১৭. চত্তালীসনিপাতো
[৫২১] ১. তেসকুণজাতকৰণ্ণনা
ৰেস্সন্তরং তং পুচ্ছামীতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো কোসলরঞ্ঞো ওৰাদৰসেন কথেসি. তঞ্হি রাজানং ধম্মস্সৰনত্থায আগতং সত্থা আমন্তেত্ৰা ‘‘মহারাজ, রঞ্ঞা নাম ধম্মেন রজ্জং কারেতব্বং, যস্মিঞ্হি সমযে রাজানো অধম্মিকা হোন্তি, রাজযুত্তাপি তস্মিং সমযে অধম্মিকা হোন্তী’’তি চতুক্কনিপাতে (অ. নি. ৪.৭০) আগতসুত্তনযেন ওৰদিত্ৰা অগতিগমনে অগতিঅগমনে চ আদীনৰঞ্চ আনিসংসঞ্চ কথেত্ৰা ‘‘সুপিনকূপমা কামা’’তিআদিনা নযেন কামেসু আদীনৰং ৰিত্থারেত্ৰা, ‘‘মহারাজ, ইমেসঞ্হি সত্তানং –
‘মচ্চুনা সঙ্গরো নত্থি, লঞ্জগ্গাহো ন ৰিজ্জতি;
যুদ্ধং নত্থি জযো নত্থি, সব্বে মচ্চুপরাযণা’.
তেসং পরলোকং গচ্ছন্তানং ঠপেত্ৰা অত্তনা কতং কল্যাণকম্মং অঞ্ঞা পতিট্ঠা নাম নত্থি. এৰং ইত্তরপচ্চুপট্ঠানং অৰস্সং পহাতব্বং, ন যসং নিস্সায পমাদং কাতুং ৰট্টতি, অপ্পমত্তেনেৰ হুত্ৰা ধম্মেন রজ্জং কারেতুং ৰট্টতি. পোরাণকরাজানো অনুপ্পন্নেপি বুদ্ধে পণ্ডিতানং ওৰাদে ঠত্ৰা ধম্মেন রজ্জং কারেত্ৰা দেৰনগরং পূরযমানা গমিংসূ’’তি ৰত্ৰা তেন যাচিতো অতীতং আহরি.
অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তো রজ্জং কারেন্তো অপুত্তকো অহোসি, পত্থেন্তোপি পুত্তং ৰা ধীতরং ৰা ন লভি. সো একদিৰসং মহন্তেন পরিৰারেন উয্যানং গন্ত্ৰা দিৰসভাগং উয্যানে কীল়িত্ৰা মঙ্গলসালরুক্খমূলে সযনং অত্থরাপেত্ৰা থোকং নিদ্দাযিত্ৰা পবুদ্ধো সালরুক্খং ওলোকেত্ৰা তত্থ সকুণকুলাৰকং পস্সি, সহ দস্সনেনেৰস্স সিনেহো উপ্পজ্জি. সো একং পুরিসং পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘ইমং রুক্খং অভিরুহিত্ৰা এতস্মিং কুলাৰকে কস্সচি অত্থিতং ৰা নত্থিতং ৰা জানাহী’’তি আহ. সো ‘‘সাধু, দেৰা’’তি ৰত্ৰা অভিরুহিত্ৰা তত্থ তীণি অণ্ডকানি দিস্ৰা রঞ্ঞো আরোচেসি. রাজা ‘‘তেন হি এতেসং উপরি নাসৰাতং মা ৰিস্সজ্জেসী’’তি ৰত্ৰা ‘‘চঙ্কোটকে কপ্পাসপিচুং অত্থরিত্ৰা তত্থেৰ তানি অণ্ডকানি ঠপেত্ৰা সণিকং ওতরাহী’’তি ওতারাপেত্ৰা চঙ্কোটকং হত্থেন গহেত্ৰা ‘‘কতরসকুণণ্ডকানি নামেতানী’’তি অমচ্চে পুচ্ছি. তে ‘‘মযং ন জানাম, নেসাদা জানিস্সন্তী’’তি ৰদিংসু. রাজা নেসাদে পক্কোসাপেত্ৰা পুচ্ছি. নেসাদা, ‘‘মহারাজ, তেসু একং উলূকঅণ্ডং, একং সালিকাঅণ্ডং, একং সুৰকঅণ্ড’’ন্তি কথযিংসু. কিং পন একস্মিং কুলাৰকে তিণ্ণং সকুণিকানং অণ্ডানি হোন্তীতি. আম, দেৰ, পরিপন্থে অসতি সুনিক্খিত্তানি ন নস্সন্তীতি. রাজা তুস্সিত্ৰা ‘‘ইমে মম পুত্তা ভৰিস্সন্তী’’তি তানি তীণি অণ্ডানি তযো অমচ্চে পটিচ্ছাপেত্ৰা ‘‘ইমে ময্হং পুত্তা ভৰিস্সন্তি, তুম্হে সাধুকং পটিজগ্গিত্ৰা অণ্ডকোসতো নিক্খন্তকালে মমারোচেয্যাথা’’তি আহ. তে তানি সাধুকং রক্খিংসু.
তেসু পঠমং উলূকঅণ্ডং ভিজ্জি. অমচ্চো একং নেসাদং পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘ত্ৰং ইত্থিভাৰং ৰা পুরিসভাৰং ৰা জানাহী’’তি ৰত্ৰা তেন তং ৰীমংসিত্ৰা ‘‘পুরিসো’’তি ৰুত্তে রাজানং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘পুত্তো তে, দেৰ, জাতো’’তি আহ. রাজা তুট্ঠো তস্স বহুং ধনং দত্ৰা ‘‘পুত্তকং মে সাধুকং পটিজগ্গ, ‘ৰেস্সন্তরো’তি চস্স নামং করোহী’’তি ৰত্ৰা উয্যোজেসি. সো তথা অকাসি. ততো কতিপাহচ্চযেন সালিকাঅণ্ডং ভিজ্জি. সোপি অমচ্চো তং নেসাদেন ৰীমংসাপেত্ৰা ‘‘ইত্থী’’তি সুত্ৰা রঞ্ঞো সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘ধীতা তে, দেৰ, জাতা’’তি আহ. রাজা তুট্ঠো তস্সপি বহুং ধনং দত্ৰা ‘‘ধীতরং মে সাধুকং পটিজগ্গ, ‘কুণ্ডলিনী’তি চস্সা নামং করোহী’’তি ৰত্ৰা উয্যোজেসি. সোপি তথা অকাসি. পুন কতিপাহচ্চযেন সুৰকঅণ্ডং ভিজ্জি. সোপি অমচ্চো নেসাদেন তং ৰীমংসিত্ৰা ‘‘পুরিসো’’তি ৰুত্তে রঞ্ঞো সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘পুত্তো তে, দেৰ, জাতো’’তি আহ. রাজা তুট্ঠো তস্সপি বহুং ধনং দত্ৰা ‘‘পুত্তস্স মে মহন্তেন পরিৰারেন মঙ্গলং কত্ৰা ‘জম্বুকো’তিস্স নামং করোহী’’তি ৰত্ৰা উয্যোজেসি. সোপি তথা অকাসি. তে তযোপি সকুণা তিণ্ণং অমচ্চানং গেহেসু রাজকুমারপরিহারেনেৰ ৰড্ঢন্তি. রাজা ‘‘মম পুত্তো, মম ধীতা’’তি ৰোহরতি. অথস্স অমচ্চা অঞ্ঞমঞ্ঞং অৰহসন্তি ‘‘পস্সথ, ভো, রঞ্ঞো কিরিযং, তিরচ্ছানগতেপি ‘পুত্তো মে, ধীতা মে’তি ৰদন্তো ৰিচরতী’’তি.
