১৯. সট্ঠিনিপাতো
[৫২৯] ১. সোণকজাতকৰণ্ণনা
কস্স সুত্ৰা সতং দম্মীতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো নেক্খম্মপারমিং আরব্ভ কথেসি. তদা হি ভগৰা ধম্মসভাযং নেক্খম্মপারমিং ৰণ্ণযন্তানং ভিক্খূনং মজ্ঝে নিসীদিত্ৰা ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ, পুব্বেপি তথাগতো মহাভিনিক্খমনং নিক্খন্তোযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.
অতীতে রাজগহে মগধরাজা নাম রজ্জং কারেসি. বোধিসত্তো তস্স অগ্গমহেসিযা কুচ্ছিস্মিং নিব্বত্তি, নামগ্গহণদিৰসে চস্স ‘‘অরিন্দমকুমারো’’তি নামং করিংসু. তস্স জাতদিৰসেযেৰ পুরোহিতস্সপি পুত্তো জাযি, ‘‘সোণককুমারো’’তিস্স নামং করিংসু. তে উভোপি একতোৰ ৰড্ঢিত্ৰা ৰযপ্পত্তা উত্তমরূপধরা রূপেন নিব্বিসেসা হুত্ৰা তক্কসিলং গন্ত্ৰা উগ্গহিতসিপ্পা ততো নিক্খমিত্ৰা ‘‘সব্বসমযসিপ্পঞ্চ দেসচারিত্তঞ্চ জানিস্সামা’’তি অনুপুব্বেন চারিকং চরন্তা বারাণসিং পত্ৰা রাজুয্যানে ৰসিত্ৰা পুনদিৰসে নগরং পৰিসিংসু. তং দিৰসঞ্চ একচ্চে মনুস্সা ‘‘ব্রাহ্মণৰাচনকং করিস্সামা’’তি পাযাসং পটিযাদেত্ৰা আসনানি পঞ্ঞাপেত্ৰা আগচ্ছন্তে তে কুমারে দিস্ৰা ঘরং পৰেসেত্ৰা পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদাপেসুং. তত্থ বোধিসত্তস্স পঞ্ঞত্তাসনে সুদ্ধৰত্থং অত্থতং অহোসি, সোণকস্স রত্তকম্বলং. সো তং নিমিত্তং দিস্ৰাৰ ‘‘অজ্জ মে পিযসহাযো অরিন্দমকুমারো বারাণসিরাজা ভৰিস্সতি, ময্হং পন সেনাপতিট্ঠানং দস্সতী’’তি অঞ্ঞাসি. তে উভোপি কতভত্তকিচ্চা উয্যানমেৰ অগমংসু.
তদা বারাণসিরঞ্ঞো কালকতস্স সত্তমো দিৰসো হোতি, অপুত্তকং রাজকুলং. অমচ্চাদযো পাতোৰ সসীসং ন্হাতা সন্নিপতিত্ৰা ‘‘রজ্জারহস্স সন্তিকং গমিস্সতী’’তি ফুস্সরথং যোজেত্ৰা ৰিস্সজ্জেসুং. সো নগরা নিক্খমিত্ৰা অনুপুব্বেন রাজুয্যানং গন্ত্ৰা উয্যানদ্ৰারে নিৰত্তিত্ৰা আরোহণসজ্জো হুত্ৰা অট্ঠাসি. বোধিসত্তো মঙ্গলসিলাপট্টেসসীসং পারুপিত্ৰা নিপজ্জি, সোণককুমারো তস্স সন্তিকে নিসীদি. সো তূরিযসদ্দং সুত্ৰা ‘‘অরিন্দমস্স ফুস্সরথো আগচ্ছতি, অজ্জেস রাজা হুত্ৰা মম সেনাপতিট্ঠানং দস্সতি, ন খো পন ময্হং ইস্সরিযেনত্থো, এতস্মিং গতে নিক্খমিত্ৰা পব্বজিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা একমন্তে পটিচ্ছন্নে অট্ঠাসি. পুরোহিতো উয্যানং পৰিসিত্ৰা মহাসত্তং নিপন্নকং দিস্ৰা তূরিযানি পগ্গণ্হাপেসি. মহাসত্তো পবুজ্ঝিত্ৰা পরিৰত্তিত্ৰা থোকং নিপজ্জিত্ৰা উট্ঠায সিলাপট্টে পল্লঙ্কেন নিসীদি. অথ নং পুরোহিতো অঞ্জলিং পগ্গণ্হিত্ৰা আহ – ‘‘রজ্জং তে, দেৰ, পাপুণাতী’’তি. ‘‘কিং অপুত্তকং রাজকুল’’ন্তি? ‘‘এৰং, দেৰা’’তি. ‘‘তেন হি সাধূ’’তি. অথ নং তে তত্থেৰ অভিসিঞ্চিত্ৰা রথং আরোপেত্ৰা মহন্তেন পরিৰারেন নগরং পৰেসেসুং. সো নগরং পদক্খিণং কত্ৰা পাসাদং অভিরূহি. সো যসমহন্ততায সোণককুমারং ন সরি.
