২০. সত্ততিনিপাতো

[৫৩১] ১. কুসজাতকৰণ্ণনা

ইদং তে রট্ঠন্তি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো উক্কণ্ঠিতভিক্খুং আরব্ভ কথেসি. একো কির সাৰত্থিৰাসী কুলপুত্তো সাসনে উরং দত্ৰা পব্বজিতো একদিৰসং সাৰত্থিযং পিণ্ডায চরন্তো একং অলঙ্কতইত্থিং দিস্ৰা সুভনিমিত্তগ্গাহৰসেন ওলোকেত্ৰা কিলেসাভিভূতো অনভিরতো ৰিহাসি দীঘকেসনখো কিলিট্ঠচীৰরো উপ্পণ্ডুপ্পণ্ডুকজাতো ধমনীসন্থতগত্তো. যথা হি দেৰলোকা চৰনধম্মানং দেৰপুত্তানং পঞ্চ পুব্বনিমিত্তানি পঞ্ঞাযন্তি, মালা মিলাযন্তি, ৰত্থানি কিলিস্সন্তি, সরীরে দুব্বণ্ণিযং ওক্কমতি, উভোহি কচ্ছেহি সেদা মুচ্চন্তি, দেৰো দেৰাসনে নাভিরমতি, এৰমেৰ সাসনা চৰনধম্মানং উক্কণ্ঠিতভিক্খূনং পঞ্চ পুব্বনিমিত্তানি পঞ্ঞাযন্তি, সদ্ধাপুপ্ফানি মিলাযন্তি, সীলৰত্থানি কিলিস্সন্তি, সরীরে মঙ্কুতায চেৰ অযসৰসেন চ দুব্বণ্ণিযং ওক্কমতি, কিলেসসেদা মুচ্চন্তি, অরঞ্ঞরুক্খমূলসুঞ্ঞাগারেসু নাভিরমন্তি. তস্সপি তানি পঞ্ঞাযিংসু. অথ নং ভিক্খূ সত্থু সন্তিকং নেত্ৰা ‘‘অযং, ভন্তে, উক্কণ্ঠিতো’’তি দস্সেসুং. সত্থা ‘‘সচ্চং কির ত্ৰং, ভিক্খু, উক্কণ্ঠিতোসী’’তি তং পুচ্ছিত্ৰা ‘‘সচ্চং, ভন্তে’’তি ৰুত্তে ‘‘মা, ভিক্খু, কিলেসৰসিকো হোহি, মাতুগামো নামেস পাপো, তস্মিং পটিবদ্ধচিত্ততং ৰিনোদেহি, সাসনে অভিরম, মাতুগামে পটিবদ্ধচিত্ততায হি তেজৰন্তোপি পোরাণকপণ্ডিতা নিত্তেজা হুত্ৰা অনযব্যসনং পাপুণিংসূ’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে মল্লরট্ঠে কুসাৰতীরাজধানিযং ওক্কাকো নাম রাজা ধম্মেন সমেন রজ্জং কারেসি. তস্স সোল়সন্নং ইত্থিসহস্সানং জেট্ঠিকা সীলৰতী নাম অগ্গমহেসী অহোসি, সা নেৰ পুত্তং, ন ধীতরং লভি. অথস্স নাগরা চেৰ রট্ঠৰাসিনো চ রাজনিৰেসনদ্ৰারে সন্নিপতিত্ৰা ‘‘রট্ঠং নস্সিস্সতি, রট্ঠং নস্সিস্সতী’’তি উপক্কোসিংসু. রাজা সীহপঞ্জরং উগ্ঘাটেত্ৰা ‘‘মযি রজ্জং কারেন্তে অধম্মকারো নাম নত্থি, কস্মা উপক্কোসথা’’তি পুচ্ছি. ‘‘সচ্চং, দেৰ, অধম্মকারো নাম নত্থি, অপিচ ৰংসানুরক্খকো পন ৰো পুত্তো নত্থি, অঞ্ঞো রজ্জং গহেত্ৰা রট্ঠং নাসেস্সতি, তস্মা ধম্মেন রজ্জং কারেতুং সমত্থং পুত্তং পত্থেথা’’তি. ‘‘পুত্তং পত্থেন্তো কিং করোমী’’তি? ‘‘পঠমং তাৰ একং সত্তাহং চুল্লনাটকং ধম্মনাটকং কত্ৰা ৰিস্সজ্জেথ, সচে সা পুত্তং লভিস্সতি, সাধু, নো চে, অথ মজ্ঝিমনাটকং ৰিস্সজ্জেথ, ততো জেট্ঠনাটকং, অৰস্সং এত্তকাসু ইত্থীসু একা পুঞ্ঞৰতী পুত্তং লভিস্সতী’’তি. রাজা তেসং ৰচনেন তথা কত্ৰা সত্ত দিৰসে যথাসুখং অভিরমিত্ৰা আগতাগতং পুচ্ছি – ‘‘কচ্চি ৰো পুত্তো লদ্ধো’’তি? সব্বা ‘‘ন লভাম, দেৰা’’তি আহংসু. রাজা ‘‘ন মে পুত্তো উপ্পজ্জিস্সতী’’তি অনত্তমনো অহোসি. নাগরা পুন তথেৰ উপক্কোসিংসু. রাজা ‘‘কিং উপক্কোসথ, মযা তুম্হাকং ৰচনেন নাটকানি ৰিস্সট্ঠানি, একাপি পুত্তং ন লভতি, ইদানি কিং করোমা’’তি আহ. ‘‘দেৰ, এতা দুস্সীলা ভৰিস্সন্তি নিপ্পুঞ্ঞা, নত্থি এতাসং পুত্তলাভায পুঞ্ঞং, তুম্হে এতাসু পুত্তং অলভন্তীসুপি মা অপ্পোস্সুক্কতং আপজ্জথ, অগ্গমহেসী ৰো সীলৰতী দেৰী সীলসম্পন্না, তং ৰিস্সজ্জেথ, তস্সা পুত্তো উপ্পজ্জিস্সতী’’তি.

সো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা ‘‘ইতো কির সত্তমে দিৰসে রাজা সীলৰতিং দেৰিং ধম্মনাটকং কত্ৰা ৰিস্সজ্জেস্সতি, পুরিসা সন্নিপতন্তূ’’তি ভেরিং চরাপেত্ৰা সত্তমে দিৰসে দেৰিং অলঙ্কারাপেত্ৰা রাজনিৰেসনা ওতারেত্ৰা ৰিস্সজ্জেসি. তস্সা সীলতেজেন সক্কস্স ভৰনং উণ্হাকারং দস্সেসি. সক্কো ‘‘কিং নু খো’’তি আৰজ্জেন্তো দেৰিযা পুত্তপত্থনভাৰং ঞত্ৰা ‘‘এতিস্সা মযা পুত্তং দাতুং ৰট্টতি, অত্থি নু খো দেৰলোকে এতিস্সা অনুচ্ছৰিকো পুত্তো’’তি উপধারেন্তো বোধিসত্তং অদ্দস. সো কির তদা তাৰতিংসভৰনে আযুং খেপেত্ৰা উপরিদেৰলোকে নিব্বত্তিতুকামো অহোসি. সক্কো তস্স ৰিমানদ্ৰারং গন্ত্ৰা তং পক্কোসিত্ৰা, ‘‘মারিস, তযা মনুস্সলোকং গন্ত্ৰা ওক্কাকরঞ্ঞো অগ্গমহেসিযা কুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং গণ্হিতুং ৰট্টতী’’তি সম্পটিচ্ছাপেত্ৰা অপরম্পি দেৰপুত্তং ‘‘ত্ৰম্পি এতিস্সা এৰ পুত্তো ভৰিস্সসী’’তি ৰত্ৰা ‘‘মা খো পনস্সা কোচি সীলং ভিন্দতূ’’তি মহল্লকব্রাহ্মণৰেসেন রঞ্ঞো নিৰেসনদ্ৰারং অগমাসি.

মহাজনোপি ন্হাতো অলঙ্কতো ‘‘অহং দেৰিং গণ্হিস্সামি, অহং দেৰিং গণ্হিস্সামী’’তি রাজদ্ৰারে সন্নিপতিত্ৰা সক্কঞ্চ দিস্ৰা ‘‘ত্ৰং কস্মা আগতোসী’’তি পরিহাসমকাসি. সক্কো ‘‘কিং মং তুম্হে গরহথ, সচেপি মে সরীরং জিণ্ণং, রাগো পন ন জীরতি, সচে সীলৰতিং লভিস্সামি, আদায নং গমিস্সামীতি আগতোম্হী’’তি ৰত্ৰা অত্তনো আনুভাৰেন সব্বেসং পুরতোৰ অট্ঠাসি. অঞ্ঞো কোচি তস্স তেজেন পুরতো ভৰিতুং নাসক্খি. সো তং সব্বালঙ্কারপটিমণ্ডিতং নিৰেসনা নিক্খমন্তিঞ্ঞেৰ হত্থে গহেত্ৰা পক্কামি. অথ নং তত্থ তত্থ ঠিতা গরহিংসু ‘‘পস্সথ, ভো, মহল্লকব্রাহ্মণো এৰং উত্তমরূপধরং দেৰিং আদায গচ্ছতি, অত্তনো যুত্তং ন জানাতী’’তি. দেৰীপি ‘‘মহল্লকো মং গহেত্ৰা গচ্ছতী’’তি ন অট্টীযতি ন হরাযতি. রাজাপি ৰাতপানে ঠত্ৰা ‘‘কো নু খো দেৰিং গহেত্ৰা গচ্ছতী’’তি ওলোকেন্তো তং দিস্ৰা অনত্তমনো অহোসি.

সক্কো তং আদায নগরদ্ৰারতো নিক্খমিত্ৰা দ্ৰারসমীপে একং ঘরং মাপেসি ৰিৰটদ্ৰারং পঞ্ঞত্তকট্ঠত্থরিকং. অথ নং সা ‘‘ইদং তে নিৰেসন’’ন্তি পুচ্ছি. সো ‘‘আম, ভদ্দে, পুব্বে পনাহং একো, ইদানিম্হা মযং দ্ৰে জনা, অহং ভিক্খায চরিত্ৰা তণ্ডুলাদীনি আহরিস্সামি, ত্ৰং ইমিস্সা কট্ঠত্থরিকায নিপজ্জাহী’’তি ৰত্ৰা তং মুদুনা হত্থেন পরামসন্তো দিব্বসম্ফস্সং ফরাপেত্ৰা তত্থ নিপজ্জাপেসি. সা দিব্বসম্ফস্সফরণেন সঞ্ঞং ৰিস্সজ্জেসি. অথ নং অত্তনো আনুভাৰেন তাৰতিংসভৰনং নেত্ৰা অলঙ্কতৰিমানে দিব্বসযনে নিপজ্জাপেসি. সা সত্তমে দিৰসে পবুজ্ঝিত্ৰা তং সম্পত্তিং দিস্ৰা ‘‘ন সো ব্রাহ্মণো মনুস্সো, সক্কো ভৰিস্সতী’’তি অঞ্ঞাসি. সক্কোপি তস্মিং সমযে পারিচ্ছত্তকমূলে দিব্বনাটকপরিৰুতো নিসিন্নো অহোসি. সা সযনা উট্ঠায তস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. অথ নং সক্কো ‘‘ৰরং তে, দেৰি, দদামি, গণ্হাহী’’তি আহ. ‘‘তেন হি, দেৰ, একং পুত্তং মে দেহী’’তি. ‘‘দেৰি, তিট্ঠতু একো পুত্তো, অহং তে দ্ৰে পুত্তে দস্সামি. তেসু পন একো পঞ্ঞৰা ভৰিস্সতি ৰিরূপৰা, একো রূপৰা ন পঞ্ঞৰা. তেসু কতরং পঠমং ইচ্ছসী’’তি? ‘‘পঞ্ঞৰন্তং, দেৰা’’তি. সো ‘‘সাধূ’’তি ৰত্ৰা তস্সা কুসতিণং দিব্বৰত্থং দিব্বচন্দনং পারিচ্ছত্তকপুপ্ফং কোকনুদঞ্চ নাম ৰীণং দত্ৰা তং আদায রঞ্ঞো সযনঘরং পৰিসিত্ৰা রঞ্ঞা সদ্ধিং একসযনে নিপজ্জাপেত্ৰা অঙ্গুট্ঠকেন তস্সা নাভিং পরামসি. তস্মিং খণে বোধিসত্তো তস্সা কুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং গণ্হি. সক্কোপি সকট্ঠানমেৰ গতো. পণ্ডিতা দেৰী গব্ভস্স পতিট্ঠিতভাৰং জানি.