তং সুত্ৰা রাজা চিন্তেসি – ‘‘ইমে অমচ্চা এতেসং মম পুত্তানং পঞ্ঞাসম্পদং ন জানন্তি, পাকটং নেসং করিস্সামী’’তি. অথেকং অমচ্চং ৰেস্সন্তরস্স সন্তিকং পেসেসি – ‘‘তুম্হাকং পিতা পঞ্হং পুচ্ছিতুকামো, কদা কির আগন্ত্ৰা পুচ্ছতূ’’তি. সো অমচ্চো গন্ত্ৰা ৰেস্সন্তরং ৰন্দিত্ৰা তং সাসনং আরোচেসি. তং সুত্ৰা ৰেস্সন্তরো অত্তনো পটিজগ্গকং অমচ্চং পক্কোসিত্ৰা ‘‘ময্হং কির পিতা মং পঞ্হং পুচ্ছিতুকামো, তস্স ইধাগতস্স সক্কারং কাতুং ৰট্টতি, কদা আগচ্ছতূ’’তি পুচ্ছি. অমচ্চো ‘‘ইতো সত্তমে দিৰসে তৰ পিতা আগচ্ছতূ’’তি আহ. তং সুত্ৰা ৰেস্সন্তরো ‘‘পিতা মে ইতো সত্তমে দিৰসে আগচ্ছতূ’’তি ৰত্ৰা উয্যোজেসি. সো আগন্ত্ৰা রঞ্ঞো আচিক্খি. রাজা সত্তমে দিৰসে নগরে ভেরিং চরাপেত্ৰা পুত্তস্স নিৰেসনং অগমাসি. ৰেস্সন্তরো রঞ্ঞো মহন্তং সক্কারং কারেসি, অন্তমসো দাসকম্মকারানম্পি সক্কারং কারেসি. রাজা ৰেস্সন্তরসকুণস্স গেহে ভুঞ্জিত্ৰা মহন্তং যসং অনুভৰিত্ৰা সকং নিৰেসনং আগন্ত্ৰা রাজঙ্গণে মহন্তং মণ্ডপং কারাপেত্ৰা নগরে ভেরিং চরাপেত্ৰা অলঙ্কতমণ্ডপমজ্ঝে মহাজনপরিৰারো নিসীদিত্ৰা ‘‘ৰেস্সন্তরং আনেতূ’’তি অমচ্চস্স সন্তিকং পেসেসি. অমচ্চো ৰেস্সন্তরং সুৰণ্ণপীঠে নিসীদাপেত্ৰা আনেসি. ৰেস্সন্তরসকুণো পিতু অঙ্কে নিসীদিত্ৰা পিতরা সহ কীল়িত্ৰা গন্ত্ৰা তত্থেৰ সুৰণ্ণপীঠে নিসীদি. অথ নং রাজা মহাজনমজ্ঝে রাজধম্মং পুচ্ছন্তো পঠমং গাথমাহ –
১. ‘‘ৰেস্সন্তরং তং পুচ্ছামি, সকুণ ভদ্দমত্থু তে;
রজ্জং কারেতুকামেন, কিং সু কিচ্চং কতং ৰর’’ন্তি.
তত্থ সকুণাতি তং আলপতি. কিং সূতি কতরং কিচ্চং কতং ৰরং উত্তমং হোতি, কথেহি মে, তাত, সকলং রাজধম্মন্তি এৰং কির তং সো পুচ্ছি.
তং সুত্ৰা ৰেস্সন্তরো পঞ্হং অকথেত্ৰাৰ রাজানং তাৰ পমাদেন চোদেন্তো দুতিযং গাথমাহ –
২. ‘‘চিরস্সং ৰত মং তাতো, কংসো বারাণসিগ্গহো;
পমত্তো অপ্পমত্তং মং, পিতা পুত্তং অচোদযী’’তি.
তত্থ তাতোতি পিতা. কংসোতি ইদং তস্স নামং. বারাণসিগ্গহোতি চতূহি সঙ্গহৰত্থূহি বারাণসিং সঙ্গহেত্ৰা ৰত্তন্তো. পমত্তোতি এৰরূপানং পণ্ডিতানং সন্তিকে ৰসন্তো পঞ্হস্স অপুচ্ছনেন পমত্তো. অপ্পমত্তং মন্তি সীলাদিগুণযোগেন মং অপ্পমত্তং. পিতাতি পোসকপিতা. অচোদযীতি অমচ্চেহি ‘‘তিরচ্ছানগতে পুত্তে কত্ৰা ৰোহরতী’’তি অৰহসিযমানো পমাদং আপজ্জিত্ৰা চিরস্সং অজ্জ চোদেসি, পঞ্হং পুচ্ছীতি ৰদতি.
এৰং সো ইমায গাথায চোদেত্ৰা ‘‘মহারাজ, রঞ্ঞা নাম তীসু ধম্মেসু ঠত্ৰা ধম্মেন রজ্জং কারেতব্ব’’ন্তি ৰত্ৰা রাজধম্মং কথেন্তো ইমা গাথাযো আহ –
৩. ‘‘পঠমেনেৰ ৰিতথং, কোধং হাসং নিৰারযে;
ততো কিচ্চানি কারেয্য, তং ৰতং আহু খত্তিয.
৪. ‘‘যং ত্ৰং তাত তপোকম্মং, পুব্বে কতমসংসযং;
রত্তো দুট্ঠো চ যং কযিরা, ন তং কযিরা ততো পুন.
৫. ‘‘খত্তিযস্স পমত্তস্স, রট্ঠস্মিং রট্ঠৰড্ঢন;
সব্বে ভোগা ৰিনস্সন্তি, রঞ্ঞো তং ৰুচ্চতে অঘং.
৬. ‘‘সিরী তাত অলক্খী চ, পুচ্ছিতা এতদব্রৰুং;
উট্ঠানৰীরিযে পোসে, রমাহং অনুসূযকে.
৭. ‘‘উসূযকে দুহদযে, পুরিসে কম্মদুস্সকে;
কাল়কণ্ণী মহারাজ, রমতি চক্কভঞ্জনী.
৮. ‘‘সো ত্ৰং সব্বে সুহদযো, সব্বেসং রক্খিতো ভৰ;
অলক্খিং নুদ মহারাজ, লক্খ্যা ভৰ নিৰেসনং.
৯. ‘‘স লক্খীধিতিসম্পন্নো, পুরিসো হি মহগ্গতো;
অমিত্তানং কাসিপতি, মূলং অগ্গঞ্চ ছিন্দতি.
১০. ‘‘সক্কোপি হি ভূতপতি, উট্ঠানে নপ্পমজ্জতি;
স কল্যাণে ধিতিং কত্ৰা, উট্ঠানে কুরুতে মনো.
১১. ‘‘গন্ধব্বা পিতরো দেৰা, সাজীৰা হোন্তি তাদিনো;
উট্ঠাহতো অপ্পমজ্জতো, অনুতিট্ঠন্তি দেৰতা.
১২. ‘‘সো অপ্পমত্তো অক্কুদ্ধো, তাত কিচ্চানি কারয;
ৰাযমস্সু চ কিচ্চেসু, নালসো ৰিন্দতে সুখং.
১৩. ‘‘তত্থেৰ তে ৰত্তপদা, এসাৰ অনুসাসনী;
অলং মিত্তে সুখাপেতুং, অমিত্তানং দুখায চা’’তি.
তত্থ পঠমেনেৰ ৰিতথন্তি, তাত, রাজা নাম আদিতোৰ মুসাৰাদং নিৰারযে. মুসাৰাদিনো হি রঞ্ঞো রট্ঠং নিরোজং হোতি, পথৰিযা ওজা কম্মকরণট্ঠানতো সত্তরতনমত্তং হেট্ঠা ভস্সতি, ততো আহারে ৰা তেলমধুফাণিতাদীসু ৰা ওসধেসু ওজা ন হোতি. নিরোজাহারভোজনা মনুস্সা বহ্ৰাবাধা হোন্তি, রট্ঠে থলজলপথেসু আযো নুপ্পজ্জতি, তস্মিং অনুপ্পজ্জন্তে রাজানো দুগ্গতা হোন্তি. তে সেৰকে সঙ্গণ্হিতুং ন সক্কোন্তি, অসঙ্গহিতা সেৰকা রাজানং গরুচিত্তেন ন ওলোকেন্তি. এৰং, তাত, মুসাৰাদো নামেস নিরোজো, ন সো জীৰিতহেতুপি কাতব্বো, সচ্চং পন সাদুতরং রসানন্তি তদেৰ পটিগ্গহেতব্বং. অপিচ মুসাৰাদো নাম গুণপরিধংসকো ৰিপত্তিপরিযোসানো, দুতিযচিত্তৰারে অৰীচিপরাযণং করোতি. ইমস্মিং পনত্থে ‘‘ধম্মো হৰে হতো হন্তী’’তি চেতিযজাতকং (জা. ১.৮.৪৫ আদযো) কথেতব্বং.
