২. গন্ধারৰগ্গো
[৪০৬] ১. গন্ধারজাতকৰণ্ণনা
হিত্ৰা গামসহস্সানীতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো ভেসজ্জসন্নিধিকারসিক্খাপদং আরব্ভ কথেসি. ৰত্থু পন রাজগহে সমুট্ঠিতং. আযস্মতা হি পিলিন্দৰচ্ছেন আরামিককুলং মোচেতুং রাজনিৰেসনং গন্ত্ৰা রঞ্ঞো পাসাদে ইদ্ধিবলেন সোৰণ্ণমযে কতে মনুস্সা পসীদিত্ৰা থেরস্স পঞ্চ ভেসজ্জানি পহিণিংসু. সো তানি পরিসায ৰিস্সজ্জেসি. পরিসা পনস্স বাহুল্লিকা অহোসি, লদ্ধং লদ্ধং কোল়ম্বেপি ঘটেপি পত্তত্থৰিকাযোপি পূরেত্ৰা পটিসামেসি. মনুস্সা দিস্ৰা ‘‘মহিচ্ছা ইমে সমণা অন্তোকোট্ঠাগারিকা’’তি উজ্ঝাযিংসু. সত্থা তং পৰত্তিং সুত্ৰা ‘‘যানি খো পন তানি গিলানানং ভিক্খূন’’ন্তি (পারা. ৬২২-৬২৩) সিক্খাপদং পঞ্ঞপেত্ৰা ‘‘ভিক্খৰে, পোরাণকপণ্ডিতা অনুপ্পন্নে বুদ্ধে বাহিরকপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা পঞ্চসীলমত্তকং রক্খন্তাপি লোণসক্খরমত্তকং পুনদিৰসত্থায নিদহন্তে গরহিংসু, তুম্হে পন এৰরূপে নিয্যানিকসাসনে পব্বজিত্ৰা দুতিযততিযদিৰসত্থায সন্নিধিং করোন্তা অযুত্তং করোথা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.
অতীতে গন্ধাররট্ঠে বোধিসত্তো গন্ধাররঞ্ঞো পুত্তো হুত্ৰা পিতু অচ্চযেন রজ্জে পতিট্ঠায ধম্মেন রজ্জং কারেসি. মজ্ঝিমপদেসেপি ৰিদেহরট্ঠে ৰিদেহো নাম রাজা রজ্জং কারেসি. তে দ্ৰেপি রাজানো অদিট্ঠসহাযা হুত্ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং থিরৰিস্সাসা অহেসুং. তদা মনুস্সা দীঘাযুকা হোন্তি, তিংস ৰস্সসহস্সানি জীৰন্তি. অথেকদা গন্ধাররাজা পুণ্ণমুপোসথদিৰসে সমাদিন্নসীলো মহাতলে পঞ্ঞত্তৰরপল্লঙ্কমজ্ঝগতো ৰিৰটেন সীহপঞ্জরেন পাচীনলোকধাতুং ওলোকেন্তো অমচ্চানং ধম্মত্থযুত্তকথং কথেন্তো নিসীদি. তস্মিং খণে গগনতলং অতিলঙ্ঘন্তমিৰ পরিপুণ্ণং চন্দমণ্ডলং রাহু অৰত্থরি, চন্দপ্পভা অন্তরধাযি. অমচ্চা চন্দালোকং অপস্সন্তা চন্দস্স রাহুনা গহিতভাৰং রঞ্ঞো আরোচেসুং. রাজা চন্দং ওলোকেত্ৰা ‘‘অযং চন্দো আগন্তুকউপক্কিলেসেন উপক্কিলিট্ঠো নিপ্পভো জাতো, ময্হম্পেস রাজপরিৰারো উপক্কিলেসো, ন খো পন মেতং পতিরূপং, যাহং রাহুনা গহিতচন্দো ৰিয নিপ্পভো ভৰেয্যং, ৰিসুদ্ধে গগনতরে ৰিরোচন্তং চন্দমণ্ডলং ৰিয রজ্জং পহায পব্বজিস্সামি, কিং মে পরেন ওৰদিতেন, কুলে চ গণে চ অলগ্গো হুত্ৰা অত্তানমেৰ ওৰদন্তো ৰিচরিস্সামি, ইদং মে পতিরূপ’’ন্তি চিন্তেত্ৰা ‘‘যং ইচ্ছথ, তং রাজানং করোথা’’তি রজ্জং অমচ্চানং নিয্যাদেসি. সো রজ্জং ছড্ডেত্ৰা ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা ঝানাভিঞ্ঞাযো নিব্বত্তেত্ৰা ঝানরতিসমপ্পিতো হিমৰন্তপদেসে ৰাসং কপ্পেসি.
ৰিদেহরাজাপি ‘‘সুখং মে সহাযস্সা’’তি ৰাণিজে পুচ্ছিত্ৰা তস্স পব্বজিতভাৰং সুত্ৰা ‘‘মম সহাযে পব্বজিতে অহং রজ্জেন কিং করিস্সামী’’তি সত্তযোজনিকে মিথিলনগরে তিযোজনসতিকে ৰিদেহরট্ঠে সোল়সসু গামসহস্সেসু পূরিতানি কোট্ঠাগারানি, সোল়সসহস্সা চ নাটকিত্থিযো ছড্ডেত্ৰা পুত্তধীতরো অমনসিকত্ৰা হিমৰন্তপদেসং পৰিসিত্ৰা পব্বজিত্ৰা পৰত্তফলভোজনো হুত্ৰা সমপ্পৰত্তৰাসং ৰসন্তো ৰিচরি. তে উভোপি সমৰত্তচারং চরন্তা অপরভাগে সমাগচ্ছিংসু, ন পন অঞ্ঞমঞ্ঞং সঞ্জানিংসু, সম্মোদমানা একতোৰ সমপ্পৰত্তৰাসং ৰসিংসু. তদা ৰিদেহতাপসো গন্ধারতাপসস্স উপট্ঠানং করোতি. তেসং একস্মিং পুণ্ণমদিৰসে অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে নিসীদিত্ৰা ধম্মত্থযুত্তকথং কথেন্তানং গগনতলে ৰিরোচমানং চন্দমণ্ডলং রাহু অৰত্থরি. ৰিদেহতাপসো ‘‘কিং নু খো চন্দস্স পভা নট্ঠা’’তি ওলোকেত্ৰা রাহুনা গহিতং চন্দং দিস্ৰা ‘‘কো নু খো এস আচরিয, চন্দং অৰত্থরিত্ৰা নিপ্পভমকাসী’’তি পুচ্ছি. অন্তেৰাসিক অযং রাহু নাম চন্দস্সেকো উপক্কিলেসো, ৰিরোচিতুং ন দেতি, অহম্পি রাহুগহিতং চন্দমণ্ডলং দিস্ৰা ‘‘ইদং পরিসুদ্ধস্স চন্দমণ্ডলস্স আগন্তুকেন উপক্কিলেসেন নিপ্পভং জাতং, ময্হম্পি ইদং রজ্জং উপক্কিলেসো, যাৰ চন্দমণ্ডলং রাহু ৰিয ইদং নিপ্পভং ন করোতি, তাৰ পব্বজিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা তদেৰ রাহুগহিতং চন্দমণ্ডলং আরম্মণং কত্ৰা মহারজ্জং ছড্ডেত্ৰা পব্বজিতোতি. ‘‘আচরিয, ত্ৰং গন্ধাররাজা’’তি? ‘‘আম, অহ’’ন্তি. ‘‘আচরিয, অহম্পি ৰিদেহরট্ঠে মিথিলনগরে ৰিদেহরাজা নাম, ননু মযং অঞ্ঞমঞ্ঞং অদিট্ঠসহাযা’’তি. ‘‘কিং পন তে আরম্মণং অহোসী’’তি? অহং ‘‘তুম্হে পব্বজিতা’’তি সুত্ৰা ‘‘অদ্ধা পব্বজ্জায মহন্তং গুণং অদ্দসা’’তি তুম্হেযেৰ আরম্মণং কত্ৰা রজ্জং পহায পব্বজিতোতি. তে ততো পট্ঠায অতিৰিয সমগ্গা সম্মোদমানা পৰত্তফলভোজনা হুত্ৰা ৰিহরিংসু. তত্থ দীঘরত্তং ৰসিত্ৰা চ পন লোণম্বিলসেৰনত্থায হিমৰন্ততো ওতরিত্ৰা একং পচ্চন্তগামং সম্পাপুণিংসু.
মনুস্সা তেসং ইরিযাপথে পসীদিত্ৰা ভিক্খং দত্ৰা পটিঞ্ঞং গহেত্ৰা অরঞ্ঞে রত্তিদিৰট্ঠানাদীনি মাপেত্ৰা ৰসাপেসুং. অন্তরামগ্গেপি নেসং ভত্তকিচ্চকরণত্থায উদকফাসুকট্ঠানে পণ্ণসালং কারেসুং. তে পচ্চন্তগামে ভিক্খং চরিত্ৰা তায পণ্ণসালায নিসীদিত্ৰা পরিভুঞ্জিত্ৰা অত্তনো ৰসনট্ঠানং গচ্ছন্তি. তেপি মনুস্সা তেসং আহারং দদমানা একদা লোণং পত্তে পক্খিপিত্ৰা দেন্তি, একদা পণ্ণপুটে বন্ধিত্ৰা দেন্তি, একদা অলোণকাহারমেৰ দেন্তি. তে একদিৰসং পণ্ণপুটে বহুতরং লোণং অদংসু. ৰিদেহতাপসো লোণং আদায গন্ত্ৰা বোধিসত্তস্স ভত্তকিচ্চকালে পহোনকং দত্ৰা অত্তনোপি পমাণযুত্তং গহেত্ৰা অতিরেকং পণ্ণপুটে বন্ধিত্ৰা ‘‘অলোণকদিৰসে ভৰিস্সতী’’তি তিণৰট্টিকঅন্তরে ঠপেসি. অথেকদিৰসং অলোণকে আহারে লদ্ধে ৰিদেহো গন্ধারস্স ভিক্খাভাজনং দত্ৰা তিণৰট্টিকঅন্তরতো লোণং আহরিত্ৰা ‘‘আচরিয, লোণং গণ্হথা’’তি আহ. ‘‘অজ্জ মনুস্সেহি লোণং ন দিন্নং, ত্ৰং কুতো লভসী’’তি? ‘‘আচরিয, পুরিমদিৰসে মনুস্সা বহুং লোণমদংসু, অথাহং ‘অলোণকদিৰসে ভৰিস্সতী’তি অতিরেকং লোণং ঠপেসি’’ন্তি. অথ নং বোধিসত্তো ‘‘মোঘপুরিস, তিযোজনসতিকং ৰিদেহরট্ঠং পহায পব্বজিত্ৰা অকিঞ্চনভাৰং পত্ৰা ইদানি লোণসক্খরায তণ্হং জনেসী’’তি তজ্জেত্ৰা ওৰদন্তো পঠমং গাথমাহ –
৭৬. ‘‘হিত্ৰা গামসহস্সানি, পরিপুণ্ণানি সোল়স;
কোট্ঠাগারানি ফীতানি, সন্নিধিং দানি কুব্বসী’’তি.
