১২. দ্ৰাদসকনিপাতো
[৪৬৪] ১. চূল়কুণালজাতকৰণ্ণনা
১-১২. লুদ্ধানং লহুচিত্তানন্তি ইদং জাতকং কুণালজাতকে (জা. ২.২১.কুণালজাতক) আৰি ভৰিস্সতি;
চূল়কুণালজাতকৰণ্ণনা পঠমা.
[৪৬৫] ২. ভদ্দসালজাতকৰণ্ণনা
কা ত্ৰং সুদ্ধেহি ৰত্থেহীতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো ঞাতত্থচরিযং আরব্ভ কথেসি. সাৰত্থিযঞ্হি অনাথপিণ্ডিকস্স নিৰেসনে পঞ্চন্নং ভিক্খুসতানং নিবদ্ধভোজনং পৰত্ততি, তথা ৰিসাখায চ কোসলরঞ্ঞো চ. তত্থ পন কিঞ্চাপি নানগ্গরসভোজনং দীযতি, ভিক্খূনং পনেত্থ কোচি ৰিস্সাসিকো নত্থি, তস্মা ভিক্খূ রাজনিৰেসনে ন ভুঞ্জন্তি, ভত্তং গহেত্ৰা অনাথপিণ্ডিকস্স ৰা ৰিসাখায ৰা অঞ্ঞেসং ৰা ৰিস্সাসিকানং ঘরং গন্ত্ৰা ভুঞ্জন্তি. রাজা একদিৰসং পণ্ণাকারং আহটং ‘‘ভিক্খূনং দেথা’’তি ভত্তগ্গং পেসেত্ৰা ‘‘ভত্তগ্গে ভিক্খূ নত্থী’’তি ৰুত্তে ‘‘কহং গতা’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘অত্তনো ৰিস্সাসিকগেহেসু নিসীদিত্ৰা ভুঞ্জন্তী’’তি সুত্ৰা ভুত্তপাতরাসো সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘ভন্তে, ভোজনং নাম কিং পরম’’ন্তি পুচ্ছি. ৰিস্সাসপরমং মহারাজ, কঞ্জিকমত্তকম্পি ৰিস্সাসিকেন দিন্নং মধুরং হোতীতি. ভন্তে, কেন পন সদ্ধিং ভিক্খূনং ৰিস্সাসো হোতীতি? ‘‘ঞাতীহি ৰা সেক্খকুলেহি ৰা, মহারাজা’’তি. ততো রাজা চিন্তেসি ‘‘একং সক্যধীতরং আনেত্ৰা অগ্গমহেসিং করিস্সামি, এৰং মযা সদ্ধিং ভিক্খূনং ঞাতকে ৰিয ৰিস্সাসো ভৰিস্সতী’’তি. সো উট্ঠাযাসনা অত্তনো নিৰেসনং গন্ত্ৰা কপিলৰত্থুং দূতং পেসেসি ‘‘ধীতরং মে দেথ, অহং তুম্হেহি সদ্ধিং ঞাতিভাৰং ইচ্ছামী’’তি.
সাকিযা দূতৰচনং সুত্ৰা সন্নিপতিত্ৰা মন্তযিংসু ‘‘মযং কোসলরঞ্ঞো আণাপৰত্তিট্ঠানে ৰসাম, সচে দারিকং ন দস্সাম, মহন্তং ৰেরং ভৰিস্সতি, সচে দস্সাম, কুলৰংসো নো ভিজ্জিস্সতি, কিং নু খো কাতব্ব’’ন্তি. অথ নে মহানামো আহ – ‘‘মা চিন্তযিত্থ, মম ধীতা ৰাসভখত্তিযা নাম নাগমুণ্ডায নাম দাসিযা কুচ্ছিস্মিং নিব্বত্তি. সা সোল়সৰস্সুদ্দেসিকা উত্তমরূপধরা সোভগ্গপ্পত্তা পিতু ৰংসেন খত্তিযজাতিকা, তমস্স ‘খত্তিযকঞ্ঞা’তি পেসেস্সামা’’তি. সাকিযা ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা দূতে পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘সাধু, দারিকং দস্সাম, ইদানেৰ নং গহেত্ৰা গচ্ছথা’’তি আহংসু. দূতা চিন্তেসুং ‘‘ইমে সাকিযা নাম জাতিং নিস্সায অতিমানিনো, ‘সদিসী নো’তি ৰত্ৰা অসদিসিম্পি দদেয্যুং, এতেহি সদ্ধিং একতো ভুঞ্জমানমেৰ গণ্হিস্সামা’’তি. তে এৰমাহংসু ‘‘মযং গহেত্ৰা গচ্ছন্তা যা তুম্হেহি সদ্ধিং একতো ভুঞ্জতি, তং গহেত্ৰা গমিস্সামা’’তি. সাকিযা তেসং নিৰাসট্ঠানং দাপেত্ৰা ‘‘কিং করিস্সামা’’তি চিন্তযিংসু. মহানামো আহ – ‘‘তুম্হে মা চিন্তযিত্থ, অহং উপাযং করিস্সামি, তুম্হে মম ভোজনকালে ৰাসভখত্তিযং অলঙ্করিত্ৰা আনেত্ৰা মযা একস্মিং কবল়ে গহিতমত্তে ‘দেৰ, অসুকরাজা পণ্ণং পহিণি, ইমং তাৰ সাসনং সুণাথা’তি পণ্ণং দস্সেয্যাথা’’তি. তে ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা তস্মিং ভুঞ্জমানে কুমারিকং অলঙ্করিংসু.
মহানামো ‘‘ধীতরং মে আনেথ, মযা সদ্ধিং ভুঞ্জতূ’’তি আহ. অথ নং অলঙ্করিত্ৰা তাৰদেৰ থোকং পপঞ্চং কত্ৰা আনযিংসু. সা ‘‘পিতরা সদ্ধিং ভুঞ্জিস্সামী’’তি একপাতিযং হত্থং ওতারেসি. মহানামোপি তায সদ্ধিং একপিণ্ডং গহেত্ৰা মুখে ঠপেসি. দুতিযপিণ্ডায হত্থে পসারিতে ‘‘দেৰ, অসুকরঞ্ঞা পণ্ণং পহিতং, ইমং তাৰ সাসনং সুণাথা’’তি পণ্ণং উপনামেসুং. মহানামো ‘‘অম্ম, ত্ৰং ভুঞ্জাহী’’তি দক্খিণহত্থং পাতিযাযেৰ কত্ৰা ৰামহত্থেন গহেত্ৰা পণ্ণং ওলোকেসি. তস্স তং সাসনং উপধারেন্তস্সেৰ ইতরা ভুঞ্জি. সো তস্সা ভুত্তকালে হত্থং ধোৰিত্ৰা মুখং ৰিক্খালেসি. তং দিস্ৰা দূতা ‘‘নিচ্ছযেনেসা এতস্স ধীতা’’তি নিট্ঠমকংসু, ন তং অন্তরং জানিতুং সক্খিংসু. মহানামো মহন্তেন পরিৰারেন ধীতরং পেসেসি. দূতাপি নং সাৰত্থিং নেত্ৰা ‘‘অযং কুমারিকা জাতিসম্পন্না মহানামস্স ধীতা’’তি ৰদিংসু. রাজা তুস্সিত্ৰা সকলনগরং অলঙ্কারাপেত্ৰা তং রতনরাসিম্হি ঠপেত্ৰা অগ্গমহেসিট্ঠানে অভিসিঞ্চাপেসি. সা রঞ্ঞো পিযা অহোসি মনাপা.
অথস্সা ন চিরস্সেৰ গব্ভো পতিট্ঠহি. রাজা গব্ভপরিহারমদাসি. সা দসমাসচ্চযেন সুৰণ্ণৰণ্ণং পুত্তং ৰিজাযি. অথস্স নামগ্গহণদিৰসে রাজা অত্তনো অয্যকস্স সন্তিকং পেসেসি ‘‘সক্যরাজধীতা ৰাসভখত্তিযা পুত্তং ৰিজাযি, কিমস্স নামং করোমা’’তি. তং পন সাসনং গহেত্ৰা গতো অমচ্চো থোকং বধিরধাতুকো, সো গন্ত্ৰা রঞ্ঞো অয্যকস্সারোচেসি. সো তং সুত্ৰা ‘‘ৰাসভখত্তিযা পুত্তং অৰিজাযিত্ৰাপি সব্বং জনং অভিভৰতি, ইদানি পন অতিৰিয রঞ্ঞো ৰল্লভা ভৰিস্সতী’’তি আহ. সো বধিরঅমচ্চো ‘‘ৰল্লভা’’তি ৰচনং দুস্সুতং সুত্ৰা ‘‘ৰিটটূভো’’তি সল্লক্খেত্ৰা রাজানং উপগন্ত্ৰা ‘‘দেৰ, কুমারস্স কির ‘ৰিটটূভো’তি নামং করোথা’’তি আহ. রাজা ‘‘পোরাণকং নো কুলদত্তিকং নামং ভৰিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘ৰিটটূভো’’তি নামং অকাসি. ততো পট্ঠায কুমারো কুমারপরিহারেন ৰড্ঢন্তো সত্তৰস্সিককালে অঞ্ঞেসং কুমারানং মাতামহকুলতো হত্থিরূপকঅস্সরূপকাদীনি আহরিযমানানি দিস্ৰা মাতরং পুচ্ছি ‘‘অম্ম, অঞ্ঞেসং মাতামহকুলতো পণ্ণাকারো আহরিযতি, ময্হং কোচি কিঞ্চি ন পেসেসি, কিং ত্ৰং নিম্মাতা নিপ্পিতাসী’’তি? অথ নং সা ‘‘তাত, সক্যরাজানো মাতামহা দূরে পন ৰসন্তি, তেন তে কিঞ্চি ন পেসেন্তী’’তি ৰত্ৰা ৰঞ্চেসি.
পুন সোল়সৰস্সিককালে ‘‘অম্ম, মাতামহকুলং পস্সিতুকামোম্হী’’তি ৰত্ৰা ‘‘অলং তাত, কিং তত্থ গন্ত্ৰা করিস্সসী’’তি ৰারিযমানোপি পুনপ্পুনং যাচি. অথস্স মাতা ‘‘তেন হি গচ্ছাহী’’তি সম্পটিচ্ছি. সো পিতু আরোচেত্ৰা মহন্তেন পরিৰারেন নিক্খমি. ৰাসভখত্তিযা পুরেতরং পণ্ণং পেসেসি ‘‘অহং ইধ সুখং ৰসামি, সামিনো কিঞ্চি অন্তরং মা দস্সযিংসূ’’তি. সাকিযা ৰিটটূভস্স আগমনং ঞত্ৰা ‘‘ৰন্দিতুং ন সক্কা’’তি তস্স দহরদহরে কুমারকে জনপদং পহিণিংসু. কুমারে কপিলৰত্থুং সম্পত্তে সাকিযা সন্থাগারে সন্নিপতিংসু. কুমারো সন্থাগারং গন্ত্ৰা অট্ঠাসি. অথ নং ‘‘অযং তে, তাত, মাতামহো, অযং মাতুলো’’তি ৰদিংসু সো সব্বে ৰন্দমানো ৰিচরি. সো যাৰপিট্ঠিযা রুজনপ্পমাণা ৰন্দিত্ৰা একম্পি অত্তানং ৰন্দমানং অদিস্ৰা ‘‘কিং নু খো মং ৰন্দন্তা নত্থী’’তি পুচ্ছি. সাকিযা ‘‘তাত, তৰ কনিট্ঠকুমারা জনপদং গতা’’তি ৰত্ৰা তস্স মহন্তং সক্কারং করিংসু. সো কতিপাহং ৰসিত্ৰা মহন্তেন পরিৰারেন নিক্খমি. অথেকা দাসী সন্থাগারে তেন নিসিন্নফলকং ‘‘ইদং ৰাসভখত্তিযায দাসিযা পুত্তস্স নিসিন্নফলক’’ন্তি অক্কোসিত্ৰা পরিভাসিত্ৰা খীরোদকেন ধোৰি. একো পুরিসো অত্তনো আৰুধং পমুস্সিত্ৰা নিৰত্তো তং গণ্হন্তো ৰিটটূভকুমারস্স অক্কোসনসদ্দং সুত্ৰা তং অন্তরং পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ৰাসভখত্তিযা দাসিযা কুচ্ছিস্মিং মহানামসক্কস্স জাতা’’তি ঞত্ৰা গন্ত্ৰা বলকাযস্স কথেসি. ‘‘ৰাসভখত্তিযা কির দাসিযা ধীতা’’তি মহাকোলাহলং অহোসি.