অথ নং পবুদ্ধো রাজা দিস্ৰা, ‘‘দেৰি, কেন নীতাসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘সক্কেন, দেৰা’’তি. ‘‘অহং পচ্চক্খতো একং মহল্লকব্রাহ্মণং তং আদায গচ্ছন্তং অদ্দসং, কস্মা মং ৰঞ্চেসী’’তি? ‘‘সদ্দহথ, দেৰ, সক্কো মং গহেত্ৰা দেৰলোকং নেসী’’তি. ‘‘ন সদ্দহামি, দেৰী’’তি. অথস্স সা সক্কদত্তিযং কুসতিণং দস্সেত্ৰা ‘‘সদ্দহথা’’তি আহ. রাজা ‘‘কুসতিণং নাম যতো কুতোচি লব্ভতী’’তি ন সদ্দহি. অথস্স সা দিব্বৰত্থাদীনি দস্সেসি. রাজা তানি দিস্ৰা সদ্দহিত্ৰা, ‘‘ভদ্দে, সক্কো তাৰ তং নেতু, পুত্তো পন তে লদ্ধো’’তি পুচ্ছি. ‘‘লদ্ধো মহারাজ, গব্ভো মে পতিট্ঠিতো’’তি. সো তুট্ঠো তস্সা গব্ভপরিহারং অদাসি. সা দসমাসচ্চযেন পুত্তং ৰিজাযি, তস্স অঞ্ঞং নামং অকত্ৰা কুসতিণনামমেৰ অকংসু. কুসকুমারস্স পদসা গমনকালে ইতরো দেৰপুত্তো তস্সা কুচ্ছিযং পটিসন্ধিং গণ্হি. সা দসমাসে পরিপুণ্ণে পুত্তং ৰিজাযি, তস্স ‘‘জযম্পতী’’তি নামং করিংসু. তে মহন্তেন যসেন ৰড্ঢিংসু. বোধিসত্তো পঞ্ঞৰা আচরিযস্স সন্তিকে কিঞ্চি সিপ্পং অনুগ্গহেত্ৰা অত্তনোৰ পঞ্ঞায সব্বসিপ্পেসু নিপ্ফত্তিং পাপুণি.

অথস্স সোল়সৰস্সকালে রাজা রজ্জং দাতুকামো দেৰিং আমন্তেত্ৰা ‘‘ভদ্দে, পুত্তস্স তে রজ্জং দত্ৰা নাটকানি উপট্ঠপেস্সাম, মযং জীৰন্তাযেৰ নং রজ্জে পতিট্ঠিতং পস্সিস্সাম, সকলজম্বুদীপে খো পন যস্স রঞ্ঞো ধীতরং ইচ্ছতি, তমস্স আনেত্ৰা অগ্গমহেসিং করিস্সাম, চিত্তমস্স জানাহি, কতরং রাজধীতরং রোচেসী’’তি আহ. সা ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা ‘‘কুমারস্স ইমং পৰত্তিং আরোচেত্ৰা চিত্তং জানাহী’’তি একং পরিচারিকং পেসেসি. সা গন্ত্ৰা তস্স তং পৰত্তিং আরোচেসি. তং সুত্ৰা মহাসত্তো চিন্তেসি – ‘‘অহং ন রূপৰা, রূপসম্পন্না রাজধীতা আনীতাপি মং দিস্ৰা ‘কিং মে ইমিনা ৰিরূপেনা’তি পলাযিস্সতি ইতি নো লজ্জিতব্বকং ভৰিস্সতি, কিং মে ঘরাৰাসেন, ধরমানে মাতাপিতরো উপট্ঠহিত্ৰা তেসং অচ্চযেন নিক্খমিত্ৰা পব্বজিস্সামী’’তি. সো ‘‘ময্হং নেৰ রজ্জেনত্থো, ন নাটকেহি, অহং মাতাপিতূনং অচ্চযেন পব্বজিস্সামী’’তি আহ. সা গন্ত্ৰা তস্স কথং দেৰিযা আরোচেসি, দেৰীপি রঞ্ঞো আরোচেসি. রাজা অনত্তমনো হুত্ৰা পুন কতিপাহচ্চযেন সাসনং পেসেসি. সোপি পটিবাহতিযেৰ. এৰং যাৰততিযং পটিবাহিত্ৰা চতুত্থৰারে চিন্তেসি – ‘‘মাতাপিতূহি সদ্ধিং একন্তেন পটিপক্খভাৰো নাম ন যুত্তো, একং উপাযং করিস্সামী’’তি.

সো কম্মারজেট্ঠকং পক্কোসাপেত্ৰা বহুং সুৰণ্ণং দত্ৰা ‘‘একং ইত্থিরূপকং করোহী’’তি উয্যোজেত্ৰা তস্মিং পক্কন্তে অঞ্ঞং সুৰণ্ণং গহেত্ৰা সযম্পি ইত্থিরূপকং অকাসি. বোধিসত্তানঞ্হি অধিপ্পাযো নাম সমিজ্ঝতি. তং সুৰণ্ণরূপকং জিৰ্হায অৰণ্ণনীযসোভং অহোসি. অথ নং মহাসত্তো খোমং নিৰাসাপেত্ৰা সিরিগব্ভে ঠপাপেসি. সো কম্মারজেট্ঠকেন আভতরূপকং দিস্ৰা তং গরহিত্ৰা ‘‘গচ্ছ অম্হাকং সিরিগব্ভে ঠপিতরূপকং আহরা’’তি আহ. সো সিরিগব্ভং পৰিট্ঠো তং দিস্ৰা ‘‘কুমারেন সদ্ধিং অভিরমিতুং একা দেৰচ্ছরা, আগতা ভৰিস্সতী’’তি হত্থং পসারেতুং অৰিসহন্তো নিক্খমিত্ৰা ‘‘দেৰ, সিরিগব্ভে অয্যা একিকাৰ ঠিতা, উপগন্তুং ন সক্কোমী’’তি আহ. ‘‘তাত, গচ্ছ, সুৰণ্ণরূপকং এতং, আহরা’’তি পুন পেসিতো আহরি. কুমারো কম্মারেন কতং রূপকং সুৰণ্ণগব্ভে নিক্খিপাপেত্ৰা অত্তনা কতং অলঙ্কারাপেত্ৰা রথে ঠপাপেত্ৰা ‘‘এৰরূপং লভন্তো গণ্হামী’’তি মাতু সন্তিকং পহিণি.

সা অমচ্চে পক্কোসাপেত্ৰা, ‘‘তাতা, ময্হং পুত্তো মহাপুঞ্ঞো সক্কদত্তিযো অনুচ্ছৰিকং কুমারিকং লভিস্সতি, তুম্হে এৰরূপং লভন্তা গণ্হিস্সথ, ইমং রূপকং পটিচ্ছন্নযানে ঠপেত্ৰা সকলজম্বুদীপং চরন্তা যস্স রঞ্ঞো এৰরূপং ধীতরং পস্সথ, তস্সেতং দত্ৰা ‘ওক্কাকরাজা তুম্হেহি সদ্ধিং আৰাহং করিস্সতী’তি দিৰসং ৰৰত্থপেত্ৰা আগচ্ছথা’’তি আহ. তে ‘‘সাধূ’’তি তং আদায মহন্তেন পরিৰারেন নিক্খমিত্ৰা ৰিচরন্তা যং রাজধানিং পাপুণন্তি, তত্থ সাযন্হসমযে মহাজনস্স সমোসরণট্ঠানে তং রূপকং ৰত্থপুপ্ফালঙ্কারেহি অলঙ্করিত্ৰা সুৰণ্ণসিৰিকং আরোপেত্ৰা তিত্থমগ্গে ঠপেত্ৰা অমচ্চা সযং পটিক্কমিত্ৰা আগতাগতানং কথাসৰনত্থং একমন্তে তিট্ঠন্তি. মহাজনো তং ওলোকেত্ৰা ‘‘সুৰণ্ণরূপক’’ন্তি সঞ্ঞং অকত্ৰা ‘‘অযং মনুস্সিত্থী সমানাপি দেৰচ্ছরপটিভাগা অতিৰিয সোভতি, কিং নু খো এত্থ ঠিতা, কুতো ৰা আগতা, অম্হাকং নগরে এৰরূপা নত্থী’’তি ৰণ্ণেন্তো পক্কমতি. তং সুত্ৰা অমচ্চা ‘‘সচে ইধ এৰরূপা দারিকা ভৰেয্য, ‘অসুকা রাজধীতা ৰিয অসুকা অমচ্চধীতা ৰিযা’তি ৰদেয্যুং, অদ্ধা ইধ এৰরূপা নত্থী’’তি তং আদায অঞ্ঞং নগরং গচ্ছন্তি.

তে এৰং ৰিচরন্তা অনুপুব্বেন মদ্দরট্ঠে সাগলনগরং সম্পাপুণিংসু. তত্থ মদ্দরঞ্ঞো অট্ঠ ধীতরো উত্তমরূপধরা দেৰচ্ছরপটিভাগা, তাসং সব্বজেট্ঠিকা পভাৰতী নাম. তস্সা সরীরতো বালসূরিযস্স পভা ৰিয পভা নিচ্ছরন্তি, অন্ধকারেপি চতুহত্থে অন্তোগব্ভে পদীপকিচ্চং নত্থি, সব্বো গব্ভো একোভাসোৰ হোতি. ধাতী পনস্সা খুজ্জা, সা পভাৰতিং ভোজেত্ৰা তস্সা সীসন্হাপনত্থং অট্ঠহি ৰণ্ণদাসীহি অট্ঠ ঘটে গাহাপেত্ৰা সাযন্হসমযে উদকত্থায গচ্ছন্তী তিত্থমগ্গে ঠিতং তং রূপকং দিস্ৰা ‘‘পভাৰতী’’তি সঞ্ঞায ‘‘অযং দুব্বিনীতা ‘সীসং ন্হাযিস্সামী’তি অম্হে উদকত্থায পেসেত্ৰা পঠমতরং আগন্ত্ৰা তিত্থমগ্গে ঠিতা’’তি কুজ্ঝিত্ৰা ‘‘অরে কুললজ্জাপনিকে অম্হেহি পুরিমতরং আগন্ত্ৰা কস্মা ইধ ঠিতাসি, সচে রাজা জানিস্সতি, নাসেস্সতি নো’’তি ৰত্ৰা হত্থেন গণ্ডপস্সে পহরি, হত্থতলং ভিজ্জমানং ৰিয জাতং. ততো ‘‘সুৰণ্ণরূপক’’ন্তি ঞত্ৰা হসমানা তাসং ৰণ্ণদাসীনং সন্তিকং গচ্ছন্তী ‘‘পস্সথেতং মে কম্মং, মম ধীতাতিসঞ্ঞায পহারং অদাসিং, অযং মম ধীতু সন্তিকে কিমগ্ঘতি, কেৰলং মে হত্থো দুক্খাপিতো’’তি আহ.