তত্থ কোট্ঠাগারানীতি সুৰণ্ণরজতমণিমুত্তাদিরতনকোট্ঠাগারানি চেৰ দুস্সকোট্ঠাগারানি চ ধঞ্ঞকোট্ঠাগারানি চ. ফীতানীতি পূরানি. সন্নিধিং দানি কুব্বসীতি ইদানি ‘‘স্ৰে ভৰিস্সতি, ততিযদিৰসে ভৰিস্সতী’’তি লোণমত্তং সন্নিধিং করোসীতি.
ৰিদেহো এৰং গরহিযমানো গরহং অসহন্তো পটিপক্খো হুত্ৰা ‘‘আচরিয, তুম্হে অত্তনো দোসং অদিস্ৰা ময্হমেৰ দোসং পস্সথ, ননু তুম্হে ‘কিং মে পরেন ওৰদিতেন, অত্তানমেৰ ওৰদিস্সামী’তি রজ্জং ছড্ডেত্ৰা পব্বজিতা, তুম্হে ইদানি মং কস্মা ওৰদথা’’তি চোদেন্তো দুতিযং গাথমাহ –
৭৭. ‘‘হিত্ৰা গন্ধারৰিসযং, পহূতধনধারিযং;
পসাসনতো নিক্খন্তো, ইধ দানি পসাসসী’’তি.
তত্থ পসাসনতোতি ওৰাদানুসাসনীদানতো. ইধ দানীতি ইদানি ইধ অরঞ্ঞে কস্মা মং ওৰদথাতি.
তং সুত্ৰা বোধিসত্তো ততিযং গাথমাহ –
৭৮. ‘‘ধম্মং ভণামি ৰেদেহ, অধম্মো মে ন রুচ্চতি;
ধম্মং মে ভণমানস্স, ন পাপমুপলিম্পতী’’তি.
তত্থ ধম্মন্তি সভাৰং, বুদ্ধাদীহি ৰণ্ণিতং পসত্থং কারণমেৰ. অধম্মো মে ন রুচ্চতীতি অধম্মো নাম অসভাৰো ময্হং কদাচিপি ন রুচ্চতি. ন পাপমুপলিম্পতীতি মম সভাৰমেৰ কারণমেৰ ভণন্তস্স পাপং নাম হদযে ন লিম্পতি ন অল্লীযতি. ওৰাদদানং নামেতং বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৰকবোধিসত্তানং পৰেণী. তেহি দিন্নোৰাদং বালা ন গণ্হন্তি, ওৰাদদাযকস্স পন পাপং নাম নত্থি.
‘‘নিধীনংৰ পৰত্তারং, যং পস্সে ৰজ্জদস্সিনং;
নিগ্গয্হৰাদিং মেধাৰিং, তাদিসং পণ্ডিতং ভজে;
তাদিসং ভজমানস্স, সেয্যো হোতি ন পাপিযো.
‘‘ওৰদেয্যানুসাসেয্য, অসব্ভা চ নিৰারযে;
সতঞ্হি সো পিযো হোতি, অসতং হোতি অপ্পিযো’’তি. (ধ. প. ৭৬-৭৭);
ৰিদেহতাপসো বোধিসত্তস্স কথং সুত্ৰা ‘‘আচরিয, অত্থনিস্সিতং কথেন্তেনপি পরং ঘট্টেত্ৰা রোসেত্ৰা কথেতুং ন ৰট্টতি, ত্ৰং মং কুণ্ঠসত্থকেন মুণ্ডেন্তো ৰিয অতিফরুসং কথেসী’’তি ৰত্ৰা চতুত্থং গাথমাহ –
৭৯. ‘‘যেন কেনচি ৰণ্ণেন, পরো লভতি রুপ্পনং;
মহত্থিযম্পি চে ৰাচং, ন তং ভাসেয্য পণ্ডিতো’’তি.
তত্থ যেন কেনচীতি ধম্মযুত্তেনাপি কারণেন. লভতি রুপ্পনন্তি ঘট্টনং দুস্সনং কুপ্পনং লভতিযেৰ. ন তং ভাসেয্যাতি তস্মা তং পরপুগ্গলং যায সো ৰাচায দুস্সতি, তং মহত্থিযং মহন্তং অত্থনিস্সিতম্পি ৰাচং ন ভাসেয্যাতি অত্থো.
অথস্স বোধিসত্তো পঞ্চমং গাথমাহ –
৮০. ‘‘কামং রুপ্পতু ৰা মা ৰা, ভুসংৰ ৰিকিরীযতু;
ধম্মং মে ভণমানস্স, ন পাপমুপলিম্পতী’’তি.
তত্থ কামন্তি একংসেন. ইদং ৰুত্তং হোতি – অযুত্তকারকো পুগ্গলো ‘‘অযুত্তং তে কত’’ন্তি ওৰদিযমানো একংসেনেৰ কুজ্ঝতু ৰা মা ৰা কুজ্ঝতু, অথ ৰা ভুসমুট্ঠি ৰিয ৰিকিরীযতু, ময্হং পন ধম্মং ভণন্তস্স পাপং নাম নত্থীতি.
এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা ‘‘ন ৰো অহং, আনন্দ, তথা পরক্কমিস্সামি, যথা কুম্ভকারো আমকে আমকমত্তে. নিগ্গয্হ নিগ্গয্হাহং আনন্দ, ৰক্খামি, যো সারো সো ঠস্সতী’’তি (ম. নি. ৩.১৯৬) ইমস্স সুগতোৰাদস্স অনুরূপায পটিপত্তিযা ঠত্ৰা ‘‘যথা কুম্ভকারো ভাজনেসু পুনপ্পুনং আকোটেত্ৰা আকোটেত্ৰা আমকং অগ্গহেত্ৰা সুপক্কমেৰ ভাজনং গণ্হাতি, এৰং পুনপ্পুনং ওৰদিত্ৰা নিগ্গণ্হিত্ৰা পক্কভাজনসদিসো পুগ্গলো গহেতব্বো’’তি দস্সেতুং পুন তং ওৰদন্তো –
৮১. ‘‘নো চে অস্স সকা বুদ্ধি, ৰিনযো ৰা সুসিক্খিতো;
ৰনে অন্ধমহিংসোৰ, চরেয্য বহুকো জনো.
৮২. ‘‘যস্মা চ পনিধেকচ্চে, আচেরম্হি সুসিক্খিতা;
তস্মা ৰিনীতৰিনযা, চরন্তি সুসমাহিতা’’তি. – ইদং গাথাদ্ৰযমাহ;
তস্সত্থো – সম্ম ৰেদেহ, ইমেসঞ্হি সত্তানং সচে অত্তনো বুদ্ধি ৰা পণ্ডিতে ওৰাদদাযকে নিস্সায আচারপণ্ণত্তিৰিনযো ৰা সুসিক্খিতো ন ভৰেয্য, এৰং সন্তে যথা তিণলতাদিগহনে ৰনে অন্ধমহিংসো গোচরাগোচরং সাসঙ্কনিরাসঙ্কঞ্চ ঠানং অজানন্তো চরতি, তথা তুম্হাদিসো বহুকো জনো চরেয্য. যস্মা পন ইধ একচ্চে সকায বুদ্ধিযা রহিতা সত্তা আচরিযসন্তিকে আচারপণ্ণত্তিসুসিক্খিতা, তস্মা আচরিযেহি অত্তনো অত্তনো অনুরূপেন ৰিনযেন ৰিনীতত্তা ৰিনীতৰিনযা সুসমাহিতা একগ্গচিত্তা হুত্ৰা চরন্তীতি.
ইমিনা ইদং দস্সেতি – ইমিনা হি সত্তেন গিহিনা হুত্ৰা অত্তনো কুলানুরূপা, পব্বজিতেন পব্বজিতানুরূপা সিক্খা সিক্খিতব্বা. গিহিনোপি হি অত্তনো কুলানুরূপেসু কসিগোরক্খাদীসু সিক্খিতাৰ সম্পন্নাজীৰা হুত্ৰা সুসমাহিতা চরন্তি, পব্বজিতাপি পব্বজিতানুরূপেসু পাসাদিকেসু অভিক্কন্তপটিক্কন্তাদীসু অধিসীলঅধিচিত্তঅধিপঞ্ঞাসিক্খাসু সিক্খিতাৰ ৰিগতৰিক্খেপা সুসমাহিতা চরন্তি. লোকস্মিঞ্হি –
‘‘বাহুসচ্চঞ্চ সিপ্পঞ্চ, ৰিনযো চ সুসিক্খিতো;
সুভাসিতা চ যা ৰাচা, এতং মঙ্গলমুত্তম’’ন্তি. (খু. পা. ৫.৫; সু. নি. ২৬৪);
তং সুত্ৰা ৰেদেহতাপসো ‘‘আচরিয, ইতো পট্ঠায মং ওৰদথ অনুসাসথ, অহং অনধিৰাসনজাতিকতায তুম্হেহি সদ্ধিং কথেসিং, তং মে খমথা’’তি ৰন্দিত্ৰা মহাসত্তং খমাপেসি. তে সমগ্গৰাসং ৰসিত্ৰা পুন হিমৰন্তমেৰ অগমংসু. তত্র বোধিসত্তো ৰেদেহতাপসস্স কসিণপরিকম্মং কথেসি. সো তং কত্ৰা অভিঞ্ঞা চ সমাপত্তিযো চ নিব্বত্তেসি. ইতি তে উভোপি অপরিহীনজ্ঝানা ব্রহ্মলোকপরাযণা অহেসুং.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা ৰেদেহো আনন্দো অহোসি, গন্ধাররাজা পন অহমেৰ অহোসী’’ন্তি.