কুমারো তং সুত্ৰা ‘‘এতে তাৰ মম নিসিন্নফলকং খীরোদকেন ধোৰন্তু, অহং পন রজ্জে পতিট্ঠিতকালে এতেসং গললোহিতং গহেত্ৰা মম নিসিন্নফলকং ধোৰিস্সামী’’তি চিত্তং পট্ঠপেসি. তস্মিং সাৰত্থিং গতে অমচ্চা সব্বং পৰত্তিং রঞ্ঞো আরোচেসুং. রাজা ‘‘সব্বে ময্হং দাসিধীতরং অদংসূ’’তি সাকিযানং কুজ্ঝিত্ৰা ৰাসভখত্তিযায চ পুত্তস্স চ দিন্নপরিহারং অচ্ছিন্দিত্ৰা দাসদাসীহি লদ্ধব্বপরিহারমত্তমেৰ দাপেসি. ততো কতিপাহচ্চযেন সত্থা রাজনিৰেসনং আগন্ত্ৰা নিসীদি. রাজা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা ‘‘ভন্তে, তুম্হাকং কির ঞাতকেহি দাসিধীতা ময্হং দিন্না, তেনস্সা অহং সপুত্তায পরিহারং অচ্ছিন্দিত্ৰা দাসদাসীহি লদ্ধব্বপরিহারমত্তমেৰ দাপেসি’’ন্তি আহ. সত্থা ‘‘অযুত্তং, মহারাজ, সাকিযেহি কতং, দদন্তেহি নাম সমানজাতিকা দাতব্বা অস্স. তং পন মহারাজ, ৰদামি ৰাসভখত্তিযা খত্তিযরাজধীতা খত্তিযস্স রঞ্ঞো গেহে অভিসেকং লভি, ৰিটটূভোপি খত্তিযরাজানমেৰ পটিচ্চ জাতো, মাতুগোত্তং নাম কিং করিস্সতি, পিতুগোত্তমেৰ পমাণন্তি পোরাণকপণ্ডিতা দলিদ্দিত্থিযা কট্ঠহারিকাযপি অগ্গমহেসিট্ঠানং অদংসু, তস্সা চ কুচ্ছিম্হি জাতকুমারো দ্ৰাদসযোজনিকায বারাণসিযা রজ্জং কত্ৰা কট্ঠৰাহনরাজা নাম জাতো’’তি কট্ঠৰাহনজাতকং (জা. ১.১.৭) কথেসি. রাজা সত্থু ধম্মকথং সুত্ৰা ‘‘পিতুগোত্তমেৰ কির পমাণ’’ন্তি সুত্ৰা তুস্সিত্ৰা মাতাপুত্তানং পকতিপরিহারমেৰ দাপেসি.
রঞ্ঞো পন বন্ধুলো নাম সেনাপতি মল্লিকং নাম অত্তনো ভরিযং ৰঞ্ঝং ‘‘তৰ কুলঘরমেৰ গচ্ছাহী’’তি কুসিনারমেৰ পেসেসি. সা ‘‘সত্থারং দিস্ৰাৰ গমিস্সামী’’তি জেতৰনং পৰিসিত্ৰা তথাগতং ৰন্দিত্ৰা একমন্তং ঠিতা ‘‘কহং গচ্ছসী’’তি চ পুট্ঠা ‘‘সামিকো মে, ভন্তে, কুলঘরং পেসেসী’’তি ৰত্ৰা ‘‘কস্মা’’তি ৰুত্তা ‘‘ৰঞ্ঝা অপুত্তিকা, ভন্তে’’তি ৰত্ৰা সত্থারা ‘‘যদি এৰং গমনকিচ্চং নত্থি, নিৰত্তাহী’’তি ৰুত্তা তুট্ঠা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা নিৰেসনমেৰ পুন অগমাসি. ‘‘কস্মা নিৰত্তসী’’তি পুট্ঠা ‘‘দসবলেন নিৰত্তিতাম্হী’’তি আহ. সেনাপতি ‘‘দিট্ঠং ভৰিস্সতি তথাগতেন কারণ’’ন্তি আহ. সা ন চিরস্সেৰ গব্ভং পটিলভিত্ৰা উপ্পন্নদোহল়া ‘‘দোহল়ো মে উপ্পন্নো’’তি আরোচেসি. ‘‘কিং দোহল়ো’’তি? ‘‘ৰেসালিযা নগরে লিচ্ছৰিরাজানং অভিসেকমঙ্গলপোক্খরণিং ওতরিত্ৰা ন্হত্ৰা পানীযং পিৰিতুকামাম্হি, সামী’’তি. সেনাপতি ‘‘সাধূ’’তি ৰত্ৰা সহস্সথামধনুং গহেত্ৰা তং রথং আরোপেত্ৰা সাৰত্থিতো নিক্খমিত্ৰা রথং পাজেন্তো ৰেসালিং পাৰিসি.
তস্মিঞ্চ কালে কোসলরঞ্ঞো বন্ধুলসেনাপতিনা সদ্ধিং একাচরিযকুলে উগ্গহিতসিপ্পো মহালি নাম লিচ্ছৰী অন্ধো লিচ্ছৰীনং অত্থঞ্চ ধম্মঞ্চ অনুসাসন্তো দ্ৰারসমীপে ৰসতি. সো রথস্স উম্মারে পটিঘট্টনসদ্দং সুত্ৰা ‘‘বন্ধুলমল্লস্স রথপতনসদ্দো এসো, অজ্জ লিচ্ছৰীনং ভযং উপ্পজ্জিস্সতী’’তি আহ. পোক্খরণিযা অন্তো চ বহি চ আরক্খা বলৰা, উপরি লোহজালং পত্থটং, সকুণানম্পি ওকাসো নত্থি. সেনাপতি পন রথা ওতরিত্ৰা আরক্খকে খগ্গেন পহরন্তো পলাপেত্ৰা লোহজালং ছিন্দিত্ৰা অন্তোপোক্খরণিযং ভরিযং ওতারেত্ৰা ন্হাপেত্ৰা পাযেত্ৰা সযম্পি ন্হত্ৰা মল্লিকং রথং আরোপেত্ৰা নগরা নিক্খমিত্ৰা আগতমগ্গেনেৰ পাযাসি. আরক্খকা গন্ত্ৰা লিচ্ছৰীনং আরোচেসুং. লিচ্ছৰিরাজানো কুজ্ঝিত্ৰা পঞ্চ রথসতানি আরুয্হ ‘‘বন্ধুলমল্লং গণ্হিস্সামা’’তি নিক্খমিংসু. তং পৰত্তিং মহালিস্স আরোচেসুং. মহালি ‘‘মা গমিত্থ, সো হি ৰো সব্বে ঘাতযিস্সতী’’তি আহ. তেপি ‘‘মযং গমিস্সামযেৰা’’তি ৰদিংসু. তেন হি চক্কস্স যাৰ নাভিতো পথৰিং পৰিট্ঠট্ঠানং দিস্ৰা নিৰত্তেয্যাথ, ততো অনিৰত্তন্তা পুরতো অসনিসদ্দং ৰিয সুণিস্সথ, তম্হা ঠানা নিৰত্তেয্যাথ, ততো অনিৰত্তন্তা তুম্হাকং রথধুরেসু ছিদ্দং পস্সিস্সথ, তম্হা ঠানা নিৰত্তেয্যাথ, পুরতো মাগমিত্থাতি. তে তস্স ৰচনেন অনিৰত্তিত্ৰা তং অনুবন্ধিংসুযেৰ.
মল্লিকা দিস্ৰা ‘‘রথা, সামি, পঞ্ঞাযন্তী’’তি আহ. তেন হি একস্স রথস্স ৰিয পঞ্ঞাযনকালে মম আরোচেয্যাসীতি. সা যদা সব্বে একো ৰিয হুত্ৰা পঞ্ঞাযিংসু, তদা ‘‘একমেৰ সামি রথসীসং পঞ্ঞাযতী’’তি আহ. বন্ধুলো ‘‘তেন হি ইমা রস্মিযো গণ্হাহী’’তি তস্সা রস্মিযো দত্ৰা রথে ঠিতোৰ ধনুং আরোপেতি, রথচক্কং যাৰ নাভিতো পথৰিং পাৰিসি, লিচ্ছৰিনো তং ঠানং দিস্ৰাপি ন নিৰত্তিংসু. ইতরো থোকং গন্ত্ৰা জিযং পোথেসি, অসনিসদ্দো ৰিয অহোসি. তে ততোপি ন নিৰত্তিংসু, অনুবন্ধন্তা গচ্ছন্তেৰ. বন্ধুলো রথে ঠিতকোৰ একং সরং খিপি. সো পঞ্চন্নং রথসতানং রথসীসং ছিদ্দং কত্ৰা পঞ্চ রাজসতানি পরিকরবন্ধনট্ঠানে ৰিজ্ঝিত্ৰা পথৰিং পাৰিসি. তে অত্তনো ৰিদ্ধভাৰং অজানিত্ৰা ‘‘তিট্ঠ রে, তিট্ঠ রে’’তি ৰদন্তা অনুবন্ধিংসুযেৰ. বন্ধুলো রথং ঠপেত্ৰা ‘‘তুম্হে মতকা, মতকেহি সদ্ধিং ময্হং যুদ্ধং নাম নত্থী’’তি আহ. তে ‘‘মতকা নাম অম্হাদিসা নেৰ হোন্তী’’তি ৰদিংসু. ‘‘তেন হি সব্বপচ্ছিমস্স পরিকরং মোচেথা’’তি. তে মোচযিংসু. সো মুত্তমত্তেযেৰ মরিত্ৰা পতিতো. অথ নে ‘‘সব্বেপি তুম্হে এৰরূপা, অত্তনো ঘরানি গন্ত্ৰা সংৰিধাতব্বং সংৰিদহিত্ৰা পুত্তদারে অনুসাসিত্ৰা সন্নাহং মোচেথা’’তি আহ. তে তথা কত্ৰা সব্বে জীৰিতক্খযং পত্তা.
বন্ধুলোপি মল্লিকং সাৰত্থিং আনেসি. সা সোল়সক্খত্তুং যমকে পুত্তে ৰিজাযি, সব্বেপি সূরা থামসম্পন্না অহেসুং, সব্বসিপ্পে নিপ্ফত্তিং পাপুণিংসু. একেকস্সপি পুরিসসহস্সপরিৰারো অহোসি. পিতরা সদ্ধিং রাজনিৰেসনং গচ্ছন্তেহি তেহেৰ রাজঙ্গণং পরিপূরি. অথেকদিৰসং ৰিনিচ্ছযে কূটড্ডপরাজিতা মনুস্সা বন্ধুলং আগচ্ছন্তং দিস্ৰা মহারৰং ৰিরৰন্তা ৰিনিচ্ছযঅমচ্চানং কূটড্ডকারণং তস্স আরোচেসুং. সোপি ৰিনিচ্ছযং গন্ত্ৰা তং অড্ডং তীরেত্ৰা সামিকমেৰ সামিকং, অস্সামিকমেৰ অস্সামিকং অকাসি. মহাজনো মহাসদ্দেন সাধুকারং পৰত্তেসি. রাজা ‘‘কিমিদ’’ন্তি পুচ্ছিত্ৰা তমত্থং সুত্ৰা তুস্সিত্ৰা সব্বেপি তে অমচ্চে হারেত্ৰা বন্ধুলস্সেৰ ৰিনিচ্ছযং নিয্যাদেসি. সো ততো পট্ঠায সম্মা ৰিনিচ্ছিনি. ততো পোরাণকৰিনিচ্ছযিকা লঞ্জং অলভন্তা অপ্পলাভা হুত্ৰা ‘‘বন্ধুলো রজ্জং পত্থেতী’’তি রাজকুলে পরিভিন্দিংসু. রাজা তং কথং গহেত্ৰা চিত্তং নিগ্গহেতুং নাসক্খি, ‘‘ইমস্মিং ইধেৰ ঘাতিযমানে গরহা মে উপ্পজ্জিস্সতী’’তি পুন চিন্তেত্ৰা ‘‘পযুত্তপুরিসেহি পচ্চন্তং পহরাপেত্ৰা তে পলাপেত্ৰা নিৰত্তকালে অন্তরামগ্গে পুত্তেহি সদ্ধিং মারেতুং ৰট্টতী’’তি বন্ধুলং পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘পচ্চন্তো কির কুপিতো, তৰ পুত্তেহি সদ্ধিং গন্ত্ৰা চোরে গণ্হাহী’’তি পহিণিত্ৰা ‘‘এত্থেৰস্স দ্ৰত্তিংসায পুত্তেহি সদ্ধিং সীসং ছিন্দিত্ৰা আহরথা’’তি তেহি সদ্ধিং অঞ্ঞেপি সমত্থে মহাযোধে পেসেসি. তস্মিং পচ্চন্তং গচ্ছন্তেযেৰ ‘‘সেনাপতি কির আগচ্ছতী’’তি সুত্ৰাৰ পযুত্তকচোরা পলাযিংসু. সো তং পদেসং আৰাসাপেত্ৰা জনপদং সণ্ঠপেত্ৰা নিৰত্তি.