সোপি তস্মিং নগরং পৰিট্ঠে পচ্ছা আগন্ত্ৰা সিলাপট্টে নিসীদি. অথস্স পুরতো বন্ধনা পৰুত্তং সালরুক্খতো পণ্ডুপলাসং পতি. সো তং দিস্ৰাৰ ‘‘যথেৰেতং, তথা মমপি সরীরং জরং পত্ৰা পতিস্সতী’’তি অনিচ্চাদিৰসেন ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা পচ্চেকবোধিং পাপুণি. তংখণঞ্ঞেৰস্স গিহিলিঙ্গং অন্তরধাযি, পব্বজিতলিঙ্গং পাতুরহোসি. সো ‘‘নত্থি দানি পুনব্ভৰো’’তি উদানং উদানেন্তো নন্দমূলকপব্ভারং অগমাসি. মহাসত্তোপি চত্তালীসমত্তানং সংৰচ্ছরানং অচ্চযেন সরিত্ৰা ‘‘কহং নু খো মে সহাযো সোণকো’’তি সোণকং পুনপ্পুনং সরন্তোপি ‘‘মযা সুতো ৰা দিট্ঠো ৰা’’তি ৰত্তারং অলভিত্ৰা অলঙ্কতমহাতলে রাজপল্লঙ্কে নিসিন্নো গন্ধব্বনাটকনচ্চগীতাদীহি পরিৰুতো সম্পত্তিমনুভৰন্তো ‘‘যো মে কস্সচি সন্তিকে সুত্ৰা ‘অসুকট্ঠানে নাম সোণকো ৰসতী’তি আচিক্খিস্সতি, তস্স সতং দস্সামি, যো মে সামং দিস্ৰা আরোচেস্সতি, তস্স সহস্স’’ন্তি একং উদানং অভিসঙ্খরিত্ৰা গীতৰসেন উদানেন্তো পঠমং গাথমাহ –
‘‘কস্স সুত্ৰা সতং দম্মি, সহস্সং দিট্ঠ সোণকং;
কো মে সোণকমক্খাতি, সহাযং পংসুকীল়িত’’ন্তি.
অথস্স মুখতো লুঞ্চন্তী ৰিয গহেত্ৰা একা নাটকীত্থী তং গাযি. অথঞ্ঞা অথঞ্ঞাতি ‘‘অম্হাকং রঞ্ঞো পিযগীত’’ন্তি সব্বা ওরোধা গাযিংসু. অনুক্কমেন নগরৰাসিনোপি জানপদাপি তমেৰ গীতং গাযিংসু. রাজাপি পুনপ্পুনং তমেৰ গীতং গাযতি. পণ্ণাসমত্তানং সংৰচ্ছরানং অচ্চযেন পনস্স বহূ পুত্তধীতরো অহেসুং, জেট্ঠপুত্তো দীঘাৰুকুমারো নাম অহোসি. তদা সোণকপচ্চেকবুদ্ধো ‘‘অরিন্দমরাজা মং দট্ঠুকামো, অহং তত্থ গন্ত্ৰা কামেসু আদীনৰং নেক্খম্মে চানিসংসং কথেত্ৰা পব্বজ্জনাকারং করোমী’’তি চিন্তেত্ৰা ইদ্ধিযা আকাসেনাগন্ত্ৰা উয্যানে নিসীদি. তদা একো সত্তৰস্সিকো পঞ্চচূল়ককুমারকো মাতরা পহিতো গন্ত্ৰা উয্যানৰনে দারূনি উদ্ধরন্তো পুনপ্পুনং তমেৰ গীতং গাযি. অথ নং সো পক্কোসিত্ৰা ‘‘কুমারক, ত্ৰং অঞ্ঞং অগাযিত্ৰা একমেৰ গীতং গাযসি, কিং অঞ্ঞং ন জানাসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘জানামি, ভন্তে, অম্হাকং পন রঞ্ঞো ইদমেৰ পিযং, তেন নং পুন্নপ্পুনং গাযামী’’তি. ‘‘এতস্স পন তে গীতস্স পটিগীতং গাযন্তো কোচি দিট্ঠপুব্বো’’তি. ‘‘ন দিট্ঠপুব্বো, ভন্তে’’তি. ‘‘অহং তং সিক্খাপেস্সামি, সক্খিস্সসি রঞ্ঞো সন্তিকং গন্ত্ৰা পটিগীতং গাযিতু’’ন্তি. ‘‘আম, ভন্তে’’তি. অথস্স সো পটিগীতং আচিক্খন্তো ‘‘ময্হং সুত্ৰা’’তিআদিমাহ. উগ্গণ্হাপেত্ৰা চ পন তং উয্যোজেসি – ‘‘গচ্ছ, কুমারক, ইমং পটিগীতং রঞ্ঞা সদ্ধিং গাযাহি, রাজা তে মহন্তং ইস্সরিযং দস্সতি, কিং তে দারূহি, ৰেগেন যাহী’’তি.
সো ‘‘সাধূ’’তি তং পটিগীতং উগ্গণ্হিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, যাৰাহং রাজানং আনেমি, তাৰ ইধেৰ হোথা’’তি ৰত্ৰা ৰেগেন মাতু সন্তিকং গন্ত্ৰা, ‘‘অম্ম, খিপ্পং মং ন্হাপেত্ৰা অলঙ্করোথ, অজ্জ তং দলিদ্দভাৰতো মোচেস্সামী’’তি ৰত্ৰা ন্হাতমণ্ডিতো রাজদ্ৰারং গন্ত্ৰা ‘‘অয্য দোৰারিক, ‘একো দারকো তুম্হেহি সদ্ধিং পটিগীতং গাযিস্সামীতি আগন্ত্ৰা দ্ৰারে ঠিতো’তি রঞ্ঞো অরোচেহী’’তি আহ. সো ৰেগেন গন্ত্ৰা রঞ্ঞো আরোচেসি. রাজা ‘‘আগচ্ছতূ’’তি পক্কোসাপেত্ৰা, ‘‘তাত, ত্ৰং মযা সদ্ধিং পটিগীতং গাযিস্সসী’’তি আহ. ‘‘আম, দেৰা’’তি. ‘‘তেন হি গাযস্সূ’’তি. ‘‘দেৰ, ইমস্মিং ঠানে ন গাযামি, নগরে পন ভেরিং চরাপেত্ৰা মহাজনং সন্নিপাতাপেথ, মহাজনমজ্ঝে গাযিস্সামী’’তি. রাজা তথা কারেত্ৰা অলঙ্কতমণ্ডপে পল্লঙ্কমজ্ঝে নিসীদিত্ৰা তস্সানুরূপং আসনং দাপেত্ৰা ‘‘ইদানি তৰ গীতং গাযস্সূ’’তি আহ. ‘‘দেৰ, তুম্হে তাৰ গাযথ, অথাহং পটিগীতং গাযিস্সামী’’তি. ততো রাজা পঠমং গাযন্তো গাথমাহ –
১. ‘‘কস্স সুত্ৰা সতং দম্মি, সহস্সং দিট্ঠ সোণকং;
সো মে সোণকমক্খাতি, সহাযং পংসুকীল়িত’’ন্তি.
