১৩. তেরসকনিপাতো
[৪৭৪] ১. অম্বজাতকৰণ্ণনা
অহাসি মে অম্বফলানি পুব্বেতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো দেৰদত্তং আরব্ভ কথেসি. দেৰদত্তো হি ‘‘অহং বুদ্ধো ভৰিস্সামি, ময্হং সমণো গোতমো নেৰ আচরিযো ন উপজ্ঝাযো’’তি আচরিযং পচ্চক্খায ঝানপরিহীনো সঙ্ঘং ভিন্দিত্ৰা অনুপুব্বেন সাৰত্থিং আগচ্ছন্তো বহিজেতৰনে পথৰিযা ৰিৰরে দিন্নে অৰীচিং পাৰিসি. তদা ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং ‘‘আৰুসো, দেৰদত্তো আচরিযং পচ্চক্খায মহাৰিনাসং পত্তো, অৰীচিমহানিরযে নিব্বত্তো’’তি. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ, পুব্বেপি দেৰদত্তো আচরিযং পচ্চক্খায মহাৰিনাসং পত্তোযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.
অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে তস্স পুরোহিতকুলং অহিৰাতরোগেন ৰিনস্সি. একোৰ পুত্তো ভিত্তিং ভিন্দিত্ৰা পলাতো. সো তক্কসিলং গন্ত্ৰা দিসাপামোক্খস্সাচরিযস্স সন্তিকে তযো ৰেদে চ অৰসেসসিপ্পানি চ উগ্গহেত্ৰা আচরিযং ৰন্দিত্ৰা নিক্খন্তো ‘‘দেসচারিত্তং জানিস্সামী’’তি চরন্তো একং পচ্চন্তনগরং পাপুণি. তং নিস্সায মহাচণ্ডালগামকো অহোসি. তদা বোধিসত্তো তস্মিং গামে পটিৰসতি, পণ্ডিতো ব্যত্তো অকালে ফলং গণ্হাপনমন্তং জানাতি. সো পাতোৰ ৰুট্ঠায কাজং আদায ততো গামা নিক্খিমিত্ৰা অরঞ্ঞে একং অম্বরুক্খং উপসঙ্কমিত্ৰা সত্তপদমত্থকে ঠিতো তং মন্তং পরিৰত্তেত্ৰা অম্বরুক্খং একেন উদকপসতেন পহরতি. রুক্খতো তঙ্খণঞ্ঞেৰ পুরাণপণ্ণানি পতন্তি, নৰানি উট্ঠহন্তি, পুপ্ফানি পুপ্ফিত্ৰা পতন্তি, অম্বফলানি উট্ঠায মুহুত্তেনেৰ পচ্চিত্ৰা মধুরানি ওজৰন্তানি দিব্বরসসদিসানি হুত্ৰা রুক্খতো পতন্তি. মহাসত্তো তানি উচ্চিনিত্ৰা যাৰদত্থং খাদিত্ৰা কাজং পূরাপেত্ৰা গেহং গন্ত্ৰা তানি ৰিক্কিণিত্ৰা পুত্তদারং পোসেসি.
সো ব্রাহ্মণকুমারো মহাসত্তং অকালে অম্বপক্কানি আহরিত্ৰা ৰিক্কিণন্তং দিস্ৰা ‘‘নিস্সংসযেন তেহি মন্তবলেন উপ্পন্নেহি ভৰিতব্বং, ইমং পুরিসং নিস্সায ইদং অনগ্ঘমন্তং লভিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা মহাসত্তস্স অম্বানি আহরণনিযামং পরিগ্গণ্হন্তো তথতো ঞত্ৰা তস্মিং অরঞ্ঞতো অনাগতেযেৰ তস্স গেহং গন্ত্ৰা অজানন্তো ৰিয হুত্ৰা তস্স ভরিযং ‘‘কুহিং অয্যো, আচরিযো’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘অরঞ্ঞং গতো’’তি ৰুত্তে তং আগতং আগমযমানোৰ ঠত্ৰা আগচ্ছন্তং দিস্ৰা হত্থতো পচ্ছিং গহেত্ৰা আহরিত্ৰা গেহে ঠপেসি. মহাসত্তো তং ওলোকেত্ৰা ভরিযং আহ – ‘‘ভদ্দে, অযং মাণৰো মন্তত্থায আগতো, তস্স হত্থে মন্তো নস্সতি, অসপ্পুরিসো এসো’’তি. মাণৰোপি ‘‘অহং ইমং মন্তং আচরিযস্স উপকারকো হুত্ৰা লভিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা ততো পট্ঠায তস্স গেহে সব্বকিচ্চানি করোতি. দারূনি আহরতি, ৰীহিং কোট্টেতি, ভত্তং পচতি, দন্তকট্ঠমুখধোৰনাদীনি দেতি, পাদং ধোৰতি.
একদিৰসং মহাসত্তেন ‘‘তাত মাণৰ, মঞ্চপাদানং মে উপধানং দেহী’’তি ৰুত্তে অঞ্ঞং অপস্সিত্ৰা সব্বরত্তিং ঊরুম্হি ঠপেত্ৰা নিসীদি. অপরভাগে মহাসত্তস্স ভরিযা পুত্তং ৰিজাযি. তস্সা পসূতিকালে পরিকম্মং সব্বমকাসি. সা একদিৰসং মহাসত্তং আহ ‘‘সামি, অযং মাণৰো জাতিসম্পন্নো হুত্ৰা মন্তত্থায অম্হাকং ৰেয্যাৰচ্চং করোতি, এতস্স হত্থে মন্তো তিট্ঠতু ৰা মা ৰা, দেথ তস্স মন্ত’’ন্তি. সো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা তস্স মন্তং দত্ৰা এৰমাহ – ‘‘তাত, অনগ্ঘোযং মন্তো, তৰ ইমং নিস্সায মহালাভসক্কারো ভৰিস্সতি, রঞ্ঞা ৰা রাজমহামত্তেন ৰা ‘কো তে আচরিযো’তি পুট্ঠকালে মা মং নিগূহিত্থো, সচে হি ‘চণ্ডালস্স মে সন্তিকা মন্তো গহিতো’তি লজ্জন্তো ‘ব্রাহ্মণমহাসালো মে আচরিযো’তি কথেস্সসি, ইমস্স মন্তস্স ফলং ন লভিস্সসী’’তি. সো ‘‘কিং কারণা তং নিগূহিস্সামি, কেনচি পুট্ঠকালে তুম্হেযেৰ কথেস্সামী’’তি ৰত্ৰা তং ৰন্দিত্ৰা চণ্ডালগামতো নিক্খমিত্ৰা মন্তং ৰীমংসিত্ৰা অনুপুব্বেন বারাণসিং পত্ৰা অম্বানি ৰিক্কিণিত্ৰা বহুং ধনং লভি.
অথেকদিৰসং উয্যানপালো তস্স হত্থতো অম্বং কিণিত্ৰা রঞ্ঞো অদাসি. রাজা তং পরিভুঞ্জিত্ৰা ‘‘কুতো সম্ম, তযা এৰরূপং অম্বং লদ্ধ’’ন্তি পুচ্ছি. দেৰ, একো মাণৰো অকালঅম্বফলানি আনেত্ৰা ৰিক্কিণাতি, ততো মে গহিতন্তি. তেন হি ‘‘ইতো পট্ঠায ইধেৰ অম্বানি আহরতূ’’তি নং ৰদেহীতি. সো তথা অকাসি. মাণৰোপি ততো পট্ঠায অম্বানি রাজকুলং হরতি. অথ রঞ্ঞা ‘‘উপট্ঠহ ম’’ন্তি ৰুত্তে রাজানং উপট্ঠহন্তো বহুং ধনং লভিত্ৰা অনুক্কমেন ৰিস্সাসিকো জাতো. অথ নং একদিৰসং রাজা পুচ্ছি ‘‘মাণৰ, কুতো অকালে এৰং ৰণ্ণগন্ধরসসম্পন্নানি অম্বানি লভসি, কিং তে নাগো ৰা সুপণ্ণো ৰা দেৰো ৰা কোচি দেতি, উদাহু মন্তবলং এত’’ন্তি? ‘‘ন মে মহারাজ, কোচি দেতি, অনগ্ঘো পন মে মন্তো অত্থি, তস্সেৰ বল’’ন্তি. ‘‘তেন হি মযম্পি তে একদিৰসং মন্তবলং দট্ঠুকামা’’তি. ‘‘সাধু, দেৰ, দস্সেস্সামী’’তি. রাজা পুনদিৰসে তেন সদ্ধিং উয্যানং গন্ত্ৰা ‘‘দস্সেহী’’তি আহ. সো ‘‘সাধূ’’তি অম্বরুক্খং উপগন্ত্ৰা সত্তপদমত্থকে ঠিতো মন্তং পরিৰত্তেত্ৰা রুক্খং উদকেন পহরি. তঙ্খণঞ্ঞেৰ অম্বরুক্খো হেট্ঠা ৰুত্তনিযামেনেৰ ফলং গহেত্ৰা মহামেঘো ৰিয অম্বৰস্সং ৰস্সি. মহাজনো সাধুকারং অদাসি, চেলুক্খেপা পৰত্তিংসু.