অথস্স নগরতো অৰিদূরে ঠানে তে যোধা পুত্তেহি সদ্ধিং সীসং ছিন্দিংসু. তং দিৰসং মল্লিকায পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং দ্ৰে অগ্গসাৰকা নিমন্তিতা হোন্তি. অথস্সা পুব্বণ্হসমযে ‘‘সামিকস্স তে সদ্ধিং পুত্তেহি সীসং ছিন্দিংসূ’’তি পণ্ণং আহরিত্ৰা অদংসু. সা তং পৰত্তিং ঞত্ৰা কস্সচি কিঞ্চি অৰত্ৰা পণ্ণং উচ্ছঙ্গে কত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘমেৰ পরিৰিসি. অথস্সা পরিচারিকা ভিক্খূনং ভত্তং দত্ৰা সপ্পিচাটিং আহরন্তিযো থেরানং পুরতো চাটিং ভিন্দিংসু. ধম্মসেনাপতি ‘‘উপাসিকে, ভেদনধম্মং ভিন্নং, ন চিন্তেতব্ব’’ন্তি আহ. সা উচ্ছঙ্গতো পণ্ণং নীহরিত্ৰা ‘‘দ্ৰত্তিংসপুত্তেহি সদ্ধিং পিতু সীসং ছিন্নন্তি মে ইমং পণ্ণং আহরিংসু, অহং ইদং সুত্ৰাপি ন চিন্তেমি, সপ্পিচাটিযা ভিন্নায কিং চিন্তেমি, ভন্তে’’তি আহ. ধম্মসেনাপতি ‘‘অনিমিত্তমনঞ্ঞাত’’ন্তিআদীনি (সু. নি. ৫৭৯) ৰত্ৰা ধম্মং দেসেত্ৰা উট্ঠাযাসনা ৰিহারং অগমাসি. সাপি দ্ৰত্তিংস সুণিসাযো পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘তুম্হাকং সামিকা অত্তনো পুরিমকম্মফলং লভিংসু, তুম্হে মা সোচিত্থ মা পরিদেৰিত্থ, রঞ্ঞো উপরি মনোপদোসং মা করিত্থা’’তি ওৰদি.
রঞ্ঞো চরপুরিসা তং কথং সুত্ৰা তেসং নিদ্দোসভাৰং রঞ্ঞো কথযিংসু. রাজা সংৰেগপ্পত্তো তস্সা নিৰেসনং গন্ত্ৰা মল্লিকঞ্চ সুণিসাযো চস্সা খমাপেত্ৰা মল্লিকায ৰরং অদাসি. সা ‘‘গহিতো মে হোতূ’’তি ৰত্ৰা তস্মিং গতে মতকভত্তং দত্ৰা ন্হত্ৰা রাজানং উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা ‘‘দেৰ, তুম্হেহি মে ৰরো দিন্নো, ময্হঞ্চ অঞ্ঞেন অত্থো নত্থি, দ্ৰত্তিংসায মে সুণিসানং মম চ কুলঘরগমনং অনুজানাথা’’তি আহ. রাজা সম্পটিচ্ছি. সা দ্ৰত্তিংসায সুণিসানং সককুলং পেসেত্ৰা সযং কুসিনারনগরে অত্তনো কুলঘরং অগমাসি. রাজা বন্ধুলসেনাপতিনো ভাগিনেয্যস্স দীঘকারাযনস্স নাম সেনাপতিট্ঠানং অদাসি. সো পন ‘‘মাতুলো মে ইমিনা মারিতো’’তি রঞ্ঞো ওতারং গৰেসন্তো ৰিচরতি. রাজাপি নিপ্পরাধস্স বন্ধুলস্স মারিতকালতো পট্ঠায ৰিপ্পটিসারী চিত্তস্সাদং ন লভতি, রজ্জসুখং নানুভোতি.
তদা সত্থা সাকিযানং ৰেল়ুং নাম নিগমং উপনিস্সায ৰিহরতি. রাজা তত্থ গন্ত্ৰা আরামতো অৰিদূরে খন্ধাৰারং নিৰাসেত্ৰা ‘‘মহন্তেন পরিৰারেন সত্থারং ৰন্দিস্সামা’’তি ৰিহারং গন্ত্ৰা পঞ্চ রাজককুধভণ্ডানি দীঘকারাযনস্স দত্ৰা এককোৰ গন্ধকুটিং পাৰিসি. সব্বং ধম্মচেতিযসুত্তনিযামেনেৰ (ম. নি. ২.৩৬৪ আদযো) ৰেদিতব্বং. তস্মিং গন্ধকুটিং পৰিট্ঠে দীঘকারাযনো তানি পঞ্চ রাজককুধভণ্ডানি গহেত্ৰা ৰিটটূভং রাজানং কত্ৰা রঞ্ঞো একং অস্সং একঞ্চ উপট্ঠানকারিকং মাতুগামং নিৰত্তেত্ৰা সাৰত্থিং অগমাসি. রাজা সত্থারা সদ্ধিং পিযকথং কথেত্ৰা নিক্খন্তো সেনং অদিস্ৰা তং মাতুগামং পুচ্ছিত্ৰা তং পৰত্তিং সুত্ৰা ‘‘অহং ভাগিনেয্যং অজাতসত্তুং আদায আগন্ত্ৰা ৰিটটূভং গহেস্সামী’’তি রাজগহনগরং গচ্ছন্তো ৰিকালে দ্ৰারেসু পিহিতেসু নগরং পৰিসিতুমসক্কোন্তো একিস্সায সালায নিপজ্জিত্ৰা ৰাতাতপেন কিলন্তো রত্তিভাগে তত্থেৰ কালমকাসি. ৰিভাতায রত্তিযা ‘‘দেৰ কোসলনরিন্দ, ইদানি অনাথোসি জাতো’’তি ৰিলপন্তিযা তস্সা ইত্থিযা সদ্দং সুত্ৰা রঞ্ঞো আরোচেসুং. সো মাতুলস্স মহন্তেন সক্কারেন সরীরকিচ্চং কারেসি.
ৰিটটূভোপি রজ্জং লভিত্ৰা তং ৰেরং সরিত্ৰা ‘‘সব্বেপি সাকিযে মারেস্সামী’’তি মহতিযা সেনায নিক্খমি. তং দিৰসং সত্থা পচ্চূসসমযে লোকং ৰোলোকেন্তো ঞাতিসঙ্ঘস্স ৰিনাসং দিস্ৰা ‘‘ঞাতিসঙ্গহং কাতুং ৰট্টতী’’তি চিন্তেত্ৰা পুব্বণ্হসমযে পিণ্ডায চরিত্ৰা পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো গন্ধকুটিযং সীহসেয্যং কপ্পেত্ৰা সাযন্হসমযে আকাসেন গন্ত্ৰা কপিলৰত্থুসামন্তে একস্মিং কবরচ্ছাযে রুক্খমূলে নিসীদি. ততো অৰিদূরে ৰিটটূভস্স রজ্জসীমায অন্তো সন্দচ্ছাযো নিগ্রোধরুক্খো অত্থি, ৰিটটূভো সত্থারং দিস্ৰা উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা ‘‘ভন্তে, কিংকারণা এৰরূপায উণ্হৰেলায ইমস্মিং কবরচ্ছাযে রুক্খমূলে নিসীদথ, এতস্মিং সন্দচ্ছাযে নিগ্রোধরুক্খমূলে নিসীদথ, ভন্তে’’তি ৰত্ৰা ‘‘হোতু, মহারাজ, ঞাতকানং ছাযা নাম সীতলা’’তি ৰুত্তে ‘‘ঞাতকানং রক্খণত্থায সত্থা আগতো ভৰিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা সাৰত্থিমেৰ পচ্চাগমি. সত্থাপি উপ্পতিত্ৰা জেতৰনমেৰ গতো.
রাজা সাকিযানং দোসং সরিত্ৰা দুতিযং নিক্খমিত্ৰা তথেৰ সত্থারং পস্সিত্ৰা পুন নিৰত্তিত্ৰা ততিযৰারে নিক্খমিত্ৰা তত্থেৰ সত্থারং পস্সিত্ৰা নিৰত্তি. চতুত্থৰারে পন তস্মিং নিক্খন্তে সত্থা সাকিযানং পুব্বকম্মং ওলোকেত্ৰা তেসং নদিযং ৰিসপক্খিপনপাপকম্মস্স অপ্পটিবাহিরভাৰং ঞত্ৰা চতুত্থৰারে ন অগমাসি. ৰিটটূভরাজা খীরপাযকে দারকে আদিং কত্ৰা সব্বে সাকিযে ঘাতেত্ৰা গললোহিতেন নিসিন্নফলকং ধোৰিত্ৰা পচ্চাগমি. সত্থরি ততিযৰারে গমনতো পচ্চাগন্ত্ৰা পুনদিৰসে পিণ্ডায চরিত্ৰা নিট্ঠাপিতভত্তকিচ্চে গন্ধকুটিযং পৰিসন্তে দিসাহি সন্নিপতিতা ভিক্খূ ধম্মসভাযং নিসীদিত্ৰা ‘‘আৰুসো, সত্থা অত্তানং দস্সেত্ৰা রাজানং নিৰত্তাপেত্ৰা ঞাতকে মরণভযা মোচেসি, এৰং ঞাতকানং অত্থচরো সত্থা’’তি ভগৰতো গুণকথং কথযিংসু. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ তথাগতো ঞাতকানং অত্থং চরতি, পুব্বেপি চরিযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.
অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তো নাম রাজা দস রাজধম্মে অকোপেত্ৰা ধম্মেন রজ্জং কারেন্তো একদিৰসং চিন্তেসি ‘‘জম্বুদীপতলে রাজানো বহুথম্ভেসু পাসাদেসু ৰসন্তি, তস্মা বহূহি থম্ভেহি পাসাদকরণং নাম অনচ্ছরিযং, যংনূনাহং একথম্ভকং পাসাদং কারেয্যং, এৰং সব্বরাজূনং অগ্গরাজা ভৰিস্সামী’’তি. সো ৰড্ঢকী পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘ময্হং সোভগ্গপ্পত্তং একথম্ভকং পাসাদং করোথা’’তি আহ. তে ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা উজূ মহন্তে একথম্ভকপাসাদারহে বহূ রুক্খে দিস্ৰা ‘‘ইমে রুক্খা সন্তি, মগ্গো পন ৰিসমো, ন সক্কা ওতারেতুং, রঞ্ঞো আচিক্খিস্সামা’’তি চিন্তেত্ৰা তথা অকংসু. রাজা ‘‘কেনচি উপাযেন সণিকং ওতারেথা’’তি ৰত্ৰা ‘‘দেৰ, যেন কেনচি উপাযেন ন সক্কা’’তি ৰুত্তে ‘‘তেন হি মম উয্যানে একং রুক্খং উপধারেথা’’তি আহ. ৰড্ঢকী উয্যানং গন্ত্ৰা একং সুজাতং উজুকং গামনিগমপূজিতং রাজকুলতোপি লদ্ধবলিকম্মং মঙ্গলসালরুক্খং দিস্ৰা রঞ্ঞো সন্তিকং গন্ত্ৰা তমত্থং আরোচেসুং. রাজা ‘‘উয্যানে রুক্খো নাম মম পটিবদ্ধো, গচ্ছথ ভো তং ছিন্দথা’’তি আহ. তে ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা গন্ধমালাদিহত্থা উয্যানং গন্ত্ৰা রুক্খে গন্ধপঞ্চঙ্গুলিকং দত্ৰা সুত্তেন পরিক্খিপিত্ৰা পুপ্ফকণ্ণিকং বন্ধিত্ৰা দীপং জালেত্ৰা বলিকম্মং কত্ৰা ‘‘ইতো সত্তমে দিৰসে আগন্ত্ৰা রুক্খং ছিন্দিস্সাম, রাজা ছিন্দাপেতি, ইমস্মিং রুক্খে নিব্বত্তদেৰতা অঞ্ঞত্থ গচ্ছতু, অম্হাকং দোসো নত্থী’’তি সাৰেসুং.
অথ তস্মিং নিব্বত্তো দেৰপুত্তো তং ৰচনং সুত্ৰা ‘‘নিস্সংসযং ইমে ৰড্ঢকী ইমং রুক্খং ছিন্দিস্সন্তি, ৰিমানং মে নস্সিস্সতি, ৰিমানপরিযন্তিকমেৰ খো পন ময্হং জীৰিতং, ইমঞ্চ রক্খং পরিৰারেত্ৰা ঠিতেসু তরুণসালরুক্খেসু নিব্বত্তানং মম ঞাতিদেৰতানম্পি বহূনি ৰিমানানি নস্সিস্সন্তি. ৰিমানপরিযন্তিকমেৰ মম ঞাতীনং দেৰতানম্পি জীৰিতং, ন খো পন মং তথা অত্তনো ৰিনাসো বাধতি, যথা ঞাতীনং, তস্মা নেসং মযা জীৰিতং দাতুং ৰট্টতী’’তি চিন্তেত্ৰা অড্ঢরত্তসমযে দিব্বালঙ্কারপটিমণ্ডিতো রঞ্ঞো সিরিগব্ভং পৰিসিত্ৰা সকলগব্ভং একোভাসং কত্ৰা উস্সিসকপস্সে রোদমানো অট্ঠাসি. রাজা তং দিস্ৰা ভীততসিতো তেন সদ্ধিং সল্লপন্তো পঠমং গাথমাহ –
১৩. ‘‘কা ত্ৰং সুদ্ধেহি ৰত্থেহি, অঘে ৰেহাযসং ঠিতা;
কেন ত্যাস্সূনি ৰত্তন্তি, কুতো তং ভযমাগত’’ন্তি.