তত্থ সুত্ৰাতি ‘‘অসুকট্ঠানে নাম তে পিযসহাযো সোণকো ৰসতী’’তি তস্স ৰসনট্ঠানং সুত্ৰা আরোচেন্তস্স কস্স সতং দম্মি. দিট্ঠাতি ‘‘অসুকট্ঠানে নাম মযা দিট্ঠো’’তি দিস্ৰা আরোচেন্তস্স কস্স সহস্সং দম্মীতি.
এৰং রঞ্ঞা পঠমং উদানগাথায গীতায পঞ্চচূল়কদারকেন পটিগীতভাৰং পকাসেন্তো সত্থা অভিসম্বুদ্ধো হুত্ৰা দীযড্ঢগাথা অভাসি –
২. ‘‘অথব্রৰী মাণৰকো, দহরো পঞ্চচূল়কো;
ময্হং সুত্ৰা সতং দেহি, সহস্সং দিট্ঠ সোণকং;
অহং তে সোণকক্খিস্সং, সহাযং পংসুকীল়িত’’ন্তি.
তেন ৰুত্তগাথায পন অযমত্থো – মহারাজ, যং ত্ৰং ‘‘সুত্ৰা আরোচেন্তস্স সতং দম্মী’’তি ৰদসি, তম্পি মমেৰ দেহি, যং ‘‘দিস্ৰা আরোচেন্তস্স সহস্সং দম্মী’’তি ৰদসি, তম্পি ময্হমেৰ দেহি, অহং তে পিযসহাযং ইদানেৰ পচ্চক্খতোৰ ‘‘অযং সোণকো’’তি আচিক্খিস্সন্তি.
ইতো পরং সুৰিঞ্ঞেয্যা সম্বুদ্ধগাথা পাল়িনযেনেৰ ৰেদিতব্বা –
৩. ‘‘কতমস্মিং সো জনপদে, রট্ঠেসু নিগমেসু চ;
কত্থ সোণকমদ্দক্খি, তং মে অক্খাহি পুচ্ছিতো.
৪. ‘‘তৰেৰ দেৰ ৰিজিতে, তৰেৰুয্যানভূমিযং;
উজুৰংসা মহাসালা, নীলোভাসা মনোরমা.
৫. ‘‘তিট্ঠন্তি মেঘসমানা, রম্মা অঞ্ঞোঞ্ঞনিস্সিতা;
তেসং মূলম্হি সোণকো, ঝাযতী অনুপাদনো;
উপাদানেসু লোকেসু, ডয্হমানেসু নিব্বুতো.
৬. ‘‘ততো চ রাজা পাযাসি, সেনায চতুরঙ্গিযা;
কারাপেত্ৰা সমং মগ্গং, অগমা যেন সোণকো.
৭. ‘‘উয্যানভূমিং গন্ত্ৰান, ৰিচরন্তো ব্রহাৰনে;
আসীনং সোণকং দক্খি, ডয্হমানেসু নিব্বুত’’ন্তি.
তত্থ উজুৰংসাতি উজুক্খন্ধা. মহাসালাতি মহারুক্খা. মেঘসমানাতি নীলমেঘসদিসা. রম্মাতি রমণীযা. অঞ্ঞোঞ্ঞনিস্সিতাতি সাখাহি সাখং, মূলেন মূলং সংসিব্বিত্ৰা ঠিতা. তেসন্তি তেসং এৰরূপানং তৰ উয্যানৰনে সালানং হেট্ঠা. ঝাযতীতি লক্খণূপনিজ্ঝানআরম্মণূপনিজ্ঝানসঙ্খাতেহি ঝানেহি ঝাযতি. অনুপাদনোতি কামুপাদানাদিৰিরহিতো. ডয্হমানেসূতি একাদসহি অগ্গীহি ডয্হমানেসু সত্তেসু. নিব্বুতোতি তে অগ্গী নিব্বাপেত্ৰা সীতলেন হদযেন ঝাযমানো তৰ উয্যানে মঙ্গলসালরুক্খমূলে সিলাপট্টে নিসিন্নো এস তে সহাযো কঞ্চনপটিমা ৰিয সোভমানো পটিমানেতীতি. ততো চাতি, ভিক্খৰে, ততো সো অরিন্দমো রাজা তস্স ৰচনং সুত্ৰাৰ ‘‘সোণকপচ্চেকবুদ্ধং পস্সিস্সামী’’তি চতুরঙ্গিনিযা সেনায পাযাসি নিক্খমি. ৰিচরন্তোতি উজুকমেৰ অগন্ত্ৰা তস্মিং মহন্তে ৰনসণ্ডে ৰিচরন্তো তস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা তং আসীনং অদ্দক্খি.
সো তং অৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসীদিত্ৰা অত্তনো কিলেসাভিরতত্তা তং ‘‘কপণো’’তি মঞ্ঞমানো ইমং গাথমাহ –
৮. ‘‘কপণো ৰতযং ভিক্খু, মুণ্ডো সঙ্ঘাটিপারুতো;
অমাতিকো অপিতিকো, রুক্খমূলস্মি ঝাযতী’’তি.
তত্থ ঝাযতীতি নিম্মাতিকো নিপ্পিতিকো কারুঞ্ঞপ্পত্তো ঝাযতি.
৯. ‘‘ইমং ৰাক্যং নিসামেত্ৰা, সোণকো এতদব্রৰি;
ন রাজ কপণো হোতি, ধম্মং কাযেন ফস্সযং.
১০. ‘‘যো চ ধম্মং নিরংকত্ৰা, অধম্মমনুৰত্ততি;
স রাজ কপণো হোতি, পাপো পাপপরাযণো’’তি.