রাজা অম্বফলানি খাদিত্ৰা তস্স বহুং ধনং দত্ৰা ‘‘মাণৰক, এৰরূপো তে অচ্ছরিযমন্তো কস্স সন্তিকে গহিতো’’তি পুচ্ছি. মাণৰো ‘‘সচাহং ‘চণ্ডালস্স সন্তিকে’তি ৰক্খামি, লজ্জিতব্বকং ভৰিস্সতি, মঞ্চ গরহিস্সন্তি, মন্তো খো পন মে পগুণো, ইদানি ন নস্সিস্সতি, দিসাপামোক্খং আচরিযং অপদিসামী’’তি চিন্তেত্ৰা মুসাৰাদং কত্ৰা ‘‘তক্কসিলাযং দিসাপামোক্খাচরিযস্স সন্তিকে গহিতো মে’’তি ৰদন্তো আচরিযং পচ্চক্খাসি. তঙ্খণঞ্ঞেৰ মন্তো অন্তরধাযি. রাজা সোমনস্সজাতো তং আদায নগরং পৰিসিত্ৰা পুনদিৰসে ‘‘অম্বানি খাদিস্সামী’’তি উয্যানং গন্ত্ৰা মঙ্গলসিলাপট্টে নিসীদিত্ৰা মাণৰ, অম্বানি আহরাতি আহ. সো ‘‘সাধূ’’তি অম্বং উপগন্ত্ৰা সত্তপদমত্থকে ঠিতো ‘‘মন্তং পরিৰত্তেস্সামী’’তি মন্তে অনুপট্ঠহন্তে অন্তরহিতভাৰং ঞত্ৰা লজ্জিতো অট্ঠাসি. রাজা ‘‘অযং পুব্বে পরিসমজ্ঝেযেৰ অম্বানি আহরিত্ৰা অম্হাকং দেতি, ঘনমেঘৰস্সং ৰিয অম্বৰস্সং ৰস্সাপেতি, ইদানি থদ্ধো ৰিয ঠিতো, কিং নু খো কারণ’’ন্তি চিন্তেত্ৰা তং পুচ্ছন্তো পঠমং গাথমাহ –
১. ‘‘অহাসি মে অম্বফলানি পুব্বে, অণূনি থূলানি চ ব্রহ্মচারি;
তেহেৰ মন্তেহি ন দানি তুয্হং, দুমপ্ফলা পাতুভৰন্তি ব্রহ্মে’’তি.
তত্থ অহাসীতি আহরি. দুমপ্ফলাতি রুক্খফলানি.
তং সুত্ৰা মাণৰো ‘‘সচে ‘অজ্জ অম্বফলং ন গণ্হামী’তি ৰক্খামি, রাজা মে কুজ্ঝিস্সতি, মুসাৰাদেন নং ৰঞ্চেস্সামী’’তি দুতিযং গাথমাহ –
২. ‘‘নক্খত্তযোগং পটিমানযামি, খণং মুহুত্তঞ্চ মন্তে ন পস্সং;
নক্খত্তযোগঞ্চ খণঞ্চ লদ্ধা, অদ্ধা হরিস্সম্বফলং পহূত’’ন্তি.
তত্থ অদ্ধাহরিস্সম্বফলন্তি অদ্ধা অম্বফলং আহরিস্সামি.
রাজা ‘‘অযং অঞ্ঞদা নক্খত্তযোগং ন ৰদতি, কিং নু খো এত’’ন্তি পুচ্ছন্তো দ্ৰে গাথা অভাসি –
৩. ‘‘নক্খত্তযোগং ন পুরে অভাণি, খণং মুহুত্তং ন পুরে অসংসি;
সযং হরী অম্বফলং পহূতং, ৰণ্ণেন গন্ধেন রসেনুপেতং.
৪. ‘‘মন্তাভিজপ্পেন পুরে হি তুয্হং, দুমপ্ফলা পাতুভৰন্তি ব্রহ্মে;
স্ৰাজ্জ ন পারেসি জপ্পম্পি মন্তং, অযং সো কো নাম তৰজ্জ ধম্মো’’তি.
তত্থ ন পারেসীতি ন সক্কোসি. জপ্পম্পীতি জপ্পন্তোপি পরিৰত্তেন্তোপি. অযং সোতি অযমেৰ সো তৰ সভাৰো অজ্জ কো নাম জাতোতি.
তং সুত্ৰা মাণৰো ‘‘ন সক্কা রাজানং মুসাৰাদেন ৰঞ্চেতুং, সচেপি মে সভাৰে কথিতে আণং করেয্য, করোতু, সভাৰমেৰ কথেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা দ্ৰে গাথা অভাসি –
৫. ‘‘চণ্ডালপুত্তো মম সম্পদাসি, ধম্মেন মন্তে পকতিঞ্চ সংসি;
মা চস্সু মে পুচ্ছিতো নামগোত্তং, গুয্হিত্থো অত্থং ৰিজহেয্য মন্তো.
৬. ‘‘সোহং জনিন্দেন জনম্হি পুট্ঠো, মক্খাভিভূতো অলিকং অভাণিং;
‘মন্তা ইমে ব্রাহ্মণস্সা’তি মিচ্ছা, পহীনমন্তো কপণো রুদামী’’তি.
তত্থ ধম্মেনাতি সমেন কারণেন অপ্পটিচ্ছাদেত্ৰাৰ অদাসি. পকতিঞ্চ সংসীতি ‘‘মা মে পুচ্ছিতো নামগোত্তং গুয্হিত্থো, সচে গূহসি, মন্তা তে নস্সিস্সন্তী’’তি তেসং নস্সনপকতিঞ্চ ময্হং সংসি. ব্রাহ্মণস্সাতি মিচ্ছাতি ‘‘ব্রাহ্মণস্স সন্তিকে মযা ইমে মন্তা গহিতা’’তি মিচ্ছায অভণিং, তেন মে তে মন্তা নট্ঠা, স্ৰাহং পহীনমন্তো ইদানি কপণো রুদামীতি.
তং সুত্ৰা রাজা ‘‘অযং পাপধম্মো এৰরূপং রতনমন্তং ন ওলোকেসি, এৰরূপস্মিঞ্হি উত্তমরতনমন্তে লদ্ধে জাতি কিং করিস্সতী’’তি কুজ্ঝিত্ৰা তস্স গরহন্তো –
৭. ‘‘এরণ্ডা পুচিমন্দা ৰা, অথ ৰা পালিভদ্দকা;
মধুং মধুত্থিকো ৰিন্দে, সো হি তস্স দুমুত্তমো.
৮. ‘‘খত্তিযা ব্রাহ্মণা ৰেস্সা, সুদ্দা চণ্ডালপুক্কুসা;
যম্হা ধম্মং ৰিজানেয্য, সো হি তস্স নরুত্তমো.
৯. ‘‘ইমস্স দণ্ডঞ্চ ৰধঞ্চ দত্ৰা, গলে গহেত্ৰা খলযাথ জম্মং;
যো উত্তমত্থং কসিরেন লদ্ধং, মানাতিমানেন ৰিনাসযিত্থা’’তি. –
ইমা গাথা আহ.
তত্থ মধুত্থিকোতি মধুঅত্থিকো পুরিসো অরঞ্ঞে মধুং ওলোকেন্তো এতেসং রুক্খানং যতো মধুং লভতি, সোৰ দুমো তস্স দুমুত্তমো নাম. তথেৰ খত্তিযাদীসু যম্হা পুরিসা ধম্মং কারণং যুত্তং অত্থং ৰিজানেয্য, সোৰ তস্স উত্তমো নরো নাম. ইমস্স দণ্ডঞ্চাতি ইমস্স পাপধম্মস্স সব্বস্সহরণদণ্ডঞ্চ ৰেল়ুপেসিকাদীহি পিট্ঠিচম্মং উপ্পাটেত্ৰা ৰধঞ্চ দত্ৰা ইমং জম্মং গলে গহেত্ৰা খলযাথ, খলিকারত্তং পাপেত্ৰা নিদ্ধমথ নিক্কড্ঢথ, কিং ইমিনা ইধ ৰসন্তেনাতি.