তত্থ কা ত্ৰন্তি নাগযক্খসুপণ্ণসক্কাদীসু কা নাম ত্ৰন্তি পুচ্ছতি. ৰত্থেহীতি ৰচনমত্তমেৰেতং, সব্বেপি পন দিব্বালঙ্কারে সন্ধাযেৰমাহ. অঘেতি অপ্পটিঘে আকাসে. ৰেহাযসন্তি তস্সেৰ ৰেৰচনং. কেন ত্যাস্সূনি ৰত্তন্তীতি কেন কারণেন তৰ অস্সূনি ৰত্তন্তি. কুতোতি ঞাতিৰিযোগধনৰিনাসাদীনং কিং নিস্সায তং ভযমাগতন্তি পুচ্ছতি.
ততো দেৰরাজা দ্ৰে গাথা অভাসি –
১৪. ‘‘তৰেৰ দেৰ ৰিজিতে, ভদ্দসালোতি মং ৰিদূ;
সট্ঠি ৰস্সসহস্সানি, তিট্ঠতো পূজিতস্স মে.
১৫. ‘‘কারযন্তা নগরানি, অগারে চ দিসম্পতি;
ৰিৰিধে চাপি পাসাদে, ন মং তে অচ্চমঞ্ঞিসুং;
যথেৰ মং তে পূজেসুং, তথেৰ ত্ৰম্পি পূজযা’’তি.
তত্থ তিট্ঠতোতি সকলবারাণসিনগরেহি চেৰ গামনিগমেহি চ তযা চ পূজিতস্স নিচ্চং বলিকম্মঞ্চ সক্কারঞ্চ লভন্তস্স ময্হং ইমস্মিং উয্যানে তিট্ঠন্তস্স এত্তকো কালো গতোতি দস্সেতি. নগরানীতি নগরপটিসঙ্খরণকম্মানি. অগারেচাতি ভূমিগেহানি. দিসম্পতীতি দিসানং পতি, মহারাজ. ন মং তেতি তে নগরপটিসঙ্খরণাদীনি করোন্তা ইমস্মিং নগরে পোরাণকরাজানো মং নাতিমঞ্ঞিসুং নাতিক্কমিংসু ন ৰিহেঠযিংসু, মম নিৰাসরুক্খং ছিন্দিত্ৰা অত্তনো কম্মং ন করিংসু, ময্হং পন সক্কারমেৰ করিংসূতি অৰচ. যথেৰাতি তস্মা যথেৰ তে পোরাণকরাজানো মং পূজযিংসু, একোপি ইমং রুক্খং ন ছিন্দাপেসি, ত্ৰঞ্চাপি মং তথেৰ পূজয, মা মে রুক্খং ছেদযীতি.
ততো রাজা দ্ৰে গাথা অভাসি –
১৬. ‘‘তং ইৰাহং ন পস্সামি, থূলং কাযেন তে দুমং;
আরোহপরিণাহেন, অভিরূপোসি জাতিযা.
১৭. ‘‘পাসাদং কারযিস্সামি, একত্থম্ভং মনোরমং;
তত্থ তং উপনেস্সামি, চিরং তে যক্খ জীৰিত’’ন্তি.
তত্থ কাযেনাতি পমাণেন. ইদং ৰুত্তং হোতি – তৰ পমাণেন তং ৰিয থূলং মহন্তং অঞ্ঞং দুমং ন পস্সামি, ত্ৰঞ্ঞেৰ পন আরোহপরিণাহেন সুজাতসঙ্খাতায সমসণ্ঠানউজুভাৰপ্পকারায জাতিযা চ অভিরূপো সোভগ্গপ্পত্তো একথম্ভপাসাদারহোতি. পাসাদন্তি তস্মা তং ছেদাপেত্ৰা অহং পাসাদং কারাপেস্সামেৰ. তত্থ তন্তি তং পনাহং সম্ম দেৰরাজ, তত্থ পাসাদে উপনেস্সামি, সো ত্ৰং মযা সদ্ধিং একতো ৰসন্তো অগ্গগন্ধমালাদীনি লভন্তো সক্কারপ্পত্তো সুখং জীৰিস্সসি, নিৰাসট্ঠানাভাৰেন মে ৰিনাসো ভৰিস্সতীতি মা চিন্তযি, চিরং তে যক্খ জীৰিতং ভৰিস্সতীতি.
তং সুত্ৰা দেৰরাজা দ্ৰে গাথা অভাসি –
১৮. ‘‘এৰং চিত্তং উদপাদি, সরীরেন ৰিনাভাৰো;
পুথুসো মং ৰিকন্তিত্ৰা, খণ্ডসো অৰকন্তথ.
১৯. ‘‘অগ্গে চ ছেত্ৰা মজ্ঝে চ, পচ্ছা মূলম্হি ছিন্দথ;
এৰং মে ছিজ্জমানস্স, ন দুক্খং মরণং সিযা’’তি.
তত্থ এৰং চিত্তং উদপাদীতি যদি এৰং চিত্তং তৰ উপ্পন্নং. সরীরেন ৰিনাভাৰোতি যদি তে মম সরীরেন ভদ্দসালরুক্খেন সদ্ধিং মম ৰিনাভাৰো পত্থিতো. পুথুসোতি বহুধা. ৰিকন্তিত্ৰাতি ছিন্দিত্ৰা. খণ্ডসোতি খণ্ডাখণ্ডং কত্ৰা অৰকন্তথ. অগ্গে চাতি অৰকন্তন্তা পন পঠমং অগ্গে, ততো মজ্ঝে ছেত্ৰা সব্বপচ্ছা মূলে ছিন্দথ. এৰঞ্হি মে ছিজ্জমানস্স ন দুক্খং মরণং সিযা, সুখং নু খণ্ডসো ভৰেয্যাতি যাচতি.
ততো রাজা দ্ৰে গাথা অভাসি –
২০. ‘‘হত্থপাদং যথা ছিন্দে, কণ্ণনাসঞ্চ জীৰতো;
ততো পচ্ছা সিরো ছিন্দে, তং দুক্খং মরণং সিযা.
২১. ‘‘সুখং নু খণ্ডসো ছিন্নং, ভদ্দসাল ৰনপ্পতি;
কিংহেতু কিং উপাদায, খণ্ডসো ছিন্নমিচ্ছসী’’তি.
তত্থ হত্থপাদন্তি হত্থে চ পাদে চ. তং দুক্খন্তি এৰং পটিপাটিযা ছিজ্জন্তস্স চোরস্স তং মরণং দুক্খং সিযা. সুখং নূতি সম্ম ভদ্দসাল, ৰজ্ঝপ্পত্তা চোরা সুখেন মরিতুকামা সীসচ্ছেদং যাচন্তি, ন খণ্ডসো ছেদনং, ত্ৰং পন এৰং যাচসি, তেন তং পুচ্ছামি ‘‘সুখং নু খণ্ডসো ছিন্ন’’ন্তি. কিংহেতূতি খণ্ডসো ছিন্নং নাম ন সুখং, কারণেন পনেত্থ ভৰিতব্বন্তি তং পুচ্ছন্তো এৰমাহ.
অথস্স আচিক্খন্তো ভদ্দসালো দ্ৰে গাথা অভাসি –
২২. ‘‘যঞ্চ হেতুমুপাদায, হেতুং ধম্মূপসংহিতং;
খণ্ডসো ছিন্নমিচ্ছামি, মহারাজ সুণোহি মে.
২৩. ‘‘ঞাতী মে সুখসংৰদ্ধা, মম পস্সে নিৰাতজা;
তেপিহং উপহিংসেয্য, পরেসং অসুখোচিত’’ন্তি.
তত্থ হেতুং ধম্মূপসংহিতন্তি মহারাজ, যং হেতুসভাৰযুত্তমেৰ, ন হেতুপতিরূপকং, হেতুং উপাদায আরব্ভ সন্ধাযাহং খণ্ডসো ছিন্নমিচ্ছামি, তং ওহিতসোতো সুণোহীতি অত্থো. ঞাতী মেতি মম ভদ্দসালরুক্খস্স ছাযায সুখসংৰদ্ধা মম পস্সে তরুণসালরুক্খেসু নিব্বত্তা মযা কতৰাতপরিত্তাণত্তা নিৰাতজা মম ঞাতকা দেৰসঙ্ঘা অত্থি, তে অহং ৰিসালসাখৰিটপো মূলে ছিন্দিত্ৰা পতন্তো উপহিংসেয্যং, সংভগ্গৰিমানে করোন্তো ৰিনাসেয্যন্তি অত্থো. পরেসং অসুখোচিতন্তি এৰং সন্তে মযা তেসং পরেসং ঞাতিদেৰসঙ্ঘানং অসুখং দুক্খং ওচিতং ৰড্ঢিতং, ন চাহং তেসং দুক্খকামো, তস্মা ভদ্দসালং খণ্ডসো খণ্ডসো ছিন্দাপেমীতি অযমেত্থাধিপ্পাযো.
তং সুত্ৰা রাজা ‘‘ধম্মিকো ৰতাযং, দেৰপুত্তো, অত্তনো ৰিমানৰিনাসতোপি ঞাতীনং ৰিমানৰিনাসং ন ইচ্ছতি, ঞাতীনং অত্থচরিযং চরতি, অভযমস্স দস্সামী’’তি তুস্সিত্ৰা ওসানগাথমাহ –
২৪. ‘‘চেতেয্যরূপং চেতেসি, ভদ্দসাল ৰনপ্পতি;
হিতকামোসি ঞাতীনং, অভযং সম্ম দম্মি তে’’তি.
তত্থ চেতেয্যরূপং চেতেসীতি ঞাতীসু মুদুচিত্ততায চিন্তেন্তো চিন্তেতব্বযুত্তকমেৰ চিন্তেসি. ছেদেয্যরূপং ছেদেসীতিপি পাঠো. তস্সত্থো – খণ্ডসো ছিন্নমিচ্ছন্তো ছেদেতব্বযুত্তকমেৰ ছেদেসীতি. অভযন্তি এতস্মিং তে সম্ম, গুণে পসীদিত্ৰা অভযং দদামি, ন মে পাসাদেনত্থো, নাহং তং ছেদাপেস্সামি, গচ্ছ ঞাতিসঙ্ঘপরিৰুতো সক্কতগরুকতো সুখং জীৰাতি আহ.
দেৰরাজা রঞ্ঞো ধম্মং দেসেত্ৰা অগমাসি. রাজা তস্সোৰাদে ঠত্ৰা দানাদীনি পুঞ্ঞানি কত্ৰা সগ্গপুরং পূরেসি.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা ‘‘এৰং, ভিক্খৰে, পুব্বেপি তথাগতো ঞাতত্থচরিযং অচরিযেৰা’’তি ৰত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা রাজা আনন্দো অহোসি, তরুণসালেসু নিব্বত্তদেৰতা বুদ্ধপরিসা, ভদ্দসালদেৰরাজা পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.
ভদ্দসালজাতকৰণ্ণনা দুতিযা.
[৪৬৬] ৩. সমুদ্দৰাণিজজাতকৰণ্ণনা
কসন্তি ৰপন্তি তে জনাতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো দেৰদত্তস্স পঞ্চ কুলসতানি গহেত্ৰা নিরযে পতিতভাৰং আরব্ভ কথেসি. সো হি অগ্গসাৰকেসু পরিসং গহেত্ৰা পক্কন্তেসু সোকং সন্ধারেতুং অসক্কোন্তো উণ্হলোহিতে মুখতো নিক্খন্তে বলৰৰেদনাপীল়িতো তথাগতস্স গুণং অনুস্সরিত্ৰা ‘‘অহমেৰ নৰ মাসে তথাগতস্স অনত্থং চিন্তেসিং, সত্থু পন মযি পাপচিত্তং নাম নত্থি, অসীতিমহাথেরানম্পি মযি আঘাতো নাম নত্থি, মযা কতকম্মেন অহমেৰ ইদানি অনাথো জাতো, সত্থারাপিম্হি ৰিস্সট্ঠো মহাথেরেহিপি ঞাতিসেট্ঠেন রাহুলত্থেরেনপি সক্যরাজকুলেহিপি, গন্ত্ৰা সত্থারং খমাপেস্সামী’’তি পরিসায সঞ্ঞং দত্ৰা অত্তানং পঞ্চকেন গাহাপেত্ৰা রত্তিং রত্তিং গচ্ছন্তো কোসলরট্ঠং সম্পাপুণি. আনন্দত্থেরো সত্থু আরোচেসি ‘‘দেৰদত্তো কির, ভন্তে, তুম্হাকং খমাপেতুং আগচ্ছতী’’তি. ‘‘আনন্দ, দেৰদত্তো মম দস্সনং ন লভিস্সতী’’তি.