কোধন্তি, তাত, রাজা নাম পঠমমেৰ কুজ্ঝনলক্খণং কোধম্পি নিৰারেয্য. তাত, অঞ্ঞেসঞ্হি কোধো খিপ্পং মত্থকং ন পাপুণাতি, রাজূনং পাপুণাতি. রাজানো নাম ৰাচাৰুধা কুজ্ঝিত্ৰা ওলোকিতমত্তেনাপি পরং ৰিনাসেন্তি, তস্মা রঞ্ঞা অঞ্ঞেহি মনুস্সেহি অতিরেকতরং নিক্কোধেন ভৰিতব্বং, খন্তিমেত্তানুদ্দযাসম্পন্নেন অত্তনো পিযপুত্তং ৰিয লোকং ৰোলোকেন্তেন ভৰিতব্বং. তাত, অতিকোধনো নাম রাজা উপ্পন্নং যসং রক্খিতুং ন সক্কোতি. ইমস্স পনত্থস্স দীপনত্থং খন্তিৰাদিজাতক- (জা. ১.৪.৪৯ আদযো) চূল়ধম্মপালজাতকানি (জা. ১.৫.৪৪ আদযো) কথেতব্বানি. চূল়ধম্মপালজাতকস্মিঞ্হি মহাপতাপনো নাম রাজা পুত্তং ঘাতেত্ৰা পুত্তসোকেন হদযেন ফলিতেন মতায দেৰিযা সযম্পি দেৰিং অনুসোচন্তো হদযেন ফলিতেনেৰ মরি. অথ তে তযোপি একআল়াহনেৰ ঝাপেসুং. তস্মা রঞ্ঞা পঠমমেৰ মুসাৰাদং ৰজ্জেত্ৰা দুতিযং কোধো ৰজ্জেতব্বো.
হাসন্তি হস্সং, অযমেৰ ৰা পাঠো. তেসু তেসু কিচ্চেসু উপ্পিলাৰিতচিত্ততায কেল়িসীলতং পরিহাসং নিৰারেয্য. তাত, রঞ্ঞা নাম কেল়িসীলেন ন ভৰিতব্বং, অপরপত্তিযেন হুত্ৰা সব্বানি কিচ্চানি অত্তপচ্চক্খেনেৰ কাতব্বানি. উপ্পিলাৰিতচিত্তো হি রাজা অতুলেত্ৰা কম্মানি করোন্তো লদ্ধং যসং ৰিনাসেতি. ইমস্মিং পনত্থে সরভঙ্গজাতকে (জা. ২.১৭.৫০ আদযো) পুরোহিতস্স ৰচনং গহেত্ৰা দণ্ডকিরঞ্ঞো কিসৰচ্ছে অপরজ্ঝিত্ৰা সহ রট্ঠেন উচ্ছিজ্জিত্ৰা কুক্কুল়নিরযে নিব্বত্তভাৰো চ মাতঙ্গজাতকে (জা. ১.১৫.১ আদযো) মজ্ঝরঞ্ঞো ব্রাহ্মণানং কথং গহেত্ৰা মাতঙ্গতাপসে অপরজ্ঝিত্ৰা সহ রট্ঠেন উচ্ছিজ্জিত্ৰা নিরযে নিব্বত্তভাৰো চ ঘটপণ্ডিতজাতকে (জা. ১.১০.১৬৫ আদযো) দসভাতিকরাজদারকানং মোহমূল়্হানং ৰচনং গহেত্ৰা কণ্হদীপাযনে অপরজ্ঝিত্ৰা ৰাসুদেৰকুলস্স নাসিতভাৰো চ কথেতব্বো.
ততো কিচ্চানি কারেয্যাতি এৰং, তাত, পঠমং মুসাৰাদং দুতিযং কোধং ততিযং অধম্মহাসং ৰজ্জেত্ৰা ততো পচ্ছা রাজা রট্ঠৰাসীনং কত্তব্বকিচ্চানি কারেয্য. তং ৰতং আহু খত্তিযাতি, খত্তিযমহারাজ, যং মযা ৰুত্তং, এতং রঞ্ঞো ৰতসমাদানন্তি পোরাণকপণ্ডিতা কথযিংসু.
ন তং কযিরাতি যং তযা রাগাদিৰসেন পচ্ছা তাপকরং কম্মং কতং হোতি, ততো পুব্বে কততো পুন তাদিসং কম্মং ন কযিরা, মা করেয্যাসি, তাতাতি. ৰুচ্চতেতি তং রঞ্ঞো অঘন্তি ৰুচ্চতি, এৰং পোরাণকপণ্ডিতা কথযিংসু. সিরীতি ইদং ৰেস্সন্তরসকুণো পুব্বে বারাণসিযং পৰত্তিতকারণং আহরিত্ৰা দস্সেন্তো আহ. তত্থ অব্রৰুন্তি সুচিপরিৰারসেট্ঠিনা পুচ্ছিতা কথযিংসু. উট্ঠানৰীরিযেতি যো পোসো উট্ঠানে ৰীরিযে চ পতিট্ঠিতো, ন চ পরেসং সম্পত্তিং দিস্ৰা উসূযতি, তস্মিং অহং অভিরমামীতি আহ. এৰং তাৰ তাত সিরী কথেসি. উসূযকেতি অলক্খী পন, তাত, পুচ্ছিতা অহং পরসম্পত্তিউসূযকে দুহদযে দুচিত্তে কল্যাণকম্মদূসকে যো কল্যাণকম্মং দুস্সন্তো অপ্পিযাযন্তো অট্টীযন্তো ন করোতি, তস্মিং অভিরমামীতি আহ. এৰং সা কাল়কণ্ণী, মহারাজ, রমতি পতিরূপদেসৰাসাদিনো কুসলচক্কস্স ভঞ্জনী.
সুহদযোতি সুন্দরচিত্তো হিতচিত্তকো. নুদাতি নীহর. নিৰেসনন্তি লক্খিযা পন নিৰেসনং ভৰ পতিট্ঠা হোহি. স লক্খীধিতিসম্পন্নোতি, মহারাজ, কাসিপতি সো পুরিসো পঞ্ঞায চেৰ ৰীরিযেন চ সম্পন্নো. মহগ্গতোতি মহজ্ঝাসযো চোরানং পচ্চযভূতে গণ্হন্তো অমিত্তানং মূলং চোরে গণ্হন্তো অমিত্তানং অগ্গং ছিন্দতীতি ৰদতি. সক্কোতি ইন্দো. ভূতপতীতি রাজানং আলপতি. উট্ঠানেতি উট্ঠানৰীরিযে. নপ্পমজ্জতীতি ন পমজ্জতি, সব্বকিচ্চানি করোতি. স কল্যাণেতি সো দেৰরাজা উট্ঠানৰীরিযে মনং করোন্তো পাপকম্মং অকত্ৰা কল্যাণে পুঞ্ঞকম্মস্মিঞ্ঞেৰ ধিতিং কত্ৰা অপ্পমত্তো উট্ঠানে মনং করোতি, তস্স পন কল্যাণকম্মে ৰীরিযকরণভাৰদস্সনত্থং সরভঙ্গজাতকে দ্ৰীসু দেৰলোকেসু দেৰতাহি সদ্ধিং কপিট্ঠারামং আগন্ত্ৰা পঞ্হং পুচ্ছিত্ৰা ধম্মস্স সুতভাৰো, মহাকণ্হজাতকে (জা. ১.১২.৬১ আদযো) অত্তনো আনুভাৰেন জনং তাসেত্ৰা ওসক্কন্তস্স সাসনস্স পৰত্তিতভাৰো চাতি এৰমাদীনি ৰত্থূনি কথেতব্বানি.