গন্ধারজাতকৰণ্ণনা পঠমা.
[৪০৭] ২. মহাকপিজাতকৰণ্ণনা
অত্তানং সঙ্কমং কত্ৰাতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো ঞাতত্থচরিযং আরব্ভ কথেসি. ৰত্থু ভদ্দসালজাতকে (জা. ১.১২.১৩ আদযো) আৰি ভৰিস্সতি. তদা পন ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং ‘‘আৰুসো, সম্মাসম্বুদ্ধো ঞাতকানং অত্থং চরতী’’তি. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ, পুব্বেপি তথাগতো ঞাতীনং অত্থং চরিযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.
অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো কপিযোনিযং নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তো আরোহপরিণাহসম্পন্নো থামবলূপেতো পঞ্চহত্থিবলপরিমাণো অসীতিসহস্সকপিগণপরিৰুতো হিমৰন্তপদেসে ৰসতি. তত্থ গঙ্গাতীরং নিস্সায সাখাৰিটপসম্পন্নো সন্দচ্ছাযো বহলপত্তো পব্বতকূটং ৰিয সমুগ্গতো অম্বরুক্খো অহোসি ‘‘নিগ্রোধরুক্খো’’তিপি ৰদন্তি. তস্স মধুরানি ফলানি দিব্বগন্ধরসানি মহন্তানি মহন্তকুম্ভপ্পমাণানি. তস্স একিস্সা সাখায ফলানি থলে পতন্তি, একিস্সা সাখায গঙ্গাজলে, দ্ৰিন্নং সাখানং ফলানি মজ্ঝে রুক্খমূলে পতন্তি. বোধিসত্তো কপিগণং আদায তত্থ ফলানি খাদন্তো ‘‘একস্মিং কালে ইমস্স রুক্খস্স উদকে পতিতং ফলং নিস্সায অম্হাকং ভযং উপ্পজ্জিস্সতী’’তি উদকমত্থকে সাখায একফলম্পি অনৰসেসেত্ৰা পুপ্ফকালে কল়াযমত্তকালতো পট্ঠায খাদাপেতি চেৰ পাতাপেতি চ. এৰং সন্তেপি অসীতিৰানরসহস্সেহি অদিট্ঠং কিপিল্লিকপুটপটিচ্ছন্নং একং পক্কফলং নদিযং পতিত্ৰা উদ্ধঞ্চ অধো চ জালং বন্ধাপেত্ৰা উদককীল়ং কীল়ন্তস্স বারাণসিরঞ্ঞো উদ্ধংজালে লগ্গি. রঞ্ঞো দিৰসং কীল়িত্ৰা সাযং গমনসমযে কেৰট্টা জালং উক্খিপন্তা তং দিস্ৰা ‘‘অসুকফলং নামা’’তি অজানন্তা রঞ্ঞো দস্সেসুং.
রাজা ‘‘কিংফলং নামেত’’ন্তি পুচ্ছি. ‘‘ন জানাম, দেৰা’’তি. ‘‘কে জানিস্সন্তী’’তি? ‘‘ৰনচরকা, দেৰা’’তি. সো ৰনচরকে পক্কোসাপেত্ৰা তেসং সন্তিকা ‘‘অম্বপক্ক’’ন্তি সুত্ৰা ছুরিকায ছিন্দিত্ৰা পঠমং ৰনচরকে খাদাপেত্ৰা পচ্ছা অত্তনাপি খাদি, ইত্থাগারস্সাপি অমচ্চানম্পি দাপেসি. রঞ্ঞো অম্বপক্করসো সকলসরীরং ফরিত্ৰা অট্ঠাসি. সো রসতণ্হায বজ্ঝিত্ৰা তস্স রুক্খস্স ঠিতট্ঠানং ৰনচরকে পুচ্ছিত্ৰা তেহি ‘‘হিমৰন্তপদেসে নদীতীরে’’তি ৰুত্তে বহূ নাৰাসঙ্ঘাটে বন্ধাপেত্ৰা ৰনচরকেহি দেসিতমগ্গেন উদ্ধংসোতং অগমাসি. ‘‘এত্তকানি দিৰসানী’’তি পরিচ্ছেদো ন কথিতো, অনুপুব্বেন পন তং ঠানং পত্ৰা ‘‘এসো দেৰ, রুক্খো’’তি ৰনচরকা রঞ্ঞো আচিক্খিংসু. রাজা নাৰং ঠপেত্ৰা মহাজনপরিৰুতো পদসা তত্থ গন্ত্ৰা রুক্খমূলে সযনং পঞ্ঞপাপেত্ৰা অম্বপক্কানি খাদিত্ৰা নানগ্গরসভোজনং ভুঞ্জিত্ৰা নিপজ্জি, সব্বদিসাসু আরক্খং ঠপেত্ৰা অগ্গিং করিংসু.
মহাসত্তো মনুস্সেসু নিদ্দং ওক্কন্তেসু অড্ঢরত্তসমযে পরিসায সদ্ধিং অগমাসি. অসীতিসহস্সৰানরা সাখায সাখং চরন্তা অম্বানি খাদন্তি. রাজা পবুজ্ঝিত্ৰা কপিগণং দিস্ৰা মনুস্সে উট্ঠাপেত্ৰা ধনুগ্গহে পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘যথা এতে ফলখাদকা ৰানরা ন পলাযন্তি, তথা তে পরিক্খিপিত্ৰা ৰিজ্ঝথ, স্ৰে অম্বানি চেৰ ৰানরমংসঞ্চ খাদিস্সামী’’তি আহ. ধনুগ্গহা ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা রুক্খং পরিৰারেত্ৰা সরে সন্নয্হিত্ৰা অট্ঠংসু. তে দিস্ৰা ৰানরা মরণভযভীতা পলাযিতুং অসক্কোন্তা মহাসত্তং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘দেৰ, ‘পলাযনমক্কটে ৰিজ্ঝিস্সামা’তি রুক্খং পরিৰারেত্ৰা ধনুগ্গহা ঠিতা, কিং করোমা’’তি পুচ্ছিত্ৰা কম্পমানা অট্ঠংসু. বোধিসত্তো ‘‘মা ভাযিত্থ, অহং ৰো জীৰিতং দস্সামী’’তি ৰানরগণং সমস্সাসেত্ৰা উজুকং উগ্গতসাখং আরুয্হ গঙ্গাভিমুখং গতসাখং গন্ত্ৰা তস্সা পরিযন্ততো পক্খন্দিত্ৰা ধনুসতমত্তং ঠানং অতিক্কম্ম গঙ্গাতীরে একস্মিং গুম্বমত্থকে পতিত্ৰা ততো ওরুয্হ ‘‘মমাগতট্ঠানং এত্তকং ভৰিস্সতী’’তি আকাসং পরিচ্ছিন্দিত্ৰা একং ৰেত্তলতং মূলে ছিন্দিত্ৰা সোধেত্ৰা ‘‘এত্তকং ঠানং রুক্খে বজ্ঝিস্সতি, এত্তকং আকাসট্ঠং ভৰিস্সতী’’তি ইমানি দ্ৰে ঠানানি ৰৰত্থপেত্ৰা অত্তনো কটিযং বন্ধনট্ঠানং ন সল্লক্খেসি.
সো তং লতং আদায একং কোটিং গঙ্গাতীরে পতিট্ঠিতরুক্খে বন্ধিত্ৰা একং অত্তনো কটিযং বন্ধিত্ৰা ৰাতচ্ছিন্নৰলাহকো ৰিয ৰেগেন ধনুসতমত্তং ঠানং লঙ্ঘিত্ৰা কটিযং বন্ধনট্ঠানস্স অসল্লক্খিতত্তা রুক্খং পাপুণিতুং অসক্কোন্তো উভোহি হত্থেহি অম্বসাখং দল়্হং গণ্হিত্ৰা ৰানরগণস্স সঞ্ঞমদাসি ‘‘সীঘং মম পিট্ঠিং মদ্দমানা ৰেত্তলতায সোত্থিগমনং গচ্ছথা’’তি. অসীতিসহস্সৰানরা মহাসত্তং ৰন্দিত্ৰা খমাপেত্ৰা তথা অগমংসু. তদা দেৰদত্তোপি মক্কটো হুত্ৰা তেসং অব্ভন্তরে হোতি. সো ‘‘অযং মে পচ্চামিত্তস্স পিট্ঠিং পস্সিতুং কালো’’তি উচ্চং সাখং আরুয্হ ৰেগং জনেত্ৰা তস্স পিট্ঠিযং পতি. মহাসত্তস্স হদযং ভিজ্জি, বলৰৰেদনা উপ্পজ্জি. সোপি তং ৰেদনাপ্পত্তং কত্ৰা পক্কামি. মহাসত্তো এককোৰ অহোসি. রাজা অনিদ্দাযন্তো ৰানরেহি চ মহাসত্তেন চ কতকিরিযং সব্বং দিস্ৰা ‘‘অযং তিরচ্ছানো হুত্ৰা অত্তনো জীৰিতং অগণেত্ৰা পরিসায সোত্থিভাৰমেৰ অকাসী’’তি চিন্তেন্তো নিপজ্জি.