অথ তস্মিং সাৰত্থিনগরদ্ৰারং সম্পত্তে পুন থেরো আরোচেসি, ভগৰাপি তথেৰ অৰচ. তস্স জেতৰনে পোক্খরণিযা সমীপং আগতস্স পাপং মত্থকং পাপুণি, সরীরে ডাহো উপ্পজ্জি, ন্হত্ৰা পানীযং পিৰিতুকামো হুত্ৰা ‘‘মঞ্চকতো মং আৰুসো ওতারেথ, পানীযং পিৰিস্সামী’’তি আহ. তস্স ওতারেত্ৰা ভূমিযং ঠপিতমত্তস্স চিত্তস্সাদে অলদ্ধেযেৰ মহাপথৰী ৰিৰরমদাসি. তাৰদেৰ তং অৰীচিতো অগ্গিজালা উট্ঠায পরিক্খিপিত্ৰা গণ্হি. সো ‘‘পাপকম্মং মে মত্থকং পত্ত’’ন্তি তথাগতস্স গুণে অনুস্সরিত্ৰা –
‘‘ইমেহি অট্ঠীহি তমগ্গপুগ্গলং, দেৰাতিদেৰং নরদম্মসারথিং;
সমন্তচক্খুং সতপুঞ্ঞলক্খণং, পাণেহি বুদ্ধং সরণং উপেমী’’তি. (মি. প. ৪.১.৩) –
ইমায গাথায সরণে পতিট্ঠহন্তো অৰীচিপরাযণো অহোসি. তস্স পন পঞ্চ উপট্ঠাককুলসতানি অহেসুং. তানিপি তপ্পক্খিকানি হুত্ৰা দসবলং অক্কোসিত্ৰা অৰীচিম্হিযেৰ নিব্বত্তিংসু. এৰং সো তানি পঞ্চ কুলসতানি গণ্হিত্ৰা অৰীচিম্হি পতিট্ঠিতো.
অথেকদিৰসং ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং ‘‘আৰুসো, দেৰদত্তো পাপো লাভসক্কারগিদ্ধতায সম্মাসম্বুদ্ধে অট্ঠানে কোপং বন্ধিত্ৰা অনাগতভযমনোলোকেত্ৰা পঞ্চহি কুলসতেহি সদ্ধিং অৰীচিপরাযণো জাতো’’তি. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘ন ভিক্খৰে, ইদানেৰ দেৰদত্তো লাভসক্কারগিদ্ধো হুত্ৰা অনাগতভযং ন ওলোকেসি, পুব্বেপি অনাগতভযং অনোলোকেত্ৰা পচ্চুপ্পন্নসুখগিদ্ধেন সদ্ধিং পরিসায মহাৰিনাসং পত্তো’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.
অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বারাণসিতো অৰিদূরে কুলসহস্সনিৰাসো মহাৰড্ঢকীগামো অহোসি. তত্থ ৰড্ঢকী ‘‘তুম্হাকং মঞ্চং করিস্সাম, পীঠং করিস্সাম, গেহং করিস্সামা’’তি ৰত্ৰা মনুস্সানং হত্থতো বহুং ইণং গহেত্ৰা কিঞ্চি কাতুং ন সক্খিংসু. মনুস্সা দিট্ঠদিট্ঠে ৰড্ঢকী চোদেন্তি পলিবুদ্ধন্তি. তে ইণাযিকেহি উপদ্দুতা সুখং ৰসিতুং অসক্কোন্তা ‘‘ৰিদেসং গন্ত্ৰা যত্থ কত্থচি ৰসিস্সামা’’তি অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা রুক্খে ছিন্দিত্ৰা মহতিং নাৰং বন্ধিত্ৰা নদিং ওতারেত্ৰা আহরিত্ৰা গামতো গাৰুতড্ঢযোজনমত্তে ঠানে ঠপেত্ৰা অড্ঢরত্তসমযে গামং আগন্ত্ৰা পুত্তদারমাদায নাৰট্ঠানং গন্ত্ৰা নাৰং আরুয্হ অনুক্কমেন মহাসমুদ্দং পৰিসিত্ৰা ৰাতৰেগেন ৰিচরন্তা সমুদ্দমজ্ঝে একং দীপকং পাপুণিংসু. তস্মিং পন দীপকে সযংজাতসালিউচ্ছুকদলিঅম্বজম্বুপনসতালনাল়িকেরাদীনি ৰিৰিধফলানি অত্থি, অঞ্ঞতরো পভিন্ননাৰো পুরিসো পঠমতরং তং দীপকং পত্ৰা সালিভত্তং ভুঞ্জমানো উচ্ছুআদীনি খাদমানো থূলসরীরো নগ্গো পরূল়্হকেসমস্সু তস্মিং দীপকে পটিৰসতি.
ৰড্ঢকী চিন্তযিংসু ‘‘সচে অযং দীপকো রক্খসপরিগ্গহিতো ভৰিস্সতি, সব্বেপি অম্হে ৰিনাসং পাপুণিস্সাম, পরিগ্গণ্হিস্সাম তাৰ ন’’ন্তি. অথ সত্তট্ঠ পুরিসা সূরা বলৰন্তো সন্নদ্ধপঞ্চাৰুধা হুত্ৰা ওতরিত্ৰা দীপকং পরিগ্গণ্হিংসু. তস্মিং খণে সো পুরিসো ভুত্তপাতরাসো উচ্ছুরসং পিৰিত্ৰা সুখপ্পত্তো রমণীযে পদেসে রজতপট্টসদিসে ৰালুকতলে সীতচ্ছাযায উত্তানকো নিপজ্জিত্ৰা ‘‘জম্বুদীপৰাসিনো কসন্তা ৰপন্তা এৰরূপং সুখং ন লভন্তি, জম্বুদীপতো ময্হং অযমেৰ দীপকো ৰর’’ন্তি গাযমানো উদানং উদানেসি. অথ সত্থা ভিক্খূ আমন্তেত্ৰা ‘‘সো ভিক্খৰে পুরিসো ইমং উদানং উদানেসী’’তি দস্সেন্তো পঠমং গাথমাহ –
২৫. ‘‘কসন্তি ৰপন্তি তে জনা, মনুজা কম্মফলূপজীৰিনো;
নযিমস্স দীপকস্স ভাগিনো, জম্বুদীপা ইদমেৰ নো ৰর’’ন্তি.
তত্থ তে জনাতি তে জম্বুদীপৰাসিনো জনা. কম্মফলূপজীৰিনোতি নানাকম্মানং ফলূপজীৰিনো সত্তা.
অথ তে দীপকং পরিগ্গণ্হন্তা পুরিসা তস্স গীতসদ্দং সুত্ৰা ‘‘মনুস্সসদ্দো ৰিয সুয্যতি, জানিস্সাম ন’’ন্তি সদ্দানুসারেন গন্ত্ৰা তং পুরিসং দিস্ৰা ‘‘যক্খো ভৰিস্সতী’’তি ভীততসিতা সরে সন্নহিংসু. সোপি তে দিস্ৰা অত্তনো ৰধভযেন ‘‘নাহং, সামি, যক্খো, পুরিসোম্হি, জীৰিতং মে দেথা’’তি যাচন্তো ‘‘পুরিসা নাম তুম্হাদিসা নগ্গা ন হোন্তী’’তি ৰুত্তে পুনপ্পুনং যাচিত্ৰা মনুস্সভাৰং ৰিঞ্ঞাপেসি. তে তং পুরিসং উপসঙ্কমিত্ৰা সম্মোদনীযং কথং সুত্ৰা তস্স তত্থ আগতনিযামং পুচ্ছিংসু. সোপি সব্বং তেসং কথেত্ৰা ‘‘তুম্হে অত্তনো পুঞ্ঞসম্পত্তিযা ইধাগতা, অযং উত্তমদীপো, ন এত্থ সহত্থেন কম্মং কত্ৰা জীৰন্তি, সযংজাতসালীনঞ্চেৰ উচ্ছুআদীনঞ্চেত্থ অন্তো নত্থীতি অনুক্কণ্ঠন্তা ৰসথা’’তি আহ. ইধ পন ৰসন্তানং অম্হাকং অঞ্ঞো পরিপন্থো নত্থি, অঞ্ঞং ভযং এত্থ নত্থি, অযং পন অমনুস্সপরিগ্গহিতো, অমনুস্সা তুম্হাকং উচ্চারপস্সাৰং দিস্ৰা কুজ্ঝেয্যুং, তস্মা তং করোন্তা ৰালুকং ৰিযূহিত্ৰা ৰালুকায পটিচ্ছাদেয্যাথ, এত্তকং ইধ ভযং, অঞ্ঞং নত্থি, নিচ্চং অপ্পমত্তা ভৰেয্যাথাতি. তে তত্থ ৰাসং উপগচ্ছিংসু. তস্মিং পন কুলসহস্সে পঞ্চন্নং পঞ্চন্নং কুলসতানং জেট্ঠকা দ্ৰে ৰড্ঢকী অহেসুং. তেসু একো বালো অহোসি রসগিদ্ধো, একো পণ্ডিতো রসেসু অনল্লীনো.
অপরভাগে সব্বেপি তে তত্থ সুখং ৰসন্তা থূলসরীরা হুত্ৰা চিন্তযিংসু ‘‘চিরং পীতা নো সুরা, উচ্ছুরসেন মেরযং কত্ৰা পিৰিস্সামা’’তি. তে মেরযং কারেত্ৰা পিৰিত্ৰা মদৰসেন গাযন্তা নচ্চন্তা কীল়ন্তা পমত্তা তত্থ তত্থ উচ্চারপস্সাৰং কত্ৰা অপ্পটিচ্ছাদেত্ৰা দীপকং জেগুচ্ছং পটিকূলং করিংসু. দেৰতা ‘‘ইমে অম্হাকং কীল়ামণ্ডলং পটিকূলং করোন্তী’’তি কুজ্ঝিত্ৰা ‘‘মহাসমুদ্দং উত্তরাপেত্ৰা দীপকধোৰনং করিস্সামা’’তি মন্তেত্ৰা ‘‘অযং কাল়পক্খো, অজ্জ অম্হাকং সমাগমো চ ভিন্নো, ইতো দানি পন্নরসমে দিৰসে পুণ্ণমীউপোসথদিৰসে চন্দস্সুগ্গমনৰেলায সমুদ্দং উব্বত্তেত্ৰা সব্বেপিমে ঘাতেস্সামা’’তি দিৰসং ঠপযিংসু. অথ নেসং অন্তরে একো ধম্মিকো দেৰপুত্তো ‘‘মা ইমে মম পস্সন্তস্স নস্সিংসূ’’তি অনুকম্পায তেসু সাযমাসং ভুঞ্জিত্ৰা ঘরদ্ৰারে সুখকথায নিসিন্নেসু সব্বালঙ্কারপটিমণ্ডিতো সকলদীপং একোভাসং কত্ৰা উত্তরায দিসায আকাসে ঠত্ৰা ‘‘অম্ভো ৰড্ঢকী, দেৰতা তুম্হাকং কুদ্ধা. ইমস্মিং ঠানে মা ৰসিত্থ, ইতো অড্ঢমাসচ্চযেন হি দেৰতা সমুদ্দং উব্বত্তেত্ৰা সব্বেৰ তুম্হে ঘাতেস্সন্তি, ইতো নিক্খমিত্ৰা পলাযথা’’তি ৰত্ৰা দুতিযং গাথমাহ –
২৬. ‘‘তিপঞ্চরত্তূপগতম্হি চন্দে, ৰেগো মহা হেহিতি সাগরস্স;
উপ্লৰিস্সং দীপমিমং উল়ারং, মা ৰো ৰধী গচ্ছথ লেণমঞ্ঞ’’ন্তি.
তত্থ উপ্লৰিস্সন্তি ইমং দীপকং উপ্লৰন্তো অজ্ঝোত্থরন্তো অভিভৰিস্সতি. মা ৰো ৰধীতি সো সাগরৰেগো তুম্হে মা ৰধি.
ইতি সো তেসং ওৰাদং দত্ৰা অত্তনো ঠানমেৰ গতো. তস্মিং গতে অপরো সাহসিকো কক্খল়ো দেৰপুত্তো ‘‘ইমে ইমস্স ৰচনং গহেত্ৰা পলাযেয্যুং, অহং নেসং গমনং নিৰারেত্ৰা সব্বেপিমে মহাৰিনাসং পাপেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা দিব্বালঙ্কারপটিমণ্ডিতো সকলদীপং একোভাসং করোন্তো আগন্ত্ৰা দক্খিণায দিসায আকাসে ঠত্ৰা ‘‘একো দেৰপুত্তো ইধাগতো, নো’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘আগতো’’তি ৰুত্তে ‘‘সো ৰো কিং কথেসী’’তি ৰত্ৰা ‘‘ইমং নাম, সামী’’তি ৰুত্তে ‘‘সো তুম্হাকং ইধ নিৰাসং ন ইচ্ছতি, দোসেন কথেতি, তুম্হে অঞ্ঞত্থ অগন্ত্ৰা ইধেৰ ৰসথা’’তি ৰত্ৰা দ্ৰে গাথা অভাসি –
২৭. ‘‘ন জাতুযং সাগরৰারিৰেগো, উপ্লৰিস্সং দীপমিমং উল়ারং;
তং মে নিমিত্তেহি বহূহি দিট্ঠং, মা ভেথ কিং সোচথ মোদথৰ্হো.
২৮. ‘‘পহূতভক্খং বহুঅন্নপানং, পত্তত্থ আৰাসমিমং উল়ারং;
ন ৰো ভযং পটিপস্সামি কিঞ্চি, আপুত্তপুত্তেহি পমোদথৰ্হো’’তি.