গন্ধব্বাতি চাতুমহারাজিকানং হেট্ঠা চতুযোনিকা দেৰা, চতুযোনিকত্তাযেৰ কির তে গন্ধব্বা নাম জাতা. পিতরোতি ব্রহ্মানো. দেৰাতি উপপত্তিদেৰৰসেন ছ কামাৰচরদেৰা. তাদিনোতি তথাৰিধস্স কুসলাভিরতস্স রঞ্ঞো. সাজীৰা হোন্তীতি সমানজীৰিকা উপজীৰিতব্বা. তাদিসা হি রাজানো দানাদীনি পুঞ্ঞানি করোন্তা দেৰতানং পত্তিং দেন্তি, তা তং পত্তিং অনুমোদিত্ৰা সম্পটিচ্ছিত্ৰা দিব্বযসেন ৰড্ঢন্তি. অনুতিট্ঠন্তীতি তাদিসস্স রঞ্ঞো ৰীরিযং করোন্তস্স অপ্পমাদং আপজ্জন্তস্স দেৰতা অনুতিট্ঠন্তি অনুগচ্ছন্তি, ধম্মিকং রক্খং সংৰিদহন্তীতি অত্থো.
সোতি সো ত্ৰং. ৰাযমস্সূতি তানি রট্ঠকিচ্চানি করোন্তো তুলনৰসেন তীরণৰসেন পচ্চক্খকম্মৰসেন তেসু তেসু কিচ্চেসু ৰীরিযং করস্সু. তত্থেৰ তে ৰত্তপদাতি, তাত, যং মং ত্ৰং কিংসু কিচ্চং কতং ৰরন্তি পুচ্ছি, তত্থ তৰ পঞ্হেযেৰ এতে মযা ‘‘পঠমেনেৰ ৰিতথ’’ন্তিআদযো ৰুত্তা, এতে ৰত্তপদা ৰত্তকোট্ঠাসা, এৰং তত্থ ৰত্তস্সু. এসাতি যা তে মযা কথিতা, এসাৰ তৰ অনুসাসনী. অলন্তি এৰং ৰত্তমানো হি রাজা অত্তনো মিত্তে সুখাপেতুং, অমিত্তানঞ্চ দুক্খায অলং পরিযত্তো সমত্থোতি.
এৰং ৰেস্সন্তরসকুণেন একায গাথায রঞ্ঞো পমাদং চোদেত্ৰা একাদসহি গাথাহি ধম্মে কথিতে ‘‘বুদ্ধলীল়ায পঞ্হো কথিতো’’তি মহাজনো অচ্ছরিযব্ভুতচিত্তজাতো সাধুকারসতানি পৰত্তেসি. রাজা সোমনস্সপ্পত্তো অমচ্চে আমন্তেত্ৰা পুচ্ছি – ‘‘ভোন্তো! অমচ্চা মম পুত্তেন ৰেস্সন্তরেন এৰং কথেন্তেন কেন কত্তব্বং কিচ্চং কত’’ন্তি. মহাসেনগুত্তেন, দেৰাতি. ‘‘তেন হিস্স মহাসেনগুত্তট্ঠানং দম্মী’’তি ৰেস্সন্তরং ঠানন্তরে ঠপেসি. সো ততো পট্ঠায মহাসেনগুত্তট্ঠানে ঠিতো পিতু কম্মং অকাসীতি.
ৰেস্সন্তরপঞ্হো নিট্ঠিতো.
পুন রাজা কতিপাহচ্চযেন পুরিমনযেনেৰ কুণ্ডলিনিযা সন্তিকং দূতং পেসেত্ৰা সত্তমে দিৰসে তত্থ গন্ত্ৰা পচ্চাগন্ত্ৰা তত্থেৰ মণ্ডপমজ্ঝে নিসীদিত্ৰা কুণ্ডলিনিং আহরাপেত্ৰা সুৰণ্ণপীঠে নিসিন্নং রাজধম্মং পুচ্ছন্তো গাথমাহ –
১৪. ‘‘সক্খিসি ত্ৰং কুণ্ডলিনি, মঞ্ঞসি খত্তবন্ধুনি;
রজ্জং কারেতুকামেন, কিং সু কিচ্চং কতং ৰর’’ন্তি.
তত্থ সক্খিসীতি মযা পুট্ঠপঞ্হং কথেতুং সক্খিস্সসীতি পুচ্ছতি. কুণ্ডলিনীতি তস্সা সলিঙ্গতো আগতনামেনালপতি. তস্সা কির দ্ৰীসু কণ্ণপিট্ঠেসু কুণ্ডলসণ্ঠানা দ্ৰে লেখা অহেসুং, তেনস্সা ‘‘কুণ্ডলিনী’’তি নামং কারেসি. মঞ্ঞসীতি জানিস্সসি মযা পুট্ঠপঞ্হস্স অত্থন্তি. খত্তবন্ধুনীতি খত্তস্স মহাসেনগুত্তস্স ভগিনিভাৰেন নং এৰং আলপতি. কস্মা পনেস ৰেস্সন্তরসকুণং এৰং অপুচ্ছিত্ৰা ইমমেৰ পুচ্ছতীতি? ইত্থিভাৰেন. ইত্থিযো হি পরিত্তপঞ্ঞা, তস্মা ‘‘সচে সক্কোতি, পুচ্ছিস্সামি, নো চে, ন পুচ্ছিস্সামী’’তি ৰীমংসনৰসেন এৰং পুচ্ছিত্ৰা তঞ্ঞেৰ পঞ্হং পুচ্ছি.
সা এৰং রঞ্ঞা রাজধম্মে পুচ্ছিতে, ‘‘তাত, ত্ৰং মং ‘ইত্থিকা নাম কিং কথেস্সতী’তি ৰীমংসসি মঞ্ঞে, সকলং তে রাজধম্মং দ্ৰীসুযেৰ পদেসু পক্খিপিত্ৰা কথেস্সামী’’তি ৰত্ৰা আহ –
১৫. ‘‘দ্ৰেৰ তাত পদকানি, যত্থ সব্বং পতিট্ঠিতং;
অলদ্ধস্স চ যো লাভো, লদ্ধস্স চানুরক্খণা.
১৬. ‘‘অমচ্চে তাত জানাহি, ধীরে অত্থস্স কোৰিদে;
অনক্খাকিতৰে তাত, অসোণ্ডে অৰিনাসকে.
১৭. ‘‘যো চ তং তাত রক্খেয্য, ধনং যঞ্চেৰ তে সিযা;
সূতোৰ রথং সঙ্গণ্হে, সো তে কিচ্চানি কারযে.
১৮. ‘‘সুসঙ্গহিতন্তজনো, সযং ৰিত্তং অৰেক্খিয;
নিধিঞ্চ ইণদানঞ্চ, ন করে পরপত্তিযা.
১৯. ‘‘সযং আযং ৰযং জঞ্ঞা, সযং জঞ্ঞা কতাকতং;
নিগ্গণ্হে নিগ্গহারহং, পগ্গণ্হে পগ্গহারহং.
২০. ‘‘সযং জানপদং অত্থং, অনুসাস রথেসভ;
মা তে অধম্মিকা যুত্তা, ধনং রট্ঠঞ্চ নাসযুং.
২১. ‘‘মা চ ৰেগেন কিচ্চানি, করোসি কারযেসি ৰা;
ৰেগসা হি কতং কম্মং, মন্দো পচ্ছানুতপ্পতি.
২২. ‘‘মা তে অধিসরে মুঞ্চ, সুবাল়্হমধিকোপিতং;
কোধসা হি বহূ ফীতা, কুলা অকুলতং গতা.