অথ নং রাজদূতা গহেত্ৰা ‘‘ত্ৰং ‘মম ধীতা ইতো অভিরূপতরা’তি ৰদন্তী কং নাম কথেসী’’তি আহংসু. ‘‘মদ্দরঞ্ঞো ধীতরং পভাৰতিং, ইদং রূপকং তস্সা সোল়সিম্পি কলং ন অগ্ঘতী’’তি. তে তুট্ঠমানসা রাজদ্ৰারং গন্ত্ৰা ‘‘ওক্কাকরঞ্ঞো দূতা দ্ৰারে ঠিতা’’তি পটিহারেসুং. রাজা আসনা ৰুট্ঠায ঠিতকোৰ ‘‘পক্কোসথা’’তি আহ. তে পৰিসিত্ৰা রাজানং ৰন্দিত্ৰা ‘‘মহারাজ, অম্হাকং রাজা তুম্হাকং আরোগ্যং পুচ্ছতী’’তি ৰত্ৰা কতসক্কারসম্মানা ‘‘কিমত্থং আগতত্থা’’তি পুট্ঠা ‘‘অম্হাকং রঞ্ঞো সীহস্সরো পুত্তো কুসকুমারো নাম, রাজা তস্স রজ্জং দাতুকামো অম্হে তুম্হাকং সন্তিকং পহিণি, তুম্হাকং কির ধীতা পভাৰতী, তং তস্স দেথ, ইমঞ্চ সুৰণ্ণরূপকং দেয্যধম্মং গণ্হথা’’তি তং রূপকং তস্স অদংসু. সোপি ‘‘এৰরূপেন মহারাজেন সদ্ধিং ৰিৰাহমঙ্গলং ভৰিস্সতী’’তি তুট্ঠচিত্তো সম্পটিচ্ছি. অথ নং দূতা আহংসু – ‘‘মহারাজ, অম্হেহি ন সক্কা পপঞ্চং কাতুং, কুমারিকায লদ্ধভাৰং রঞ্ঞো আরোচেস্সাম, অথ নং সো আগন্ত্ৰা আদায গমিস্সতী’’তি. সো ‘‘সাধূ’’তি ৰত্ৰা তেসং সক্কারং কত্ৰা ৰিস্সজ্জেসি. তে গন্ত্ৰা রঞ্ঞো চ দেৰিযা চ আরোচেসুং. রাজা মহন্তেন পরিৰারেন কুসাৰতিতো নিক্খমিত্ৰা অনুপুব্বেন সাগলনগরং পাপুণি. মদ্দরাজা পচ্চুগ্গন্ত্ৰা তং নগরং পৰেসেত্ৰা মহন্তং সক্কারমকাসি.

সীলৰতী দেৰী পণ্ডিতত্তা ‘‘কো জানাতি, কিং ভৰিস্সতী’’তি একাহদ্ৰীহচ্চযেন মদ্দরাজানং আহ – ‘‘মহারাজ, সুণিসং দট্ঠুকামাম্হী’’তি. সো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা তং পক্কোসাপেসি. পভাৰতী সব্বালঙ্কারপটিমণ্ডিতা ধাতিগণপরিৰুতা আগন্ত্ৰা সস্সুং ৰন্দি. সা তং দিস্ৰা চিন্তেসি – ‘‘অযং কুমারিকা অভিরূপা, ময্হং পুত্তো ৰিরূপো. সচে এসা তং পস্সিস্সতি, একাহম্পি অৰসিত্ৰা পলাযিস্সতি, উপাযং করিস্সামী’’তি. সা মদ্দরাজানং আমন্তেত্ৰা, ‘‘মহারাজ, সুণিসা মে পুত্তস্স অনুচ্ছৰিকা, অপিচ খো পন অম্হাকং কুলপৰেণিযা আগতং চারিত্তং অত্থি, সচে অযং তস্মিং চারিত্তে ৰত্তিস্সতি, নেস্সামি ন’’ন্তি আহ. ‘‘কিং পন ৰো চারিত্ত’’ন্তি. ‘‘অম্হাকং ৰংসে যাৰ একস্স গব্ভস্স পতিট্ঠানং হোতি, তাৰ দিৰা সামিকং পস্সিতুং ন লভতি. সচে এসা তথা করিস্সতি, নেস্সামি ন’’ন্তি. রাজা ‘‘কিং, অম্ম, সক্খিস্সসি এৰং ৰত্তিতু’’ন্তি ধীতরং পুচ্ছি. সা ‘‘আম তাতা’’তি আহ. ততো ওক্কাকরাজা মদ্দরঞ্ঞো বহুং ধনং দত্ৰা তং আদায পক্কামি. মদ্দরাজাপি মহন্তেন পরিৰারেন ধীতরং উয্যোজেসি.

ওক্কাকো কুসাৰতিং গন্ত্ৰা নগরং অলঙ্কারাপেত্ৰা সব্ববন্ধনানি মোচেত্ৰা পুত্তস্স অভিসেকং কত্ৰা রজ্জং দত্ৰা পভাৰতিং অগ্গমহেসিং কারেত্ৰা নগরে ‘‘কুসরাজস্স আণা’’তি ভেরিং চরাপেসি. সকলজম্বুদীপতলে রাজানো যেসং ধীতরো অত্থি, তে কুসরঞ্ঞো ধীতরো পহিণিংসু. যেসং পুত্তা অত্থি, তে তেন সদ্ধিং মিত্তভাৰং আকঙ্খন্তা পুত্তে উপট্ঠাকে কত্ৰা পহিণিংসু. বোধিসত্তস্স নাটকপরিৰারো মহা অহোসি, মহন্তেন যসেন রজ্জং কারেসি. সো পভাৰতিং দিৰা পস্সিতুং ন লভতি, সাপি তং দিৰা পস্সিতুং ন লভতি, উভিন্নং রত্তিদস্সনমেৰ হোতি. তত্থ পভাৰতিযা সরীরপ্পভাপি অব্বোহারিকা অহোসি. বোধিসত্তো সিরিগব্ভতো রত্তিংযেৰ নিক্খমতি.

সো কতিপাহচ্চযেন পভাৰতিং দিৰা দট্ঠুকামো মাতুযা আরোচেসি. সা ‘‘মা তে তাত, রুচ্চি, যাৰ একং পুত্তং লভসি, তাৰ আগমেহী’’তি, পটিক্খিপি. সো পুনপ্পুনং যাচিযেৰ. অথ নং সা আহ – ‘‘তেন হি হত্থিসালং গন্ত্ৰা হত্থিমেণ্ডৰেসেন তিট্ঠ, অহং তং তত্থ আনেস্সামি, অথ নং অক্খীনি পূরেত্ৰা ওলোকেয্যাসি, মা চ অত্তানং জানাপেহী’’তি. সো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা হত্থিসালং অগমাসি. অথস্স মাতা হত্থিসালং অলঙ্কারাপেত্ৰা পভাৰতিং ‘‘এহি সামিকস্স হত্থিনো পস্সামা’’তি তত্থ নেত্ৰা ‘‘অযং হত্থী অসুকো নাম, অযং হত্থী অসুকো নামা’’তি তস্সা দস্সেসি. তত্থ তং রাজা মাতু পচ্ছতো গচ্ছন্তিং দিস্ৰা হত্থিগোপকৰেসেন হত্থিছকণপিণ্ডেন পিট্ঠিযং পহরি. সা কুদ্ধা ‘‘রঞ্ঞো কথেত্ৰা তে হত্থং ছিন্দাপেস্সামী’’তি ৰত্ৰা দেৰিং উজ্ঝাপেসি. রাজমাতা ‘‘মা অম্ম কুজ্ঝী’’তি সুণিসং সঞ্ঞাপেত্ৰা পিট্ঠিং পরিমজ্জি. পুনপি রাজা তং দট্ঠুকামো হুত্ৰা অস্সসালায অস্সগোপকৰেসেন তং দিস্ৰা তথেৰ অস্সছকণপিণ্ডেন পহরি. তদাপি তং কুদ্ধং সস্সু সঞ্ঞাপেসি.

পুনেকদিৰসে পভাৰতী মহাসত্তং পস্সিতুকামা হুত্ৰা সস্সুযা আরোচেত্ৰা ‘‘অলং মা তে রুচ্চী’’তি পটিক্খিত্তাপি পুনপ্পুনং যাচি. অথ নং সা আহ – ‘‘তেন হি স্ৰে মম পুত্তো নগরং পদক্খিণং করিস্সতি, ত্ৰং সীহপঞ্জরং ৰিৰরিত্ৰা তং পস্সেয্যাসী’’তি. এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা পুনদিৰসে নগরং অলঙ্কারাপেত্ৰা জযম্পতিকুমারং রাজৰেসং গাহাপেত্ৰা হত্থিপিট্ঠে নিসীদাপেত্ৰা বোধিসত্তং পচ্ছিমাসনে নিসীদাপেত্ৰা নগরং পদক্খিণং কারাপেসি. সা পভাৰতিং আদায সীহপঞ্জরে ঠত্ৰা ‘‘পস্স তৰ সামিকস্স সিরিসোভগ্গ’’ন্তি আহ. সা ‘‘অনুচ্ছৰিকো মে সামিকো লদ্ধো’’তি অত্তমনা অহোসি. তং দিৰসং পন মহাসত্তো হত্থিমেণ্ডৰেসেন জযম্পতিস্স পচ্ছিমাসনে নিসীদিত্ৰা যথাধিপ্পাযেন পভাৰতিং ওলোকেন্তো হত্থৰিকারাদিৰসেন চিত্তরুচিযা কেল়িং দস্সেসি. হত্থিম্হি অতিক্কন্তে রাজমাতা পভাৰতিং পুচ্ছি – ‘‘দিট্ঠো তে, অম্ম, সামিকো’’তি. ‘‘আম অয্যে, পচ্ছিমাসনে পনস্স নিসিন্নো হত্থিমেণ্ডো অতিৰিয দুব্বিনীতো, ময্হং হত্থৰিকারাদীনি দস্সেসি, কস্মা এৰরূপং অলক্খিকং রঞ্ঞো পচ্ছিমাসনে নিসীদাপেসুং, নীহরাপেহি ন’’ন্তি? ‘‘অম্ম, রঞ্ঞো পচ্ছিমাসনে রক্খা নাম ইচ্ছিতব্বা’’তি.

সা চিন্তেসি – ‘‘অযং হত্থিমেণ্ডো অতিৰিয নিব্ভযো, রাজানং ‘রাজা’তিপি ন মঞ্ঞতি, কিং নু খো এসোৰ কুসরাজা, অদ্ধা হি এসো অতিৰিয ৰিরূপো এৰ ভৰিস্সতি, তেনেৰ মং ন দস্সেন্তী’’তি. সা খুজ্জং কণ্ণমূলে আহ – ‘‘অম্ম, গচ্ছ তাৰ জানাহি, কিং পুরিমাসনে নিসিন্নকো রাজা, উদাহু পচ্ছিমাসনে’’তি? ‘‘কথং পনাহং জানিস্সামী’’তি. ‘‘সচে হি সো রাজা ভৰিস্সতি, পঠমতরং হত্থিপিট্ঠিতো ওতরিস্সতি, ইমায সঞ্ঞায জানাহী’’তি. সা গন্ত্ৰা একমন্তে ঠিতা পঠমং মহাসত্তং ওতরন্তং অদ্দস, পচ্ছা জযম্পতিকুমারং. মহাসত্তোপি ইতো চিতো চ ওলোকেন্তো খুজ্জং দিস্ৰা ‘‘ইমিনা নাম কারণেন এসা আগতা ভৰিস্সতী’’তি ঞত্ৰা তং পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘ইমং অন্তরং পভাৰতিযা মা কথেহী’’তি দল়্হং ৰত্ৰা উয্যোজেসি. সা গন্ত্ৰা ‘‘পুরিমাসনে নিসিন্নো পঠমং ওতরী’’তি আহ. পভাৰতী তস্সা ৰচনং সদ্দহি.