রাজপুরিসা তথা কত্ৰা ‘‘তৰাচরিযস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা তং আরাধেত্ৰাৰ সচে পুন মন্তে লভিস্সসি, ইধ আগচ্ছেয্যাসি, নো চে, ইমং দিসং মা ওলোকেয্যাসী’’তি তং নিব্বিসযমকংসু. সো অনাথো হুত্ৰা ‘‘ঠপেত্ৰা আচরিযং ন মে অঞ্ঞং পটিসরণং অত্থি, তস্সেৰ সন্তিকং গন্ত্ৰা তং আরাধেত্ৰা পুন মন্তং যাচিস্সামী’’তি রোদন্তো তং গামং অগমাসি. অথ নং আগচ্ছন্তং দিস্ৰা মহাসত্তো ভরিযং আমন্তেত্ৰা ‘‘ভদ্দে, পস্স তং পাপধম্মং পরিহীনমন্তং পুন আগচ্ছন্ত’’ন্তি আহ. সো মহাসত্তং উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসিন্নো ‘‘কিংকারণা আগতোসী’’তি পুট্ঠো ‘‘আচরিয, মুসাৰাদং কত্ৰা আচরিযং পচ্চক্খিত্ৰা মহাৰিনাসং পত্তোম্হী’’তি ৰত্ৰা অচ্চযং দস্সেত্ৰা পুন মন্তে যাচন্তো –
১০. ‘‘যথা সমং মঞ্ঞমানো পতেয্য, সোব্ভং গুহং নরকং পূতিপাদং;
রজ্জূতি ৰা অক্কমে কণ্হসপ্পং, অন্ধো যথা জোতিমধিট্ঠহেয্য;
এৰম্পি মং তং খলিতং সপঞ্ঞ, পহীনমন্তস্স পুনপ্পদাহী’’তি. – গাথমাহ;
তত্থ যথা সমন্তি যথা পুরিসো ইদং সমং ঠানন্তি মঞ্ঞমানো সোব্ভং ৰা গুহং ৰা ভূমিযা ফলিতট্ঠানসঙ্খাতং নরকং ৰা পূতিপাদং ৰা পতেয্য. পূতিপাদোতি হিমৰন্তপদেসে মহারুক্খে সুস্সিত্ৰা মতে তস্স মূলেসু পূতিকেসু জাতেসু তস্মিং ঠানে মহাআৰাটো হোতি, তস্স নামং. জোতিমধিট্ঠহেয্যাতি অগ্গিং অক্কমেয্য. এৰম্পীতি এৰং অহম্পি পঞ্ঞাচক্খুনো অভাৰা অন্ধো তুম্হাকং ৰিসেসং অজানন্তো তুম্হেসু খলিতো, তং মং খলিতং ৰিদিত্ৰা সপঞ্ঞ ঞাণসম্পন্ন পহীনমন্তস্স মম পুনপি দেথাতি.
অথ নং আচরিযো ‘‘তাত, কিং কথেসি, অন্ধো হি সঞ্ঞায দিন্নায সোব্ভাদীনি পরিহরতি, মযা পঠমমেৰ তৰ কথিতং, ইদানি কিমত্থং মম সন্তিকং আগতোসী’’তি ৰত্ৰা –
১১. ‘‘ধম্মেন মন্তং তৰ সম্পদাসিং, তুৰম্পি ধম্মেন পটিগ্গহেসি;
পকতিম্পি তে অত্তমনো অসংসিং, ধম্মে ঠিতং তং ন জহেয্য মন্তো.
১২. ‘‘যো বাল-মন্তং কসিরেন লদ্ধং, যং দুল্লভং অজ্জ মনুস্সলোকে;
কিঞ্চাপি লদ্ধা জীৰিতুং অপ্পপঞ্ঞো, ৰিনাসযী অলিকং ভাসমানো.
১৩. ‘‘বালস্স মূল়্হস্স অকতঞ্ঞুনো চ, মুসা ভণন্তস্স অসঞ্ঞতস্স;
মন্তে মযং তাদিসকে ন দেম, কুতো মন্তা গচ্ছ ন ময্হং রুচ্চসী’’তি. –
ইমা গাথা আহ.
তত্থ ধম্মেনাতি অহম্পি তৰ আচরিযভাগং হিরঞ্ঞং ৰা সুৰণ্ণং ৰা অগ্গহেত্ৰা ধম্মেনেৰ মন্তং সম্পদাসিং, ত্ৰম্পি কিঞ্চি অদত্ৰা ধম্মেন সমেনেৰ পটিগ্গহেসি. ধম্মে ঠিতন্তি আচরিযপূজকধম্মে ঠিতং. তাদিসকেতি তথারূপে অকালফলগণ্হাপকে মন্তে ন দেম, গচ্ছ ন মে রুচ্চসীতি.
সো এৰং আচরিযেন উয্যোজিতো ‘‘কিং ময্হং জীৰিতেনা’’তি অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা অনাথমরণং মরি.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ, পুব্বেপি দেৰদত্তো আচরিযং পচ্চক্খায মহাৰিনাসং পত্তো’’তি ৰত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা অকতঞ্ঞূ মাণৰো দেৰদত্তো অহোসি, রাজা আনন্দো, চণ্ডালপুত্তো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.
অম্বজাতকৰণ্ণনা পঠমা.
[৪৭৫] ২. ফন্দনজাতকৰণ্ণনা
কুঠারিহত্থো পুরিসোতি ইদং সত্থা রোহিণীনদীতীরে ৰিহরন্তো ঞাতকানং কলহং আরব্ভ কথেসি. ৰত্থু পন কুণালজাতকে (জা. ২.২১.কুণালজাতক) আৰি ভৰিস্সতি. তদা পন সত্থা ঞাতকে আমন্তেত্ৰা – মহারাজা, অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বহিনগরে ৰড্ঢকিগামো অহোসি. তত্রেকো ব্রাহ্মণৰড্ঢকী অরঞ্ঞতো দারূনি আহরিত্ৰা রথং কত্ৰা জীৰিকং কপ্পেসি. তদা হিমৰন্তপদেসে মহাফন্দনরুক্খো অহোসি. একো কাল়সীহো গোচরং পরিযেসিত্ৰা আগন্ত্ৰা তস্স মূলে নিপজ্জি. অথস্স একদিৰসং ৰাতে পহরন্তে একো সুক্খদণ্ডকো পতিত্ৰা খন্ধে অৰত্থাসি. সো থোকং খন্ধেন রুজন্তেন ভীততসিতো উট্ঠায পক্খন্দিত্ৰা পুন নিৰত্তো আগতমগ্গং ওলোকেন্তো কিঞ্চি অদিস্ৰা ‘‘অঞ্ঞো মং সীহো ৰা ব্যগ্ঘো ৰা অনুবন্ধন্তো নত্থি, ইমস্মিং পন রুক্খে নিব্বত্তদেৰতা মং এত্থ নিপজ্জন্তং ন সহতি মঞ্ঞে, হোতু জানিস্সামী’’তি অট্ঠানে কোপং বন্ধিত্ৰা রুক্খং পহরিত্ৰা ‘‘নেৰ তৰ রুক্খস্স পত্তং খাদামি, ন সাখং ভঞ্জামি, ইধ অঞ্ঞে মিগে ৰসন্তে সহসি, মং ন সহসি, কো ময্হং দোসো অত্থি, কতিপাহং আগমেহি, সমূলং তে রুক্খং উপ্পাটেত্ৰা খণ্ডাখণ্ডিকং ছেদাপেস্সামী’’তি রুক্খদেৰতং তজ্জেত্ৰা একং পুরিসং উপধারেন্তো ৰিচরি. তদা সো ব্রাহ্মণৰড্ঢকী দ্ৰে তযো মনুস্সে আদায রথদারূনং অত্থায যানকেন তং পদেসং গন্ত্ৰা একস্মিং ঠানে যানকং ঠপেত্ৰা ৰাসিফরসুহত্থো রুক্খে উপধারেন্তো ফন্দনসমীপং অগমাসি. কাল়সীহো তং দিস্ৰা ‘‘অজ্জ, মযা পচ্চামিত্তস্স পিট্ঠিং দট্ঠুং ৰট্টতী’’তি গন্ত্ৰা রুক্খমূলে অট্ঠাসি. ৰড্ঢকী চ ইতো চিতো ওলোকেত্ৰা ফন্দনসমীপেন পাযাসি. সো ‘‘যাৰ এসো নাতিক্কমতি, তাৰদেৰস্স কথেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা পঠমং গাথমাহ –
১৪. ‘‘কুঠারিহত্থো পুরিসো, ৰনমোগয্হ তিট্ঠসি;
পুট্ঠো মে সম্ম অক্খাহি, কিং দারুং ছেতুমিচ্ছসী’’তি.
তত্থ পুরিসোতি ত্ৰং কুঠারিহত্থো একো পুরিসো ইমং ৰনং ওগয্হ তিট্ঠসীতি.