২৩. ‘‘‘মা তাত ইস্সরোম্হী’তি, অনত্থায পতারযি;
ইত্থীনং পুরিসানঞ্চ, মা তে আসি দুখুদ্রযো.
২৪. ‘‘অপেতলোমহংসস্স, রঞ্ঞো কামানুসারিনো;
সব্বে ভোগা ৰিনস্সন্তি, রঞ্ঞো তং ৰুচ্চতে অঘং.
২৫. ‘‘তত্থেৰ তে ৰত্তপদা, এসাৰ অনুসাসনী;
দক্খস্সুদানি পুঞ্ঞকরো, অসোণ্ডো অৰিনাসকো;
সীলৰাস্সু মহারাজ, দুস্সীলো ৰিনিপাতিকো’’তি.
তত্থ পদকানীতি কারণপদানি. যত্থাতি যেসু দ্ৰীসু পদেসু সব্বং অত্থজাতং হিতসুখং পতিট্ঠিতং. অলদ্ধস্সাতি যো চ পুব্বে অলদ্ধস্স লাভস্স লাভো, যা চ লদ্ধস্স অনুরক্খণা. তাত, অনুপ্পন্নস্স হি লাভস্স উপ্পাদনং নাম ন ভারো, উপ্পন্নস্স পন অনুরক্খণমেৰ ভারো. একচ্চো হি যসং উপ্পাদেত্ৰাপি যসে পমত্তো পমাদং উপ্পাদেত্ৰা পাণাতিপাতাদীনি করোতি, মহাচোরো হুত্ৰা রট্ঠং ৰিলুম্পমানো চরতি. অথ নং রাজানো গাহাপেত্ৰা মহাৰিনাসং পাপেন্তি. অথ ৰা উপ্পন্নরূপাদীসু কামগুণেসু পমত্তো অযোনিসো ধনং নাসেন্তো সব্বসাপতেয্যে খীণে কপণো হুত্ৰা চীরকৰসনো কপালমাদায চরতি. পব্বজিতো ৰা পন গন্থধুরাদিৰসেন লাভসক্কারং নিব্বত্তেত্ৰা পমত্তো হীনাযাৰত্ততি. অপরো পঠমঝানাদীনি নিব্বত্তেত্ৰাপি মুট্ঠস্সতিতায তথারূপে আরম্মণে বজ্ঝিত্ৰা ঝানা পরিহাযতি. এৰং উপ্পন্নস্স যসস্স ৰা ঝানাদিলাভস্স ৰা রক্খণমেৰ দুক্করং. তদত্থদীপনত্থং পন দেৰদত্তস্স ৰত্থু চ, মুদুলক্খণ- (জা. ১.১.৬৬) লোমসকস্সপ- (জা. ১.৯.৬০ আদযো) হরিতচজাতক- (জা. ১.৯.৪০ আদযো) সঙ্কপ্পজাতকাদীনি (জা. ১.৩.১ আদযো) চ কথেতব্বানি. একো পন লাভসক্কারং উপ্পাদেত্ৰা অপ্পমাদে ঠত্ৰা কল্যাণকম্মং করোতি, তস্স সো যসো সুক্কপক্খে চন্দো ৰিয ৰড্ঢতি, তস্মা ত্ৰং, মহারাজ, অপ্পমত্তো পযোগসম্পত্তিযা ঠত্ৰা ধম্মেন রজ্জং কারেন্তো তৰ উপ্পন্নং যসং অনুরক্খাহীতি.
জানাহীতি ভণ্ডাগারিককম্মাদীনং করণত্থং উপধারেহি. অনক্খাকিতৰেতি অনক্খে অকিতৰে অজুতকরে চেৰ অকেরাটিকে চ. অসোণ্ডেতি পূৰসুরাগন্ধমালাসোণ্ডভাৰরহিতে. অৰিনাসকেতি তৰ সন্তকানং ধনধঞ্ঞাদীনং অৰিনাসকে. যোতি যো অমচ্চো. যঞ্চেৰাতি যঞ্চ তে ঘরে ধনং সিযা, তং রক্খেয্য. সূতোৰাতি রথসারথি ৰিয. যথা সারথি ৰিসমমগ্গনিৰারণত্থং অস্সে সঙ্গণ্হন্তো রথং সঙ্গণ্হেয্য, এৰং যো সহ ভোগেহি তং রক্খিতুং সক্কোতি, সো তে অমচ্চো নাম তাদিসং সঙ্গহেত্ৰা ভণ্ডাগারিকাদিকিচ্চানি কারযে.
সুসঙ্গহিতন্তজনোতি, তাত, যস্স হি রঞ্ঞো অত্তনো অন্তোজনো অত্তনো ৰলঞ্জনকপরিজনো চ দানাদীহি অসঙ্গহিতো হোতি, তস্স অন্তোনিৰেসনে সুৰণ্ণহিরঞ্ঞাদীনি তেসং অসঙ্গহিতমনুস্সানং ৰসেন নস্সন্তি, অন্তোজনা বহি গচ্ছন্তি, তস্মা ত্ৰং সুট্ঠুসঙ্গহিতঅন্তোজনো হুত্ৰা ‘‘এত্তকং নাম মে ৰিত্ত’’ন্তি সযং অত্তনো ধনং অৰেক্খিত্ৰা ‘‘অসুকট্ঠানে নাম নিধিং নিধেম, অসুকস্স ইণং দেমা’’তি ইদং উভযম্পি ন করে পরপত্তিযা, পরপত্তিযাপি ত্ৰং মা করি, সব্বং অত্তপচ্চক্খমেৰ করেয্যাসীতি ৰদতি.
আযং ৰযন্তি ততো উপ্পজ্জনকং আযঞ্চ তেসং তেসং দাতব্বং ৰযঞ্চ সযমেৰ জানেয্যাসীতি. কতাকতন্তি সঙ্গামে ৰা নৰকম্মে ৰা অঞ্ঞেসু ৰা কিচ্চেসু ‘‘ইমিনা ইদং নাম ময্হং কতং, ইমিনা ন কত’’ন্তি এতম্পি সযমেৰ জানেয্যাসি, মা পরপত্তিযো হোহি. নিগ্গণ্হেতি, তাত, রাজা নাম সন্ধিচ্ছেদাদিকারকং নিগ্গহারহং আনেত্ৰা দস্সিতং উপপরিক্খিত্ৰা সোধেত্ৰা পোরাণকরাজূহি ঠপিতদণ্ডং ওলোকেত্ৰা দোসানুরূপং নিগ্গণ্হেয্য. পগ্গণ্হেতি যো পন পগ্গহারহো হোতি, অভিন্নস্স ৰা পরবলস্স ভেদেতা, ভিন্নস্স ৰা সকবলস্স আরাধকো, অলদ্ধস্স ৰা রজ্জস্স আহরকো, লদ্ধস্স ৰা থাৰরকারকো, যেন ৰা পন জীৰিতং দিন্নং হোতি, এৰরূপং পগ্গহারহং পগ্গহেত্ৰা মহন্তং সক্কারসম্মানং করেয্য. এৰং হিস্স কিচ্চেসু অঞ্ঞেপি উরং দত্ৰা কত্তব্বং করিস্সন্তি.
জানপদন্তি জনপদৰাসীনং অত্থং সযং অত্তপচ্চক্খেনেৰ অনুসাস. অধম্মিকা যুত্তাতি অধম্মিকা তত্থ তত্থ নিযুত্তা আযুত্তকা লঞ্জং গহেত্ৰা ৰিনিচ্ছযং ভিন্দন্তা তৰ ধনঞ্চ রট্ঠঞ্চ মা নাসযুং. ইমিনা কারণেন অপ্পমত্তো হুত্ৰা সযমেৰ অনুসাস. ৰেগেনাতি সহসা অতুলেত্ৰা অতীরেত্ৰা. ৰেগসাতি অতুলেত্ৰা অতীরেত্ৰা ছন্দাদিৰসেন সহসা কতং কম্মঞ্হি ন সাধু ন সুন্দরং. কিংকারণা? তাদিসঞ্হি কত্ৰা মন্দো পচ্ছা ৰিপ্পটিসারৰসেন ইধ লোকে অপাযদুক্খং অনুভৰন্তো পরলোকে চ অনুতপ্পতি. অযং পনেত্থ অত্থো ‘‘ইসীনমন্তরং কত্ৰা, ভরুরাজাতি মে সুত’’ন্তি ভরুজাতকেন (জা. ১.২.১২৫-১২৬) দীপেতব্বো.