মহাসত্তোপি পুন দট্ঠুকামো হুত্ৰা মাতরং যাচি. সা পটিক্খিপিতুং অসক্কোন্তী ‘‘তেন হি অঞ্ঞাতকৰেসেন উয্যানং গচ্ছাহী’’তি আহ. সো উয্যানং গন্ত্ৰা পোক্খরণিযং গলপ্পমাণং উদকং পৰিসিত্ৰা পদুমিনিপত্তেন সীসং ছাদেত্ৰা পুপ্ফিতপদুমেন মুখং আৰরিত্ৰা অট্ঠাসি. মাতাপিস্স পভাৰতিং উয্যানং নেত্ৰা সাযন্হসমযে ‘‘ইমে রুক্খে পস্স, সকুণে পস্স, মিগে পস্সা’’তি পলোভযমানা পোক্খরণীতীরং পাযাসি. সা পঞ্চৰিধপদুমসঞ্ছন্নং পোক্খরণিং দিস্ৰা ন্হাযিতুকামা পরিচারিকাহি সদ্ধিং পোক্খরণিং ওতরিত্ৰা কীল়ন্তী তং পদুমং দিস্ৰা ৰিচিনিতুকামা হত্থং পসারেসি. অথ নং রাজা পদুমিনিপত্তং অপনেত্ৰা ‘‘অহং কুসরাজা’’তি ৰত্ৰা হত্থে গণ্হি. সা তস্স মুখং দিস্ৰা ‘‘যক্খো মং গণ্হী’’তি ৰিরৰিত্ৰা তত্থেৰ ৰিসঞ্ঞিতং পত্তা. অথস্সা রাজা হত্থং মুঞ্চি. সা সঞ্ঞং পটিলভিত্ৰা ‘‘কুসরাজা কির মং হত্থে গণ্হি, ইমিনাৰাহং হত্থিসালায হত্থিছকণপিণ্ডেন, অস্সসালায অস্সছকণপিণ্ডেন পহটা, অযমেৰ মং হত্থিস্স পচ্ছিমাসনে নিসীদিত্ৰা উপ্পণ্ডেসি, কিং মে এৰরূপেন দুম্মুখেন পতিনা, ইমং জহিত্ৰা অহং জীৰন্তী অঞ্ঞং পতিং লভিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা অত্তনা সদ্ধিং আগতে অমচ্চে পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘মম যানৰাহনং সজ্জং করোথ, অজ্জেৰ গমিস্সামী’’তি আহং. তে রঞ্ঞো আরোচেসুং. রাজা চিন্তেসি – ‘‘সচে গন্তুং ন লভিস্সতি, হদযমস্সা ফলিস্সতি, গচ্ছতু পুন তং অত্তনো বলেন আনেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা অথস্সা গমনং অনুজানি. সা পিতুনগরমেৰ অগমাসি.

মহাসত্তোপি উয্যানতো নগরং পৰিসিত্ৰা অলঙ্কতপাসাদং অভিরুহি. বোধিসত্তঞ্হি সা পুব্বপত্থনাৰসেন ন ইচ্ছি, সোপি পুব্বকম্মৰসেনেৰ ৰিরূপো অহোসি. অতীতে কির বারাণসিযং দ্ৰারগামে উপরিমৰীথিযা চ হেট্ঠিমৰীথিযা চ দ্ৰে কুলানি ৰসিংসু. একস্স কুলস্স দ্ৰে পুত্তা অহেসুং. একস্স একাৰ ধীতা অহোসি. দ্ৰীসু পুত্তেসু বোধিসত্তো কনিট্ঠো. তং কুমারিকং জেট্ঠকস্স অদংসু. কনিট্ঠো অদারভরণো ভাতু সন্তিকেযেৰ ৰসি. অথেকদিৰসং তস্মিং ঘরে অতিরসকপূৰে পচিংসু. বোধিসত্তো অরঞ্ঞং গতো হোতি. তস্স পূৰং ঠপেত্ৰা অৰসেসে ভাজেত্ৰা খাদিংসু. তস্মিং খণে পচ্চেকবুদ্ধো ভিক্খায ঘরদ্ৰারং অগমাসি. বোধিসত্তস্স ভাতুজাযা ‘‘চূল়পতিনো অঞ্ঞং পূৰং পচিস্সামী’’তি তং গহেত্ৰা পচ্চেকবুদ্ধস্স অদাসি. সোপি তং খণঞ্ঞেৰ অরঞ্ঞতো আগচ্ছি. অথ নং সা আহ – ‘‘সামি, চিত্তং পসাদেহি, তৰ কোট্ঠাসো পচ্চেকবুদ্ধস্স দিন্নো’’তি. সো ‘‘তৰ কোট্ঠাসং খাদিত্ৰা মম কোট্ঠাসং দেসি, অহং কিং খাদিস্সামী’’তি কুদ্ধো পচ্চেকবুদ্ধং অনুগন্ত্ৰা পত্ততো পূৰং গণ্হি. সা মাতু ঘরং গন্ত্ৰা নৰৰিলীনং চম্পকপুপ্ফৰণ্ণং সপ্পিং আহরিত্ৰা পচ্চেকবুদ্ধস্স পত্তং পূরেসি, তং ওভাসং মুঞ্চি. সা তং দিস্ৰা পত্থনং পট্ঠপেসি – ‘‘ভন্তে, ইমিনা দানবলেন নিব্বত্তনিব্বত্তট্ঠানে মে সরীরং ওভাসজাতং হোতু, উত্তমরূপধরা চ ভৰেয্যং, ইমিনা চ মে অসপ্পুরিসেন সদ্ধিং একট্ঠানে ৰাসো মা অহোসী’’তি. ইতি সা ইমিস্সা পুব্বপত্থনায ৰসেন তং ন ইচ্ছি. বোধিসত্তোপি তং পূৰ তস্মিং সপ্পিপত্তে ওসীদাপেত্ৰা পত্থনং পট্ঠপেসি – ‘‘ভন্তে, ইমং যোজনসতে ৰসন্তিম্পি আনেত্ৰা মম পাদপরিচারিকং কাতুং সমত্থো ভৰেয্য’’ন্তি. তত্থ যং সো কুদ্ধো গন্ত্ৰা পূৰং গণ্হি, তস্স পুব্বকম্মস্স ৰসেন ৰিরূপো অহোসি, পুব্বপত্থনায সা চ তং ন ইচ্ছীতি.

সো পভাৰতিযা গতায সোকপ্পত্তো অহোসি, নানাকারেহি পরিচারযমানাপি নং সেসিত্থিযো ওলোকাপেতুম্পি নাসক্খিংসু,, পভাৰতিরহিতমস্স সকলম্পি নিৰেসনং তুচ্ছং ৰিয খাযি. সো ‘‘ইদানি সাগলনগরং পত্তা ভৰিস্সতী’’তি পচ্চূসসমযে মাতু সন্তিকং গন্ত্ৰা, ‘‘অম্ম, অহং পভাৰতিং আনেস্সামি, তুম্হে রজ্জং অনুসাসথা’’তি ৰদন্তো পঠমং গাথমাহ –

১. ‘‘ইদং তে রট্ঠং সধনং সযোগ্গং, সকাযুরং সব্বকামূপপন্নং;

ইদং তে রজ্জং অনুসাস অম্ম, গচ্ছামহং যত্থ পিযা পভাৰতী’’তি.

তত্থ সযোগ্গন্তি হত্থিযোগ্গাদিসহিতং. সকাযুরন্তি সপঞ্চরাজককুধভণ্ডং. অনুসাস, অম্মাতি সো কির পুরিসস্স রজ্জং দত্ৰা পুন গণ্হনং নাম ন যুত্তন্তি পিতু ৰা ভাতু ৰা অনিয্যাদেত্ৰা মাতু নিয্যাদেন্তো এৰমাহ.

সা তস্স কথং সুত্ৰা ‘‘তেন হি, তাত, অপ্পমত্তো ভৰেয্যাসি, মাতুগামো নাম অপরিসুদ্ধহদযো’’তি ৰত্ৰা নানগ্গরসভোজনস্স সুৰণ্ণকরোটিং পূরেত্ৰা ‘‘ইদং অন্তরামগ্গে ভুঞ্জেয্যাসী’’তি ৰত্ৰা উয্যোজেসি. সো তং আদায মাতরং ৰন্দিত্ৰা তিক্খত্তুং পদক্খিণং কত্ৰা ‘‘জীৰন্তো পুন তুম্হে পস্সিস্সামী’’তি ৰত্ৰা সিরিগব্ভং পৰিসিত্ৰা পঞ্চাৰুধং সন্নয্হিত্ৰা ভত্তকরোটিযা সদ্ধিং কহাপণসহস্সং পসিব্বকে কত্ৰা কোকনুদঞ্চ ৰীণং আদায নগরা নিক্খমিত্ৰা মগ্গং পটিপজ্জিত্ৰা মহব্বলো মহাথামো যাৰ মজ্ঝন্হিকা পণ্ণাস যোজনানি গন্ত্ৰা ভত্তং ভুঞ্জিত্ৰা সেসদিৰসভাগেন পুন পণ্ণাস যোজনানি গন্ত্ৰা একাহেনেৰ যোজনসতিকং মগ্গং খেপেত্ৰা সাযন্হসমযে ন্হত্ৰা সাগলনগরং পাৰিসি. তস্মিং পৰিট্ঠমত্তেযেৰ তস্স তেজেন পভাৰতী সযনপিট্ঠে সণ্ঠাতুং অসক্কোন্তী ওতরিত্ৰা ভূমিযং নিপজ্জি. বোধিসত্তং কিলন্তিন্দ্রিযং ৰীথিযা গচ্ছন্তং অঞ্ঞতরা ইত্থী দিস্ৰা পক্কোসাপেত্ৰা নিসীদাপেত্ৰা পাদে ধোৰাপেত্ৰা সযনং দাপেসি. সো কিলন্তকাযো নিপজ্জিত্ৰা নিদ্দং ওক্কমি.

অথ সা তস্মিং নিদ্দমুপগতে ভত্তং সম্পাদেত্ৰা তং পবোধেত্ৰা ভত্তং ভোজেসি. সো তুট্ঠো তস্সা সদ্ধিং ভত্তকরোটিযা কহাপণসহস্সং অদাসি. সো পঞ্চাৰুধং তত্থেৰ ঠপেত্ৰা ‘‘গন্তব্বট্ঠানং মে অত্থী’’তি ৰত্ৰা ৰীণং আদায হত্থিসালং গন্ত্ৰা ‘‘অজ্জ মে ইধ ৰসিতুং দেথ, গন্ধব্বং ৰো করিস্সামী’’তি ৰত্ৰা হত্থিগোপকেহি অনুঞ্ঞাতো একমন্তে নিপজ্জিত্ৰা থোকং নিদ্দাযিত্ৰা পটিপ্পস্সদ্ধদরথো উট্ঠায ৰীণং মুঞ্চিত্ৰা ‘‘সাগলনগরৰাসিনো ইমং সদ্দং সুণন্তূ’’তি ৰীণং ৰাদেন্তো গাযি. পভাৰতী ভূমিযং নিপন্না তং সদ্দং সুত্ৰাৰ ‘‘অযং ন অঞ্ঞস্স ৰীণাসদ্দো, নিস্সংসযং কুসরাজা মমত্থায আগতো’’তি অঞ্ঞাসি. মদ্দরাজাপি তং সদ্দং সুত্ৰা ‘‘অতিৰিয মধুরং ৰাদেতি, স্ৰে এতং পক্কোসাপেত্ৰা মম গন্ধব্বং কারেস্সামী’’তি চিন্তেসি.