সো পভাতায রত্তিযা মহাসত্তস্স তুস্সিত্ৰা ‘‘ন যুত্তং ইমং কপিরাজানং নাসেতুং, উপাযেন নং ওতারেত্ৰা পটিজগ্গিস্সামী’’তি অন্তোগঙ্গায নাৰাসঙ্ঘাটং ঠপেত্ৰা তত্থ অট্টকং বন্ধাপেত্ৰা সণিকং মহাসত্তং ওতারাপেত্ৰা পিট্ঠিযং কাসাৰৰত্থং পত্থরাপেত্ৰা গঙ্গোদকেন ন্হাপেত্ৰা ফাণিতোদকং পাযেত্ৰা পরিসুদ্ধসরীরং সহস্সপাকতেলেন অব্ভঞ্জাপেত্ৰা সযনপিট্ঠে এল়কচম্মং সন্থরাপেত্ৰা সণিকং তত্থ নিপজ্জাপেত্ৰা অত্তনা নীচে আসনে নিসীদিত্ৰা পঠমং গাথমাহ –
৮৩. ‘‘অত্তানং সঙ্কমং কত্ৰা, যো সোত্থিং সমতারযি;
কিং ত্ৰং তেসং কিমে তুয্হং, হোন্তি এতে মহাকপী’’তি.
তস্সত্থো – অম্ভো মহাকপি, যো ত্ৰং অত্তানং সঙ্কমং কত্ৰা তুলং আরোপেত্ৰা জীৰিতং পরিচ্চজিত্ৰা ইমে ৰানরে সোত্থিং সমতারযি, খেমেন সন্তারেসি; কিং ত্ৰং তেসং হোসি, কিমে তুয্হং ৰা কিংসু এতে হোন্তীতি?
তং সুত্ৰা বোধিসত্তো রাজানং ওৰদন্তো সেসগাথা অভাসি –
৮৪. ‘‘রাজাহং ইস্সরো তেসং, যূথস্স পরিহারকো;
তেসং সোকপরেতানং, ভীতানং তে অরিন্দম.
৮৫. ‘‘উল্লঙ্ঘযিত্ৰা অত্তানং, ৰিস্সট্ঠধনুনো সতং;
ততো অপরপাদেসু, দল়্হং বন্ধং লতাগুণং.
৮৬. ‘‘ছিন্নব্ভমিৰ ৰাতেন, নুণ্ণো রুক্খং উপাগমিং;
সোহং অপ্পভৰং তত্থ, সাখং হত্থেহি অগ্গহিং.
৮৭. ‘‘তং মং ৰিযাযতং সন্তং, সাখায চ লতায চ;
সমনুক্কমন্তা পাদেহি, সোত্থিং সাখামিগা গতা.
৮৮. ‘‘তং মং ন তপতে বন্ধো, মতো মে ন তপেস্সতি;
সুখমাহরিতং তেসং, যেসং রজ্জমকারযিং.
৮৯. ‘‘এসা তে উপমা রাজ, তং সুণোহি অরিন্দম;
রঞ্ঞা রট্ঠস্স যোগ্গস্স, বলস্স নিগমস্স চ;
সব্বেসং সুখমেট্ঠব্বং, খত্তিযেন পজানতা’’তি.
তত্থ তেসন্তি তেসং অসীতিসহস্সানং ৰানরানং. ভীতানং তেতি তৰ ৰিজ্ঝনত্থায আণাপেত্ৰা ঠিতস্স ভীতানং. অরিন্দমাতি রাজানং আলপতি. রাজা হি চোরাদীনং অরীনং দমনতো ‘‘অরিন্দমো’’তি ৰুচ্চতি. ৰিস্সট্ঠধনুনো সতন্তি অনারোপিতধনুসতপ্পমাণং ঠানং অত্তানং আকাসে উল্লঙ্ঘযিত্ৰা ৰিস্সজ্জেত্ৰা ততো ইমম্হা রুক্খা লঙ্ঘযিত্ৰা গতট্ঠানতো. অপরপাদেসূতি পচ্ছাপাদেসু. ইদং কটিভাগং সন্ধায ৰুত্তং. বোধিসত্তো হি কটিভাগে তং লতাগুণং দল়্হং বন্ধিত্ৰা পচ্ছিমপাদেহি ভূমিযং অক্কমিত্ৰা ৰিস্সজ্জেত্ৰা ৰাতৰেগেন আকাসং পক্খন্দি. নুণ্ণো রুক্খং উপাগমিন্তি ৰাতচ্ছিন্নং অব্ভমিৰ অত্তনো ৰেগজনিতেন ৰাতেন নুণ্ণো. যথা ৰাতচ্ছিন্নব্ভং ৰাতেন, এৰং অত্তনো ৰেগেন নুণ্ণো হুত্ৰা ইমং অম্বরুক্খং উপাগমিং. অপ্পভৰন্তি সো অহং তত্থ আকাসপ্পদেসে রুক্খং পাপুণিতুং অপ্পহোন্তো তস্স রুক্খস্স সাখং হত্থেহি অগ্গহেসিন্তি অত্থো.
ৰিযাযতন্তি রুক্খসাখায চ ৰেত্তলতায চ ৰীণায ভমরতন্তি ৰিয ৰিততং আকড্ঢিতসরীরং. সমনুক্কমন্তাতি মযা অনুঞ্ঞাতা মং ৰন্দিত্ৰা পাদেহি অনুক্কমন্তা নিরন্তরমেৰ অক্কমন্তা সোত্থিং গতা. তং মং ন তপতে বন্ধোতি তং মং নাপি সো ৰল্লিযা বন্ধো তপতি, নাপি ইদানি মরণং তপেস্সতি. কিংকারণা? সুখমাহরিতং তেসন্তি যস্মা যেসং অহং রজ্জমকারযিং, তেসং মযা সুখমাহরিতং. এতে হি ‘‘মহারাজ, অযং নো উপ্পন্নং দুক্খং হরিত্ৰা সুখং আহরিস্সতী’’তি মং রাজানং অকংসু. অহম্পি ‘‘তুম্হাকং উপ্পন্নং দুক্খং হরিস্সামি’’চ্চেৰ এতেসং রাজা জাতো. তং অজ্জ মযা এতেসং মরণদুক্খং হরিত্ৰা জীৰিতসুখং আহটং, তেন মং নাপি বন্ধো তপতি, ন মরণৰধো তপেস্সতি.
এসা তে উপমাতি এসা তে মহারাজ, মযা কতকিরিযায উপমা. তং সুণোহীতি তস্মা ইমায উপমায সংসন্দেত্ৰা অত্তনো দিয্যমানং ওৰাদং সুণাহি. রঞ্ঞা রট্ঠস্সাতি মহারাজ, রঞ্ঞা নাম উচ্ছুযন্তে উচ্ছুং ৰিয রট্ঠং অপীল়েত্ৰা চতুব্বিধং অগতিগমনং পহায চতূহি সঙ্গহৰত্থূহি সঙ্গণ্হন্তেন দসসু রাজধম্মেসু পতিট্ঠায মযা ৰিয অত্তনো জীৰিতং পরিচ্চজিত্ৰা ‘‘কিন্তিমে রট্ঠৰাসিনো ৰিগতভযা গিম্হকালে ৰিৰটদ্ৰারে ঞাতীহি চ পরিৰারকেহি চ পরিৰারিতা উরে পুত্তে নচ্চেন্তা সীতেন ৰাতেন বীজিযমানা যথারুচি অত্তনো অত্তনো সন্তকং পরিভুঞ্জন্তা কাযিকচেতসিকসুখসমঙ্গিনো ভৰেয্যু’’ন্তি সকলরট্ঠস্স চ রথসকটাদিযুত্তৰাহনস্স যোগ্গস্স চ পত্তিসঙ্খাতস্স বলস্স চ নিগমজনপদসঙ্খাতস্স নিগমস্স চ সব্বেসং সুখমেৰ এসিতব্বং গৰেসিতব্বন্তি অত্থো. খত্তিযেন পজানতাতি খেত্তানং অধিপতিভাৰেন ‘‘খত্তিযো’’তি লদ্ধনামেন পন এতেন অৰসেসসত্তে অতিক্কম্ম পজানতা ঞাণসম্পন্নেন ভৰিতব্বন্তি.
এৰং মহাসত্তো রাজানং ওৰদন্তো অনুসাসন্তোৰ কালমকাসি. রাজা অমচ্চে পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘ইমস্স কপিরাজস্স রাজূনং ৰিয সরীরকিচ্চং করোথা’’তি ৰত্ৰা ইত্থাগারম্পি আণাপেসি ‘‘তুম্হে রত্তৰত্থনিৰত্থা ৰিকিণ্ণকেসা দণ্ডদীপিকহত্থা কপিরাজানং পরিৰারেত্ৰা আল়াহনং গচ্ছথা’’তি. অমচ্চা দারূনং সকটসতমত্তেন চিতকং করিত্ৰা রাজূনং করণনিযামেনেৰ মহাসত্তস্স সরীরকিচ্চং কত্ৰা সীসকপালং গহেত্ৰা রঞ্ঞো সন্তিকং অগমংসু. রাজা মহাসত্তস্স আল়াহনে চেতিযং কারেত্ৰা দীপে জালাপেত্ৰা গন্ধমালাদীহি পূজেত্ৰা সীসকপালং সুৰণ্ণখচিতং কারেত্ৰা কুন্তগ্গে ঠপেত্ৰা পুরতো কত্ৰা গন্ধমালাদীহি পূজেন্তো বারাণসিং গন্ত্ৰা অন্তোরাজদ্ৰারে ঠপেত্ৰা সকলনগরং সজ্জাপেত্ৰা সত্তাহং ধাতুপূজং কারেসি. অথ নং ধাতুং গহেত্ৰা চেতিযং কারেত্ৰা যাৰজীৰং গন্ধমালাদীহি পূজেত্ৰা বোধিসত্তস্স ওৰাদে পতিট্ঠায দানাদীনি পুঞ্ঞানি করোন্তো ধম্মেন রজ্জং কারেত্ৰা সগ্গপরাযণো অহোসি.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা সচ্চানি পকাসেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা রাজা আনন্দো অহোসি, দুট্ঠকপি দেৰদত্তো, পরিসা বুদ্ধপরিসা, কপিরাজা পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.
মহাকপিজাতকৰণ্ণনা দুতিযা.