মা তে অধিসরে মুঞ্চ, সুবাল়্হমধিকোপিতন্তি, তাত, তৰ হদযং কুসলং অধিসরিত্ৰা অতিক্কমিত্ৰা পৰত্তে পরেসং অকুসলকম্মে সুট্ঠু বাল়্হং অধিকোপিতং কুজ্ঝাপিতং হুত্ৰা মা মুঞ্চ, মা পতিট্ঠাযতূতি অত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – তাত, যদা তে ৰিনিচ্ছযে ঠিতস্স ইমিনা পুরিসো ৰা হতো সন্ধি ৰা ছিন্নোতি চোরং দস্সেন্তি, তদা তে পরেসং ৰচনেহি সুট্ঠু কোপিতম্পি হদযং কোধৰসেন মা মুঞ্চ, অপরিগ্গহেত্ৰা মা দণ্ডং পণেহি. কিংকারণা? অচোরম্পি হি ‘‘চোরো’’তি গহেত্ৰা আনেন্তি, তস্মা অকুজ্ঝিত্ৰা উভিন্নং অত্তপচ্চত্থিকানং কথং সুত্ৰা সুট্ঠু সোধেত্ৰা অত্তপচ্চক্খেন তস্স চোরভাৰং ঞত্ৰা পৰেণিযা ঠপিতদণ্ডৰসেন কত্তব্বং করোহি. রঞ্ঞা হি উপ্পন্নেপি কোধে হদযং সীতলং অকত্ৰা কম্মং ন কাতব্বং. যদা পনস্স হদযং নিব্বুতং হোতি মুদুকং, তদা ৰিনিচ্ছযকম্মং কাতব্বং. ফরুসে হি চিত্তে পক্কুথিতে উদকে মুখনিমিত্তং ৰিয কারণং ন পঞ্ঞাযতি. কোধসা হীতি, তাত, কোধেন হি বহূনি ফীতানি রাজকুলানি অকুলভাৰং গতানি মহাৰিনাসমেৰ পত্তানীতি. ইমস্স পনত্থস্স দীপনত্থং খন্তিৰাদিজাতক- (জা. ১.৪.৪৯ আদযো) নাল়িকেররাজৰত্থুসহস্সবাহুঅজ্জুনৰত্থুআদীনি কথেতব্বানি.
মা, তাত, ইস্সরোম্হীতি, অনত্থায পতারযীতি, তাত, ‘‘অহং পথৰিস্সরো’’তি মা মহাজনং কাযদুচ্চরিতাদিঅনত্থায পতারযি মা ওতারযি, যথা তং অনত্থং সমাদায ৰত্ততি, মা এৰমকাসীতি অত্থো. মা তে আসীতি, তাত, তৰ ৰিজিতে মনুস্সজাতিকানং ৰা তিরচ্ছানজাতিকানং ৰা ইত্থিপুরিসানং দুখুদ্রযো দুক্খুপ্পত্তি মা আসি. যথা হি অধম্মিকরাজূনং ৰিজিতে মনুস্সা কাযদুচ্চরিতাদীনি কত্ৰা নিরযে উপ্পজ্জন্তি, তৰ রট্ঠৰাসীনং তং দুক্খং যথা ন হোতি, তথা করোহীতি অত্থো.
অপেতলোমহংসস্সাতি অত্তানুৰাদাদিভযেহি নিব্ভযস্স. ইমিনা ইমং দস্সেতি – তাত, যো রাজা কিস্মিঞ্চি আসঙ্কং অকত্ৰা অত্তনো কামমেৰ অনুস্সরতি, ছন্দৰসেন যং যং ইচ্ছতি, তং তং করোতি, ৰিস্সট্ঠযট্ঠি ৰিয অন্ধো নিরঙ্কুসো ৰিয চ চণ্ডহত্থী হোতি, তস্স সব্বে ভোগা ৰিনস্সন্তি, তস্স তং ভোগব্যসনং অঘং দুক্খন্তি ৰুচ্চতি.
তত্থেৰ তে ৰত্তপদাতি পুরিমনযেনেৰ যোজেতব্বং. দক্খস্সুদানীতি, তাত, ত্ৰং ইমং অনুসাসনিং সুত্ৰা ইদানি দক্খো অনলসো পুঞ্ঞানং করণেন পুঞ্ঞকরো সুরাদিপরিহরণেন. অসোণ্ডো দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকস্স অত্থস্স অৰিনাসনেন অৰিনাসকো ভৰেয্যাসীতি. সীলৰাস্সূতি সীলৰা আচারসম্পন্নো ভৰ, দসসু রাজধম্মেসু পতিট্ঠায রজ্জং কারেহি. দুস্সীলো ৰিনিপাতিকোতি দুস্সীলো হি, মহারাজ, অত্তানং নিরযে ৰিনিপাতেন্তো ৰিনিপাতিকো নাম হোতীতি.
এৰং কুণ্ডলিনীপি একাদসহি গাথাহি ধম্মং দেসেসি. রাজা তুট্ঠো অমচ্চে আমন্তেত্ৰা পুচ্ছি – ‘‘ভোন্তো! অমচ্চা মম ধীতায কুণ্ডলিনিযা এৰং কথযমানায কেন কত্তব্বং কিচ্চং কত’’ন্তি. ভণ্ডাগারিকেন, দেৰাতি. ‘‘তেন হিস্সা ভণ্ডাগারিকট্ঠানং দম্মী’’তি কুণ্ডলিনিং ঠানন্তরে ঠপেসি. সা ততো পট্ঠায ভণ্ডাগারিকট্ঠানে ঠত্ৰা পিতু কম্মং অকাসীতি.
কুণ্ডলিনিপঞ্হো নিট্ঠিতো.
পুন রাজা কতিপাহচ্চযেন পুরিমনযেনেৰ জম্বুকপণ্ডিতস্স সন্তিকং দূতং পেসেত্ৰা সত্তমে দিৰসে তত্থ গন্ত্ৰা সম্পত্তিং অনুভৰিত্ৰা পচ্চাগতো তত্থেৰ মণ্ডপমজ্ঝে নিসীদি. অমচ্চো জম্বুকপণ্ডিতং কঞ্চনভদ্দপীঠে নিসীদাপেত্ৰা পীঠং সীসেনাদায আগচ্ছি. পণ্ডিতো পিতু অঙ্কে নিসীদিত্ৰা কীল়িত্ৰা গন্ত্ৰা কঞ্চনপীঠেযেৰ নিসীদি. অথ নং রাজা পঞ্হং পুচ্ছন্তো গাথমাহ –
২৬. ‘‘অপুচ্ছিম্হ কোসিযগোত্তং, কুণ্ডলিনিং তথেৰ চ;
ত্ৰং দানি ৰদেহি জম্বুক, বলানং বলমুত্তম’’ন্তি.
তস্সত্থো – তাত, জম্বুক, অহং তৰ ভাতরং কোসিযগোত্তং ৰেস্সন্তরং ভগিনিঞ্চ তে কুণ্ডলিনিং রাজধম্মং অপুচ্ছিং, তে অত্তনো বলেন কথেসুং, যথা পন তে পুচ্ছিং, তথেৰ ইদানি, পুত্ত জম্বুক, তং পুচ্ছামি, ত্ৰং মে রাজধম্মঞ্চ বলানং উত্তমং বলঞ্চ কথেহীতি.