বোধিসত্তো ‘‘ন সক্কা ইধ ৰসমানেন পভাৰতী দট্ঠুং, অট্ঠানমেত’’ন্তি পাতোৰ নিক্খমিত্ৰা সাযং ভুত্তগেহেযেৰ পাতরাসং ভুঞ্জিত্ৰা ৰীণং ঠপেত্ৰা রাজকুম্ভকারস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা তস্স অন্তেৰাসিকভাৰং উপগন্ত্ৰা একদিৰসেনেৰ ঘরং মত্তিকায পূরেত্ৰা ‘‘ভাজনানি করোমি আচরিযা’’তি ৰত্ৰা, ‘‘আম, কারোহী’’তি ৰুত্তে একং মত্তিকাপিণ্ডং চক্কে ঠপেত্ৰা চক্কং আৰিঞ্ছি, সকিং আৰিদ্ধমেৰ যাৰ মজ্ঝন্হিকাতিক্কমা ভমিযেৰ. সো নানাৰণ্ণানি খুদ্দকমহন্তানি ভাজনানি কত্ৰা পভাৰতিযা অত্থায ভাজনং করোন্তো নানারূপানি সমুট্ঠাপেসি. বোধিসত্তানঞ্হি অধিপ্পাযো নাম সমিজ্ঝতি, ‘‘তানি রূপানি পভাৰতীযেৰ পস্সতূ’’তি অধিট্ঠাসি. সো সব্বভাজনানি সুক্খাপেত্ৰা পচিত্ৰা গেহং পূরেসি. কুম্ভকারো নানাভাজনানি গহেত্ৰা রাজকুলং অগমাসি. রাজা দিস্ৰা ‘‘কেনিমানি কতানী’’তি পুচ্ছি. ‘‘মযা, দেৰা’’তি. ‘‘অহং তযা কতানি জানামি, কথেহি, কেন কতানী’’তি? ‘‘অন্তেৰাসিকেন মে দেৰা’’তি. ‘‘ন তে সো অন্তেৰাসী, আচরিযো তে সো, ত্ৰং তস্স সন্তিকে সিপ্পং সিক্খ, ইতো পট্ঠায চ সো মম ধীতানং ভাজনানি করোতু, ইমঞ্চস্স সহস্সং দেহী’’তি সহস্সং দাপেত্ৰা ‘‘নানাৰণ্ণানি ইমানি খুদ্দকভাজনানি মম ধীতানং দেহী’’তি আহ.

সো তানি তাসং সন্তিকং নেত্ৰা ‘‘ইমানি ৰো কীল়নত্থায খুদ্দকভাজনানী’’তি আহ. তা সব্বা আগমিংসু. কুম্ভকারো মহাসত্তেন পভাৰতিযা অত্থায কতভাজনমেৰ তস্সা অদাসি. সা চ ভাজনং গহেত্ৰা তত্থ অত্তনো চ মহাসত্তস্স চ খুজ্জায চ রূপং পস্সিত্ৰা ‘‘ইদং ন অঞ্ঞেন কতং, কুসরাজেনেৰ কত’’ন্তি ঞত্ৰা কুজ্ঝিত্ৰা ভূমিযং খিপিত্ৰা ‘‘ইমিনা ময্হং অত্থো নত্থি, ইচ্ছন্তানং দেহী’’তি আহ. অথস্সা ভগিনিযো কুদ্ধভাৰং ঞত্ৰা ‘‘খুদ্দকভাজনং কুসরঞ্ঞা কতন্তি মঞ্ঞসি, ইদং তেন ন কতং, কুম্ভকারেনেৰ কতং, গণ্হাহি ন’’ন্তি অৰহসিংসু. সা তেন কতভাৰং তস্স চ আগতভাৰং তাসং ন কথেসি. কুম্ভকারো সহস্সং বোধিসত্তস্স দত্ৰা ‘‘তাত, রাজা তে তুট্ঠো, ইতো কির পট্ঠায রাজধীতানং ভাজনানি করেয্যাসি, অহং তাসং হরিস্সামী’’তি আহ.

সো ‘‘ইধাপি ৰসন্তেন ন সক্কা পভাৰতী দট্ঠু’’ন্তি তং সহস্সং তস্সেৰ দত্ৰা রাজুপট্ঠাকস্স নল়কারস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা তস্স অন্তেৰাসিকো হুত্ৰা পভাৰতিযা অত্থায তালৰণ্টং কত্ৰা তত্থেৰ সেতচ্ছত্তঞ্চ আপানভূমিঞ্চ ৰত্থং গহেত্ৰা ঠিতং পভাৰতিঞ্চাতি নানারূপানি দস্সেসি. নল়কারো তঞ্চ অঞ্ঞঞ্চ তেন কতভণ্ডকং আদায রাজকুলং অগমাসি. রাজা দিস্ৰা ‘‘কেনিমানি কতানী’’তি পুচ্ছিত্ৰা পুরিমনযেনেৰ সহস্সং দত্ৰা ‘‘ইমানি নল়কারভণ্ডানি মম ধীতানং দেহী’’তি আহ. সোপি বোধিসত্তেন পভাৰতিযা অত্থায কতং তালৰণ্টং তস্সাযেৰ অদাসি. তত্রপি রূপানি অঞ্ঞো জনো ন পস্সতি, পভাৰতী পন দিস্ৰা কুসরঞ্ঞা কতভাৰং ঞত্ৰা ‘‘গণ্হিতুকামা গণ্হন্তূ’’তি কুদ্ধা ভূমিযং খিপি. অথ নং সেসা অৰহসিংসু. নল়কারো সহস্সং আহরিত্ৰা বোধিসত্তস্স দত্ৰা তং পৰত্তিং আরোচেসি.

সো ‘‘ইদম্পি ময্হং অৰসনট্ঠান’’ন্তি সহস্সং তস্সেৰ দত্ৰা রাজমালাকারস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা অন্তেৰাসিকভাৰং উপগন্ত্ৰা নানাৰিধং মালাৰিকতিং গন্থিত্ৰা পভাৰতিযা অত্থায নানারূপৰিচিত্রং একং চুম্বটকং অকাসি. মালাকারো তং সব্বং আদায রাজকুলং অগমাসি. রাজা দিস্ৰা ‘‘কেনিমানি গন্থিতানী’’তি পুচ্ছি. ‘‘মযা, দেৰা’’তি. ‘‘অহং তযা গন্থিতানি জানামি, কথেহি, কেন গন্থিতানী’’তি? ‘‘অন্তেৰাসিকেন মে, দেৰা’’তি. ‘‘ন সো অন্তেৰাসী, আচরিযো তে সো, ত্ৰং তস্স সন্তিকে সিপ্পং সিক্খ, ইতো পট্ঠায চ সো মম ধীতানং পুপ্ফানি গন্থতু, ইমঞ্চস্স সহস্সং দেহী’’তি সহস্সং দত্ৰা ‘‘ইমানি পুপ্ফানি মম ধীতানং দেহী’’তি আহ. সোপি বোধিসত্তেন পভাৰতিযা অত্থায কতং চুম্বটকং তস্সাযেৰ অদাসি. সা তত্থ অত্তনো চ রঞ্ঞো চ রূপেহি সদ্ধিং নানারূপানি দিস্ৰা তেন কতভাৰং ঞত্ৰা কুজ্ঝিত্ৰা ভূমিযং খিপি. সেসা ভগিনিযো তং তথেৰ অৰহসিংসু. মালাকারোপি সহস্সং আহরিত্ৰা বোধিসত্তস্স দত্ৰা তং পৰত্তিং আরোচেসি.

সো ‘‘ইদম্পি ময্হং অৰসনট্ঠান’’ন্তি সহস্সং তস্সেৰ দত্ৰা রঞ্ঞো সূদস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা অন্তেৰাসিকভাৰং উপগচ্ছি. অথেকদিৰসং সূদো রঞ্ঞো ভোজনৰিকতিং হরন্তো অত্তনো অত্থায পচিতুং বোধিসত্তস্স অট্ঠিমংসং অদাসি. সো তং তথা সম্পাদেসি, যথাস্স গন্ধো সকলনগরং অৰত্থরি. রাজা তং ঘাযিত্ৰা ‘‘কিং তে মহানসে অঞ্ঞম্পি মংসং পচসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘নত্থি, দেৰ, অপিচ খো পন মে অন্তেৰাসিকস্স অট্ঠিমংসং পচনত্থায দিন্নং, তস্সেৰ সো গন্ধো ভৰিস্সতী’’তি. রাজা আহরাপেত্ৰা ততো থোকং জিৰ্হগ্গে ঠপেসি, তাৰদেৰ সত্ত রসহরণিসহস্সানি খোভেন্তং ফরি. রাজা রসতণ্হায বজ্ঝিত্ৰা সহস্সং দত্ৰা ‘‘ইতো পট্ঠায তৰ অন্তেৰাসিনা মম চ ধীতানঞ্চ মে ভত্তং পচাপেত্ৰা ত্ৰং ময্হং আহর, সো মে ধীতানং হরতূ’’তি আহ. সূদো গন্ত্ৰা তস্স আরোচেসি. সো তং সুত্ৰা ‘‘ইদানি মে মনোরথো মত্থকং পত্তো, ইদানি পনাহং পভাৰতিং দট্ঠুং লভিস্সামী’’তি তুট্ঠো তং সহস্সং তস্সেৰ দত্ৰা পুনদিৰসে ভত্তং সম্পাদেত্ৰা রঞ্ঞো ভত্তভাজনানি পেসেত্ৰা রাজধীতানং ভত্তকাজং সযং গহেত্ৰা পভাৰতিযা ৰসনপাসাদং অভিরুহি. সা তং ভত্তকাজং আদায পাসাদং অভিরুহন্তং দিস্ৰা চিন্তেসি – ‘‘অযং অত্তনো অননুচ্ছৰিকং দাসকম্মকরেহি কত্তব্বং করোতি. সচে পনাহং কতিপাহং তুণ্হী ভৰিস্সামি, ‘ইদানি মং এসা রোচতী’তি সঞ্ঞী হুত্ৰা কত্থচি অগন্ত্ৰা মং ওলোকেন্তো ইধেৰ ৰসিস্সতি, ইদানেৰ তং অক্কোসিত্ৰা পরিভাসিত্ৰা মুহুত্তম্পি ইধ ৰসিতুং অদত্ৰা পলাপেস্সামী’’তি. সা দ্ৰারং অড্ঢৰিৰটং কত্ৰা একং হত্থং কৰাটে লগ্গেত্ৰা একেন হত্থেন অগ্গল়ং উপ্পীল়েত্ৰা দুতিযং গাথমাহ –

২. ‘‘অনুজ্জুভূতেন হরং মহন্তং, দিৰা চ রত্তো চ নিসীথকালে;

পটিগচ্ছ ত্ৰং খিপ্পং কুসাৰতিং কুস, নিচ্ছামি দুব্বণ্ণমহং ৰসন্ত’’ন্তি.