তত্থ ইমন্তি তস্স কিলেসাভিরতস্স পব্বজ্জং অরোচেন্তস্স ইমং পব্বজ্জাগরহৰচনং সুত্ৰা. এতদব্রৰীতি পব্বজ্জায গুণং পকাসেন্তো এতং অব্রৰি. ফস্সযন্তি ফস্সযন্তো যেন অরিযমগ্গধম্মো নামকাযেন ফস্সিতো, সো কপণো নাম ন হোতীতি দস্সেন্তো এৰমাহ. নিরংকত্ৰাতি অত্তভাৰতো নীহরিত্ৰা. পাপো পাপপরাযণোতি সযং পাপানং করণেন পাপো, অঞ্ঞেসম্পি করোন্তানং পতিট্ঠাভাৰেন পাপপরাযণোতি.
এৰং সো বোধিসত্তং গরহি. সো অত্তনো গরহিতভাৰং অজানন্তো ৰিয হুত্ৰা নামগোত্তং কথেত্ৰা তেন সদ্ধিং পটিসন্থারং করোন্তো গাথমাহ –
১১. ‘‘অরিন্দমোতি মে নামং, কাসিরাজাতি মং ৰিদূ;
কচ্চি ভোতো সুখস্সেয্যা, ইধ পত্তস্স সোণকা’’তি.
তত্থ কচ্চীতি অম্হাকং তাৰ ন কিঞ্চি অফাসুকং, ভোতো পন কচ্চি ইধ পত্তস্স ইমস্মিং উয্যানে ৰসতো সুখৰিহারোতি পুচ্ছতি.
অথ নং পচ্চেকবুদ্ধো, ‘‘মহারাজ, ন কেৰলং ইধ, অঞ্ঞত্রাপি ৰসন্তস্স মে অসুখং নাম নত্থী’’তি ৰত্ৰা তস্স সমণভদ্রগাথাযো নাম আরভি –
১২. ‘‘সদাপি ভদ্রমধনস্স, অনাগারস্স ভিক্খুনো;
ন তেসং কোট্ঠে ওপেন্তি, ন কুম্ভিং ন কল়োপিযং;
পরনিট্ঠিতমেসানা, তেন যাপেন্তি সুব্বতা.
১৩. ‘‘দুতিযম্পি ভদ্রমধনস্স, অনাগারস্স ভিক্খুনো;
অনৰজ্জপিণ্ডো ভোত্তব্বো, ন চ কোচূপরোধতি.
১৪. ‘‘ততিযম্পি ভদ্রমধনস্স, অনাগারস্স ভিক্খুনো;
নিব্বুতো পিণ্ডো ভোত্তব্বো, ন চ কোচূপরোধতি.
১৫. ‘‘চতুত্থম্পি ভদ্রমধনস্স, অনাগারস্স ভিক্খুনো;
মুত্তস্স রট্ঠে চরতো, সঙ্গো যস্স ন ৰিজ্জতি.
১৬. ‘‘পঞ্চমম্পি ভদ্রমধনস্স, অনাগারস্স ভিক্খুনো;
নগরম্হি ডয্হমানম্হি, নাস্স কিঞ্চি অডয্হথ.
১৭. ‘‘ছট্ঠম্পি ভদ্রমধনস্স, অনাগারস্স ভিক্খুনো;
রট্ঠে ৰিলুম্পমানম্হি, নাস্স কিঞ্চি অহীরথ.
১৮. ‘‘সত্তমম্পি ভদ্রমধনস্স, অনাগারস্স ভিক্খুনো;
চোরেহি রক্খিতং মগ্গং, যে চঞ্ঞে পরিপন্থিকা;
পত্তচীৰরমাদায, সোত্থিং গচ্ছতি সুব্বতো.
১৯. ‘‘অট্ঠমম্পি ভদ্রমধনস্স, অনাগারস্স ভিক্খুনো;
যং যং দিসং পক্কমতি, অনপেক্খোৰ গচ্ছতী’’তি.
তত্থ অনাগারস্সাতি, মহারাজ, ঘরাৰাসং পহায অনাগারিযভাৰং পত্তস্স অধনস্স অকিঞ্চনস্স ভিক্খুনো সব্বকালং ভদ্রমেৰ. ন তেসন্তি, মহারাজ, তেসং অধনানং ভিক্খূনং ন কোট্ঠাগারে ধনধঞ্ঞানি ওপেন্তি, ন কুম্ভিযং, ন পচ্ছিযং, তে পন সুব্বতা পরনিট্ঠিতং পরেসং ঘরে পক্কং আহারং সঙ্ঘাটিং পারুপিত্ৰা কপালমাদায ঘরপটিপাটিযা এসানা পরিযেসন্তা তেন ততো লদ্ধেন পিণ্ডেন তং আহারং নৰন্নং পাটিকুল্যানং ৰসেন পচ্চৰেক্খিত্ৰা পরিভুঞ্জিত্ৰা জীৰিতৰুত্তিং যাপেন্তি.
অনৰজ্জপিণ্ডো ভোত্তব্বোতি ৰেজ্জকম্মাদিকায অনেসনায ৰা কুহনা লপনা নেমিত্তিকতা নিপ্পেসিকতা লাভেন লাভং নিজিগীসনতাতি এৰরূপেন মিচ্ছাজীৰেন ৰা উপ্পাদিতা চত্তারো পচ্চযা, ধম্মেন উপ্পাদিতাপি অপচ্চৰেক্খিত্ৰা পরিভুত্তা সাৰজ্জপিণ্ডো নাম. অনেসনং পন পহায মিচ্ছাজীৰং ৰজ্জেত্ৰা ধম্মেন সমেন উপ্পাদিতা ‘‘পটিসঙ্খা যোনিসো চীৰরং পটিসেৰামী’’তি ৰুত্তনযেনেৰ পচ্চৰেক্খিত্ৰা পরিভুত্তা অনৰজ্জপিণ্ডো নাম. যেন এৰরূপো অনৰজ্জপিণ্ডো ভোত্তব্বো পরিভুঞ্জিতব্বো, যঞ্চ এৰরূপং অনৰজ্জং পিণ্ডং ভুঞ্জমানানং পচ্চযে নিস্সায কোচি অপ্পমত্তকোপি কিলেসো ন উপরোধতি ন পীল়েতি, তস্স দুতিযম্পি ভদ্রং অধনস্স অনাগারস্স ভিক্খুনো.