এৰং রাজা মহাসত্তং পঞ্হং পুচ্ছন্তো অঞ্ঞেসং পুচ্ছিতনিযামেন অপুচ্ছিত্ৰা ৰিসেসেত্ৰা পুচ্ছি. অথস্স পণ্ডিতো ‘‘তেন হি, মহারাজ, ওহিতসোতো সুণাহি, সব্বং তে কথেস্সামী’’তি পসারিতহত্থে সহস্সত্থৰিকং ঠপেন্তো ৰিয ধম্মদেসনং আরভি –
২৭. ‘‘বলং পঞ্চৰিধং লোকে, পুরিসস্মিং মহগ্গতে;
তত্থ বাহুবলং নাম, চরিমং ৰুচ্চতে বলং.
২৮. ‘‘ভোগবলঞ্চ দীঘাৰু, দুতিযং ৰুচ্চতে বলং;
অমচ্চবলঞ্চ দীঘাৰু, ততিযং ৰুচ্চতে বলং.
২৯. ‘‘অভিজচ্চবলঞ্চেৰ, তং চতুত্থং অসংসযং;
যানি চেতানি সব্বানি, অধিগণ্হাতি পণ্ডিতো.
৩০. ‘‘তং বলানং বলং সেট্ঠং, অগ্গং পঞ্ঞাবলং বলং;
পঞ্ঞাবলেনুপত্থদ্ধো, অত্থং ৰিন্দতি পণ্ডিতো.
৩১. ‘‘অপি চে লভতি মন্দো, ফীতং ধরণিমুত্তমং;
অকামস্স পসয্হং ৰা, অঞ্ঞো তং পটিপজ্জতি.
৩২. ‘‘অভিজাতোপি চে হোতি, রজ্জং লদ্ধান খত্তিযো;
দুপ্পঞ্ঞো হি কাসিপতি, সব্বেনপি ন জীৰতি.
৩৩. ‘‘পঞ্ঞাৰ সুতং ৰিনিচ্ছিনী, পঞ্ঞা কিত্তিসিলোকৰড্ঢনী;
পঞ্ঞাসহিতো নরো ইধ, অপি দুক্খে সুখানি ৰিন্দতি.
৩৪. ‘‘পঞ্ঞঞ্চ খো অসুস্সূসং, ন কোচি অধিগচ্ছতি;
বহুস্সুতং অনাগম্ম, ধম্মট্ঠং অৰিনিব্ভুজং.
৩৫. ‘‘যো চ ধম্মৰিভঙ্গঞ্ঞূ, কালুট্ঠাযী অতন্দিতো;
অনুট্ঠহতি কালেন, কম্মফলং তস্সিজ্ঝতি.
৩৬. ‘‘অনাযতনসীলস্স, অনাযতনসেৰিনো;
ন নিব্বিন্দিযকারিস্স, সম্মদত্থো ৰিপচ্চতি.
৩৭. ‘‘অজ্ঝত্তঞ্চ পযুত্তস্স, তথাযতনসেৰিনো;
অনিব্বিন্দিযকারিস্স, সম্মদত্থো ৰিপচ্চতি.
৩৮. ‘‘যোগপ্পযোগসঙ্খাতং, সম্ভতস্সানুরক্খণং;
তানি ত্ৰং তাত সেৰস্সু, মা অকম্মায রন্ধযি;
অকম্মুনা হি দুম্মেধো, নল়াগারংৰ সীদতী’’তি.
তত্থ মহগ্গতেতি, মহারাজ, ইমস্মিং সত্তলোকে মহজ্ঝাসযে পুরিসে পঞ্চৰিধং বলং হোতি. বাহুবলন্তি কাযবলং. চরিমন্তি তং অতিমহন্তম্পি সমানং লামকমেৰ. কিংকারণা? অন্ধবালভাৰেন. সচে হি কাযবলং মহন্তং নাম ভৰেয্য, ৰারণবলতো লটুকিকায বলং খুদ্দকং ভৰেয্য, ৰারণবলং পন অন্ধবালভাৰেন মরণস্স পচ্চযং জাতং, লটুকিকা অত্তনো ঞাণকুসলতায ৰারণং জীৰিতক্খযং পাপেসি. ইমস্মিং পনত্থে ‘‘ন হেৰ সব্বত্থ বলেন কিচ্চং, বলঞ্হি বালস্স ৰধায হোতী’’তি সুত্তং (জা. ১.৫.৪২) আহরিতব্বং.
ভোগবলন্তি উপত্থম্ভনৰসেন সব্বং হিরঞ্ঞসুৰণ্ণাদি উপভোগজাতং ভোগবলং নাম, তং কাযবলতো মহন্ততরং. অমচ্চবলন্তি অভেজ্জমন্তস্স সূরস্স সুহদযস্স অমচ্চমণ্ডলস্স অত্থিতা, তং বলং সঙ্গামসূরতায পুরিমেহি বলেহি মহন্ততরং. অভিজচ্চবলন্তি তীণি কুলানি অতিক্কমিত্ৰা খত্তিযকুলৰসেন জাতিসম্পত্তি, তং ইতরেহি বলেহি মহন্ততরং. জাতিসম্পন্না এৰ হি সুজ্ঝন্তি, ন ইতরেতি. যানি চেতানীতি যানি চ এতানি চত্তারিপি বলানি পণ্ডিতো পঞ্ঞানুভাৰেন অধিগণ্হাতি অভিভৰতি, তং সব্ববলানং পঞ্ঞাবলং সেট্ঠন্তি চ অগ্গন্তি চ ৰুচ্চতি. কিংকারণা? তেন হি বলেন উপত্থদ্ধো পণ্ডিতো অত্থং ৰিন্দতি, ৰুড্ঢিং পাপুণাতি. তদত্থজোতনত্থং ‘‘পুণ্ণং নদিং যেন চ পেয্যমাহূ’’তি পুণ্ণনদীজাতকঞ্চ (জা. ১.২.১২৭ আদযো) সিরীকাল়কণ্ণিপঞ্হং পঞ্চপণ্ডিতপঞ্হঞ্চ সত্তুভস্তজাতক- (জা. ১.৭.৪৬ আদযো) সম্ভৰজাতক- (জা. ১.১৬.১৩৮ আদযো) সরভঙ্গজাতকাদীনি (জা. ২.১৭.৫০ আদযো) চ কথেতব্বানি.
মন্দোতি মন্দপঞ্ঞো বালো. ফীতন্তি, তাত, মন্দপঞ্ঞো পুগ্গলো সত্তরতনপুণ্ণং চেপি উত্তমং ধরণিং লভতি, তস্স অনিচ্ছমানস্সেৰ পসয্হকারং ৰা পন কত্ৰা অঞ্ঞো পঞ্ঞাসম্পন্নো তং পটিপজ্জতি. মন্দো হি লদ্ধং যসং রক্খিতুং কুলসন্তকং ৰা পন পৰেণিআগতম্পি রজ্জং অধিগন্তুং ন সক্কোতি. তদত্থজোতনত্থং ‘‘অদ্ধা পাদঞ্জলী সব্বে, পঞ্ঞায অতিরোচতী’’তি পাদঞ্জলীজাতকং (জা. ১.২.১৯৪-১৯৫) কথেতব্বং. লদ্ধানাতি জাতিসম্পত্তিং নিস্সায কুলসন্তকং রজ্জং লভিত্ৰাপি. সব্বেনপীতি তেন সকলেনপি রজ্জেন ন জীৰতি, অনুপাযকুসলতায দুগ্গতোৰ হোতীতি.
এৰং মহাসত্তো এত্তকেন ঠানেন অপণ্ডিতস্স অগুণং কথেত্ৰা ইদানি পঞ্ঞং পসংসন্তো ‘‘পঞ্ঞা’’তিআদিমাহ. তত্থ সুতন্তি সুতপরিযত্তি. তঞ্হি পঞ্ঞাৰ ৰিনিচ্ছিনতি. কিত্তিসিলোকৰড্ঢনীতি কিত্তিঘোসস্স চ লাভসক্কারস্স চ ৰড্ঢনী. দুক্খে সুখানি ৰিন্দতীতি দুক্খে উপ্পন্নেপি নিব্ভযো হুত্ৰা উপাযকুসলতায সুখং পটিলভতি. তদত্থদীপনত্থং –
‘‘যস্সেতে চতুরো ধম্মা, ৰানরিন্দ যথা তৰ’’. (জা. ১.১.৫৭);
অলমেতেহি অম্বেহি, জম্বূহি পনসেহি চা’’তি. (জা. ১.২.১১৫) –
আদীনি জাতকানি কথেতব্বানি.