সো তস্স ৰচনং সুত্ৰা ‘‘অচ্ছরিযং ৰত ভো, ন ৰত মে ইতো পুব্বে মিগো মনুস্সৰাচং ভাসন্তো দিট্ঠপুব্বো, এস রথানুচ্ছৰিকং দারুং জানিস্সতি, পুচ্ছিস্সামি ন’’ন্তি চিন্তেত্ৰা দুতিযং গাথমাহ –
১৫. ‘‘ইস্সো ৰনানি চরসি, সমানি ৰিসমানি চ;
পুট্ঠো মে সম্ম অক্খাহি, কিং দারুং নেমিযা দল়্হ’’ন্তি.
তত্থ ইস্সোতি ত্ৰম্পি একো কাল়সীহো ৰনানি চরসি, ত্ৰং রথানুচ্ছৰিকং দারুং জানিস্সসীতি.
তং সুত্ৰা কাল়সীহো ‘‘ইদানি মে মনোরথো মত্থকং পাপুণিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৰা ততিযং গাথমাহ –
১৬. ‘‘নেৰ সালো ন খদিরো, নাস্সকণ্ণো কুতো ধৰো;
রুক্খো চ ফন্দনো নাম, তং দারুং নেমিযা দল়্হ’’ন্তি.
সো তং সুত্ৰা সোমনস্সজাতো ‘‘সুদিৰসেন ৰতম্হি অজ্জ অরঞ্ঞং পৰিট্ঠো, তিরচ্ছানগতো মে রথানুচ্ছৰিকং দারুং আচিক্খতি, অহো সাধূ’’তি পুচ্ছন্তো চতুত্থং গাথমাহ –
১৭. ‘‘কীদিসানিস্স পত্তানি, খন্ধো ৰা পন কীদিসো;
পুট্ঠো মে সম্ম অক্খাহি, যথা জানেমু ফন্দন’’ন্তি.
অথস্স সো আচিক্খন্তো দ্ৰে গাথা অভাসি –
১৮. ‘‘যস্স সাখা পলম্বন্তি, নমন্তি ন চ ভঞ্জরে;
সো রুক্খো ফন্দনো নাম, যস্স মূলে অহং ঠিতো.
১৯. ‘‘অরানং চক্কনাভীনং, ঈসানেমিরথস্স চ;
সব্বস্স তে কম্মনিযো, অযং হেস্সতি ফন্দনো’’তি.
তত্থ ‘‘অরান’’ন্তি ইদং সো ‘‘কদাচেস ইমং রুক্খং ন গণ্হেয্য, গুণম্পিস্স কথেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা এৰমাহ. তত্থ ঈসানেমিরথস্স চাতি ঈসায চ নেমিযা চ সেসস্স চ রথস্স সব্বস্স তে এস কম্মনিযো কম্মক্খমো ভৰিস্সতীতি.
সো এৰং আচিক্খিত্ৰা তুট্ঠমানসো একমন্তে ৰিচরি, ৰড্ঢকীপি রুক্খং ছিন্দিতুং আরভি. রুক্খদেৰতা চিন্তেসি ‘‘মযা এতস্স উপরি ন কিঞ্চি পাতিতং, অযং অট্ঠানে আঘাতং বন্ধিত্ৰা মম ৰিমানং নাসেতি, অহঞ্চ ৰিনস্সিস্সামি, একেনুপাযেন ইমঞ্চ ইস্সং ৰিনাসেস্সামী’’তি. সা ৰনকম্মিকপুরিসো ৰিয হুত্ৰা তস্স সন্তিকং আগন্ত্ৰা পুচ্ছি ‘‘ভো পুরিস মনাপো তে রুক্খো লদ্ধো, ইমং ছিন্দিত্ৰা কিং করিস্সসী’’তি? ‘‘রথনেমিং করিস্সামী’’তি. ‘‘ইমিনা রুক্খেন রথো ভৰিস্সতী’’তি কেন তে অক্খাতন্তি. ‘‘একেন কাল়সীহেনা’’তি. ‘‘সাধু সুট্ঠু তেন অক্খাতং, ইমিনা রুক্খেন রথো সুন্দরো ভৰিস্সতি, কাল়সীহস্স গলচম্মং উপ্পাটেত্ৰা চতুরঙ্গুলমত্তে ঠানে অযপট্টেন ৰিয নেমিমণ্ডলে পরিক্খিত্তে নেমি চ থিরা ভৰিস্সতি, বহুঞ্চ ধনং লভিস্সসী’’তি. ‘‘কাল়সীহচম্মং কুতো লচ্ছামী’’তি? ‘‘ত্ৰং বালকোসি, অযং তৰ রুক্খো ৰনে ঠিতো ন পলাযতি, ত্ৰং যেন তে রুক্খো অক্খাতো, তস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘সামি তযা দস্সিতরুক্খং কতরট্ঠানে ছিন্দামী’তি ৰঞ্চেত্ৰা আনেহি, অথ নং নিরাসঙ্কং ‘ইধ চ এত্থ চ ছিন্দা’তি মুখতুণ্ডং পসারেত্ৰা আচিক্খন্তং তিখিণেন মহাফরসুনা কোট্টেত্ৰা জীৰিতক্খযং পাপেত্ৰা চম্মং আদায ৰরমংসং খাদিত্ৰা রুক্খং ছিন্দা’’তি ৰেরং অপ্পেসি. তমত্থং পকাসেন্তো সত্থা ইমা গাথা আহ –
২০. ‘‘ইতি ফন্দনরুক্খোপি, তাৰদে অজ্ঝভাসথ;
ময্হম্পি ৰচনং অত্থি, ভারদ্ৰাজ সুণোহি মে.
২১. ‘‘ইস্সস্স উপক্খন্ধম্হা, উক্কচ্চ চতুরঙ্গুলং;
তেন নেমিং পসারেসি, এৰং দল়্হতরং সিযা.
২২. ‘‘ইতি ফন্দনরুক্খোপি, ৰেরং অপ্পেসি তাৰদে;
জাতানঞ্চ অজাতানং, ইস্সানং দুক্খমাৰহী’’তি.
তত্থ ভারদ্ৰাজাতি তং গোত্তেন আলপতি. উপক্খন্ধম্হাতি খন্ধতো. উক্কচ্চাতি উক্কন্তিত্ৰা.
ৰড্ঢকী রুক্খদেৰতায ৰচনং সুত্ৰা ‘‘অহো অজ্জ ময্হং মঙ্গলদিৰসো’’তি কাল়সীহং ঘাতেত্ৰা রুক্খং ছেত্ৰা পক্কামি. তমত্থং পকাসেন্তো সত্থা আহ –
২৩. ‘‘ইচ্চেৰং ফন্দনো ইস্সং, ইস্সো চ পন ফন্দনং;
অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিৰাদেন, অঞ্ঞমঞ্ঞমঘাতযুং.
২৪. ‘‘এৰমেৰ মনুস্সানং, ৰিৰাদো যত্থ জাযতি;
মযূরনচ্চং নচ্চন্তি, যথা তে ইস্সফন্দনা.
২৫. ‘‘তং ৰো ৰদামি ভদ্দং ৰো, যাৰন্তেত্থ সমাগতা;
সম্মোদথ মা ৰিৰদথ, মা হোথ ইস্সফন্দনা.
২৬. ‘‘সামগ্গিমেৰ সিক্খেথ, বুদ্ধেহেতং পসংসিতং;
সামগ্গিরতো ধম্মট্ঠো, যোগক্খেমা ন ধংসতী’’তি.
তত্থ অঘাতযুন্তি ঘাতাপেসুং. মযূরনচ্চং নচ্চন্তীতি মহারাজা যত্থ হি মনুস্সানং ৰিৰাদো হোতি, তত্থ যথা নাম মযূরা নচ্চন্তা পটিচ্ছাদেতব্বং রহস্সঙ্গং পাকটং করোন্তি, এৰং মনুস্সা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স রন্ধং পকাসেন্তা মযূরনচ্চং নচ্চন্তি নাম. যথা তে ইস্সফন্দনা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স রন্ধং পকাসেন্তা নচ্চিংসু নাম. তং ৰোতি তেন কারণেন তুম্হে ৰদামি. ভদ্দং ৰোতি ভদ্দং তুম্হাকং হোতু. যাৰন্তেত্থাতি যাৰন্তো এত্থ ইস্সফন্দনসদিসা মা অহুৰত্থ. সামগ্গিমেৰ সিক্খেথাতি সমগ্গভাৰমেৰ তুম্হে সিক্খথ, ইদং পঞ্ঞাৰুদ্ধেহি পণ্ডিতেহি পসংসিতং. ধম্মট্ঠোতি সুচরিতধম্মে ঠিতো. যোগক্খেমা ন ধংসতীতি যোগেহি খেমা নিব্বানা ন পরিহাযতীতি নিব্বানেন দেসনাকূটং গণ্হি. সক্যরাজানো ধম্মকথং সুত্ৰা সমগ্গা জাতা.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি ‘‘তদা তং কারণং ৰিদিত্ৰা তস্মিং ৰনসণ্ডে নিৰুত্থদেৰতা অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.