নিব্বুতোতি পুথুজ্জনভিক্খুনো ধম্মেন উপ্পন্নপিণ্ডোপি পচ্চৰেক্খিত্ৰা পরিভুঞ্জিযমানো নিব্বুতপিণ্ডো নাম, একন্ততো পন খীণাসৰস্স পিণ্ডোৰ নিব্বুতপিণ্ডো নাম. কিংকারণা? সো হি থেয্যপরিভোগো, ইণপরিভোগো, দাযজ্জপরিভোগো, সামিপরিভোগোতি ইমেসু চতূসু পরিভোগেসু সামিপরিভোগৰসেন তং ভুঞ্জতি, তণ্হাদাসব্যং অতীতো সামী হুত্ৰা পরিভুঞ্জতি, ন তং তপ্পচ্চযা কোচি অপ্পমত্তকোপি কিলেসো উপরোধতি.
মুত্তস্স রট্ঠে চরতোতি উপট্ঠাককুলাদীসু অলগ্গমানসস্স ছিন্নৰলাহকস্স ৰিয রাহুমুখা পমুত্তস্স ৰিমলচন্দমণ্ডলস্স ৰিয চ যস্স গামনিগমাদীসু চরন্তস্স রাগসঙ্গাদীসু একোপি সঙ্গো নত্থি. একচ্চো হি কুলেহি সংসট্ঠো ৰিহরতি সহসোকী সহনন্দী, একচ্চো মাতাপিতূসুপি অলগ্গমানসো ৰিচরতি কোরুনগরগামৰাসী দহরো ৰিয, এৰরূপস্স পুথুজ্জনস্সপি ভদ্রমেৰ.
নাস্স কিঞ্চীতি যো হি বহুপরিক্খারো হোতি, সো ‘‘মা মে চোরা পরিক্খারে হরিংসূ’’তি অতিরেকানি চ চীৰরাদীনি অন্তোনগরে উপট্ঠাককুলে নিক্খিপতি, অথ নগরম্হি ডয্হমানে ‘‘অসুককুলে নাম অগ্গি উট্ঠিতো’’তি সুত্ৰা সোচতি কিলমতি, এৰরূপস্স ভদ্রং নাম নত্থি. যো পন, মহারাজ, সকুণৰত্তং পূরেতি, কাযপটিবদ্ধপরিক্খারোৰ হোতি, তস্স তাদিসস্স ন কিঞ্চি অডয্হথ, তেনস্স পঞ্চমম্পি ভদ্রমেৰ.
ৰিলুম্পমানম্হীতি ৰিলুপ্পমানম্হি, অযমেৰ ৰা পাঠো. অহীরথাতি যথা পব্বতগহনাদীহি নিক্খমিত্ৰা রট্ঠং ৰিলুম্পমানেসু চোরেসু বহুপরিক্খারস্স অন্তোগামে ঠপিতং ৰিলুম্পতি হরতি, তথা যস্স অধনস্স কাযপটিবদ্ধপরিক্খারস্স ন কিঞ্চি অহীরথ তস্স ছট্ঠম্পি ভদ্রমেৰ.
যে চঞ্ঞে পরিপন্থিকাতি যে চ অঞ্ঞেপি তেসু তেসু ঠানেসু সুঙ্কগহণত্থায ঠপিতা পরিপন্থিকা, তেহি চ রক্খিতং. পত্তচীৰরন্তি চোরানং অনুপকারং সুঙ্কিকানং অসুঙ্কারহং মত্তিকাপত্তঞ্চেৰ কতদল়্হীকম্মপরিভণ্ডং পংসুকূলচীৰরঞ্চ অপ্পগ্ঘানি কাযবন্ধনপরিস্সাৰনসূচিৰাসিপত্তত্থৰিকানি চাতি সব্বেপি অট্ঠ পরিক্খারে কাযপটিবদ্ধে কত্ৰা মগ্গপ্পটিপন্নো কেনচি অৰিহেঠিযমানো সোত্থিং গচ্ছতি. সুব্বতোতি লোভনীযানি হি চীৰরাদীনি দিস্ৰা চোরা হরন্তি, সুঙ্কিকাপি ‘‘কিং নু খো এতস্স হত্থে’’তি পত্তত্থৰিকাদীনি সোধেন্তি, সুব্বতো পন সল্লহুকৰুত্তি তেসং পস্সন্তানঞ্ঞেৰ সোত্থিং গচ্ছতি, তেনস্স সত্তমম্পি ভদ্রমেৰ.
অনপেক্খোৰ গচ্ছতীতি কাযপটিবদ্ধতো অতিরেকস্স ৰিহারে পটিসামিতস্স কস্সচি পরিক্খারস্স অভাৰা ৰসনট্ঠানং নিৰত্তিত্ৰাপি ন ওলোকেতি. যং যং দিসং গন্তুকামো হোতি, তং তং গচ্ছন্তো অনপেক্খোৰ গচ্ছতি অনুরাধপুরা নিক্খমিত্ৰা থূপারামে পব্বজিতানং দ্ৰিন্নং কুলপুত্তানং ৰুড্ঢতরো ৰিয.