অসুস্সূসন্তি পণ্ডিতপুগ্গলে অপযিরুপাসন্তো অস্সুণন্তো. ধম্মট্ঠন্তি সভাৰকারণে ঠিতং বহুস্সুতং অনাগম্ম তং অসদ্দহন্তো. অৰিনিব্ভুজন্তি অত্থানত্থং কারণাকারণং অনোগাহন্তো অতীরেন্তো ন কোচি পঞ্ঞং অধিগচ্ছতি, তাতাতি.
ধম্মৰিভঙ্গঞ্ঞূতি দসকুসলকম্মপথৰিভঙ্গকুসলো. কালুট্ঠাযীতি ৰীরিযং কাতুং যুত্তকালে ৰীরিযস্স কারকো. অনুট্ঠহতীতি তস্মিং তস্মিং কালে তং তং কিচ্চং করোতি. তস্সাতি তস্স পুগ্গলস্স কম্মফলং সমিজ্ঝতি নিপ্ফজ্জতি. অনাযতনসীলস্সাতি অনাযতনং ৰুচ্চতি লাভযসসুখানং অনাকরো দুস্সীল্যকম্মং, তংসীলস্স তেন দুস্সীল্যকম্মেন সমন্নাগতস্স, অনাযতনভূতমেৰ দুস্সীলপুগ্গলং সেৰন্তস্স, কুসলস্স কম্মস্স করণকালে নিব্বিন্দিযকারিস্স নিব্বিন্দিত্ৰা উক্কণ্ঠিত্ৰা করোন্তস্স এৰরূপস্স, তাত, পুগ্গলস্স কম্মানং অত্থো সম্মা ন ৰিপচ্চতি ন সম্পজ্জতি, তীণি কুলগ্গানি চ ছ কামসগ্গানি চ ন উপনেতীতি অত্থো. অজ্ঝত্তঞ্চাতি অত্তনো নিযকজ্ঝত্তং অনিচ্চভাৰনাদিৰসেন পযুত্তস্স. তথাযতনসেৰিনোতি তথেৰ সীলৰন্তে পুগ্গলে সেৰমানস্স. ৰিপচ্চতীতি সম্পজ্জতি মহন্তং যসং দেতি.
যোগপ্পযোগসঙ্খাতন্তি যোগে যুঞ্জিতব্বযুত্তকে কারণে পযোগকোট্ঠাসভূতং পঞ্ঞং. সম্ভতস্সাতি রাসিকতস্স ধনস্স অনুরক্খণং. তানি ত্ৰন্তি এতানি চ দ্ৰে পুরিমানি চ মযা ৰুত্তকারণানি সব্বানি, তাত, ত্ৰং সেৰস্সু, মযা ৰুত্তং ওৰাদং হদযে কত্ৰা অত্তনো ঘরে ধনং রক্খ. মা অকম্মায রন্ধযীতি অযুত্তেন অকারণেন মা রন্ধযি, তং ধনং মা ঝাপযি মা নাসযি. কিংকারণা? অকম্মুনা হীতি অযুত্তকম্মকরণেন দুম্মেধো পুগ্গলো সকং ধনং নাসেত্ৰা পচ্ছা দুগ্গতো. নল়াগারংৰ সীদতীতি যথা নল়াগারং মূলতো পট্ঠায জীরমানং অপ্পতিট্ঠং পততি, এৰং অকারণেন ধনং নাসেত্ৰা অপাযেসু নিব্বত্ততীতি.
এৰম্পি বোধিসত্তো এত্তকেন ঠানেন পঞ্চ বলানি ৰণ্ণেত্ৰা পঞ্ঞাবলং উক্খিপিত্ৰা চন্দমণ্ডলং নীহরন্তো ৰিয কথেত্ৰা ইদানি দসহি গাথাহি রঞ্ঞো ওৰাদং দেন্তো আহ –
৩৯. ‘‘ধম্মং চর মহারাজ, মাতাপিতূসু খত্তিয;
ইধ ধম্মং চরিত্ৰান, রাজ সগ্গং গমিস্সসি.
৪০. ‘‘ধম্মং চর মহারাজ, পুত্তদারেসু খত্তিয;
ইধ ধম্মং চরিত্ৰান, রাজ সগ্গং গমিস্সসি.
৪১. ‘‘ধম্মং চর মহারাজ, মিত্তামচ্চেসু খত্তিয;
ইধ ধম্মং চরিত্ৰান, রাজ সগ্গং গমিস্সসি.
৪২. ‘‘ধম্মং চর মহারাজ, ৰাহনেসু বলেসু চ;
ইধ ধম্মং চরিত্ৰান, রাজ সগ্গং গমিস্সসি.
৪৩. ‘‘ধম্মং চর মহারাজ, গামেসু নিগমেসু চ;
ইধ ধম্মং চরিত্ৰান, রাজ সগ্গং গমিস্সসি.
৪৪. ‘‘ধম্মং চর মহারাজ, রট্ঠে জনপদেসু চ;
ইধ ধম্মং চরিত্ৰান, রাজ সগ্গং গমিস্সসি.
৪৫. ‘‘ধম্মং চর মহারাজ, সমণে ব্রাহ্মণেসু চ;
ইধ ধম্মং চরিত্ৰান, রাজ সগ্গং গমিস্সসি.
৪৬. ‘‘ধম্মং চর মহারাজ, মিগপক্খীসু খত্তিয;
ইধ ধম্মং চরিত্ৰান, রাজ সগ্গং গমিস্সসি.
৪৭. ‘‘ধম্মং চর মহারাজ, ধম্মো চিণ্ণো সুখাৰহো;
ইধ ধম্মং চরিত্ৰান, রাজ সগ্গং গমিস্সসি.
৪৮. ‘‘ধম্মং চর মহারাজ, সইন্দা দেৰা সব্রহ্মকা;
সুচিণ্ণেন দিৰং পত্তা, মা ধম্মং রাজ পামদো’’তি.
তত্থ পঠমগাথায তাৰ ইধ ধম্মন্তি মাতাপিতুপট্ঠানধম্মং. তং কালস্সেৰ ৰুট্ঠায মাতাপিতূনং মুখোদকদন্তকট্ঠদানমাদিং কত্ৰা সব্বসরীরকিচ্চপরিহরণং করোন্তোৰ পূরেহীতি ৰদতি. পুত্তদারেসূতি পুত্তধীতরো তাৰ পাপা নিৰারেত্ৰা কল্যাণে নিৰেসেন্তো সিপ্পং উগ্গণ্হাপেন্তো ৰযপ্পত্তকালে পতিরূপকুলৰংসেন আৰাহৰিৰাহং করোন্তো সমযে ধনং দেন্তো পুত্তেসু ধম্মং চরতি নাম, ভরিযং সম্মানেন্তো অনৰমানেন্তো অনতিচরন্তো ইস্সরিযং ৰোস্সজ্জেন্তো অলঙ্কারং অনুপ্পদেন্তো দারেসু ধম্মং চরতি নাম. মিত্তামচ্চেসূতি মিত্তামচ্চে চতূহি সঙ্গহৰত্থূহি সঙ্গণ্হন্তো অৰিসংৰাদেন্তো এতেসু ধম্মং চরতি নাম. ৰাহনেসু বলেসু চাতি হত্থিঅস্সাদীনং ৰাহনানং বলকাযস্স চ দাতব্বযুত্তকং দেন্তো সক্কারং করোন্তো হত্থিঅস্সাদযো মহল্লককালে কম্মেসু অযোজেন্তো তেসু ধম্মং চরতি নাম.