[৪০৮] ৩. কুম্ভকারজাতকৰণ্ণনা
অম্বাহমদ্দং ৰনমন্তরস্মিন্তি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো কিলেসনিগ্গহং আরব্ভ কথেসি. ৰত্থু পানীযজাতকে (জা. ১.১১.৫৯ আদযো) আৰি ভৰিস্সতি. তদা পন সাৰত্থিযং পঞ্চসতা সহাযকা পব্বজিত্ৰা অন্তোকোটিসন্থারে ৰসমানা অড্ঢরত্তসমযে কামৰিতক্কং ৰিতক্কযিংসু. সত্থা অত্তনো সাৰকে রত্তিযা তযো ৰারে, দিৰসস্স তযো ৰারেতি রত্তিন্দিৰং ছ ৰারে ওলোকেন্তো কিকী অণ্ডং ৰিয, চমরী ৰালধিং ৰিয, মাতা পিযপুত্তং ৰিয, একচক্খুকো পুরিসো চক্খুং ৰিয রক্খতি, তস্মিং তস্মিংযেৰ খণে উপ্পন্নকিলেসং নিগ্গণ্হাতি. সো তং দিৰসং অড্ঢরত্তসমযে জেতৰনং পরিগ্গণ্হন্তো তেসং ভিক্খূনং ৰিতক্কসমুদাচারং ঞত্ৰা ‘‘ইমেসং ভিক্খূনং অব্ভন্তরে অযং কিলেসো ৰড্ঢন্তো অরহত্তস্স হেতুং ভিন্দিস্সতি, ইদানেৰ নেসং কিলেসং নিগ্গণ্হিত্ৰা অরহত্তং দস্সামী’’তি গন্ধকুটিতো নিক্খমিত্ৰা আনন্দত্থেরং পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘আনন্দ, অন্তোকোটিসন্থারে ৰসনকভিক্খূ সব্বে সন্নিপাতেহী’’তি সন্নিপাতাপেত্ৰা পঞ্ঞত্তৰরবুদ্ধাসনে নিসীদিত্ৰা ‘‘ন, ভিক্খৰে, অন্তোপৰত্তকিলেসানং ৰসে ৰত্তিতুং ৰট্টতি, কিলেসো হি ৰড্ঢমানো পচ্চামিত্তো ৰিয মহাৰিনাসং পাপেতি, ভিক্খুনা নাম অপ্পমত্তকম্পি কিলেসং নিগ্গণ্হিতুং ৰট্টতি, পোরাণকপণ্ডিতা অপ্পমত্তকং আরম্মণং দিস্ৰা অব্ভন্তরে পৰত্তকিলেসং নিগ্গণ্হিত্ৰা পচ্চেকবোধিঞাণং নিব্বত্তেসু’’ন্তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.
অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো বারাণসিনগরস্স দ্ৰারগামে কুম্ভকারকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তো কুটুম্বং সণ্ঠপেত্ৰা একং পুত্তঞ্চ ধীতরঞ্চ লভিত্ৰা কুম্ভকারকম্মং নিস্সায পুত্তদারং পোসেসি. তদা কলিঙ্গরট্ঠে দন্তপুরনগরে করণ্ডকো নাম রাজা মহন্তেন পরিৰারেন উয্যানং গচ্ছন্তো উয্যানদ্ৰারে ফলভারভরিতং মধুরফলং অম্বরুক্খং দিস্ৰা হত্থিক্খন্ধৰরগতোযেৰ হত্থং পসারেত্ৰা একং অম্বপিণ্ডং গহেত্ৰা উয্যানং পৰিসিত্ৰা মঙ্গলসিলায নিসিন্নো দাতব্বযুত্তকানং দত্ৰা অম্বং পরিভুঞ্জি. ‘‘রঞ্ঞা গহিতকালতো পট্ঠায সেসেহি নাম গহেতব্বমেৰা’’তি অমচ্চাপি ব্রাহ্মণগহপতিকাদযোপি অম্বানি পাতেত্ৰা খাদিংসু. পচ্ছা আগতা রুক্খং আরুয্হ মুগ্গরেহি পোথেত্ৰা ওভগ্গৰিভগ্গসাখং কত্ৰা আমকফলম্পি অসেসেত্ৰা খাদিংসু.
রাজা দিৰসং উয্যানে কীল়িত্ৰা সাযন্হসমযে অলঙ্কতহত্থিক্খন্ধৰরে নিসীদিত্ৰা গচ্ছন্তো তং রুক্খং দিস্ৰা হত্থিতো ওতরিত্ৰা রুক্খমূলং গন্ত্ৰা রুক্খং ওলোকেত্ৰা ‘‘অযং পাতোৰ পস্সন্তানং অতিত্তিকরো ফলভারভরিতো সোভমানো অট্ঠাসি, ইদানি গহিতফলো ওভগ্গৰিভগ্গো অসোভমানো ঠিতো’’তি চিন্তেত্ৰা পুন অঞ্ঞতো ওলোকেন্তো অপরং নিপ্ফলং অম্বরুক্খং দিস্ৰা ‘‘এস রুক্খো অত্তনো নিপ্ফলভাৰেন মুণ্ডমণিপব্বতো ৰিয সোভমানো ঠিতো, অযং পন সফলভাৰেন ইমং ব্যসনং পত্তো, ইদং অগারমজ্ঝম্পি ফলিতরুক্খসদিসং, পব্বজ্জা নিপ্ফলরুক্খসদিসা, সধনস্সেৰ ভযং অত্থি, নিদ্ধনস্স ভযং নত্থি, মযাপি নিপ্ফলরুক্খেন ৰিয ভৰিতব্ব’’ন্তি ফলরুক্খং আরম্মণং কত্ৰা রুক্খমূলে ঠিতকোৰ তীণি লক্খণানি সল্লক্খেত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা পচ্চেকবোধিঞাণং নিব্বত্তেত্ৰা ‘‘ৰিদ্ধংসিতা দানি মে মাতুকুচ্ছিকুটিকা, ছিন্না তীসু ভৰেসু পটিসন্ধি, সোধিতা সংসারউক্কারভূমি, সোসিতো মযা অস্সুসমুদ্দো, ভিন্নো অট্ঠিপাকারো, নত্থি মে পুন পটিসন্ধী’’তি আৰজ্জেন্তো সব্বালঙ্কারপটিমণ্ডিতোৰ অট্ঠাসি.
অথ নং অমচ্চা আহংসু ‘‘অতিবহুং ঠিতত্থ, মহারাজা’’তি. ‘‘ন মযং মহারাজানো, পচ্চেকবুদ্ধা নাম ময’’ন্তি. ‘‘পচ্চেকবুদ্ধা নাম তুম্হাদিসা ন হোন্তি, দেৰা’’তি. ‘‘অথ কীদিসা হোন্তী’’তি? ‘‘ওরোপিতকেসমস্সুকাসাৰৰত্থপটিচ্ছন্না কুলে ৰা গণে ৰা অলগ্গা ৰাতচ্ছিন্নৰলাহকরাহুমুত্তচন্দমণ্ডলপটিভাগা হিমৰন্তে নন্দমূলকপব্ভারে ৰসন্তি, এৰরূপা দেৰ, পচ্চেকবুদ্ধা’’তি. তস্মিং খণে রাজা হত্থং উক্খিপিত্ৰা সীসং পরামসি, তাৰদেৰস্স গিহিলিঙ্গং অন্তরধাযি, সমণলিঙ্গং পাতুরহোসি.
‘‘তিচীৰরঞ্চ পত্তো চ, ৰাসি সূচি চ বন্ধনং;
পরিস্সাৰনেন অট্ঠেতে, যুত্তযোগস্স ভিক্খুনো’’তি. –
এৰং ৰুত্তা সমণপরিক্খারা কাযপটিবদ্ধাৰ অহেসুং. সো আকাসে ঠত্ৰা মহাজনস্স ওৰাদং দত্ৰা অনিলপথেন উত্তরহিমৰন্তে নন্দমূলকপব্ভারমেৰ অগমাসি.
গন্ধাররট্ঠেপি তক্কসিলনগরে নগ্গজি নাম রাজা উপরিপাসাদে পল্লঙ্কমজ্ঝগতো একং ইত্থিং একেকহত্থে একেকং মণিৰলযং পিল়ন্ধিত্ৰা অৰিদূরে নিসীদিত্ৰা গন্ধং পিসমানং দিস্ৰা ‘‘এতানি ৰলযানি একেকভাৰেন ন ঘট্টেন্তি ন ৰিরৰন্তী’’তি ওলোকেন্তো নিসীদি. অথ সা দক্খিণহত্থতো ৰলযং ৰামহত্থেযেৰ পিল়ন্ধিত্ৰা দক্খিণহত্থেন গন্ধং সঙ্কড্ঢিত্ৰা পিসিতুং আরভি, ৰামহত্থে ৰলযং দুতিযং আগম্ম ঘট্টিযমানং সদ্দমকাসি. রাজা তানি দ্ৰে ৰলযানি অঞ্ঞমঞ্ঞং ঘট্টেন্তানি ৰিরৰন্তানি দিস্ৰা চিন্তেসি ‘‘ইদং ৰলযং একেককালে ন ঘট্টেসি, দুতিযং আগম্ম ঘট্টেতি, সদ্দং করোতি, এৰমেৰ ইমে সত্তাপি একেকা ন ঘট্টেন্তি ন ৰিৰদন্তি, দ্ৰে তযো হুত্ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং ঘট্টেন্তি, কলহং করোন্তি. অহং পন কস্মীরগন্ধারেসু দ্ৰীসু রজ্জেসু রট্ঠৰাসিনো ৰিচারেমি, মযাপি একৰলযসদিসেন হুত্ৰা পরং অৰিচারেত্ৰা অত্তানমেৰ ৰিচারেন্তেন ৰসিতুং ৰট্টতী’’তি সঙ্ঘট্টনৰলযং আরম্মণং কত্ৰা যথানিসিন্নোৰ তীণি লক্খণানি সল্লক্খেত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা পচ্চেকবোধিঞাণং নিব্বত্তেসি. সেসং পুরিমসদিসমেৰ.