ফন্দনজাতকৰণ্ণনা দুতিযা.
[৪৭৬] ৩. জৰনহংসজাতকৰণ্ণনা
ইধেৰ হংস নিপতাতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো দল়্হধম্মধনুগ্গহসুত্তন্তদেসনং (সং. নি. ২.২২৮) আরব্ভ কথেসি. ভগৰতা হি –
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, চত্তারো দল়্হধম্মা ধনুগ্গহা সুসিক্খিতা কতহত্থা কতূপাসনা চতুদ্দিসা ঠিতা অস্সু, অথ পুরিসো আগচ্ছেয্য ‘অহং ইমেসং চতুন্নং দল়্হধম্মানং ধনুগ্গহানং সুসিক্খিতানং কতহত্থানং কতূপাসনানং চতুদ্দিসা কণ্ডে খিত্তে অপতিট্ঠিতে পথৰিযং গহেত্ৰা আহরিস্সামী’তি. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, ‘জৰনো পুরিসো পরমেন জৰেন সমন্নাগতো’তি অলং ৰচনাযা’’তি? ‘‘এৰং ভন্তে’’তি. যথা চ, ভিক্খৰে, তস্স পুরিসস্স জৰো, যথা চ চন্দিমসূরিযানং জৰো, ততো সীঘতরো. যথা চ, ভিক্খৰে, তস্স পুরিসস্স জৰো, যথা চ চন্দিমসূরিযানং জৰো, যথা চ যা দেৰতা চন্দিমসূরিযানং পুরতো ধাৰন্তি, তাসং দেৰতানং জৰো, ততো সীঘতরং আযুসঙ্খারা খীযন্তি, তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, এৰং সিক্খিতব্বং ‘অপ্পমত্তা ৰিহরিস্সামা’তি. এৰঞ্হি ৰো, ভিক্খৰে, সিক্খিতব্ব’’ন্তি –
ইমস্স সুত্তস্স কথিতদিৰসতো দুতিযদিৰসে ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং ‘‘আৰুসো, সত্থা অত্তনো বুদ্ধৰিসযে ঠত্ৰা ইমেসং সত্তানং আযুসঙ্খারে ইত্তরে দুব্বলে কত্ৰা পরিদীপেন্তো পুথুজ্জনভিক্খূ অতিৰিয সন্তাসং পাপেসি, অহো বুদ্ধবলং নামা’’তি. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘অনচ্ছরিযং, ভিক্খৰে, স্ৰাহং ইদানি সব্বঞ্ঞুতং পত্তো আযুসঙ্খারানং ইত্তরভাৰং দস্সেত্ৰা ভিক্খূ সংৰেজেত্ৰা ধম্মং দেসেমি, মযা হি পুব্বে অহেতুকহংসযোনিযং নিব্বত্তেনপি আযুসঙ্খারানং ইত্তরভাৰং দস্সেত্ৰা বারাণসিরাজানং আদিং কত্ৰা সকলরাজপরিসং সংৰেজেত্ৰা ধম্মো দেসিতো’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.
অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো জৰনহংসযোনিযং নিব্বত্তিত্ৰা নৰুতিহংসসহস্সপরিৰুতো চিত্তকূটে পটিৰসতি. সো একদিৰসং জম্বুদীপতলে একস্মিং সরে সপরিৰারো সযংজাতসালিং খাদিত্ৰা আকাসে সুৰণ্ণকিলঞ্জং পত্থরন্তো ৰিয মহন্তেন পরিৰারেন বারাণসিনগরস্স মত্থকেন মন্দমন্দায ৰিলাসগতিযা চিত্তকূটং গচ্ছতি. অথ নং বারাণসিরাজা দিস্ৰা ‘‘ইমিনাপি মাদিসেন রঞ্ঞা ভৰিতব্ব’’ন্তি অমচ্চানং ৰত্ৰা তস্মিং সিনেহং উপ্পাদেত্ৰা মালাগন্ধৰিলেপনং গহেত্ৰা মহাসত্তং ওলোকেত্ৰা সব্বতূরিযানি পগ্গণ্হাপেসি. মহাসত্তো অত্তনো সক্কারং করোন্তং দিস্ৰা হংসে পুচ্ছি ‘‘রাজা, মম এৰরূপং সক্কারং করোন্তো কিং পচ্চাসীসতী’’তি? ‘‘তুম্হেহি সদ্ধিং মিত্তভাৰং দেৰা’’তি. ‘‘তেন হি রঞ্ঞো অম্হেহি সদ্ধিং মিত্তভাৰো হোতূ’’তি রঞ্ঞা সদ্ধিং মিত্তভাৰং কত্ৰা পক্কামি. অথেকদিৰসং রঞ্ঞো উয্যানং গতকালে অনোতত্তদহং গন্ত্ৰা একেন পক্খেন উদকং, একেন চন্দনচুণ্ণং আদায আগন্ত্ৰা রাজানং তেন উদকেন ন্হাপেত্ৰা চন্দনচুণ্ণেন ওকিরিত্ৰা মহাজনস্স পস্সন্তস্সেৰ সপরিৰারো চিত্তকূটং অগমাসি. ততো পট্ঠায রাজা মহাসত্তং দট্ঠুকামো হুত্ৰা ‘‘সহাযো মে অজ্জ আগমিস্সতি, সহাযো মে অজ্জ আগমিস্সতী’’তি আগমনমগ্গং ওলোকেন্তো অচ্ছতি.
তদা মহাসত্তস্স কনিট্ঠা দ্ৰে হংসপোতকা ‘‘সূরিযেন সদ্ধিং জৰিস্সামা’’তি মন্তেত্ৰা মহাসত্তস্স আরোচেসুং ‘‘মযং সূরিযেন সদ্ধিং জৰিস্সামা’’তি. ‘‘তাতা, সূরিযজৰো নাম সীঘো, সূরিযেন সদ্ধিং জৰিতুং ন সক্খিস্সথ, অন্তরাৰ ৰিনস্সিস্সথ, মা গমিত্থা’’তি. তে দুতিযম্পি ততিযম্পি যাচিংসু, বোধিসত্তোপি তে যাৰততিযং ৰারেসিযেৰ. তে মানথদ্ধা অত্তনো বলং অজানন্তা মহাসত্তস্স অনাচিক্খিত্ৰাৰ ‘‘সূরিযেন সদ্ধিং জৰিস্সামা’’তি সূরিযে অনুগ্গতেযেৰ গন্ত্ৰা যুগন্ধরমত্থকে নিসীদিংসু. মহাসত্তো তে অদিস্ৰা ‘‘কহং নু খো গতা’’তি পুচ্ছিত্ৰা তং পৰত্তিং সুত্ৰা চিন্তেসি ‘‘তে সূরিযেন সদ্ধিং জৰিতুং ন সক্খিস্সন্তি, অন্তরাৰ ৰিনস্সিস্সন্তি, জীৰিতং তেসং দস্সামী’’তি. সোপি গন্ত্ৰা যুগন্ধরমত্থকেযেৰ নিসীদি. অথ উগ্গতে সূরিযমণ্ডলে হংসপোতকা উপ্পতিত্ৰা সূরিযেন সদ্ধিং পক্খন্দিংসু, মহাসত্তোপি তেহি সদ্ধিং পক্খন্দি. কনিট্ঠভাতিকো যাৰ পুব্বণ্হসমযা জৰিত্ৰা কিলমি, পক্খসন্ধীসু অগ্গিউট্ঠানকালো ৰিয অহোসি. সো বোধিসত্তস্স সঞ্ঞং অদাসি ‘‘ভাতিক, ন সক্কোমী’’তি. অথ নং মহাসত্তো ‘‘মা ভাযি, জীৰিতং তে দস্সামী’’তি পক্খপঞ্জরেন পরিক্খিপিত্ৰা অস্সাসেত্ৰা চিত্তকূটপব্বতং নেত্ৰা হংসানং মজ্ঝে ঠপেত্ৰা পুন পক্খন্দিত্ৰা সূরিযং পত্ৰা ইতরেন সদ্ধিং পাযাসি. সোপি যাৰ উপকট্ঠমজ্ঝন্হিকা সূরিযেন সদ্ধিং জৰিত্ৰা কিলমি, পক্খসন্ধীসু অগ্গিউট্ঠানকালো ৰিয অহোসি. তদা বোধিসত্তস্স সঞ্ঞং অদাসি ‘‘ভাতিক, ন সক্কোমী’’তি. তম্পি মহাসত্তো তথেৰ সমস্সাসেত্ৰা পক্খপঞ্জরেনাদায চিত্তকূটমেৰ অগমাসি. তস্মিং খণে সূরিযো নভমজ্ঝং পাপুণি.
