.
অথ নং মহাসত্তো আহ –
২৮. ‘‘পিতু মাতু চহং চত্তো, রট্ঠস্স নিগমস্স চ;
অথো সব্বকুমারানং, নত্থি ময্হং সকং ঘরং.
২৯. ‘‘অনুঞ্ঞাতো অহং মত্যা, সঞ্চত্তো পিতরা মহং;
একোরঞ্ঞে পব্বজিতো, ন কামে অভিপত্থযে’’তি.
তত্থ পিতু মাতু চাতি পিতরা চ মাতরা চ অহং চত্তো. ইতরেসুপি এসেৰ নযো. মত্যাতি সম্ম সারথি, অহং সত্তাহং রজ্জং পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ৰরং গণ্হন্তিযা মাতরা অনুঞ্ঞাতো নাম. সঞ্ছত্তোতি সুট্ঠু চত্তো. পব্বজিতোতি পব্বজিত্ৰা অরঞ্ঞে ৰসনত্থায নিক্খন্তোতি অত্থো.
এৰং মহাসত্তস্স অত্তনো গুণে কথেন্তস্স পীতি উপ্পজ্জি, ততো পীতিৰেগেন উদানং উদানেন্তো আহ –
৩০. ‘‘অপি অতরমানানং, ফলাসাৰ সমিজ্ঝতি;
ৰিপক্কব্রহ্মচরিযোস্মি, এৰং জানাহি সারথি.
৩১. ‘‘অপি অতরমানানং, সম্মদত্থো ৰিপচ্চতি;
ৰিপক্কব্রহ্মচরিযোস্মি, নিক্খন্তো অকুতোভযো’’তি.
তত্থ ফলাসাৰাতি অতরমানস্স মম সোল়সৰস্সেহি কতৰাযামস্স সমিদ্ধং অজ্ঝাসযফলং দস্সেতুং এৰমাহ. ৰিপক্কব্রহ্মচরিযোস্মীতি নিট্ঠপ্পত্তমনোরথো. সম্মদত্থো ৰিপচ্চতীতি সম্মা উপাযেন কারণেন কত্তব্বকিচ্চং সম্পজ্জতি.
সারথি আহ –
৩২. ‘‘এৰং ৰগ্গুকথো সন্তো, ৰিসট্ঠৰচনো চসি;
কস্মা পিতু চ মাতুচ্চ, সন্তিকে ন ভণী তদা’’তি.
তত্থ ৰগ্গুকথোতি সখিলকথো.
ততো মহাসত্তো আহ –
৩৩. ‘‘নাহং অসন্ধিতা পক্খো, ন বধিরো অসোততা;
নাহং অজিৰ্হতা মূগো, মা মং মূগমধারযি.
৩৪. ‘‘পুরিমং সরামহং জাতিং, যত্থ রজ্জমকারযিং;
কারযিত্ৰা তহিং রজ্জং, পাপত্থং নিরযং ভুসং.
৩৫. ‘‘ৰীসতিঞ্চেৰ ৰস্সানি, তহিং রজ্জমকারযিং;
অসীতিৰস্সসহস্সানি, নিরযম্হি অপচ্চিসং.
৩৬. ‘‘তস্স রজ্জস্সহং ভীতো, মা মং রজ্জাভিসেচযুং;
তস্মা পিতু চ মাতুচ্চ, সন্তিকে ন ভণিং তদা.
৩৭. ‘‘উচ্ছঙ্গে মং নিসাদেত্ৰা, পিতা অত্থানুসাসতি;
একং হনথ বন্ধথ, একং খারাপতচ্ছিকং;
একং সূলস্মিং উপ্পেথ, ইচ্চস্স মনুসাসতি.
৩৮. ‘‘তাযাহং ফরুসং সুত্ৰা, ৰাচাযো সমুদীরিতা;
অমূগো মূগৰণ্ণেন, অপক্খো পক্খসম্মতো;
সকে মুত্তকরীসস্মিং, অচ্ছাহং সম্পরিপ্লুতো.
৩৯. ‘‘কসিরঞ্চ পরিত্তঞ্চ, তঞ্চ দুক্খেন সংযুতং;
কোমং জীৰিতমাগম্ম, ৰেরং কযিরাথ কেনচি.
৪০. ‘‘পঞ্ঞায চ অলাভেন, ধম্মস্স চ অদস্সনা;
কোমং জীৰিতমাগম্ম, ৰেরং কযিরাথ কেনচি.
৪১. ‘‘অপি অতরমানানং, ফলাসাৰ সমিজ্ঝতি;