ৰিদেহরট্ঠে মিথিলনগরে নিমি নাম রাজা ভুত্তপাতরাসো অমচ্চগণপরিৰুতো ৰিৰটসীহপঞ্জরেন অন্তরৰীথিং পেক্খমানো অট্ঠাসি. অথেকো সেনো সূনাপণতো মংসপেসিং গহেত্ৰা আকাসং পক্খন্দি. তমেনং ইতো চিতো চ গিজ্ঝাদযো সকুণা সম্পরিৰারেত্ৰা আহারহেতু তুণ্ডেন ৰিজ্ঝন্তা পক্খেহি পহরন্তা পাদেহি মদ্দন্তা অগমংসু. সো অত্তনো ৰধং অসহমানো তং মংসং ছড্ডেসি. অঞ্ঞো গণ্হি, সকুণা ইমং মুঞ্চিত্ৰা তং অনুবন্ধিংসু. তেনপি ৰিস্সট্ঠং অঞ্ঞো অগ্গহেসি, তম্পি তথেৰ ৰিহেঠেসুং. রাজা তে সকুণে দিস্ৰা চিন্তেসি ‘‘যো যো মংসপেসিং গণ্হি, তস্স তস্সেৰ দুক্খং, যো যো তং ৰিস্সজ্জেসি, তস্স তস্সেৰ সুখং, ইমেপি পঞ্চ কামগুণে যো যো গণ্হাতি, তস্স তস্সেৰ দুক্খং, ইতরস্স সুখং, ইমে হি বহূনং সাধারণা, ময্হং খো পন সোল়স ইত্থিসহস্সানি, মযা ৰিস্সট্ঠমংসপিণ্ডেন ৰিয সেনেন পঞ্চ কামগুণে পহায সুখিতেন ভৰিতুং ৰট্টতী’’তি. সো যোনিসো মনসি করোন্তো যথাঠিতোৰ তীণি লক্খণানি সল্লক্খেত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা পচ্চেকবোধিঞাণং নিব্বত্তেসি. সেসং পুরিমসদিসমেৰ.
উত্তরপঞ্চালরট্ঠে কপিলনগরে দুম্মুখো নাম রাজা ভুত্তপাতরাসো সব্বালঙ্কারপটিমণ্ডিতো অমচ্চগণপরিৰুতো ৰিৰটসীহপঞ্জরে রাজঙ্গণং ওলোকেন্তো অট্ঠাসি. তস্মিং খণে গোপালকা ৰজদ্ৰারং ৰিৰরিংসু, উসভা ৰজতো নিক্খমিত্ৰা কিলেসৰসেন একং গাৰিং অনুবন্ধিংসু. তত্থেকো তিখিণসিঙ্গো মহাউসভো অঞ্ঞং উসভং আগচ্ছন্তং দিস্ৰা কিলেসমচ্ছেরাভিভূতো তিখিণেন সিঙ্গেন অন্তরসত্থিম্হি পহরি. তস্স পহারমুখেন অন্তানি নিক্খমিংসু, সো তত্থেৰ জীৰিতক্খযং পাপুণি. রাজা তং দিস্ৰা চিন্তেসি ‘‘ইমে সত্তা তিরচ্ছানগতে আদিং কত্ৰা কিলেসৰসেন দুক্খং পাপুণন্তি, অযং উসভো কিলেসং নিস্সায জীৰিতক্খযং পত্তো, অঞ্ঞেপি সত্তা কিলেসেহেৰ কম্পন্তি, মযা ইমেসং সত্তানং কম্পনকিলেসে পহাতুং ৰট্টতী’’তি. সো ঠিতকোৰ তীণি লক্খণানি সল্লক্খেত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা পচ্চেকবোধিঞাণং নিব্বত্তেসি. সেসং পুরিমসদিসমেৰ.
অথেকদিৰসং চত্তারো পচ্চেকবুদ্ধা ভিক্খাচারৰেলং সল্লক্খেত্ৰা নন্দমূলকপব্ভারা নিক্খম্ম অনোতত্তদহে নাগলতাদন্তকট্ঠং খাদিত্ৰা কতসরীরপটিজগ্গনা মনোসিলাতলে ঠত্ৰা নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায ইদ্ধিযা আকাসে উপ্পতিত্ৰা পঞ্চৰণ্ণৰলাহকে মদ্দমানা গন্ত্ৰা বারাণসিনগরদ্ৰারগামকস্স অৰিদূরে ওতরিত্ৰা একস্মিং ফাসুকট্ঠানে চীৰরং পারুপিত্ৰা পত্তং গহেত্ৰা দ্ৰারগামং পৰিসিত্ৰা পিণ্ডায চরন্তা বোধিসত্তস্স গেহদ্ৰারং সম্পাপুণিংসু. বোধিসত্তো তে দিস্ৰা তুট্ঠচিত্তো হুত্ৰা গেহং পৰেসেত্ৰা পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদাপেত্ৰা দক্খিণোদকং দত্ৰা পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন পরিৰিসিত্ৰা একমন্তং নিসীদিত্ৰা সঙ্ঘত্থেরং ৰন্দিত্ৰা ‘‘ভন্তে, তুম্হাকং পব্বজ্জা অতিৰিয সোভতি, ৰিপ্পসন্নানি ৰো ইন্দ্রিযানি, পরিসুদ্ধো ছৰিৰণ্ণো, কিং নু খো আরম্মণং দিস্ৰা তুম্হে ইমং ভিক্খাচরিযপব্বজ্জং উপগতা’’তি পুচ্ছি. যথা চ সঙ্ঘত্থেরং, এৰং সেসেপি উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছি. অথস্স তে চত্তারোপি জনা ‘‘অহং অসুকনগরে অসুকরট্ঠে অসুকরাজা নাম হুত্ৰা’’তিআদিনা নযেন অত্তনো অত্তনো অভিনিক্খমনৰত্থূনি কথেত্ৰা পটিপাটিযা একেকং গাথমাহংসু –
৯০. ‘‘অম্বাহমদ্দং ৰনমন্তরস্মিং, নিলোভাসং ফলিতং সংৰিরূল়্হং;
তমদ্দসং ফলহেতু ৰিভগ্গং, তং দিস্ৰা ভিক্খাচরিযং চরামি.
৯১. ‘‘সেলং সুমট্ঠং নরৰীরনিট্ঠিতং, নারী যুগং ধারযি অপ্পসদ্দং;
দুতিযঞ্চ আগম্ম অহোসি সদ্দো, তং দিস্ৰা ভিক্খাচরিযং চরামি.
৯২. ‘‘দিজা দিজং কুণপমাহরন্তং, একং সমানং বহুকা সমেচ্চ;
আহারহেতূ পরিপাতযিংসু, তং দিস্ৰা ভিক্খাচরিযং চরামি.
৯৩. ‘‘উসভাহমদ্দং যূথস্স মজ্ঝে, চলক্ককুং ৰণ্ণবলূপপন্নং;
তমদ্দসং কামহেতু ৰিতুন্নং, তং দিস্ৰা ভিক্খাচরিযং চরামী’’তি.
তত্থ অম্বাহমদ্দন্তি অম্বরুক্খং অহং অদ্দসং. ৰনমন্তরস্মিন্তি ৰনঅন্তরে, অম্বৰনমজ্ঝেতি অত্থো. সংৰিরূল়্হন্তি সুৰড্ঢিতং. তমদ্দসন্তি তং উয্যানতো নিক্খন্তো ফলহেতু ৰিভগ্গং পুন অদ্দসং. তং দিস্ৰাতি তং ফলহেতু ৰিভগ্গং দিস্ৰা পটিলদ্ধসংৰেগো পচ্চেকবোধিঞাণং নিব্বত্তেত্ৰা ইমং ভিক্খাচরিযপব্বজ্জং উপগতোস্মি, তস্মা ভিক্খাচরিযং চরামীতি. ইদং সো ফলহেতু ৰিভগ্গং অম্বরুক্খং দস্সনতো পট্ঠায সব্বং চিত্তাচারং কথেসি. সেসানং ৰিস্সজ্জনেসুপি এসেৰ নযো. অযং পনেত্থ অনুত্তানপদৰণ্ণনা – সেলন্তি মণিৰলযং. নরৰীরনিট্ঠিতন্তি ৰীরনরেহি নিট্ঠিতং, পণ্ডিতপুরিসেহি কতন্তি অত্থো. যুগন্তি একেকস্মিং একেকং কত্ৰা একং ৰলযযুগল়ং. দিজা দিজন্তি গহিতমংসপিণ্ডং দিজং অৰসেসদিজা. কুণপমাহরন্তন্তি মংসপিণ্ডং আদায আহরন্তং. সমেচ্চাতি সমাগন্ত্ৰা সন্নিপতিত্ৰা. পরিপাতযিংসূতি কোট্টেন্তা অনুবন্ধিংসু. উসভাহমদ্দন্তি উসভং অহং অদ্দসং. চলক্ককুন্তি চলক্ককুধং.
বোধিসত্তো একেকং গাথং সুত্ৰা ‘‘সাধু, ভন্তে, তুম্হাকমেৰ তং আরম্মণং অনুরূপ’’ন্তি একেকস্স পচ্চেকবুদ্ধস্স থুতিং অকাসি. তঞ্চ পন চতূহি জনেহি দেসিতং ধম্মকথং সুত্ৰা ঘরাৰাসে অনপেক্খো হুত্ৰা পক্কন্তেসু পচ্চেকবুদ্ধেসু ভুত্তপাতরাসো সুখনিসিন্নো ভরিযং আমন্তেত্ৰা ‘‘ভদ্দে, এতে চত্তারো পচ্চেকবুদ্ধা রজ্জং পহায পব্বজিত্ৰা অকিঞ্চনা অপলিবোধা পব্বজ্জাসুখেন ৰীতিনামেন্তি, অহং পন ভতিযা জীৰিকং কপ্পেমি, কিং মে ঘরাৰাসেন, ত্ৰং পুত্তকে সঙ্গণ্হন্তী গেহে ৰসা’’তি ৰত্ৰা দ্ৰে গাথা অভাসি –
৯৪. ‘‘করণ্ডকো কলিঙ্গানং, গন্ধারানঞ্চ নগ্গজি;
নিমিরাজা ৰিদেহানং, পঞ্চালানঞ্চ দুম্মুখো;
এতে রট্ঠানি হিত্ৰান, পব্বজিংসু অকিঞ্চনা.