তস্সত্থো – মহারাজ, ত্ৰং ভত্তকারকো হুত্ৰা উজুকেন চিত্তেন যোপি তে সীসং ভিন্দেয্য, তস্সপেতং কম্মং ন করোসি, অনুজুভূতেন পন চিত্তেন মমত্থায এতং মহন্তং কাজং হরন্তো দিৰা চ রত্তো চ নিসীথকালে চ মহন্তং দুক্খং অনুভৰিস্সসি, কিং তে তেন অনুভূতেন দুক্খেন, ত্ৰং অত্তনো নগরং কুসাৰতিমেৰ পটিগচ্ছ, অঞ্ঞং অত্তনা সদিসিং অতিরসকপূৰসণ্ঠানমুখিং যক্খিনিং অগ্গমহেসিং কত্ৰা রজ্জং কারেহীতি. নিচ্ছামি দুব্বণ্ণমহং ৰসন্তন্তি অহং পন তং দুব্বণ্ণং দুস্সণ্ঠিতং ইধ ৰসন্তং ন ইচ্ছামীতি.

সো ‘‘পভাৰতিযা মে সন্তিকা কথা লদ্ধা’’তি তুট্ঠচিত্তো তিস্সো গাথা অভাসি –

৩. ‘‘নাহং গমিস্সামি ইতো কুসাৰতিং, পভাৰতী ৰণ্ণপলোভিতো তৰ;

রমামি মদ্দস্স নিকেতরম্মে, হিত্ৰান রট্ঠং তৰ দস্সনে রতো.

৪. ‘‘পভাৰতী ৰণ্ণপলোভিতো তৰ, সম্মূল়্হরূপো ৰিচরামি মেদিনিং;

দিসং ন জানামি কুতোম্হি আগতো, তযম্হি মত্তো মিগমন্দলোচনে.

৫. ‘‘সুৰণ্ণচীরৰসনে, জাতরূপসুমেখলে;

সুস্সোণি তৰ কামা হি, নাহং রজ্জেন মত্থিকো’’তি.

তত্থ রমামীতি অভিরমামি ন উক্কণ্ঠামি. সম্মূল়্হরূপোতি কিলেসসম্মূল়্হো হুত্ৰা. তযম্হি মত্তোতি তযি মত্তোম্হি, তযা ৰা মত্তোম্হি. সুৰণ্ণচীরৰসনেতি সুৰণ্ণখচিতৰত্থৰসনে. নাহং রজ্জেন মত্থিকোতি ন অহং রজ্জেন অত্থিকো.

এৰং ৰুত্তে সা চিন্তেসি – ‘‘অহং এতং ‘ৰিপ্পটিসারী ভৰিস্সতী’তি পরিভাসামি, অযং পন রজ্জিত্ৰাৰ কথেতি, সচে খো পন মং ‘অহং কুসরাজা’তি ৰত্ৰা হত্থে গণ্হেয্য, কো তং নিৰারেয্য, কোচি নো ইমং কথং সুণেয্যা’’তি দ্ৰারং থকেত্ৰা সূচিং দত্ৰা অন্তো অট্ঠাসি. সোপি ভত্তকাজং আহরিত্ৰা ভত্তং ৰড্ঢেত্ৰা রাজধীতরো ভোজেসি. পভাৰতী ‘‘গচ্ছ কুসরাজেন পক্কভত্তং আহরা’’তি খুজ্জং পেসেসি. সা আহরিত্ৰা ‘‘ভুঞ্জাহী’’তি আহ. নাহং তেন পক্কভত্তং ভুঞ্জামি, ত্ৰং ভুঞ্জিত্ৰা অত্তনো লদ্ধনিৰাপং গহেত্ৰা ভত্তং পচিত্ৰা আহর, কুসরঞ্ঞো আগতভাৰঞ্চ মা কস্সচি আরোচেসীতি. খুজ্জা ততো পট্ঠায তস্সা কোট্ঠাসং আহরিত্ৰা সযং ভুঞ্জতি, অত্তনো কোট্ঠাসং তস্সা উপনেতি. কুসরাজাপি ততো পট্ঠায তং পস্সিতুং অলভন্তো চিন্তেসি – ‘‘অত্থি নু খো পভাৰতিযা মযি সিনেহো, উদাহু নত্থি, ৰীমংসিস্সামি ন’’ন্তি. সো পন রাজধীতরো ভোজেত্ৰা ভত্তকাজং আদায নিক্খন্তো তস্সা গব্ভদ্ৰারে পাসাদতলং পাদেন পহরিত্ৰা ভাজনানি ঘট্টেত্ৰা নিত্থুনিত্ৰা ৰিসঞ্ঞী হুত্ৰা ৰিয অৰকুজ্জো পতি. সা তস্স নিত্থুনিতসদ্দেন দ্ৰারং ৰিৰরিত্ৰা তং ভত্তকাজেন ওত্থতং দিস্ৰা চিন্তেসি – ‘‘অযং সকলজম্বুদীপে অগ্গরাজা মং নিস্সায রত্তিন্দিৰং দুক্খং অনুভোতি, সুখুমালতায ভত্তকাজেন অৰত্থতো পততি, জীৰতি নু খো, নো ৰা’’তি. সা গব্ভতো নিক্খমিত্ৰা তস্স নাসৰাতং উপধারেতুং গীৰং পসারেত্ৰা মুখং ওলোকেসি. সো মুখপূরং খেল়ং গহেত্ৰা তস্সা সরীরে পাতেসি. সা তং পরিভাসিত্ৰা গব্ভং পৰিসিত্ৰা দ্ৰারং অড্ঢৰিৰটং থকেত্ৰা ঠিতা গাথমাহ –

৬. ‘‘অব্ভূতি তস্স ভো হোতি, যো অনিচ্ছন্তমিচ্ছতি;

অকামং রাজ কামেসি, অকন্তং কন্তুমিচ্ছসী’’তি.

তত্থ অব্ভূতীতি অভূতি, অৰুড্ঢীতি অত্থো.

সো পন পটিবদ্ধচিত্ততায অক্কোসিযমানোপি পরিভাসিযমানোপি ৰিপ্পটিসারং অনুপ্পাদেত্ৰাৰ অনন্তরং গাথমাহ –

৭. ‘‘অকামং ৰা সকামং ৰা, যো নরো লভতে পিযং;

লাভমেত্থ পসংসাম, অলাভো তত্থ পাপকো’’তি.

সাপি তস্মিং এৰং কথেন্তেপি অনোসক্কিত্ৰা থদ্ধতরৰচনং ৰত্ৰা পলাপেতুকামা ইতরং গাথমাহ –

৮. ‘‘পাসাণসারং খণসি, কণিকারস্স দারুনা;

ৰাতং জালেন বাধেসি, যো অনিচ্ছন্তমিচ্ছসী’’তি.

তত্থ কণিকারস্স দারুনাতি কণিকারকট্ঠেন. বাধেসীতি বন্ধসীতি.

তং সুত্ৰা রাজা তিস্সো গাথাযো অভাসি –

৯. ‘‘পাসাণো নূন তে হদযে, ওহিতো মুদুলক্খণে;

যো তে সাতং ন ৰিন্দামি, তিরোজনপদাগতো.

১০. ‘‘যদা মং ভকুটিং কত্ৰা, রাজপুত্তী উদিক্খতি;

আল়ারিকো তদা হোমি, রঞ্ঞো মদ্দস্সন্তেপুরে.

১১. ‘‘যদা উম্হযমানা মং, রাজপুত্তী উদিক্খতি;

নাল়ারিকো তদা হোমি, রাজা হোমি তদা কুসো’’তি.

তত্থ মুদুলক্খণেতি মুদুনা ইত্থিলক্খণেন সমন্নাগতে. যোতি যো অহং তিরোরট্ঠা আগতো তৰ সন্তিকে ৰসন্তো পটিসন্থারমত্তম্পি সাতং ন লভামি, সো এৰং মঞ্ঞামি, মযি সিনেহুপ্পত্তিনিৰারণায নূন তৰ হদযে পাসাণো ঠপিতো. ভকুটিং কত্ৰাতি কোধৰসেন ৰলিৰিসমং নলাটং কত্ৰা. আল়ারিকোতি ভত্তকারকো. তস্মিং খণে অহং মদ্দরঞ্ঞো অন্তেপুরে ভত্তকারকদাসো ৰিয হোমীতি ৰদতি. উম্হযমানাতি পহট্ঠাকারং দস্সেত্ৰা হসমানা. রাজা হোমীতি তস্মিং খণে অহং কুসাৰতীনগরে রজ্জং কারেন্তো রাজা ৰিয হোমি, কস্মাসি এৰং ফরুসা, ইতো পট্ঠায মা এৰরূপং করি, ভদ্দেতি.

সা তস্স ৰচনং সুত্ৰা চিন্তেসি – ‘‘অযং অতিৰিয অল্লীযিত্ৰা কথেতি, মুসাৰাদং কত্ৰা উপাযেন নং ইতো পলাপেস্সামী’’তি গাথমাহ –

১২. ‘‘সচে হি ৰচনং সচ্চং, নেমিত্তানং ভৰিস্সতি;

নেৰ মে ত্ৰং পতী অস্স, কামং ছিন্দন্তু সত্তধা’’তি.

তস্সত্থো – মহারাজ, মযা ‘‘অযং কুসরাজা ময্হং পতি ভৰিস্সতি, ন ভৰিস্সতী’’তি বহূ নিমিত্তপাঠকা পুচ্ছিতা, তে ‘‘কামং কির মং সত্তধা ছিন্দন্তু, নেৰ মে ত্ৰং পতি ভৰিস্সসী’’তি ৰদিংসূতি.

তং সুত্ৰা রাজা তং পটিবাহন্তো ‘‘ভদ্দে, মযাপি অত্তনো রট্ঠে নেমিত্তকা পুচ্ছিতা, তে ‘অঞ্ঞত্র সীহস্সরকুসরাজতো তৰ পতি নাম অঞ্ঞো নত্থী’তি ব্যাকরিংসু, অহম্পি অত্তনো ঞাণবলনিমিত্তেন এৰমেৰ কথেসি’’ন্তি ৰত্ৰা অনন্তরং গাথমাহ –

১৩. ‘‘সচে হি ৰচনং সচ্চং, অঞ্ঞেসং যদি ৰা মম;

নেৰ তুয্হং পতী অত্থি, অঞ্ঞো সীহস্সরা কুসা’’তি.

তস্সত্থো – যদি হি অঞ্ঞেসং নেমিত্তানং ৰচনং সচ্চং, যদি ৰা মম ৰচনং সচ্চং, তৰ অঞ্ঞো পতি নাম নত্থীতি.

সা তস্স ৰচনং সুত্ৰা ‘‘ন সক্কা ইমং লজ্জাপেতুং ৰা পলাপেতুং ৰা, কিং মে ইমিনা’’তি দ্ৰারং পিধায অত্তানং ন দস্সেসি. সোপি কাজং গহেত্ৰা ওতরি, ততো পট্ঠায তং দট্ঠুং ন লভতি, ভত্তকারককম্মং করোন্তো অতিৰিয কিলমতি, ভুত্তপাতরাসো দারূনি ফালেতি, ভাজনানি ধোৰতি, কাজেন উদকং আহরতি, সযন্তো অম্বণপিট্ঠে সযতি, পাতো ৰুট্ঠায যাগুআদীনি পচতি হরতি ভোজেতি, নন্দিরাগং নিস্সায অতিদুক্খং অনুভোতি. সো একদিৰসং ভত্তগেহদ্ৰারেন গচ্ছন্তিং খুজ্জং দিস্ৰা পক্কোসি. সা পভাৰতিযা ভযেন তস্স সন্তিকং গন্তুং অৰিসহন্তী তুরিততুরিতা ৰিয গচ্ছতি. অথ নং ৰেগেন উপগন্ত্ৰা ‘‘খুজ্জে’’তি আহ.