ইতি সোণকপচ্চেকবুদ্ধো অট্ঠ সমণভদ্রকানি কথেসি. ততো উত্তরিং পন সতম্পি সহস্সম্পি অপরিমাণানি সমণভদ্রকানি এস কথেতুং সমত্থোযেৰ. রাজা পন কামাভিরতত্তা তস্স কথং পচ্ছিন্দিত্ৰা ‘‘ময্হং সমণভদ্রকেহি অত্থো নত্থী’’তি অত্তনো কামাধিমুত্ততং পকাসেন্তো আহ –
২০. ‘‘বহূনি সমণভদ্রানি, যে ত্ৰং ভিক্খু পসংসসি;
অহঞ্চ গিদ্ধো কামেসু, কথং কাহামি সোণক.
২১. ‘‘পিযা মে মানুসা কামা, অথো দিব্যাপি মে পিযা;
অথ কেন নু ৰণ্ণেন, উভো লোকে লভামসে’’তি.
তত্থ ৰণ্ণেনাতি কারণেন.
অথ নং পচ্চেকবুদ্ধো আহ –
২২. ‘‘কামে গিদ্ধা কামরতা, কামেসু অধিমুচ্চিতা;
নরা পাপানি কত্ৰান, উপপজ্জন্তি দুগ্গতিং.
২৩. ‘‘যে চ কামে পহন্ত্ৰান, নিক্খন্তা অকুতোভযা;
একোদিভাৰাধিগতা, ন তে গচ্ছন্তি দুগ্গতিং.
২৪. ‘‘উপমং তে করিস্সামি, তং সুণোহি অরিন্দম;
উপমায মিধেকচ্চে, অত্থং জানন্তি পণ্ডিতা.
২৫. ‘‘গঙ্গায কুণপং দিস্ৰা, ৰুয্হমানং মহণ্ণৰে;
ৰাযসো সমচিন্তেসি, অপ্পপঞ্ঞো অচেতসো.
২৬. ‘‘যানঞ্চ ৰতিদং লদ্ধং, ভক্খো চাযং অনপ্পকো;
তত্থ রত্তিং তত্থ দিৰা, তত্থেৰ নিরতো মনো.
২৭. ‘‘খাদং নাগস্স মংসানি, পিৰং ভাগীরথোদকং;
সম্পস্সং ৰনচেত্যানি, ন পলেত্থ ৰিহঙ্গমো.
২৮. ‘‘তঞ্চ ওতরণী গঙ্গা, পমত্তং কুণপে রতং;
সমুদ্দং অজ্ঝগাহাসি, অগতী যত্থ পক্খিনং.
২৯. ‘‘সো চ ভক্খপরিক্খীণো, উদপত্ৰা ৰিহঙ্গমো;
ন পচ্ছতো ন পুরতো, নুত্তরং নোপি দক্খিণং.
৩০. ‘‘দীপং সো নজ্ঝগাগঞ্ছি, অগতী যত্থ পক্খিনং;
সো চ তত্থেৰ পাপত্থ, যথা দুব্বলকো তথা.
৩১. ‘‘তঞ্চ সামুদ্দিকা মচ্ছা, কুম্ভীলা মকরা সুসূ;
পসয্হকারা খাদিংসু, ফন্দমানং ৰিপক্খকং.
৩২. ‘‘এৰমেৰ তুৰং রাজ, যে চঞ্ঞে কামভোগিনো;
গিদ্ধা চে ন ৰমিস্সন্তি, কাকপঞ্ঞাৰ তে ৰিদূ.
৩৩. ‘‘এসা তে উপমা রাজ, অত্থসন্দস্সনী কতা;
ত্ৰঞ্চ পঞ্ঞাযসে তেন, যদি কাহসি ৰা ন ৰা’’তি.
তত্থ পাপানীতি, মহারাজ, ত্ৰং কামগিদ্ধো, নরা চ কামে নিস্সায কাযদুচ্চরিতাদীনি পাপানি কত্ৰা যত্থ সুপিনন্তেপি দিব্বা চ মানুসিকা চ কামা ন লব্ভন্তি, তং দুগ্গতিং উপপজ্জন্তীতি অত্থো. পহন্ত্ৰানাতি খেল়পিণ্ডং ৰিয পহায. অকুতোভযাতি রাগাদীসু কুতোচি অনাগতভযা. একোদিভাৰাধিগতাতি একোদিভাৰং একৰিহারিকতং অধিগতা. ন তেতি তে এৰরূপা পব্বজিতা দুগ্গতিং ন গচ্ছন্তি.
উপমং তেতি, মহারাজ, দিব্বমানুসকে কামে পত্থেন্তস্স হত্থিকুণপে পটিবদ্ধকাকসদিসস্স তৰ একং উপমং করিস্সামি, তং সুণোহীতি অত্থো. কুণপন্তি হত্থিকল়েৰরং. মহণ্ণৰেতি গম্ভীরপুথুলে উদকে. একো কির মহাৰারণো গঙ্গাতীরে চরন্তো গঙ্গাযং পতিত্ৰা উত্তরিতুং অসক্কেন্তো তত্থেৰ মতো গঙ্গায ৰুয্হি, তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. ৰাযসোতি আকাসেন গচ্ছন্তো একো কাকো. যানঞ্চ ৰতিদন্তি সো এৰং চিন্তেত্ৰা তত্থ নিলীযিত্ৰা ‘‘ইদং মযা হত্থিযানং লদ্ধং, এত্থ নিলীনো সুখং চরিস্সামি, অযমেৰ চ মে অনপ্পকো ভক্খো ভৰিস্সতি, ইদানি মযা অঞ্ঞত্থ গন্তুং ন ৰট্টতী’’তি সন্নিট্ঠানমকাসি. তত্থ রত্তিন্তি তত্থ রত্তিঞ্চ দিৰা চ তত্থেৰ মনো অভিরতো অহোসি. ন পলেত্থাতি ন উপ্পতিত্ৰা পক্কামি.