অথ মহাসত্তো ‘‘মম অজ্জ সরীরবলং ৰীমংসিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা একৰেগেন পক্খন্দিত্ৰা যুগন্ধরমত্থকে নিসীদিত্ৰা ততো উপ্পতিত্ৰা একৰেগেন সূরিযং পাপুণিত্ৰা কালেন পুরতো, কালেন পচ্ছতো জৰিত্ৰা চিন্তেসি ‘‘ময্হং সূরিযেন সদ্ধিং জৰনং নাম নিরত্থকং অযোনিসোমনসিকারসম্ভূতং, কিং মে ইমিনা, বারাণসিং গন্ত্ৰা মম সহাযকস্স রঞ্ঞো অত্থযুত্তং ধম্মযুত্তং কথং কথেস্সামী’’তি. সো নিৰত্তিত্ৰা সূরিযে নভমজ্ঝং অনতিক্কন্তেযেৰ সকলচক্কৰাল়গব্ভং অন্তন্তেন অনুসংযাযিত্ৰা ৰেগং পরিহাপেন্তো সকলজম্বুদীপং অন্তন্তেন অনুসংযাযিত্ৰা বারাণসিং পাপুণি. দ্ৰাদসযোজনিকং সকলনগরং হংসচ্ছন্নং ৰিয অহোসি, ছিদ্দং নাম ন পঞ্ঞাযি, অনুক্কমেন ৰেগে পরিহাযন্তে আকাসে ছিদ্দানি পঞ্ঞাযিংসু. মহাসত্তো ৰেগং পরিহাপেত্ৰা আকাসতো ওতরিত্ৰা সীহপঞ্জরস্স অভিমুখট্ঠানে অট্ঠাসি. রাজা ‘‘আগতো মে সহাযো’’তি সোমনস্সপ্পত্তো তস্স নিসীদনত্থায কঞ্চনপীঠং পঞ্ঞপেত্ৰা ‘‘সম্ম, পৰিস, ইধ নিসীদা’’তি ৰত্ৰা পঠমং গাথমাহ –
২৭. ‘‘ইধেৰ হংস নিপত, পিযং মে তৰ দস্সনং;
ইস্সরোসি অনুপ্পত্তো, যমিধত্থি পৰেদযা’’তি.
তত্থ ‘‘ইধা’’তি কঞ্চনপীঠং সন্ধাযাহ. নিপতাতি নিসীদ. ইস্সরোসীতি ত্ৰং ইমস্স ঠানস্স ইস্সরো সামি হুত্ৰা আগতোসীতি ৰদতি. যমিধত্থি পৰেদযাতি যং ইমস্মিং নিৰেসনে অত্থি, তং অপরিসঙ্কন্তো অম্হাকং কথেহীতি.
মহাসত্তো কঞ্চনপীঠে নিসীদি. রাজা সতপাকসহস্সপাকেহি তেলেহি তস্স পক্খন্তরানি মক্খেত্ৰা কঞ্চনতট্টকে মধুলাজে চ মধুরোদকঞ্চ সক্খরোদকঞ্চ দাপেত্ৰা মধুরপটিসন্থারং কত্ৰা ‘‘সম্ম, ত্ৰং এককোৰ আগতোসি, কুহিং অগমিত্থা’’তি পুচ্ছি. সো তং পৰত্তিং ৰিত্থারেন কথেসি. অথ নং রাজা আহ ‘‘সম্ম, মমপি সূরিযেন সদ্ধিং জৰিতৰেগং দস্সেহী’’তি. মহারাজ, ন সক্কা সো ৰেগো দস্সেতুন্তি. তেন হি মে সরিক্খকমত্তং দস্সেহীতি. সাধু, মহারাজ, সরিক্খকমত্তং দস্সেস্সামি, অক্খণৰেধী ধনুগ্গহে সন্নিপাতেহীতি. রাজা সন্নিপাতেসি. মহাসত্তো চত্তারো ধনুগ্গহে গহেত্ৰা নিৰেসনা ওরুয্হ রাজঙ্গণে সিলাথম্ভং নিখণাপেত্ৰা অত্তনো গীৰাযং ঘণ্টং বন্ধাপেত্ৰা সিলাথম্ভমত্থকে নিসীদিত্ৰা চত্তারো ধনুগ্গহে থম্ভং নিস্সায চতুদ্দিসাভিমুখে ঠপেত্ৰা ‘‘মহারাজ, ইমে চত্তারো জনা একপ্পহারেনেৰ চতুদ্দিসাভিমুখা চত্তারি কণ্ডানি খিপন্তু, তানি অহং পথৰিং অপ্পত্তানেৰ আহরিত্ৰা এতেসং পাদমূলে পাতেস্সামি. মম কণ্ডগহণত্থায গতভাৰং ঘণ্টসদ্দসঞ্ঞায জানেয্যাসি, মং পন ন পস্সিস্সসী’’তি ৰত্ৰা তেহি একপ্পহারেনেৰ খিত্তকণ্ডানি আহরিত্ৰা তেসং পাদমূলে পাতেত্ৰা সিলাথম্ভমত্থকে নিসিন্নমেৰ অত্তানং দস্সেত্ৰা ‘‘দিট্ঠো তে, মহারাজ, ময্হং ৰেগো’’তি ৰত্ৰা ‘‘মহারাজ, অযং ৰেগো ময্হং নেৰ উত্তমো, মজ্ঝিমো, পরিত্তো লামকৰেগো এস, এৰং সীঘো, মহারাজ, অম্হাকং ৰেগো’’তি আহ.
অথ নং রাজা পুচ্ছি ‘‘সম্ম, অত্থি পন তুম্হাকং ৰেগতো অঞ্ঞো সীঘতরো ৰেগো’’তি? ‘‘আম, মহারাজ, অম্হাকং উত্তমৰেগতোপি সতগুণেন সহস্সগুণেন সতসহস্সগুণেন ইমেসং সত্তানং আযুসঙ্খারা সীঘতরং খীযন্তি ভিজ্জন্তি, খযং গচ্ছন্তী’’তি খণিকনিরোধৰসেন রূপধম্মানং নিরোধং দস্সেতি, ততো নামধম্মানং. রাজা মহাসত্তস্স কথং সুত্ৰা মরণভযভীতো সতিং পচ্চুপট্ঠাপেতুং অসক্কোন্তো ভূমিযং পতি, মহাজনো উত্রাসং পত্তো অহোসি. রঞ্ঞো মুখং উদকেন সিঞ্চিত্ৰা সতিং লভাপেসি. অথ নং মহাসত্তো ‘‘মহারাজ, মা ভাযি, মরণস্সতিং ভাৰেহি, ধম্মং চরাহি, দানাদীনি পুঞ্ঞানি করোহি, অপ্পমত্তো হোহি, দেৰা’’তি ওৰদি. অথ রাজা ‘‘সামি, মযং তুম্হাদিসেন ঞাণবলসম্পন্নেন আচরিযেন ৰিনা ৰসিতুং ন সক্খিস্সাম, চিত্তকূটং অগন্ত্ৰা ময্হং ধম্মং দেসেন্তো ময্হং ওৰাদাচরিযো হুত্ৰা ইধেৰ ৰসাহী’’তি যাচন্তো দ্ৰে গাথা অভাসি –
২৮. ‘‘সৰনেন একস্স পিযা ভৰন্তি, দিস্ৰা পনেকস্স ৰিযেতি ছন্দো;
দিস্ৰা চ সুত্ৰা চ পিযা ভৰন্তি, কচ্চিন্নু মে পীযসি দস্সনেন.
২৯. ‘‘সৰনেন পিযো মেসি, ভিয্যো চাগম্ম দস্সনং;
এৰং পিযদস্সনো মে, ৰস হংস মমন্তিকে’’তি.
তাসং অত্থো – সম্ম হংসরাজ সৰনেন একস্স একচ্চে পিযা হোন্তি, ‘‘এৰং গুণো নামা’’তি সুত্ৰা সৰনেন পিযাযতি, একস্স পন একচ্চে দিস্ৰাৰ ছন্দো ৰিগচ্ছতি, পেমং অন্তরধাযতি, খাদিতুং আগতা যক্খা ৰিয উপট্ঠহন্তি, একস্স একচ্চে দিস্ৰা চ সুত্ৰা চাতি উভযথাপি পিযা হোন্তি, তেন তং পুচ্ছামি. কচ্চিন্নু মে পীযসি দস্সনেনাতি কচ্চি নু ত্ৰং মং পিযাযসি, ময্হং পন ত্ৰং সৰনেন পিযোৰ, দস্সনং পনাগম্ম অতিপিযোৰ. এৰং মম পিযদস্সনো সমানো চিত্তকূটং অগন্ত্ৰা ইধ মম সন্তিকে ৰসাতি.