সা নিৰত্তিত্ৰা ঠিতা ‘‘কো এসো’’তি ৰত্ৰা ‘‘তুম্হাকং সদ্দং ন সুণামী’’তি আহ. অথ নং ‘‘খুজ্জে ত্ৰম্পি সামিনীপি তে উভোপি অতিৰিয থদ্ধা, এত্তকং কালং তুম্হাকং সন্তিকে ৰসন্তো আরোগ্যসাসনমত্তম্পি ন লভামি, দেয্যধম্মং পন কিং দস্সথ, তিট্ঠতু তাৰেতং, অপি মে পভাৰতিং মুদুকং কত্ৰা দস্সেতুং সক্খিস্সসী’’তি আহ. সা ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছি. অথ নং ‘‘সচে মে তং দস্সেতুং সক্খিস্সসি, খুজ্জভাৰং তে উজুকং কত্ৰা গীৰেয্যকং দস্সামী’’তি পলোভেন্তো পঞ্চ গাথাযো অভাসি –

১৪. ‘‘নেক্খং গীৰং তে কারেস্সং, পত্ৰা খুজ্জে কুসাৰতিং;

সচে মং নাগনাসূরূ, ওলোকেয্য পভাৰতী.

১৫. ‘‘নেক্খং গীৰং তে কারেস্সং, পত্ৰা খুজ্জে কুসাৰতিং;

সচে মং নাগনাসূরূ, আলপেয্য পভাৰতী.

১৬. ‘‘নেক্খং গীৰং তে কারেস্সং, পত্ৰা খুজ্জে কুসাৰতিং;

সচে মং নাগনাসূরূ, উম্হাযেয্য পভাৰতী.

১৭. ‘‘নেক্খং গীৰং তে কারেস্সং, পত্ৰা খুজ্জে কুসাৰতিং;

সচে মং নাগনাসূরূ, পম্হাযেয্য পভাৰতী.

১৮. ‘‘নেক্খং গীৰং তে কারেস্সং, পত্ৰা খুজ্জে কুসাৰতিং;

সচে মং নাগনাসূরূ, পাণীহি উপসম্ফুসে’’তি.

তত্থ নেক্খং গীৰং তেতি তৰ গীৰেয্যং সব্বসুৰণ্ণমযমেৰ কারেস্সামীতি অত্থো. ‘‘নেক্খং গীৰং তে করিস্সামী’’তিপি পাঠো, তৰ গীৰায নেক্খমযং পিল়ন্ধনং পিল়ন্ধেস্সামীতি অত্থো. ওলোকেয্যাতি সচে তৰ ৰচনেন মং পভাৰতী ওলোকেয্য, সচে মং তায ওলোকাপেতুং সক্খিস্সসীতি অত্থো. ‘‘আলপেয্যা’’তিআদীসুপি এসেৰ নযো. এত্থ পন উম্হাযেয্যাতি মন্দহসিতৰসেন পরিহাসেয্য. পম্হাযেয্যাতি মহাহসিতৰসেন পরিহাসেয্য.

সা তস্স ৰচনং সুত্ৰা ‘‘গচ্ছথ তুম্হে, দেৰ, কতিপাহচ্চযেন নং তুম্হাকং ৰসে করিস্সামি, পস্সথ মে পরক্কম’’ন্তি ৰত্ৰা তং করণীযং তীরেত্ৰা পভাৰতিযা সন্তিকং গন্ত্ৰা তস্সা ৰসনগব্ভং সোধেন্তী ৰিয পহরণযোগ্গং লেড্ডুখণ্ডম্পি অসেসেত্ৰা অন্তমসো পাদুকাপি নীহরিত্ৰা সকলগব্ভং সম্মজ্জিত্ৰা গব্ভদ্ৰারে উম্মারং অন্তরং কত্ৰা উচ্চাসনং পঞ্ঞপেত্ৰা পভাৰতিযা একং নীচপীঠকং অত্থরিত্ৰা ‘‘এহি, অম্ম, সীসে তে ঊকা ৰিচিনিস্সামী’’তি তং তত্থ পীঠকে নিসীদাপেত্ৰা অত্তনো ঊরুঅন্তরে তস্সা সীসং ঠপেত্ৰা থোকং কণ্ডুযিত্ৰা ‘‘অহো ইমিস্সা সীসে বহূ ঊকা’’তি সকসীসতো ঊকা গহেত্ৰা তস্সা হত্থে ঠপেত্ৰা ‘‘পস্স কিত্তকা তে সীসে ঊকা’’তি পিযকথং কথেত্ৰা মহাসত্তস্স গুণং কথেন্তী গাথমাহ –

১৯. ‘‘ন হি নূনাযং রাজপুত্তী, কুসে সাতম্পি ৰিন্দতি;

আল়ারিকে ভতে পোসে, ৰেতনেন অনত্থিকে’’তি.

তস্সত্থো – একংসেন অযং রাজপুত্তী পুব্বে কুসাৰতীনগরে কুসনরিন্দস্স সন্তিকে মালাগন্ধৰিলেপনৰত্থালঙ্কারৰসেন অপ্পমত্তকম্পি সাতং ন ৰিন্দতি ন লভতি, তম্বূলমত্তম্পি এতেন এতিস্সা দিন্নপুব্বং ন ভৰিস্সতি. কিংকারণা? ইত্থিযো নাম একদিৰসম্পি অঙ্কং অৰত্থরিত্ৰা নিপন্নসামিকম্হি হদযং ভিন্দিতুং ন সক্কোন্তি, অযং পন আল়ারিকে ভতে পোসে আল়ারিকত্তঞ্চ ভতকত্তঞ্চ উপগতে এতস্মিং পুরিসে মূলেনপি অনত্থিকে কেৰলং তংযেৰ নিস্সায রজ্জং পহায আগন্ত্ৰা এৰং দুক্খং অনুভৰন্তে পটিসন্থারমত্তম্পি ন করোতি, সচেপি তে, অম্ম, তস্মিং সিনেহো নত্থি, সকলজম্বুদীপে অগ্গরাজা মং নিস্সায কিলমতীতি তস্স কিঞ্চিদেৰ দাতুং অরহসীতি.

সা তং সুত্ৰা খুজ্জায কুজ্ঝি. অথ নং খুজ্জা গীৰাযং গহেত্ৰা অন্তোগব্ভে খিপিত্ৰা সযং বহি হুত্ৰা দ্ৰারং পিধায আৰিঞ্ছনরজ্জুম্হি ওলম্বন্তী অট্ঠাসি. পভাৰতী তং গহেতুং অসক্কোন্তী দ্ৰারমূলে ঠত্ৰা অক্কোসন্তী ইতরং গাথমাহ –

২০. ‘‘ন হি নূনাযং সা খুজ্জা, লভতি জিৰ্হায ছেদনং;

সুনিসিতেন সত্থেন, এৰং দুব্ভাসিতং ভণ’’ন্তি.

তত্থ সুনিসিতেনাতি সুট্ঠু নিসিতেন তিখিণসত্থেন. এৰং দুব্ভাসিতন্তি এৰং অসোতব্বযুত্তকং দুব্ভাসিতং ভণন্তী.

অথ খুজ্জা আৰিঞ্চনরজ্জুং গহেত্ৰা ঠিতাৰ ‘‘নিপ্পঞ্ঞে দুব্বিনীতে তৰ রূপং কিং করিস্সতি, কিং মযং তৰ রূপং খাদিত্ৰা যাপেস্সামা’’তি ৰত্ৰা তেরসহি গাথাহি বোধিসত্তস্স গুণং পকাসেন্তী খুজ্জাগজ্জিতং নাম গজ্জি –

২১. ‘‘মা নং রূপেন পামেসি, আরোহেন পভাৰতি;

মহাযসোতি কত্ৰান, করস্সু রুচিরে পিযং.

২২. ‘‘মা নং রূপেন পামেসি, আরোহেন পভাৰতি;

মহদ্ধনোতি কত্ৰান, করস্সু রুচিরে পিযং.

২৩. ‘‘মা নং রূপেন পামেসি, আরোহেন পভাৰতি;

মহব্বলোতি কত্ৰান, করস্সু রুচিরে পিযং.

২৪. ‘‘মা নং রূপেন পামেসি, আরোহেন পভাৰতি;

মহারট্ঠোতি কত্ৰান, করস্সু রুচিরে পিযং.

২৫. ‘‘মা নং রূপেন পামেসি, আরোহেন পভাৰতি;

মহারাজাতি কত্ৰান, করস্সু রুচিরে পিযং.

২৬. ‘‘মা নং রূপেন পামেসি, আরোহেন পভাৰতি;

সীহস্সরোতি কত্ৰান, করস্সু রুচিরে পিযং.

২৭. ‘‘মা নং রূপেন পামেসি, আরোহেন পভাৰতি;

ৰগ্গুস্সরোতি কত্ৰান, করস্সু রুচিরে পিযং.

২৮. ‘‘মা নং রূপেন পামেসি, আরোহেন পভাৰতি;

বিন্দুস্সরোতি কত্ৰান, করস্সু রুচিরে পিযং.

২৯. ‘‘মা নং রূপেন পামেসি, আরোহেন পভাৰতি;

মঞ্জুস্সরোতি কত্ৰান, করস্সু রুচিরে পিযং.

৩০. ‘‘মা নং রূপেন পামেসি, আরোহেন পভাৰতি;

মধুস্সরোতি কত্ৰান, করস্সু রুচিরে পিযং.

৩১. ‘‘মা নং রূপেন পামেসি, আরোহেন পভাৰতি;

সতসিপ্পোতি কত্ৰান, করস্সু রুচিরে পিযং.

৩২. ‘‘মা নং রূপেন পামেসি, আরোহেন পভাৰতি;

খত্তিযোতিপি কত্ৰান, করস্সু রুচিরে পিযং.

৩৩. ‘‘মা নং রূপেন পামেসি, আরোহেন পভাৰতি;

কুসরাজাতি কত্ৰান, করস্সু রুচিরে পিয’’ন্তি.

তত্থ মা নং রূপেন পামেসি, আরোহেন, পভাৰতীতি অরে পভাৰতি, মা ত্ৰং এতং কুসনরিন্দং অত্তনো রূপেন আরোহপরিণাহেন পমিনি, এৰং পমাণং গণ্হি. মহাযসোতি মহানুভাৰো সোতি এৰং হদযে কত্ৰান রুচিরে পিযদস্সনে করস্সু তস্স পিযং. আনুভাৰোযেৰ হিস্স রূপন্তি ৰদতি. এস নযো সব্বত্থ. অপি চ মহাযসোতি মহাপরিৰারো. মহদ্ধনোতি মহাভোগো. মহব্বলোতি মহাথামো. মহারট্ঠোতি ৰিপুলরট্ঠো. মহারাজাতি সকলজম্বুদীপে অগ্গরাজা. সীহস্সরোতি সীহসদ্দসমানসদ্দো. ৰগ্গুস্সরোতি লীলাযুত্তস্সরো. বিন্দুস্সরোতি সম্পিণ্ডিতঘনস্সরো. মঞ্জুস্সরোতি সুন্দরস্সরো. মধুস্সরোতি মধুরযুত্তস্সরো. সতসিপ্পোতি পরেসং সন্তিকে অসিক্খিত্ৰা অত্তনো বলেনেৰ নিপ্ফন্নঅনেকসতসিপ্পো. খত্তিযোতি ওক্কাকপৰেণিযং জাতো অসম্ভিন্নখত্তিযো. কুসরাজাতি সক্কদত্তিযকুসতিণসমাননামো রাজা. এৰরূপো হি অঞ্ঞো রাজা নাম নত্থীতি জানিত্ৰা এতস্স পিযং করোহীতি খুজ্জা এত্তকাহি গাথাহি তস্স গুণং কথেসি.