৯৫. ‘‘সব্বেপিমে দেৰসমা সমাগতা, অগ্গী যথা পজ্জলিতো তথেৰিমে;
অহম্পি একো চরিস্সামি ভগ্গৰি, হিত্ৰান কামানি যথোধিকানী’’তি.
তাসং অত্থো – ভদ্দে, এস সঙ্ঘত্থেরো পচ্চেকবুদ্ধো দন্তপুরে নাম নগরে করণ্ডকো নাম কলিঙ্গানং জনপদস্স রাজা, দুতিযো তক্কসিলনগরে নগ্গজি নাম গন্ধারানং জনপদস্স রাজা, ততিযো মিথিলনগরে নিমি নাম ৰিদেহানং জনপদস্স রাজা, চতুত্থো কপিলনগরে দুম্মুখো নাম উত্তরপঞ্চালানং জনপদস্স রাজা, এতে এৰরূপানি রট্ঠানি হিত্ৰা অকিঞ্চনা হুত্ৰা পব্বজিংসু. সব্বেপিমেতি ইমে পন সব্বেপি ৰিসুদ্ধিদেৰেহি পুরিমপচ্চেকবুদ্ধেহি সমানা একতো সমাগতা. অগ্গী যথাতি যথা হি অগ্গি পজ্জলিতো ওভাসতি. তথেৰিমেতি ইমেপি তথেৰ সীলাদীহি পঞ্চহি গুণেহি ওভাসন্তি. যথা এতে, তথা অহম্পি পব্বজিত্ৰা একো চরিস্সামীতি অত্থো. ভগ্গৰীতি ভরিযং আলপতি. হিত্ৰান কামানীতি রূপাদযো ৰত্থুকামে হিত্ৰা. যথোধিকানীতি অত্তনো ওধিৰসেন ঠিতানি. ইদং ৰুত্তং হোতি – রূপাদিওধিৰসেন যথাঠিতে কামে পহায অহম্পি পব্বজিত্ৰা একো চরিস্সামীতি. ‘‘যতোধিকানী’’তিপি পাঠো, তস্সত্থো – যতো উপরতো ওধি এতেসন্তি যতোধিকানি, উপরতকোট্ঠাসানি. পব্বজিস্সামীতি চিন্তিতকালতো পট্ঠায হি কিলেসকামানং একো কোট্ঠাসো উপরতো নাম হোতি নিরুদ্ধো, তস্স ৰত্থুভূতো কামকোট্ঠাসোপি উপরতোৰ হোতীতি.
সা তস্স কথং সুত্ৰা ‘‘ময্হম্পি খো সামি, পচ্চেকবুদ্ধানং ধম্মকথং সুতকালতো পট্ঠায অগারে চিত্তং ন সণ্ঠাতী’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –
৯৬. ‘‘অযমেৰ কালো ন হি অঞ্ঞো অত্থি, অনুসাসিতা মে ন ভৰেয্য পচ্ছা;
অহম্পি একা চরিস্সামি ভগ্গৰ, সকুণীৰ মুত্তা পুরিসস্স হত্থা’’তি.
তত্থ অনুসাসিতা মে ন ভৰেয্য পচ্ছাতি অনুসাসকো ওৰাদকো ন ভৰেয্য দুল্লভত্তা ওৰাদকানং, তস্মা অযমেৰ পব্বজিতুং কালো, ন হি অঞ্ঞো অত্থীতি দস্সেতি. সকুণীৰ মুত্তাতি যথা সাকুণিকেন গহেত্ৰা সকুণপচ্ছিযং খিত্তাসু সকুণীসু তস্স হত্থতো মুত্তা একা সকুণী অনিলপথং লঙ্ঘযিত্ৰা যথারুচিতট্ঠানং গন্ত্ৰা একিকাৰ চরেয্য, তথা অহম্পি তৰ হত্থতো মুত্তা একিকা চরিস্সামীতি সযম্পি পব্বজিতুকামা হুত্ৰা এৰমাহ.
বোধিসত্তো তস্সা কথং সুত্ৰা তুণ্হী অহোসি. সা পন বোধিসত্তং ৰঞ্চেত্ৰা পুরেতরং পব্বজিতুকামা ‘‘সামি, পানীযতিত্থং গমিস্সামি, দারকে ওলোকেহী’’তি ঘটং আদায গচ্ছন্তী ৰিয পলাযিত্ৰা নগরসামন্তে তাপসানং সন্তিকে গন্ত্ৰা পব্বজি. বোধিসত্তো তস্সা অনাগমনং ঞত্ৰা সযং দারকে পোসেসি. অপরভাগে তেসু থোকং ৰড্ঢিত্ৰা অত্তনো অযানযজাননসমত্থতং সম্পত্তেসু তেসং ৰীমংসনত্থং একদিৰসং ভত্তং পচন্তো থোকং উত্তণ্ডুলং পচি, একদিৰসং থোকং কিলিন্নং, একদিৰসং সুপক্কং, একদিৰসং অতিকিলিন্নং, একদিৰসং অলোণকং, একদিৰসং অতিলোণকং. দারকা ‘‘তাত, অজ্জ ভত্তং উত্তণ্ডুলং, অজ্জ কিলিন্নং, অজ্জ সুপক্কং, অজ্জ অতিকিলিন্নং, অজ্জ অলোণকং, অজ্জ অতিলোণক’’ন্তি আহংসু. তং সুত্ৰা বোধিসত্তো ‘‘আম, তাতা’’তি ৰত্ৰা চিন্তেসি ‘‘ইমে দারকা ইদানি আমপক্কলোণিকঅতিলোণিকানি জানন্তি, অত্তনো ধম্মতায জীৰিতুং সক্খিস্সন্তি, মযা পব্বজিতুং ৰট্টতী’’তি. অথ তে দারকে ঞাতকানং দত্ৰা পটিচ্ছাপেত্ৰা ‘‘অম্মতাতা, ইমে দারকে সাধুকং পোসেথা’’তি ৰত্ৰা সো ঞাতকানং পরিদেৰন্তানঞ্ঞেৰ নগরা নিক্খমিত্ৰা ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা নগরস্স সামন্তেযেৰ ৰসি.
অথ নং একদিৰসং বারাণসিযং ভিক্খায চরন্তং পরিব্বাজিকা দিস্ৰা ৰন্দিত্ৰা ‘‘অয্য, দারকা তে নাসিতা মঞ্ঞে’’তি আহ. মহাসত্তো ‘‘নাহং দারকে নাসেমি, তেসং অত্তনো অযানযজাননকালে পব্বজিতোম্হি, ত্ৰং তেসং অচিন্তেত্ৰা পব্বজ্জায অভিরমা’’তি ৰত্ৰা ওসানগাথমাহ –
৯৭. ‘‘আমং পক্কঞ্চ জানন্তি, অথো লোণং অলোণকং;
তমহং দিস্ৰান পব্বজিং, চরেৰ ত্ৰং চরামহ’’ন্তি.
তত্থ তমহন্তি তং অহং দারকানং কিরিযং দিস্ৰা পব্বজিতো. চরেৰ ত্ৰং চরামহন্তি ত্ৰম্পি ভিক্খাচরিযমেৰ চর, অহম্পি ভিক্খাচরিযমেৰ চরিস্সামীতি.
ইতি সো পরিব্বাজিকং ওৰদিত্ৰা উয্যোজেসি. সাপি ওৰাদং গহেত্ৰা মহাসত্তং ৰন্দিত্ৰা যথারুচিতং ঠানং গতা. ঠপেত্ৰা কির তং দিৰসং ন তে পুন অঞ্ঞমঞ্ঞং অদ্দসংসু. বোধিসত্তো চ ঝানাভিঞ্ঞং নিব্বত্তেত্ৰা ব্রহ্মলোকূপগো অহোসি.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা সচ্চানি পকাসেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি, সচ্চপরিযোসানে তে পঞ্চসতা ভিক্খূ অরহত্তে পতিট্ঠহিংসু. তদা ধীতা উপ্পলৰণ্ণা অহোসি, পুত্তো রাহুলকুমারো, পরিব্বাজিকা রাহুলমাতা, পরিব্বাজকো পন অহমেৰ অহোসিন্তি.
কুম্ভকারজাতকৰণ্ণনা ততিযা.
[৪০৯] ৪. দল়্হধম্মজাতকৰণ্ণনা
অহং চে দল়্হধম্মস্সাতি ইদং সত্থা কোসম্বিং নিস্সায ঘোসিতারামে ৰিহরন্তো উদেনস্স রঞ্ঞো ভদ্দৰতিকং হত্থিনিং আরব্ভ কথেসি. তস্সা পন হত্থিনিযা লদ্ধৰিধানঞ্চ উদেনস্স রাজৰংসো চ মাতঙ্গজাতকে (জা. ১.১৫.১ আদযো) আৰি ভৰিস্সতি. একদিৰসং পন সা হত্থিনী নগরা নিক্খমন্তী ভগৰন্তং পাতোৰ অরিযগণপরিৰুতং অনোমায বুদ্ধসিরিযা নগরং পিণ্ডায পৰিসন্তং দিস্ৰা তথাগতস্স পাদমূলে নিপজ্জিত্ৰা ‘‘ভগৰা সব্বঞ্ঞু সব্বলোকনিত্থরণ উদেনো ৰংসরাজা মং তরুণকালে কম্মং নিত্থরিতুং সমত্থকালে ‘ইমং নিস্সায মযা জীৰিতঞ্চ রজ্জঞ্চ দেৰী চ লদ্ধা’তি পিযাযিত্ৰা মহন্তং পরিহারং অদাসি, সব্বালঙ্কারেহি অলঙ্করিত্ৰা ঠিতট্ঠানং গন্ধেন পরিভণ্ডং কারেত্ৰা মত্থকে সুৰণ্ণতারকখচিতৰিতানং বন্ধাপেত্ৰা সমন্তা চিত্রসাণিং পরিক্খিপাপেত্ৰা গন্ধতেলেন দীপং জালাপেত্ৰা ধূমতট্টকং ঠপাপেত্ৰা করীসছড্ডনট্ঠানে সুৰণ্ণকটাহং পতিট্ঠপাপেত্ৰা মং চিত্তত্থরণপিট্ঠে ঠপেসি, রাজারহঞ্চ মে নানগ্গরসভোজনং দাপেসি. ইদানি পন মে মহল্লককালে কম্মং নিত্থরিতুং অসমত্থকালে সব্বং তং পরিহারং অচ্ছিন্দি, অনাথা নিপ্পচ্চযা হুত্ৰা অরঞ্ঞে কেতকানি খাদন্তী জীৰামি, অঞ্ঞং ময্হং পটিসরণং নত্থি, উদেনং মম গুণং সল্লক্খাপেত্ৰা পোরাণকপরিহারং মে পটিপাকতিকং কারেথ ভগৰা’’তি পরিদেৰমানা তথাগতং যাচি.