তত্থ ন জাতুযন্তি ন জাতু অযং. মা ভেথাতি মা ভাযিত্থ. মোদথৰ্হোতি পমোদিতা পীতিসোমনস্সজাতা হোথ. আপুত্তপুত্তেহীতি যাৰ পুত্তানম্পি পুত্তেহি পমোদথ, নত্থি ৰো ইমস্মিং ঠানে ভযন্তি.
এৰং সো ইমাহি দ্ৰীহি গাথাহি তে অস্সাসেত্ৰা পক্কামি. তস্স পক্কন্তকালে ধম্মিকদেৰপুত্তস্স ৰচনং অনাদিযন্তো বালৰড্ঢকী ‘‘সুণন্তু মে, ভোন্তো, ৰচন’’ন্তি সেসৰড্ঢকী আমন্তেত্ৰা পঞ্চমং গাথমাহ –
২৯. ‘‘যো দেৰোযং দক্খিণাযং দিসাযং, খেমন্তি পক্কোসতি তস্স সচ্চং;
ন উত্তরো ৰেদি ভযাভযস্স, মা ভেথ কিং সোচথ মোদথৰ্হো’’তি.
তত্থ দক্খিণাযন্তি দক্খিণায, অযমেৰ ৰা পাঠো.
তং সুত্ৰা রসগিদ্ধা পঞ্চসতা ৰড্ঢকী তস্স বালস্স ৰচনং আদিযিংসু. ইতরো পন পণ্ডিতৰড্ঢকী তস্স ৰচনং অনাদিযন্তো তে ৰড্ঢকী আমন্তেত্ৰা চতস্সো গাথা অভাসি –
৩০. ‘‘যথা ইমে ৰিপ্পৰদন্তি যক্খা, একো ভযং সংসতি খেমমেকো;
তদিঙ্ঘ ময্হং ৰচনং সুণাথ, খিপ্পং লহুং মা ৰিনস্সিম্হ সব্বে.
৩১. ‘‘সব্বে সমাগম্ম করোম নাৰং, দোণিং দল়্হং সব্বযন্তূপপন্নং;
সচে অযং দক্খিণো সচ্চমাহ, মোঘং পটিক্কোসতি উত্তরোযং;
সা চেৰ নো হেহিতি আপদত্থা, ইমঞ্চ দীপং ন পরিচ্চজেম.
৩২. ‘‘সচে চ খো উত্তরো সচ্চমাহ, মোঘং পটিক্কোসতি দক্খিণোযং;
তমেৰ নাৰং অভিরুয্হ সব্বে, এৰং মযং সোত্থি তরেমু পারং.
৩৩. ‘‘ন ৰে সুগণ্হং পঠমেন সেট্ঠং, কনিট্ঠমাপাথগতং গহেত্ৰা;
যো চীধ তচ্ছং পৰিচেয্য গণ্হতি, স ৰে নরো সেট্ঠমুপেতি ঠান’’ন্তি.
তত্থ ৰিপ্পৰদন্তীতি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিরুদ্ধং ৰদন্তি. লহুন্তি পুরিমস্স অত্থদীপনং. দোণিন্তি গম্ভীরং মহানাৰং. সব্বযন্তূপপন্নন্তি সব্বেহি ফিযারিত্তাদীহি যন্তেহি উপপন্নং. সা চেৰ নো হেহিতি আপদত্থাতি সা চ নো নাৰা পচ্ছাপি উপ্পন্নায আপদায অত্থা ভৰিস্সতি, ইমঞ্চ দীপং ন পরিচ্চজিস্সাম. তরেমূতি তরিস্সাম. ন ৰে সুগণ্হন্তি ন ৰে সুখেন গণ্হিতব্বং. সেট্ঠন্তি উত্তমং তথং সচ্চং. কনিট্ঠন্তি পঠমৰচনং উপাদায পচ্ছিমৰচনং কনিট্ঠং নাম. ইধাপি ‘‘ন ৰে সুগণ্হ’’ন্তি অনুৰত্ততেৰ. ইদং ৰুত্তং হোতি – অম্ভো ৰড্ঢকী, যেন কেনচি পঠমেন ৰুত্তৰচনং ‘‘ইদমেৰ সেট্ঠং তথং সচ্চ’’ন্তি সুখং ন গণ্হিতব্বমেৰ, যথা চ তং, এৰং কনিট্ঠং গচ্ছা ৰুত্তৰচনম্পি ‘‘ইদমেৰ তথং সচ্চ’’ন্তি ন গণ্হিতব্বং. যং পন সোতৰিসযং আপাথগতং হোতি, তং আপাথগতং গহেত্ৰা যো ইধ পণ্ডিতপুরিসো পুরিমৰচনঞ্চ পচ্ছিমৰচনঞ্চ পৰিচেয্য ৰিচিনিত্ৰা তীরেত্ৰা উপপরিক্খিত্ৰা তচ্ছং গণ্হাতি, যং তথং সচ্চং সভাৰভূতং, তদেৰ পচ্চক্খং কত্ৰা গণ্হাতি. স ৰে নরো সেট্ঠমুপেতি ঠানন্তি সো উত্তমং ঠানং উপেতি অধিগচ্ছতি ৰিন্দতি লভতীতি.
সো এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা আহ – ‘‘অম্ভো, মযং দ্ৰিন্নম্পি দেৰতানং ৰচনং করিস্সাম, নাৰং তাৰ সজ্জেয্যাম. সচে পঠমস্স ৰচনং সচ্চং ভৰিস্সতি, তং নাৰং অভিরুহিত্ৰা পলাযিস্সাম, অথ ইতরস্স ৰচনং সচ্চং ভৰিস্সতি, নাৰং একমন্তে ঠপেত্ৰা ইধেৰ ৰসিস্সামা’’তি. এৰং ৰুত্তে বালৰড্ঢকী ‘‘অম্ভো, ত্ৰং উদকপাতিযং সুসুমারং পস্সসি, অতীৰ দীঘং পস্সসি, পঠমদেৰপুত্তো অম্হেসু দোসৰসেন কথেসি, পচ্ছিমো সিনেহেনেৰ, ইমং এৰরূপং ৰরদীপং পহায কুহিং গমিস্সাম, সচে পন ত্ৰং গন্তুকামো, তৰ পরিসং গণ্হিত্ৰা নাৰং করোহি, অম্হাকং নাৰায কিচ্চং নত্থী’’তি আহ. পণ্ডিতো অত্তনো পরিসং গহেত্ৰা নাৰং সজ্জেত্ৰা নাৰায সব্বূপকরণানি আরোপেত্ৰা সপরিসো নাৰায অট্ঠাসি.
ততো পুণ্ণমদিৰসে চন্দস্স উগ্গমনৰেলায সমুদ্দতো ঊমি উত্তরিত্ৰা জাণুকপমাণা হুত্ৰা দীপকং ধোৰিত্ৰা গতা. পণ্ডিতো সমুদ্দস্স উত্তরণভাৰং ঞত্ৰা নাৰং ৰিস্সজ্জেসি. বালৰড্ঢকিপক্খিকানি পঞ্চ কুলসতানি ‘‘সমুদ্দতো ঊমি দীপধোৰনত্থায আগতা, এত্তকমেৰ এত’’ন্তি কথেন্তা নিসীদিংসু. ততো পটিপাটিযা কটিপ্পমাণা পুরিসপ্পমাণা তালপ্পমাণা সত্ততালপ্পমাণা সাগরঊমি দীপকম্পি ৰুয্হমানা আগঞ্ছি. পণ্ডিতো উপাযকুসলতায রসে অলগ্গো সোত্থিনা গতো, বালৰড্ঢকী রসগিদ্ধেন অনাগতভযং অনোলোকেন্তো পঞ্চহি কুলসতেহি সদ্ধিং ৰিনাসং পত্তো.
ইতো পরা সানুসাসনী তমত্থং দীপযমানা তিস্সো অভিসম্বুদ্ধগাথা হোন্তি –
৩৪. ‘‘যথাপি তে সাগরৰারিমজ্ঝে, সকম্মুনা সোত্থি ৰহিংসু ৰাণিজা;
অনাগতত্থং পটিৰিজ্ঝিযান, অপ্পম্পি নাচ্চেতি স ভূরিপঞ্ঞো.
৩৫. ‘‘বালা চ মোহেন রসানুগিদ্ধা, অনাগতং অপ্পটিৰিজ্ঝিযত্থং;
পচ্চুপ্পন্নে সীদন্তি অত্থজাতে, সমুদ্দমজ্ঝে যথা তে মনুস্সা.
৩৬. ‘‘অনাগতং পটিকযিরাথ কিচ্চং, ‘মা মং কিচ্চং কিচ্চকালে ব্যধেসি’;
তং তাদিসং পটিকতকিচ্চকারিং, ন তং কিচ্চং কিচ্চকালে ব্যধেতী’’তি.
তত্থ সকম্মুনাতি অনাগতভযং দিস্ৰা পুরেতরং কতেন অত্তনো কম্মেন. সোত্থি ৰহিংসূতি খেমেন গমিংসু. ৰাণিজাতি সমুদ্দে ৰিচরণভাৰেন ৰড্ঢকী ৰুত্তা. পটিৰিজ্ঝিযানাতি এৰং, ভিক্খৰে, পঠমতরং কত্তব্বং অনাগতং অত্থং পটিৰিজ্ঝিত্ৰা ইধলোকে ভূরিপঞ্ঞো কুলপুত্তো অপ্পমত্তকম্পি অত্তনো অত্থং ন অচ্চেতি নাতিৰত্ততি, ন হাপেতীতি অত্থো. অপ্পটিৰিজ্ঝিযত্থন্তি অপ্পটিৰিজ্ঝিত্ৰা অত্থং, পঠমমেৰ কত্তব্বং অকত্ৰাতি অত্থো. পচ্চুপ্পন্নেতি যদা তং অনাগতং অত্থজাতং উপ্পজ্জতি, তদা তস্মিং পচ্চুপ্পন্নে সীদন্তি, অত্থে জাতে অত্তনো পতিট্ঠং ন লভন্তি, সমুদ্দে তে বালৰড্ঢকী মনুস্সা ৰিয ৰিনাসং পাপুণন্তি.
অনাগতন্তি ভিক্খৰে, পণ্ডিতপুরিসো অনাগতং পঠমতরং কত্তব্বকিচ্চং সম্পরাযিকং ৰা দিট্ঠধম্মিকং ৰা পটিকযিরাথ, পুরেতরমেৰ করেয্য. কিংকারণা? মা মং কিচ্চং কিচ্চকালে ব্যধেসি, পুরে কত্তব্বঞ্হি পুরে অকযিরমানং পচ্ছা পচ্চুপ্পন্নভাৰপ্পত্তং অত্তনো কিচ্চকালে কাযচিত্তাবাধেন ব্যধেতি, তং মং মা ব্যধেসীতি পঠমমেৰ নং পণ্ডিতো করেয্য. তং তাদিসন্তি যথা পণ্ডিতং পুরিসং. পটিকতকিচ্চকারিন্তি পটিকচ্চেৰ কত্তব্বকিচ্চকারিনং. তং কিচ্চং কিচ্চকালেতি অনাগতং কিচ্চং কযিরমানং পচ্ছা পচ্চুপ্পন্নভাৰপ্পত্তং অত্তনো কিচ্চকালে কাযচিত্তাবাধকালে তাদিসং পুরিমং ন ব্যধেতি ন বাধতি. কস্মা? পুরেযেৰ কতত্তাতি.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ, পুব্বেপি দেৰদত্তো পচ্চুপ্পন্নসুখে লগ্গো অনাগতভযং অনোলোকেত্ৰা সপরিসো ৰিনাসং পত্তো’’তি ৰত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা বালৰড্ঢকী দেৰদত্তো অহোসি, দক্খিণদিসায ঠিতো অধম্মিকদেৰপুত্তো কোকালিকো, উত্তরদিসায ঠিতো ধম্মিকদেৰপুত্তো সারিপুত্তো, পণ্ডিতৰড্ঢকী পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.
সমুদ্দৰাণিজজাতকৰণ্ণনা ততিযা.