ওতরণীতি সমুদ্দাভিমুখী ওতরমানা. ‘‘ওহারিণী’’তিপি পাঠো, সা সমুদ্দাভিমুখী অৰহারিণীতি অত্থো. অগতী যত্থাতি সমুদ্দমজ্ঝং সন্ধাযাহ. ভক্খপরিক্খীণোতি পরিক্খীণভক্খো. উদপত্ৰাতি খীণে চম্মে চ মংসে চ অট্ঠিসঙ্ঘাতো ঊমিৰেগেন ভিন্নো উদকে নিমুজ্জি. অথ সো কাকো উদকে পতিট্ঠাতুং অসক্কোন্তো উপ্পতি, এৰং উপ্পতিত্ৰাতি অত্থো. অগতী যত্থ পক্খিনন্তি যস্মিং সমুদ্দমজ্ঝে পক্খীনং অগতি, তত্থ সো এৰং উপ্পতিতো পচ্ছিমং দিসং গন্ত্ৰা তত্থ পতিট্ঠং অলভিত্ৰা পুরত্থিমং, ততো উত্তরং, ততো দক্খিণন্তি চতস্সোপি দিসা গন্ত্ৰা অত্তনো পতিট্ঠানং ন অজ্ঝগা নাগঞ্ছীতি অত্থো. অথ ৰা ৰাযসো এৰং উপ্পতিত্ৰা পচ্ছিমাদীসু একেকং দিসং আগঞ্ছি, দীপং পন নজ্ঝাগমাতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. পাপত্থাতি পপতিতো. যথা দুব্বলকোতি যথা দুব্বলকো পতেয্য, তথেৰ পতিতো. সুসূতি সুসুনামকা চণ্ডমচ্ছা. পসয্হকারাতি অনিচ্ছমানকংযেৰ বলক্কারেন. ৰিপক্খকন্তি ৰিদ্ধস্তপক্খকং.
গিদ্ধা চে ন ৰমিস্সন্তীতি যদি গিদ্ধা হুত্ৰা কামে ন ৰমিস্সন্তি, ন ছড্ডেস্সন্তি. কাকপঞ্ঞাৰ তেতি কাকস্স সমানপঞ্ঞা ইতি তে বুদ্ধাদযো পণ্ডিতা ৰিদূ ৰিদন্তি, জানন্তীতি অত্থো. অত্থসন্দস্সনীতি অত্থপ্পকাসিকা. ত্ৰঞ্চ পঞ্ঞাযসেতি ত্ৰঞ্চ পঞ্ঞাযিস্সসি. ইদং ৰুত্তং হোতি – মহারাজ, মযা হিতকামেন তৰ ওৰাদো দিন্নো, তং পন ত্ৰং যদি কাহসি, দেৰলোকে নিব্বত্তিস্সসি, যদি ন কাহসি, কামপঙ্কে নিমুগ্গো জীৰিতপরিযোসানে নিরযে নিব্বত্তিস্সসীতি এৰং ত্ৰমেৰ তেন কারণেন ৰা অকারণেন ৰা সগ্গে ৰা নিরযে ৰা পঞ্ঞাযিস্সসি. অহং পন সব্বভৰেহি মুত্তো অপ্পটিসন্ধিকোতি.
ইমং পন ওৰাদং দেন্তেন পচ্চেকবুদ্ধেন নদী দস্সিতা, তায ৰুয্হমানং হত্থিকুণপং দস্সিতং, কুণপখাদকো কাকো দস্সিতো, তস্স কুণপং খাদিত্ৰা পানীযপিৰনকালো দস্সিতো, রমণীযৰনসণ্ডদস্সনকালো দস্সিতো, কুণপস্স নদিযা ৰুয্হমানস্স সমুদ্দপৰেসো দস্সিতো, সমুদ্দমজ্ঝে কাকস্স হত্থিকুণপে পতিট্ঠং অলভিত্ৰা ৰিনাসং পত্তকালো দস্সিতো. তত্থ নদী ৰিয অনমতগ্গো সংসারো দট্ঠব্বো, নদিযা ৰুয্হমানং হত্থিকুণপং ৰিয সংসারে পঞ্চ কামগুণা, কাকো ৰিয বালপুথুজ্জনো, কাকস্স কুণপং খাদিত্ৰা পানীযপিৰনকালো ৰিয পুথুজ্জনস্স কামগুণে পরিভুঞ্জিত্ৰা সোমনস্সিককালো, কাকস্স কুণপে লগ্গস্সেৰ রমণীযৰনসণ্ডদস্সনং ৰিয পুথুজ্জনস্স কামগুণেসু লগ্গস্সেৰ সৰনৰসেন অট্ঠতিংসারম্মণদস্সনং, কুণপে সমুদ্দং পৰিট্ঠে কাকস্স পতিট্ঠং লভিতুং অসক্কোন্তস্স ৰিনাসং পত্তকালো ৰিয বালপুথুজ্জনস্স কামগুণগিদ্ধস্স পাপপরাযণস্স কুসলধম্মে পতিট্ঠং লভিতুং অসক্কোন্তস্স মহানিরযে মহাৰিনাসপত্তি দট্ঠব্বাতি.
এৰমস্স সো ইমায উপমায ওৰাদং দত্ৰা ইদানি তমেৰ ওৰাদং থিরং কত্ৰা পতিট্ঠপেতুং গাথমাহ –
৩৪. ‘‘একৰাচম্পি দ্ৰিৰাচং, ভণেয্য অনুকম্পকো;
ততুত্তরিং ন ভাসেয্য, দাসোৰয্যস্স সন্তিকে’’তি.
তত্থ ন ভাসেয্যাতি ৰচনং অগ্গণ্হন্তস্স হি ততো উত্তরিং ভাসমানো সামিকস্স সন্তিকে দাসো ৰিয হোতি. দাসো হি সামিকে কথং গণ্হন্তেপি অগ্গণ্হন্তেপি কথেতিযেৰ. তেন ৰুত্তং ‘‘ততুত্তরিং ন ভাসেয্যা’’তি.
৩৫. ‘‘ইদং ৰত্ৰান পক্কামি, সোণকো অমিতবুদ্ধিমা;
ৰেহাসে অন্তলিক্খস্মিং, অনুসাসিত্ৰান খত্তিয’’ন্তি. –
অযং অভিসম্বুদ্ধগাথা.