পভাৰতী তস্সা ৰচনং সুত্ৰা ‘‘খুজ্জে অতিৰিয গজ্জসি, হত্থেন পাপুণন্তী সসামিকভাৰং তে জানাপেস্সামী’’তি খুজ্জং তজ্জেসি. সাপি তং ‘‘অহং তং রক্খমানা পিতুনো তে কুসরাজস্স আগতভাৰং নারোচেসিং, হোতু, অজ্জ রঞ্ঞো আরোচেস্সামী’’তি মহন্তেন সদ্দেন ভাযাপেসি. সাপি ‘‘কোচিদেৰ সুণেয্যা’’তি খুজ্জং সঞ্ঞাপেসি. বোধিসত্তোপি তং পস্সিতুং অলভন্তো সত্ত মাসে দুব্ভোজনেন দুক্খসেয্যায কিলমন্তো চিন্তেসি – ‘‘কো মে এতায অত্থো, সত্ত মাসে ৰসন্তো এতং পস্সিতুম্পি ন লভামি, অতিৰিয কক্খল়া সাহসিকা, গন্ত্ৰা মাতাপিতরো পস্সিস্সামী’’তি. তস্মিং খণে সক্কো আৰজ্জেন্তো তস্স উক্কণ্ঠিতভাৰং ঞত্ৰা ‘‘রাজা সত্ত মাসে পভাৰতিং দট্ঠুম্পি ন লভি, লভনাকারমস্স করিস্সামী’’তি মদ্দরঞ্ঞো দূতে কত্ৰা সত্তন্নং রাজূনং দূতং পাহেন্তো ‘‘পভাৰতী, কুসরাজং ছড্ডেত্ৰা আগতা, আগচ্ছন্তু পভাৰতিং গণ্হন্তূ’’তি একেকস্স ৰিসুং ৰিসুং সাসনং পহিণি. তে মহাপরিৰারেন গন্ত্ৰা নগরং পত্ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স আগতকারণং ন জানন্তি. তে ‘‘ত্ৰং কস্মা আগতো, ত্ৰং কস্মা আগতোসী’’তি পুচ্ছিত্ৰা তমত্থং ঞত্ৰা কুজ্ঝিত্ৰা ‘‘একং কির ধীতরং সত্তন্নং দস্সতি, পস্সথস্স অনাচারং, উপ্পণ্ডেতি নো, গণ্হথ ন’’ন্তি ‘‘সব্বেসম্পি অম্হাকং পভাৰতিং দেতু যুদ্ধং ৰা’’তি সাসনানি পহিণিত্ৰা নগরং পরিৰারযিংসু. মদ্দরাজা সাসনং সুত্ৰা ভীততসিতো অমচ্চে আমন্তেত্ৰা ‘‘কিং করোমা’’তি পুচ্ছি. অথ নং অমচ্চা ‘‘দেৰ, সত্তপি রাজানো পভাৰতিং নিস্সায আগতা, ‘সচে ন দস্সতি, পাকারং ভিন্দিত্ৰা নগরং পৰিসিত্ৰা জীৰিতক্খযং পাপেত্ৰা তং গণ্হিস্সামা’তি ৰদন্তি, পাকারে অভিন্নেযেৰ তেসং পভাৰতিং পেসেস্সামা’’তি ৰত্ৰা গাথমাহংসু –

৩৪. ‘‘এতে নাগা উপত্থদ্ধা, সব্বে তিট্ঠন্তি ৰম্মিতা;

পুরা মদ্দন্তি পাকারং, আনেন্তেতং পভাৰতি’’ন্তি.

তত্থ উপত্থদ্ধাতি অতিথদ্ধা দপ্পিতা. আনেন্তেতং পভাৰতিন্তি আনেন্তু এতং পভাৰতিন্তি সাসনানি পহিণিংসু. তস্মা যাৰ এতে নাগা পাকারং ন মদ্দন্তি, তাৰ নেসং পভাৰতিং পেসেহি, মহারাজাতি.

তং সুত্ৰা রাজা ‘‘সচাহং একস্স পভাৰতিং পেসেস্সামি, সেসা যুদ্ধং করিস্সন্তি, ন সক্কা একস্স দাতুং, সকলজম্বুদীপে অগ্গরাজানং ‘ৰিরূপো’তি ছড্ডেত্ৰা আগতা আগমনস্স ফলং লভতু, ৰধিত্ৰান নং সত্ত খণ্ডানি কত্ৰা সত্তন্নং খত্তিযানং পেসেস্সামী’’তি ৰদন্তো অনন্তরং গাথমাহ –

৩৫. ‘‘সত্ত বিলে করিত্ৰান, অহমেতং পভাৰতিং;

খত্তিযানং পদস্সামি, যে মং হন্তুং ইধাগতা’’তি.

তস্স সা কথা সকলনিৰেসনে পাকটা অহোসি. পরিচারিকা গন্ত্ৰা ‘‘রাজা কির তং সত্ত খণ্ডানি কত্ৰা সত্তন্নং রাজূনং পেসেস্সতী’’তি পভাৰতিযা আরোচেসুং. সা মরণভযভীতা আসনা ৰুট্ঠায ভগিনীহি পরিৰুতা মাতু সিরিগব্ভং অগমাসি. তমত্থং পকাসেন্তো সত্থা আহ –

৩৬. ‘‘অৰুট্ঠহি রাজপুত্তী, সামা কোসেয্যৰাসিনী;

অস্সুপুণ্ণেহি নেত্তেহি, দাসীগণপুরক্খতা’’তি.

তত্থ সামাতি সুৰণ্ণৰণ্ণা. কোসেয্যৰাসিনীতি সুৰণ্ণখচিতকোসেয্যনিৰসনা.

সা মাতু সন্তিকং গন্ত্ৰা মাতরং ৰন্দিত্ৰা পরিদেৰমানা আহ –

৩৭. ‘‘তং নূন কক্কূপনিসেৰিতং মুখং, আদাসদন্তাথরুপচ্চৰেক্খিতং;

সুভং সুনেত্তং ৰিরজং অনঙ্গণং, ছুদ্ধং ৰনে ঠস্সতি খত্তিযেহি.

৩৮. ‘‘তে নূন মে অসিতে ৰেল্লিতগ্গে, কেসে মুদূ চন্দনসারলিত্তে;

সমাকুলে সীৰথিকায মজ্ঝে, পাদেহি গিজ্ঝা পরিকড্ঢিস্সন্তি.

৩৯. ‘‘তা নূন মে তম্বনখা সুলোমা, বাহা মুদূ চন্দনসারলিত্তা;

ছিন্না ৰনে উজ্ঝিতা খত্তিযেহি, গয্হ ধঙ্কো গচ্ছতি যেনকামং.

৪০. ‘‘তে নূন তালূপনিভে অলম্বে, নিসেৰিতে কাসিকচন্দনেন;

থনেসু মে লম্বিস্সতি সিঙ্গালো, মাতূৰ পুত্তো তরুণো তনূজো.

৪১. ‘‘তং নূন সোণিং পুথুলং সুকোট্টিতং, নিসেৰিতং কঞ্চনমেখলাহি;

ছিন্নং ৰনে খত্তিযেহী অৰত্থং, সিঙ্গালসঙ্ঘা পরিকড্ঢিস্সন্তি.

৪২. ‘‘সোণা ধঙ্কা সিঙ্গালা চ, যে চঞ্ঞে সন্তি দাঠিনো;

অজরা নূন হেস্সন্তি, ভক্খযিত্ৰা পভাৰতিং.

৪৩. ‘‘সচে মংসানি হরিংসু, খত্তিযা দূরগামিনো;

অট্ঠীনি অম্ম যাচিত্ৰা, অনুপথে দহাথ নং.

৪৪. ‘‘খেত্তানি অম্ম কারেত্ৰা, কণিকারেত্থ রোপয;

যদা তে পুপ্ফিতা অস্সু, হেমন্তানং হিমচ্চযে;

সরেয্যাথ মমং অম্ম, এৰংৰণ্ণা পভাৰতী’’তি.

তত্থ কক্কূপনিসেৰিতন্তিল কক্কূপনিসেৰিতন্তি সাসপকক্কলোণকক্কমত্তিককক্কতিলকক্কহলিদ্দিকক্কমুখচুণ্ণকেহি ইমেহি পঞ্চহি কক্কেহি উপনিসেৰিতং. আদাসদন্তাথরুপচ্চৰেক্খিতন্তি দন্তমযথরুম্হি আদাসে পচ্চৰেক্খিতং তত্থ ওলোকেত্ৰা মণ্ডিতং. সুভন্তি সুভমুখং. ৰিরজন্তি ৰিগতরজং নিম্মলং. অনঙ্গণন্তি গণ্ডপিল়কাদিদোসরহিতং. ছুদ্ধন্তি অম্ম এৰরূপং মম মুখং অদ্ধা ইদানি খত্তিযেহি ছড্ডিতং ৰনে অরঞ্ঞে ঠস্সতীতি পরিদেৰতি. অসিতেতি কাল়কে. ৰেল্লিতগ্গেতি উন্নতগ্গে. সীৰথিকাযাতি সুসানম্হি. পরিকড্ঢিস্সন্তীতি এৰরূপে মম কেসে মনুস্সমংসখাদকা গিজ্ঝা পাদেহি পহরিত্ৰা নূন পরিকড্ঢিস্সন্তি. গয্হ ধঙ্কো গচ্ছতি যেনকামন্তি অম্ম মম এৰরূপং বাহং নূন ধঙ্কো গহেত্ৰা লুঞ্জিত্ৰা খাদন্তো যেনকামং গচ্ছিস্সতি.

তালূপনিভেতি সুৰণ্ণতালফলসদিসে. কাসিকচন্দনেনাতি সুখুমচন্দনেন নিসেৰিতে. থনেসু মেতি অম্ম মম সুসানে পতিতায এৰরূপে থনে দিস্ৰা মুখেন ডংসিত্ৰা তেসু মে থনেসু অত্তনো তনুজো মাতু তরুণপুত্তো ৰিয নূন সিঙ্গালো লম্বিস্সতি. সোণিন্তি কটিং. সুকোট্টিতন্তি গোহনুকেন পহরিত্ৰা সুৰড্ঢিতং. অৰত্থন্তি ছড্ডিতং. ভক্খযিত্ৰাতি অম্ম এতে এত্তকা নূন মম মংসং খাদিত্ৰা অজরা ভৰিস্সন্তি.

সচে মংসানি হরিংসূতি অম্ম সচে তে খত্তিযা মযিং পটিবদ্ধচিত্তা মম মংসানি হরেয্যুং, অথ তুম্হে অট্ঠীনি যাচিত্ৰা অনুপথে দহাথনং, জঙ্ঘমগ্গমহামগ্গানং অন্তরে দহেয্যাথাতি ৰদতি. খেত্তানীতি অম্ম মম ঝাপিতট্ঠানে মালাদিৰত্থূনি কারেত্ৰা এত্থ এতেসু খেত্তেসু কণিকাররুক্খে রোপয. হিমচ্চযেতি হিমপাতাতিক্কমে ফগ্গুণমাসে. সরেয্যাথাতি তেসং পুপ্ফানং সুৰণ্ণচঙ্কোটকং পূরেত্ৰা ঊরূসু ঠপেত্ৰা মম ধীতা পভাৰতী এৰংৰণ্ণাতি সরেয্যাথ.