[৪৬৭] ৪. কামজাতকৰণ্ণনা
কামং কামযমানস্সাতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো অঞ্ঞতরং ব্রাহ্মণং আরব্ভ কথেসি. একো কির সাৰত্থিৰাসী ব্রাহ্মণো অচিরৰতীতীরে খেত্তকরণত্থায অরঞ্ঞং কোটেসি. সত্থা তস্স উপনিস্সযং দিস্ৰা সাৰত্থিং পিণ্ডায পৰিসন্তো মগ্গা ওক্কম্ম তেন সদ্ধিং পটিসন্থারং কত্ৰা ‘‘কিং করোসি ব্রাহ্মণা’’তি ৰত্ৰা ‘‘খেত্তট্ঠানং কোটাপেমি ভো, গোতমা’’তি ৰুত্তে ‘‘সাধু, ব্রাহ্মণ, কম্মং করোহী’’তি ৰত্ৰা অগমাসি. এতেনেৰ উপাযেন ছিন্নরুক্খে হারেত্ৰা খেত্তস্স সোধনকালে কসনকালে কেদারবন্ধনকালে ৰপনকালেতি পুনপ্পুনং গন্ত্ৰা তেন সদ্ধিং পটিসন্থারমকাসি. ৰপনদিৰসে পন সো ব্রাহ্মণো ‘‘অজ্জ, ভো গোতম, ময্হং ৰপ্পমঙ্গলং, অহং ইমস্মিং সস্সে নিপ্ফন্নে বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স মহাদানং দস্সামী’’তি আহ. সত্থা তুণ্হীভাৰেন অধিৰাসেত্ৰা পক্কামি. পুনেকদিৰসং ব্রাহ্মণো সস্সং ওলোকেন্তো অট্ঠাসি. সত্থাপি তত্থ গন্ত্ৰা ‘‘কিং করোসি ব্রাহ্মণা’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘সস্সং ওলোকেমি ভো গোতমা’’তি ৰুত্তে ‘‘সাধু ব্রাহ্মণা’’তি ৰত্ৰা পক্কামি. তদা ব্রাহ্মণো চিন্তেসি ‘‘সমণো গোতমো অভিণ্হং আগচ্ছতি, নিস্সংসযং ভত্তেন অত্থিকো, দস্সামহং তস্স ভত্ত’’ন্তি. তস্সেৰং চিন্তেত্ৰা গেহং গতদিৰসে সত্থাপি তত্থ অগমাসি. অথ ব্রাহ্মণস্স অতিৰিয ৰিস্সাসো অহোসি. অপরভাগে পরিণতে সস্সে ‘‘স্ৰে খেত্তং লাযিস্সামী’’তি সন্নিট্ঠানং কত্ৰা নিপন্নে ব্রাহ্মণে অচিরৰতিযা উপরি সব্বরত্তিং করকৰস্সং ৰস্সি. মহোঘো আগন্ত্ৰা একনাল়িমত্তম্পি অনৰসেসং কত্ৰা সব্বং সস্সং সমুদ্দং পৰেসেসি. ব্রাহ্মণো ওঘম্হি পতিতে সস্সৰিনাসং ওলোকেত্ৰা সকভাৰেন সণ্ঠাতুং নাহোসি, বলৰসোকাভিভূতো হত্থেন উরং পহরিত্ৰা পরিদেৰমানো রোদন্তো নিপজ্জি.
সত্থা পচ্চূসসমযে সোকাভিভূতং ব্রাহ্মণং দিস্ৰা ‘‘ব্রাহ্মণস্সাৰস্সযো ভৰিস্সামী’’তি পুনদিৰসে সাৰত্থিযং পিণ্ডায চরিত্ৰা পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো ভিক্খূ ৰিহারং পেসেত্ৰা পচ্ছাসমণেন সদ্ধিং তস্স গেহদ্ৰারং অগমাসি. ব্রাহ্মণো সত্থু আগতভাৰং সুত্ৰা ‘‘পটিসন্থারত্থায মে সহাযো আগতো ভৰিস্সতী’’তি পটিলদ্ধস্সাসো আসনং পঞ্ঞপেসি. সত্থা পৰিসিত্ৰা পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদিত্ৰা ‘‘ব্রাহ্মণ, কস্মা ত্ৰং দুম্মনোসি, কিং তে অফাসুক’’ন্তি পুচ্ছি. ভো গোতম, অচিরৰতীতীরে মযা রুক্খচ্ছেদনতো পট্ঠায কতং কম্মং তুম্হে জানাথ, অহং ‘‘ইমস্মিং সস্সে নিপ্ফন্নে তুম্হাকং দানং দস্সামী’’তি ৰিচরামি, ইদানি মে সব্বং তং সস্সং মহোঘো সমুদ্দমেৰ পৰেসেসি, কিঞ্চি অৰসিট্ঠং নত্থি, সকটসতমত্তং ধঞ্ঞং ৰিনট্ঠং, তেন মে মহাসোকো উপ্পন্নোতি. ‘‘কিং পন, ব্রাহ্মণ, সোচন্তস্স নট্ঠং পুনাগচ্ছতী’’তি. ‘‘নো হেতং ভো গোতমা’’তি. ‘‘এৰং সন্তে কস্মা সোচসি, ইমেসং সত্তানং ধনধঞ্ঞং নাম উপ্পজ্জনকালে উপ্পজ্জতি, নস্সনকালে নস্সতি, কিঞ্চি সঙ্খারগতং অনস্সনধম্মং নাম নত্থি, মা চিন্তযী’’তি. ইতি নং সত্থা সমস্সাসেত্ৰা তস্স সপ্পাযধম্মং দেসেন্তো কামসুত্তং (সু. নি. ৭৭২ আদযো) কথেসি. সুত্তপরিযোসানে সোচন্তো ব্রাহ্মণো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি. সত্থা তং নিস্সোকং কত্ৰা উট্ঠাযাসনা ৰিহারং অগমাসি. ‘‘সত্থা অসুকং নাম ব্রাহ্মণং সোকসল্লসমপ্পিতং নিস্সোকং কত্ৰা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাপেসী’’তি সকলনগরং অঞ্ঞাসি. ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং ‘‘আৰুসো, দসবলো ব্রাহ্মণেন সদ্ধিং মিত্তং কত্ৰা ৰিস্সাসিকো হুত্ৰা উপাযেনেৰ তস্স সোকসল্লসমপ্পিতস্স ধম্মং দেসেত্ৰা তং নিস্সোকং কত্ৰা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাপেসী’’তি. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ, পুব্বেপাহং এতং নিস্সোকমকাসি’’ন্তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.
অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তস্স রঞ্ঞো দ্ৰে পুত্তা অহেসুং. সো জেট্ঠকস্স উপরজ্জং অদাসি, কনিট্ঠস্স সেনাপতিট্ঠানং. অপরভাগে ব্রহ্মদত্তে কালকতে অমচ্চা জেট্ঠকস্স অভিসেকং পট্ঠপেসুং. সো ‘‘ন ময্হং রজ্জেনত্থো, কনিট্ঠস্স মে দেথা’’তি ৰত্ৰা পুনপ্পুনং যাচিযমানোপি পটিক্খিপিত্ৰা কনিট্ঠস্স অভিসেকে কতে ‘‘ন মে ইস্সরিযেনত্থো’’তি উপরজ্জাদীনিপি ন ইচ্ছি. ‘‘তেন হি সাদূনি ভোজনানি ভুঞ্জন্তো ইধেৰ ৰসাহী’’তি ৰুত্তেপি ‘‘ন মে ইমস্মিং নগরে কিচ্চং অত্থী’’তি বারাণসিতো নিক্খমিত্ৰা পচ্চন্তং গন্ত্ৰা একং সেট্ঠিকুলং নিস্সায সহত্থেন কম্মং করোন্তো ৰসি. তে অপরভাগে তস্স রাজকুমারভাৰং ঞত্ৰা কম্মং কাতুং নাদংসু, কুমারপরিহারেনেৰ তং পরিহরিংসু. অপরভাগে রাজকম্মিকা খেত্তপ্পমাণগ্গহণত্থায তং গামং অগমংসু. সেট্ঠি রাজকুমারং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘সামি, মযং তুম্হে পোসেম, কনিট্ঠভাতিকস্স পণ্ণং পেসেত্ৰা অম্হাকং বলিং হারেথা’’তি আহ. সো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা ‘‘অহং অসুকসেট্ঠিকুলং নাম উপনিস্সায ৰসামি, মং নিস্সায এতেসং বলিং ৰিস্সজ্জেহী’’তি পণ্ণং পেসেসি. রাজা ‘‘সাধূ’’তি ৰত্ৰা তথা কারেসি.
অথ নং সকলগামৰাসিনোপি জনপদৰাসিনোপি উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘মযং তুম্হাকঞ্ঞেৰ বলিং দস্সাম, অম্হাকম্পি সুঙ্কং ৰিস্সজ্জাপেহী’’তি আহংসু. সো তেসম্পি অত্থায পণ্ণং পেসেত্ৰা ৰিস্সজ্জাপেসি. ততো পট্ঠায তে তস্সেৰ বলিং অদংসু. অথস্স মহালাভসক্কারো অহোসি, তেন সদ্ধিঞ্ঞেৰস্স তণ্হাপি মহতী জাতা. সো অপরভাগেপি সব্বং জনপদং যাচি, উপড্ঢরজ্জং যাচি, কনিট্ঠোপি তস্স অদাসিযেৰ. সো তণ্হায ৰড্ঢমানায উপড্ঢরজ্জেনপি অসন্তুট্ঠো ‘‘রজ্জং গণ্হিস্সামী’’তি জনপদপরিৰুতো তং নগরং গন্ত্ৰা বহিনগরে ঠত্ৰা ‘‘রজ্জং ৰা মে দেতু যুদ্ধং ৰা’’তি কনিট্ঠস্স পণ্ণং পহিণি. কনিট্ঠো চিন্তেসি ‘‘অযং বালো পুব্বে রজ্জম্পি উপরজ্জাদীনিপি পটিক্খিপিত্ৰা ইদানি ‘যুদ্ধেন গণ্হামী’তি ৰদতি, সচে খো পনাহং ইমং যুদ্ধেন মারেস্সামি, গরহা মে ভৰিস্সতি, কিং মে রজ্জেনা’’তি. অথস্স ‘‘অলং যুদ্ধেন, রজ্জং গণ্হতূ’’তি পেসেসি. সো রজ্জং গণ্হিত্ৰা কনিট্ঠস্স উপরজ্জং দত্ৰা ততো পট্ঠায রজ্জং কারেন্তো তণ্হাৰসিকো হুত্ৰা একেন রজ্জেন অসন্তুট্ঠো দ্ৰে তীণি রজ্জানি পত্থেত্ৰা তণ্হায কোটিং নাদ্দস.
তদা সক্কো দেৰরাজা ‘‘কে নু খো লোকে মাতাপিতরো উপট্ঠহন্তি, কে দানাদীনি পুঞ্ঞানি করোন্তি, কে তণ্হাৰসিকা’’তি ওলোকেন্তো তস্স তণ্হাৰসিকভাৰং ঞত্ৰা ‘‘অযং বালো বারাণসিরজ্জেনপি ন তুস্সতি, অহং সিক্খাপেস্সামি ন’’ন্তি মাণৰকৰেসেন রাজদ্ৰারে ঠত্ৰা ‘‘একো উপাযকুসলো মাণৰো দ্ৰারে ঠিতো’’তি আরোচাপেত্ৰা ‘‘পৰিসতূ’’তি ৰুত্তে পৰিসিত্ৰা রাজানং জযাপেত্ৰা ‘‘কিংকারণা আগতোসী’’তি ৰুত্তে ‘‘মহারাজ তুম্হাকং কিঞ্চি ৰত্তব্বং অত্থি, রহো পচ্চাসীসামী’’তি আহ. সক্কানুভাৰেন তাৰদেৰ মনুস্সা পটিক্কমিংসু. অথ নং মাণৰো ‘‘অহং, মহারাজ, ফীতানি আকিণ্ণমনুস্সানি সম্পন্নবলৰাহনানি তীণি নগরানি পস্সামি, অহং তে অত্তনো আনুভাৰেন তেসু রজ্জং গহেত্ৰা দস্সামি, পপঞ্চং অকত্ৰা সীঘং গন্তুং ৰট্টতী’’তি আহ. সো তণ্হাৰসিকো রাজা ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা সক্কানুভাৰেন ‘‘কো ৰা ত্ৰং, কুতো ৰা আগতো, কিং ৰা তে লদ্ধুং ৰট্টতী’’তি ন পুচ্ছি. সোপি এত্তকং ৰত্ৰা তাৰতিংসভৰনমেৰ অগমাসি.
রাজা অমচ্চে পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘একো মাণৰো ‘অম্হাকং তীণি রজ্জানি গহেত্ৰা দস্সামী’তি আহ, তং পক্কোসথ, নগরে ভেরিং চরাপেত্ৰা বলকাযং সন্নিপাতাপেথ, পপঞ্চং অকত্ৰা তীণি রজ্জানি গণ্হিস্সামী’’তি ৰত্ৰা ‘‘কিং পন তে, মহারাজ, তস্স মাণৰস্স সক্কারো ৰা কতো, নিৰাসট্ঠানং ৰা পুচ্ছিত’’ন্তি ৰুত্তে ‘‘নেৰ সক্কারং অকাসিং, ন নিৰাসট্ঠানং পুচ্ছিং, গচ্ছথ নং উপধারেথা’’তি আহ. উপধারেন্তা নং অদিস্ৰা ‘‘মহারাজ, সকলনগরে মাণৰং ন পস্সামা’’তি আরোচেসুং. তং সুত্ৰা রাজা দোমনস্সজাতো ‘‘তীসু নগরেসু রজ্জং নট্ঠং, মহন্তেনম্হি যসেন পরিহীনো, ‘নেৰ মে পরিব্বযং অদাসি, ন চ পুচ্ছি নিৰাসট্ঠান’ন্তি ময্হং কুজ্ঝিত্ৰা মাণৰো অনাগতো ভৰিস্সতী’’তি পুনপ্পুনং চিন্তেসি. অথস্স তণ্হাৰসিকস্স সরীরে ডাহো উপ্পজ্জি, সরীরে পরিডয্হন্তে উদরং খোভেত্ৰা লোহিতপক্খন্দিকা উদপাদি. একং ভাজনং পৰিসতি, একং নিক্খমতি, ৰেজ্জা তিকিচ্ছিতুং ন সক্কোন্তি, রাজা কিলমতি. অথস্স ব্যাধিতভাৰো সকলনগরে পাকটো অহোসি.