তত্থ ইদং ৰত্ৰানাতি, ভিক্খৰে, সো পচ্চেকবুদ্ধো অমিতায লোকুত্তরবুদ্ধিযা অমিতবুদ্ধিমা ইদং ৰত্ৰা ইদ্ধিযা উপ্পতিত্ৰা ‘‘সচে পব্বজিস্সসি, তৰেৰ, নো চে পব্বজিস্সসি, তৰেৰ, দিন্নো তে মযা ওৰাদো, অপ্পমত্তো হোহী’’তি এৰং অনুসাসিত্ৰান খত্তিযং পক্কামি.
বোধিসত্তোপি তং আকাসেন গচ্ছন্তং যাৰ দস্সনপথা ওলোকেন্তো ঠত্ৰা তস্মিং চক্খুপথে অতিক্কন্তে সংৰেগং পটিলভিত্ৰা চিন্তেসি – ‘‘অযং ব্রাহ্মণো হীনজচ্চো সমানো অসম্ভিন্নে খত্তিযৰংসে জাতস্স মম মত্থকে অত্তনো পাদরজং ওকিরন্তো আকাসং উপ্পতিত্ৰা গতো, মযাপি অজ্জেৰ নিক্খমিত্ৰা পব্বজিতুং ৰট্টতী’’তি. সো রজ্জং নিয্যাদেত্ৰা পব্বজিতুকামো গাথাদ্ৰযমাহ –
৩৬. ‘‘কো নুমে রাজকত্তারো, সুদ্দা ৰেয্যত্তমাগতা;
রজ্জং নিয্যাদযিস্সামি, নাহং রজ্জেন মত্থিকো.
৩৭. ‘‘অজ্জেৰ পব্বজিস্সামি, কো জঞ্ঞা মরণং সুৰে;
মাহং কাকোৰ দুম্মেধো, কামানং ৰসমন্ৰগ’’ন্তি.
তত্থ কো নুমেতি কুহিং নু ইমে. রাজকত্তারোতি যে রাজারহং অভিসিঞ্চিত্ৰা রাজানং করোন্তি. সুদ্দা ৰেয্যত্তমাগতাতি সুদ্দা চ যে চ অঞ্ঞে ব্যত্তভাৰং আগতা মুখমঙ্গলিকা. রজ্জেন মত্থিকোতি রজ্জেন অত্থিকো. কো জঞ্ঞা মরণং সুৰেতি মরণং অজ্জ ৰা সুৰে ৰাতি ইদং কো জানিতুং সমত্থো.
এৰং রজ্জং নিয্যাদেন্তস্স সুত্ৰা অমচ্চা আহংসু –
৩৮. ‘‘অত্থি তে দহরো পুত্তো, দীঘাৰু রট্ঠৰড্ঢনো;
তং রজ্জে অভিসিঞ্চস্সু, সো নো রাজা ভৰিস্সতী’’তি.
ততো পরং রঞ্ঞা ৰুত্তগাথমাদিং কত্ৰা উদানসম্বন্ধগাথা পাল়িনযেনেৰ ৰেদিতব্বা –
৩৯. ‘‘খিপ্পং কুমারমানেথ, দীঘাৰুং রট্ঠৰড্ঢনং;
তং রজ্জে অভিসিঞ্চিস্সং, সো ৰো রাজা ভৰিস্সতি.
৪০. ‘‘ততো কুমারমানেসুং, দীঘাৰুং রট্ঠৰড্ঢনং;
তং দিস্ৰা আলপী রাজা, একপুত্তং মনোরমং.
৪১. ‘‘সট্ঠি গামসহস্সানি, পরিপুণ্ণানি সব্বসো;
তে পুত্ত পটিপজ্জসু, রজ্জং নিয্যাদযামি তে.
৪২. ‘‘অজ্জেৰ পব্বজিস্সামি, কো জঞ্ঞা মরণং সুৰে;
মাহং কাকো ৰ দুম্মেধো, কামানং ৰসমন্ৰগং.
৪৩. ‘‘সট্ঠি নাগসহস্সানি, সব্বালঙ্কারভূসিতা;
সুৰণ্ণকচ্ছা মাতঙ্গা, হেমকপ্পনৰাসসা.
৪৪. ‘‘আরূল়্হা গামণীযেভি, তোমরঙ্কুসপাণিভি;
তে পুত্ত পটিপজ্জস্সু, রজ্জং নিয্যাদযামি তে.
৪৫. ‘‘অজ্জেৰ পব্বজিস্সামি, কো জঞ্ঞা মরণং সুৰে;
মাহং কাকোৰ দুম্মেধো, কামানং ৰসমন্ৰগং.
৪৬. ‘‘সট্ঠি অস্সসহস্সানি, সব্বালঙ্কারভূসিতা;
আজানীযাৰ জাতিযা, সিন্ধৰা সীঘৰাহিনো.
৪৭. ‘‘আরূল়্হা গামণীযেভি, ইল্লিযাচাপধারিভি;
তে পুত্ত পটিপজ্জস্সু, রজ্জং নিয্যাদযামি তে.
৪৮. ‘‘অজ্জেৰ পব্বজিস্সামি, কো জঞ্ঞা মরণং সুৰে;
মাহং কাকোৰ দুম্মেধো, কামানং ৰসমন্ৰগং.
৪৯. ‘‘সট্ঠি রথসহস্সানি, সন্নদ্ধা উস্সিতদ্ধজা;
দীপা অথোপি ৰেয্যগ্ঘা, সব্বালঙ্কারভূসিতা.
৫০. ‘‘আরূল়্হা গামণীযেভি, চাপহত্থেহি ৰম্মিভি;
তে পুত্ত পটিপজ্জস্সু, রজ্জং নিয্যাদযামি তে.
৫১. ‘‘অজ্জেৰ পব্বজিস্সামি, কো জঞ্ঞা মরণং সুৰে;