বোধিসত্তো আহ –
৩০. ‘‘ৰসেয্যাম তৰাগারে, নিচ্চং সক্কতপূজিতা;
মত্তো চ একদা ৰজ্জে, হংসরাজং পচন্তু মে’’তি.
তত্থ মত্তো চ একদাতি মহারাজ, মযং তৰ ঘরে নিচ্চং পূজিতা ৰসেয্যাম, ত্ৰং পন কদাচি সুরামদমত্তো মংসখাদনত্থং ‘‘হংসরাজং পচন্তু মে’’তি ৰদেয্যাসি, অথ এৰং তৰ অনুজীৰিনো মং মারেত্ৰা পচেয্যুং, তদাহং কিং করিস্সামীতি.
অথস্স রাজা ‘‘তেন হি মজ্জমেৰ ন পিৰিস্সামী’’তি পটিঞ্ঞং দাতুং ইমং গাথমাহ –
৩১. ‘‘ধিরত্থু তং মজ্জপানং, যং মে পিযতরং তযা;
ন চাপি মজ্জং পিস্সামি, যাৰ মে ৰচ্ছসী ঘরে’’তি.
ততো পরং বোধিসত্তো ছ গাথা আহ –
৩২. ‘‘সুৰিজানং সিঙ্গালানং, সকুণানঞ্চ ৰস্সিতং;
মনুস্সৰস্সিতং রাজ, দুব্বিজানতরং ততো.
৩৩. ‘‘অপি চে মঞ্ঞতী পোসো, ঞাতি মিত্তো সখাতি ৰা;
যো পুব্বে সুমনো হুত্ৰা, পচ্ছা সম্পজ্জতে দিসো.
৩৪. ‘‘যস্মিং মনো নিৰিসতি, অৰিদূরে সহাপি সো;
সন্তিকেপি হি সো দূরে, যস্মিং নাৰিসতে মনো.
৩৫. ‘‘অন্তোপি সো হোতি পসন্নচিত্তো, পারং সমুদ্দস্স পসন্নচিত্তো;
অন্তোপি সো হোতি পদুট্ঠচিত্তো, পারং সমুদ্দস্স পদুট্ঠচিত্তো.
৩৬. ‘‘সংৰসন্তা ৰিৰসন্তি, যে দিসা তে রথেসভ;
আরা সন্তো সংৰসন্তি, মনসা রট্ঠৰড্ঢন.
৩৭. ‘‘অতিচিরং নিৰাসেন, পিযো ভৰতি অপ্পিযো;
আমন্ত খো তং গচ্ছাম, পুরা তে হোম অপ্পিযা’’তি.
তত্থ ৰস্সিতন্তি মহারাজ, তিরচ্ছানগতা উজুহদযা, তেন তেসং ৰস্সিতং সুৰিজানং, মনুস্সা পন কক্খল়া, তস্মা তেসং ৰচনং দুব্বিজানতরন্তি অত্থো. যো পুব্বেতি যো পুগ্গলো পঠমমেৰ অত্তমনো হুত্ৰা ‘‘ত্ৰং ময্হং ঞাতকো মিত্তো পাণসমো সখা’’তি অপি এৰং মঞ্ঞতি, স্ৰেৰ পচ্ছা দিসো ৰেরী সম্পজ্জতি, এৰং দুব্বিজানং নাম মনুস্সহদযন্তি. নিৰিসতীতি মহারাজ, যস্মিং পুগ্গলে পেমৰসেন মনো নিৰিসতি, সো দূরে ৰসন্তোপি অৰিদূরে সহাপি ৰসতিযেৰ নাম. যস্মিং পন পুগ্গলে মনো ন নিৰিসতি অপেতি, সো সন্তিকে ৰসন্তোপি দূরেযেৰ.
অন্তোপি সো হোতীতি মহারাজ, যো সহাযো পসন্নচিত্তো, সো চিত্তেন অল্লীনত্তা পারং সমুদ্দস্স ৰসন্তোপি অন্তোযেৰ হোতি. যো পন পদুট্ঠচিত্তো, সো চিত্তেন অনল্লীনত্তা অন্তো ৰসন্তোপি পারং সমুদ্দস্স নাম. যে দিসা তেতি যে ৰেরিনো পচ্চত্থিকা, তে একতো ৰসন্তাপি দূরে ৰসন্তিযেৰ নাম. সন্তো পন পণ্ডিতা আরা ঠিতাপি মেত্তাভাৰিতেন মনসা আৰজ্জেন্তা সংৰসন্তিযেৰ. পুরা তে হোমাতি যাৰ তৰ অপ্পিযা ন হোম, তাৰদেৰ তং আমন্তেত্ৰা গচ্ছামাতি ৰদতি.
অথ নং রাজা আহ –
৩৮. ‘‘এৰং চে যাচমানানং, অঞ্জলিং নাৰবুজ্ঝসি;
পরিচারকানং সতং, ৰচনং ন করোসি নো;
এৰং তং অভিযাচাম, পুন কযিরাসি পরিযায’’ন্তি.
তত্থ এৰং চেতি সচে হংসরাজ, এৰং অঞ্জলিং পগ্গয্হ যাচমানানং অম্হাকং ইমং অঞ্জলিং নাৰবুজ্ঝসি, তৰ পরিচারকানং সমানানং ৰচনং ন করোসি, অথ নং এৰং যাচাম. পুন কযিরাসি পরিযাযন্তি কালেন কালং ইধ আগমনায ৰারং করেয্যাসীতি অত্থো.
ততো বোধিসত্তো আহ –
৩৯. ‘‘এৰং চে নো ৰিহরতং, অন্তরাযো ন হেস্সতি;
তুয্হং চাপি মহারাজ, ময্হঞ্চ রট্ঠৰড্ঢন;
অপ্পেৰ নাম পস্সেমু, অহোরত্তানমচ্চযে’’তি.
তত্থ এৰং চে নোতি মহারাজ, মা চিন্তযিত্থ, সচে অম্হাকম্পি এৰং ৰিহরন্তানং জীৰিতন্তরাযো ন ভৰিস্সতি, অপ্পেৰ নাম উভো অঞ্ঞমঞ্ঞং পস্সিস্সাম, অপিচ ত্ৰং মযা দিন্নং ওৰাদমেৰ মম ঠানে ঠপেত্ৰা এৰং ইত্তরজীৰিতে লোকসন্নিৰাসে অপ্পমত্তো হুত্ৰা দানাদীনি পুঞ্ঞানি করোন্তো দস রাজধম্মে অকোপেত্ৰা ধম্মেন রজ্জং কারেহি, এৰঞ্হি মে ওৰাদং করোন্তো মং পস্সিস্সতিযেৰাতি. এৰং মহাসত্তো রাজানং ওৰদিত্ৰা চিত্তকূটপব্বতমেৰ গতো.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা ‘‘এৰং, ভিক্খৰে, পুব্বে তিরচ্ছানযোনিযং নিব্বত্তেনপি মযা আযুসঙ্খারানং দুব্বলভাৰং দস্সেত্ৰা ধম্মো দেসিতো’’তি ৰত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা রাজা আনন্দো অহোসি, কনিট্ঠো মোগ্গল্লানো, মজ্ঝিমো সারিপুত্তো, সেসহংসগণা বুদ্ধপরিসা, জৰনহংসো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.
জৰনহংসজাতকৰণ্ণনা ততিযা.