তদা বোধিসত্তো তক্কসিলতো সব্বসিপ্পানি উগ্গণ্হিত্ৰা বারাণসিনগরে মাতাপিতূনং সন্তিকং আগতো তং রঞ্ঞো পৰত্তিং সুত্ৰা ‘‘অহং তিকিচ্ছিস্সামী’’তি রাজদ্ৰারং গন্ত্ৰা ‘‘একো কির তরুণমাণৰো তুম্হে তিকিচ্ছিতুং আগতো’’তি আরোচাপেসি. রাজা ‘‘মহন্তমহন্তা দিসাপামোক্খৰেজ্জাপি মং তিকিচ্ছিতুং ন সক্কোন্তি, কিং তরুণমাণৰো সক্খিস্সতি, পরিব্বযং দত্ৰা ৰিস্সজ্জেথ ন’’ন্তি আহ. তং সুত্ৰা মাণৰো ‘‘ময্হং ৰেজ্জকম্মেন ৰেতনং নত্থি, অহং তিকিচ্ছামি, কেৰলং ভেসজ্জমূলমত্তং দেতূ’’তি আহ. তং সুত্ৰা রাজা ‘‘সাধূ’’তি পক্কোসাপেসি. মাণৰো রাজানং ৰন্দিত্ৰা ‘‘মা ভাযি, মহারাজ, অহং তে তিকিচ্ছামি, অপিচ খো পন মে রোগস্স সমুট্ঠানং আচিক্খাহী’’তি আহ. রাজা হরাযমানো ‘‘কিং তে সমুট্ঠানেন, ভেসজ্জং এৰ করোহী’’তি আহ. মহারাজ, ৰেজ্জা নাম ‘‘অযং ব্যাধি ইমং নিস্সায সমুট্ঠিতো’’তি ঞত্ৰা অনুচ্ছৰিকং ভেসজ্জং করোন্তীতি. রাজা ‘‘সাধু তাতা’’তি সমুট্ঠানং কথেন্তো ‘‘একেন মাণৰেন আগন্ত্ৰা তীসু নগরেসু রজ্জং গহেত্ৰা দস্সামী’’তিআদিং কত্ৰা সব্বং কথেত্ৰা ‘‘ইতি মে তাত, তণ্হং নিস্সায ব্যাধি উপ্পন্নো, সচে তিকিচ্ছিতুং সক্কোসি, তিকিচ্ছাহী’’তি আহ. কিং পন মহারাজ, সোচনায তানি নগরানি সক্কা লদ্ধুন্তি? ‘‘ন সক্কা তাতা’’তি. ‘‘এৰং সন্তে কস্মা সোচসি, মহারাজ, সব্বমেৰ হি সৰিঞ্ঞাণকাৰিঞ্ঞাণকৰত্থুং অত্তনো কাযং আদিং কত্ৰা পহায গমনীযং, চতূসু নগরেসু রজ্জং গহেত্ৰাপি ত্ৰং একপ্পহারেনেৰ ন চতস্সো ভত্তপাতিযো ভুঞ্জিস্সসি, ন চতূসু সযনেসু সযিস্সসি, ন চত্তারি ৰত্থযুগানি অচ্ছাদেস্সসি, তণ্হাৰসিকেন নাম ভৰিতুং ন ৰট্টতি, অযঞ্হি তণ্হা নাম ৰড্ঢমানা চতূহি অপাযেহি মুচ্চিতুং ন দেতীতি.
ইতি নং মহাসত্তো ওৰদিত্ৰা অথস্স ধম্মং দেসেন্তো ইমা গাথা অভাসি –
৩৭. ‘‘কামং কামযমানস্স, তস্স চে তং সমিজ্ঝতি;
অদ্ধা পীতিমনো হোতি, লদ্ধা মচ্চো যদিচ্ছতি.
৩৮. ‘‘কামং কামযমানস্স, তস্স চে তং সমিজ্ঝতি;
ততো নং অপরং কামে, ঘম্মে তণ্হংৰ ৰিন্দতি.
৩৯. ‘‘গৰংৰ সিঙ্গিনো সিঙ্গং, ৰড্ঢমানস্স ৰড্ঢতি;
এৰং মন্দস্স পোসস্স, বালস্স অৰিজানতো;
ভিয্যো তণ্হা পিপাসা চ, ৰড্ঢমানস্স ৰড্ঢতি.
৪০. ‘‘পথব্যা সালিযৰকং, গৰাস্সং দাসপোরিসং;
দত্ৰা চ নালমেকস্স, ইতি ৰিদ্ৰা সমং চরে.
৪১. ‘‘রাজা পসয্হ পথৰিং ৰিজিত্ৰা, সসাগরন্তং মহিমাৰসন্তো;
ওরং সমুদ্দস্স অতিত্তরূপো, পারং সমুদ্দস্সপি পত্থযেথ.
৪২. ‘‘যাৰ অনুস্সরং কামে, মনসা তিত্তি নাজ্ঝগা;
ততো নিৰত্তা পটিক্কম্ম দিস্ৰা, তে ৰে সুতিত্তা যে পঞ্ঞায তিত্তা.
৪৩. ‘‘পঞ্ঞায তিত্তিনং সেট্ঠং, ন সো কামেহি তপ্পতি;
পঞ্ঞায তিত্তং পুরিসং, তণ্হা ন কুরুতে ৰসং.
৪৪. ‘‘অপচিনেথেৰ কামানং, অপ্পিচ্ছস্স অলোলুপো;
সমুদ্দমত্তো পুরিসো, ন সো কামেহি তপ্পতি.
৪৫. ‘‘রথকারোৰ চম্মস্স, পরিকন্তং উপাহনং;
যং যং চজতি কামানং, তং তং সম্পজ্জতে সুখং;
সব্বঞ্চে সুখমিচ্ছেয্য, সব্বে কামে পরিচ্চজে’’তি.
তত্থ কামন্তি ৰত্থুকামম্পি কিলেসকামম্পি. কামযমানস্সাতি পত্থযমানস্স. তস্স চে তং সমিজ্ঝতীতি তস্স পুগ্গলস্স তং কামিতৰত্থু সমিজ্ঝতি চে, নিপ্ফজ্জতি চেতি অত্থো. ততো নং অপরং কামেতি এত্থ নন্তি নিপাতমত্তং. অপরন্তি পরভাগদীপনং. কামেতি উপযোগবহুৰচনং. ইদং ৰুত্তং হোতি – সচে কামং কামযমানস্স তং কামিতৰত্থু সমিজ্ঝতি, তস্মিং সমিদ্ধে ততো পরং সো পুগ্গলো কামযমানো যথা নাম ঘম্মে গিম্হকালে ৰাতাতপেন কিলন্তো তণ্হং ৰিন্দতি, পানীযপিপাসং পটিলভতি, এৰং ভিয্যো কামতণ্হাসঙ্খাতে কামে ৰিন্দতি পটিলভতি, রূপতণ্হাদিকা তণ্হা চস্স ৰড্ঢতিযেৰাতি. গৰংৰাতি গোরূপস্স ৰিয. সিঙ্গিনোতি মত্থকং পদালেত্ৰা উট্ঠিতসিঙ্গস্স. মন্দস্সাতি মন্দপঞ্ঞস্স. বালস্সাতি বালধম্মে যুত্তস্স. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা ৰচ্ছকস্স ৰড্ঢন্তস্স সরীরেনেৰ সদ্ধিং সিঙ্গং ৰড্ঢতি, এৰং অন্ধবালস্সপি অপ্পত্তকামতণ্হা চ পত্তকামপিপাসা চ অপরাপরং ৰড্ঢতীতি.
সালিযৰকন্তি সালিখেত্তযৰখেত্তং. এতেন সালিযৰাদিকং সব্বং ধঞ্ঞং দস্সেতি, দুতিযপদেন সব্বং দ্ৰিপদচতুপ্পদং দস্সেতি. পঠমপদেন ৰা সব্বং অৰিঞ্ঞাণকং, ইতরেন সৰিঞ্ঞাণকং. দত্ৰা চাতি দত্ৰাপি. ইদং ৰুত্তং হোতি – তিট্ঠন্তু তীণি রজ্জানি, সচে সো মাণৰো অঞ্ঞং ৰা সকলম্পি পথৰিং সৰিঞ্ঞাণকাৰিঞ্ঞাণকরতনপূরং কস্সচি দত্ৰা গচ্ছেয্য, ইদম্পি এত্তকং ৰত্থু একস্সেৰ অপরিযন্তং, এৰং দুপ্পূরা এসা তণ্হা নাম. ইতি ৰিদ্ৰা সমং চরেতি এৰং জানন্তো পুরিসো তণ্হাৰসিকো অহুত্ৰা কাযসমাচারাদীনি পূরেন্তো চরেয্য.
ওরন্তি ওরিমকোট্ঠাসং পত্ৰা তেন অতিত্তরূপো পুন সমুদ্দপারম্পি পত্থযেথ. এৰং তণ্হাৰসিকসত্তা নাম দুপ্পূরাতি দস্সেতি. যাৰাতি অনিযামিতপরিচ্ছেদো. অনুস্সরন্তি অনুস্সরন্তো. নাজ্ঝগাতি ন ৰিন্দতি. ইদং ৰুত্তং হোতি – মহারাজ, পুরিসো অপরিযন্তেপি কামে মনসা অনুস্সরন্তো তিত্তিং ন ৰিন্দতি, পত্তুকামোৰ হোতি, এৰং কামেসু সত্তানং তণ্হা ৰড্ঢতেৰ. ততো নিৰত্তাতি ততো পন ৰত্থুকামকিলেসকামতো চিত্তেন নিৰত্তিত্ৰা কাযেন পটিক্কম্ম ঞাণেন আদীনৰং দিস্ৰা যে পঞ্ঞায তিত্তা পরিপুণ্ণা, তে তিত্তা নাম.
পঞ্ঞায তিত্তিনং সেট্ঠন্তি পঞ্ঞায তিত্তীনং অযং পরিপুণ্ণসেট্ঠো, অযমেৰ ৰা পাঠো. ন সো কামেহি তপ্পতীতি ‘‘ন হী’’তিপি পাঠো. যস্মা পঞ্ঞায তিত্তো পুরিসো কামেহি ন পরিডয্হতীতি অত্থো. ন কুরুতে ৰসন্তি তাদিসঞ্হি পুরিসং তণ্হা ৰসে ৰত্তেতুং ন সক্কোতি, স্ৰেৰ পন তণ্হায আদীনৰং দিস্ৰা সরভঙ্গমাণৰো ৰিয চ অড্ঢমাসকরাজা ৰিয চ তণ্হাৰসে ন পৰত্ততীতি অত্থো. অপচিনেথেৰাতি ৰিদ্ধংসেথেৰ. সমুদ্দমত্তোতি মহতিযা পঞ্ঞায সমন্নাগতত্তা সমুদ্দপ্পমাণো. সো মহন্তেন অগ্গিনাপি সমুদ্দো ৰিয কিলেসকামেহি ন তপ্পতি ন ডয্হতি.
রথকারোতি চম্মকারো. পরিকন্তন্তি পরিকন্তন্তো. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা চম্মকারো উপাহনং পরিকন্তন্তো যং যং চম্মস্স অগয্হূপগট্ঠানং হোতি, তং তং চজিত্ৰা উপাহনং কত্ৰা উপাহনমূলং লভিত্ৰা সুখিতো হোতি, এৰমেৰ পণ্ডিতো চম্মকারসত্থসদিসায পঞ্ঞায কন্তন্তো যং যং ওধিং কামানং চজতি, তেন তেনস্স কামোধিনা রহিতং তং তং কাযকম্মং ৰচীকম্মং মনোকম্মঞ্চ সুখং সম্পজ্জতি ৰিগতদরথং, সচে পন সব্বম্পি কাযকম্মাদিসুখং ৰিগতপরিল়াহমেৰ ইচ্ছেয্য, কসিণং ভাৰেত্ৰা ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা সব্বে কামে পরিচ্চজেতি.
বোধিসত্তস্স পন ইমং গাথং কথেন্তস্স রঞ্ঞো সেতচ্ছত্তং আরম্মণং কত্ৰা ওদাতকসিণজ্ঝানং উদপাদি, রাজাপি অরোগো অহোসি. সো তুট্ঠো সযনা ৰুট্ঠহিত্ৰা ‘‘এত্তকা ৰেজ্জা মং তিকিচ্ছিতুং নাসক্খিংসু, পণ্ডিতমাণৰো পন অত্তনো ঞাণোসধেন মং নিরোগং অকাসী’’তি তেন সদ্ধিং সল্লপন্তো দসমং গাথমাহ –
৪৬. ‘‘অট্ঠ তে ভাসিতা গাথা, সব্বা হোন্তি সহস্সিযা;