[৪৭৭] ৪. চূল়নারদজাতকৰণ্ণনা
ন তে কট্ঠানি ভিন্নানীতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো থুল্লকুমারিকাপলোভনং আরব্ভ কথেসি. সাৰত্থিৰাসিনো কিরেকস্স কুলস্স পন্নরসসোল়সৰস্সুদ্দেসিকা ধীতা অহোসি সোভগ্গপ্পত্তা, ন চ নং কোচি ৰারেসি. অথস্সা মাতা চিন্তেসি ‘‘মম ধীতা ৰযপ্পত্তা, ন চ নং কোচি ৰারেতি, আমিসেন মচ্ছং ৰিয এতায একং সাকিযভিক্খুং পলোভেত্ৰা উপ্পব্বাজেত্ৰা তং নিস্সায জীৰিস্সামী’’তি. তদা চ সাৰত্থিৰাসী একো কুলপুত্তো সাসনে উরং দত্ৰা পব্বজিত্ৰা উপসম্পন্নকালতো পট্ঠায সিক্খাকামতং পহায আলসিযো সরীরমণ্ডনমনুযুত্তো ৰিহাসি. মহাউপাসিকা গেহে যাগুখাদনীযভোজনীযানি সম্পাদেত্ৰা দ্ৰারে ঠত্ৰা অন্তরৰীথিযা গচ্ছন্তেসু ভিক্খূসু একং ভিক্খুং রসতণ্হায বন্ধিত্ৰা গহেতুং সক্কুণেয্যরূপং উপধারেন্তী তেপিটকআভিধম্মিকৰিনযধরানং মহন্তেন পরিৰারেন গচ্ছন্তানং অন্তরে কঞ্চি গয্হুপগং অদিস্ৰা তেসং পচ্ছতো গচ্ছন্তানং মধুরধম্মকথিকানং অচ্ছিন্নৰলাহকসদিসানং পিণ্ডপাতিকানম্পি অন্তরে কঞ্চি অদিস্ৰাৰ একং যাৰ বহি অপঙ্গা অক্খীনি অঞ্জেত্ৰা কেসে ওসণ্হেত্ৰা দুকূলন্তরৰাসকং নিৰাসেত্ৰা ঘটিতমট্ঠং চীৰরং পারুপিত্ৰা মণিৰণ্ণপত্তং আদায মনোরমং ছত্তং ধারযমানং ৰিস্সট্ঠিন্দ্রিযং কাযদল়্হিবহুলং আগচ্ছন্তং দিস্ৰা ‘‘ইমং সক্কা গণ্হিতু’’ন্তি গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা পত্তং গহেত্ৰা ‘‘এথ, ভন্তে’’তি ঘরং আনেত্ৰা নিসীদাপেত্ৰা যাগুআদীহি পরিৰিসিত্ৰা কতভত্তকিচ্চং তং ভিক্খুং ‘‘ভন্তে, ইতো পট্ঠায ইধেৰাগচ্ছেয্যাথা’’তি আহ. সোপি ততো পট্ঠায তত্থেৰ গন্ত্ৰা অপরভাগে ৰিস্সাসিকো অহোসি.
অথেকদিৰসং মহাউপাসিকা তস্স সৰনপথে ঠত্ৰা ‘‘ইমস্মিং গেহে উপভোগপরিভোগমত্তা অত্থি, তথারূপো পন মে পুত্তো ৰা জামাতা ৰা গেহং ৰিচারিতুং সমত্থো নত্থী’’তি আহ. সো তস্সা ৰচনং সুত্ৰা ‘‘কিমত্থং নু খো কথেতী’’তি থোকং হদযে ৰিদ্ধো ৰিয অহোসি. সা ধীতরং আহ ‘‘ইমং পলোভেত্ৰা তৰ ৰসে ৰত্তাপেহী’’তি. সা ততো পট্ঠায মণ্ডিতপসাধিতা ইত্থিকুত্তৰিলাসেহি তং পলোভেসি. থুল্লকুমারিকাতি ন চ থূলসরীরা দট্ঠব্বা, থূলা ৰা হোতু কিসা ৰা, পঞ্চকামগুণিকরাগেন পন থূলতায ‘‘থুল্লকুমারিকা’’তি ৰুচ্চতি. সো দহরো কিলেসৰসিকো হুত্ৰা ‘‘ন দানাহং বুদ্ধসাসনে পতিট্ঠাতুং সক্খিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘ৰিহারং গন্ত্ৰা পত্তচীৰরং নিয্যাদেত্ৰা অসুকট্ঠানং নাম গমিস্সামি, তত্র মে ৰত্থানি পেসেথা’’তি ৰত্ৰা ৰিহারং গন্ত্ৰা পত্তচীৰরং নিয্যাদেত্ৰা ‘‘উক্কণ্ঠিতোস্মী’’তি আচরিযুপজ্ঝাযে আহ. তে তং আদায সত্থু সন্তিকং নেত্ৰা ‘‘অযং ভিক্খু উক্কণ্ঠিতো’’তি আরোচেসুং. সত্থা ‘‘সচ্চং কির ত্ৰং ভিক্খু উক্কণ্ঠিতোসী’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘সচ্চং, ভন্তে’’তি ৰুত্তে ‘‘কেন উক্কণ্ঠাপিতোসী’’তি ৰত্ৰা ‘‘থুল্লকুমারিকায, ভন্তে’’তি ৰুত্তে ‘‘ভিক্খু পুব্বেপেসা তৰ অরঞ্ঞে ৰসন্তস্স ব্রহ্মচরিযন্তরাযং কত্ৰা মহন্তং অনত্থমকাসি, পুন ত্ৰং এতমেৰ নিস্সায কস্মা উক্কণ্ঠিতোসী’’তি ৰত্ৰা ভিক্খূহি যাচিতো অতীতং আহরি.
অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো কাসিরট্ঠে মহাভোগে ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৰা উগ্গহিতসিপ্পো কুটুম্বং সণ্ঠপেসি, অথস্স ভরিযা একং পুত্তং ৰিজাযিত্ৰা কালমকাসি. সো ‘‘যথেৰ মে পিযভরিযায, এৰং মযিপি মরণং আগমিস্সতি, কিং মে ঘরাৰাসেন, পব্বজিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা কামে পহায পুত্তং আদায হিমৰন্তং পৰিসিত্ৰা তেন সদ্ধিং ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা ঝানাভিঞ্ঞা নিব্বত্তেত্ৰা ৰনমূলফলাহারো অরঞ্ঞে ৰিহাসি. তদা পচ্চন্তৰাসিনো চোরা জনপদং পৰিসিত্ৰা গামং পহরিত্ৰা করমরে গহেত্ৰা ভণ্ডিকং উক্খিপাপেত্ৰা পুন পচ্চন্তং পাপযিংসু. তেসং অন্তরে একা অভিরূপা কুমারিকা কেরাটিকপঞ্ঞায সমন্নাগতা চিন্তেসি ‘‘ইমে অম্হে গহেত্ৰা দাসিভোগেন পরিভুঞ্জিস্সন্তি, একেন উপাযেন পলাযিতুং ৰট্টতী’’তি. সা ‘‘সামি, সরীরকিচ্চং কাতুকামাম্হি, থোকং পটিক্কমিত্ৰা তিট্ঠথা’’তি ৰত্ৰা চোরে ৰঞ্চেত্ৰা পলাযিত্ৰা অরঞ্ঞং পৰিসন্তী বোধিসত্তস্স পুত্তং অস্সমে ঠপেত্ৰা ফলাফলত্থায গতকালে পুব্বণ্হসমযে তং অস্সমং পাপুণিত্ৰা তং তাপসকুমারং কামরতিযা পলোভেত্ৰা সীলমস্স ভিন্দিত্ৰা অত্তনো ৰসে ৰত্তেত্ৰা ‘‘কিং তে অরঞ্ঞৰাসেন, এহি গামং গন্ত্ৰা ৰসিস্সাম, তত্র হি রূপাদযো কামগুণা সুলভা’’তি আহ. সোপি ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা ‘‘পিতা তাৰ মে অরঞ্ঞতো ফলাফলং আহরিতুং গতো, তং দিস্ৰা উভোপি একতোৰ গমিস্সামা’’তি আহ.
সা চিন্তেসি – ‘‘অযং তরুণদারকো ন কিঞ্চি জানাতি, পিতরা পনস্স মহল্লককালে পব্বজিতেন ভৰিতব্বং, সো আগন্ত্ৰা ‘ইধ কিং করোসী’তি মং পোথেত্ৰা পাদে গহেত্ৰা কড্ঢেত্ৰা অরঞ্ঞে খিপিস্সতি, তস্মিং অনাগতেযেৰ পলাযিস্সামী’’তি. অথ নং ‘‘অহং পুরতো গচ্ছামি, ত্ৰং পচ্ছা আগচ্ছেয্যাসী’’তি ৰত্ৰা মগ্গসঞ্ঞং আচিক্খিত্ৰা পক্কামি. সো তস্সা গতকালতো পট্ঠায উপ্পন্নদোমনস্সো যথা পুরে কিঞ্চি ৰত্তং অকত্ৰা সসীসং পারুপিত্ৰা অন্তোপণ্ণসালায পজ্ঝাযন্তো নিপজ্জি. মহাসত্তো ফলাফলং আদায আগন্ত্ৰা তস্সা পদৰলঞ্জং দিস্ৰা ‘‘অযং মাতুগামস্স পদৰলঞ্জো, ‘‘পুত্তস্স মম সীলং ভিন্নং ভৰিস্সতী’’তি চিন্তেন্তো পণ্ণসালং পৰিসিত্ৰা ফলাফলং ওতারেত্ৰা পুত্তং পুচ্ছন্তো পঠমং গাথমাহ –