সত্থা ‘‘গচ্ছ ত্ৰং, অহং তে রঞ্ঞো কথেত্ৰা যসং পটিপাকতিকং কারেস্সামী’’তি ৰত্ৰা রঞ্ঞো নিৰেসনদ্ৰারং অগমাসি. রাজা তথাগতং অন্তোনিৰেসনং পৰেসেত্ৰা বুদ্ধপ্পমুখস্স সঙ্ঘস্স মহাদানং পৰত্তেসি. সত্থা ভত্তকিচ্চপরিযোসানে অনুমোদনং করোন্তো ‘‘মহারাজ, ভদ্দৰতিকা কহ’’ন্তি পুচ্ছি. ‘‘ন জানামি, ভন্তে’’তি. ‘‘মহারাজ, উপকারকানং যসং দত্ৰা মহল্লককালে গহেতুং নাম ন ৰট্টতি, কতঞ্ঞুনা কতৰেদিনা ভৰিতুং ৰট্টতি. ভদ্দৰতিকা ইদানি মহল্লিকা জরাজিণ্ণা অনাথা হুত্ৰা অরঞ্ঞে কেতকানি খাদন্তী জীৰতি, তং জিণ্ণকালে অনাথং কাতুং তুম্হাকং অযুত্ত’’ন্তি ভদ্দৰতিকায গুণং কথেত্ৰা ‘‘সব্বং পোরাণকপরিহারং পটিপাকতিকং করোহী’’তি ৰত্ৰা পক্কামি. রাজা তথা অকাসি. ‘‘তথাগতেন কির ভদ্দৰতিকায গুণং কথেত্ৰা পোরাণকযসো পটিপাকতিকো কারিতো’’তি সকলনগরং পত্থরি, ভিক্খুসঙ্ঘেপি সা পৰত্তি পাকটা জাতা. অথ ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং ‘‘আৰুসো, সত্থারা কির ভদ্দৰতিকায গুণং কথেত্ৰা পোরাণকযসো পটিপাকতিকো কারিতো’’তি. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ, পুব্বেপি তথাগতো এতিস্সা গুণং কথেত্ৰা নট্ঠযসং পটিপাকতিকং কারেসিযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.
অতীতে বারাণসিযং দল়্হধম্মো নাম রাজা রজ্জং কারেসি. তদা বোধিসত্তো অমচ্চকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তো তং রাজানং উপট্ঠহি. সো তস্স সন্তিকা মহন্তং যসং লভিত্ৰা অমচ্চরতনট্ঠানে অট্ঠাসি. তদা তস্স রঞ্ঞো একা ওট্ঠিব্যাধি হত্থিনী থামবলসম্পন্না মহব্বলা অহোসি. সা একদিৰসং যোজনসতং গচ্ছতি, রঞ্ঞো দূতেয্যহরণকিচ্চং করোতি, সঙ্গামে যুদ্ধং কত্ৰা সত্তু মদ্দনং করোতি. রাজা ‘‘অযং মে বহূপকারা’’তি তস্সা সব্বালঙ্কারং দত্ৰা উদেনেন ভদ্দৰতিকায দিন্নসদিসং সব্বং পরিহারং দাপেসি. অথস্সা জিণ্ণদুব্বলকালে রাজা সব্বং যসং গণ্হি. সা ততো পট্ঠায অনাথা হুত্ৰা অরঞ্ঞে তিণপণ্ণানি খাদন্তী জীৰতি. অথেকদিৰসং রাজকুলে ভাজনেসু অপ্পহোন্তেসু রাজা কুম্ভকারং পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘ভাজনানি কির নপ্পহোন্তী’’তি আহ. ‘‘গোমযাহরণযানকে যোজেতুং গোণে ন লভামি, দেৰা’’তি. রাজা তস্স কথং সুত্ৰা ‘‘অম্হাকং ওট্ঠিব্যাধি কহ’’ন্তি পুচ্ছি. ‘‘অত্তনো ধম্মতায চরতি, দেৰা’’তি. রাজা ‘‘ইতো পট্ঠায তং যোজেত্ৰা গোমযং আহরা’’তি তং কুম্ভকারস্স অদাসি. কুম্ভকারো ‘‘সাধু, দেৰা’’তি তথা অকাসি.
অথেকদিৰসং সা নগরা নিক্খমমানা নগরং পৰিসন্তং বোধিসত্তং দিস্ৰা ৰন্দিত্ৰা তস্স পাদমূলে নিপজ্জিত্ৰা পরিদেৰমানা ‘‘সামি, রাজা মং ‘তরুণকালে বহূপকারা’তি সল্লক্খেত্ৰা মহন্তং যসং দত্ৰা ইদানি মহল্লককালে সব্বং অচ্ছিন্দিত্ৰা মযি চিত্তম্পি ন করোতি, অহং পন অনাথা অরঞ্ঞে তিণপণ্ণানি খাদন্তী জীৰামি, এৰং দুক্খপ্পত্তং মং ইদানি যানকে যোজেতুং কুম্ভকারস্স অদাসি, ঠপেত্ৰা তুম্হে অঞ্ঞং ময্হং পটিসরণং নত্থি, মযা রঞ্ঞো কতূপকারং তুম্হে জানাথ, সাধু ইদানি মে নট্ঠং যসং পটিপাকতিকং করোথা’’তি ৰত্ৰা তিস্সো গাথা অভাসি –
৯৮. ‘‘অহং চে দল়্হধম্মস্স, ৰহন্তী নাভিরাধযিং;
ধরন্তী উরসি সল্লং, যুদ্ধে ৰিক্কন্তচারিনী.
৯৯. ‘‘নূন রাজা ন জানাতি, মম ৰিক্কমপোরিসং;
সঙ্গামে সুকতন্তানি, দূতৰিপ্পহিতানি চ.
১০০. ‘‘সা নূনাহং মরিস্সামি, অবন্ধু অপরাযিনী;
তদা হি কুম্ভকারস্স, দিন্না ছকণহারিকা’’তি.
তত্থ ৰহন্তীতি দূতেয্যহরণং সঙ্গামে বলকোট্ঠকভিন্দনং তং তং কিচ্চং ৰহন্তী নিত্থরন্তী. ধরন্তী উরসি সল্লন্তি উরস্মিং বদ্ধং কণ্ডং ৰা অসিং ৰা সত্তিং ৰা যুদ্ধকালে সত্তূনং উপরি অভিহরন্তী. ৰিক্কন্তচারিনীতি ৰিক্কমং পরক্কমং কত্ৰা পরবলৰিজযেন যুদ্ধে ৰিক্কন্তগামিনী. ইদং ৰুত্তং হোতি – সচে সামি, অহং ইমানি কিচ্চানি করোন্তী রঞ্ঞো দল়্হধম্মস্স চিত্তং নারাধযিং ন পরিতোসেসিং, কো দানি অঞ্ঞো তস্স চিত্তং আরাধযিস্সতীতি.
মম ৰিক্কমপোরিসন্তি মযা কতং পুরিসপরক্কমং. সুকতন্তানীতি সুকতানি. যথা হি কম্মানেৰ কম্মন্তানি, ৰনানেৰ ৰনন্তানি, এৰমিধ সুকতানেৰ ‘‘সুকতন্তানী’’তি ৰুত্তানি. দূতৰিপ্পহিতানি চাতি গলে পণ্ণং বন্ধিত্ৰা ‘‘অসুকরঞ্ঞো নাম দেহী’’তি পহিতায মযা একদিৰসেনেৰ যোজনসতং গন্ত্ৰা কতানি দূতপেসনানি চ. নূন রাজা ন জানাতীতি নূন তুম্হাকং এস রাজা এতানি মযা কতানি কিচ্চানি ন জানাতি. অপরাযিনীতি অপ্পতিট্ঠা অপ্পটিসরণা. তদা হীতি তথা হি, অযমেৰ ৰা পাঠো. দিন্নাতি অহং রঞ্ঞা ছকণহারিকা কত্ৰা কুম্ভকারস্স দিন্নাতি.
বোধিসত্তো তস্সা কথং সুত্ৰা ‘‘ত্ৰং মা সোচি, অহং রঞ্ঞো কথেত্ৰা তৰ যসং পটিপাকতিকং করিস্সামী’’তি তং সমস্সাসেত্ৰা নগরং পৰিসিত্ৰা ভুত্তপাতরাসো রঞ্ঞো সন্তিকং গন্ত্ৰা কথং সমুট্ঠাপেত্ৰা ‘‘মহারাজ, ননু তুম্হাকং অসুকা নাম ওট্ঠিব্যাধি অসুকট্ঠানে চ অসুকট্ঠানে চ উরে সল্লং বন্ধিত্ৰা সঙ্গামং নিত্থরি, অসুকদিৰসং নাম গীৰায পণ্ণং বন্ধিত্ৰা পেসিতা যোজনসতং অগমাসি, তুম্হেপিস্সা মহন্তং যসং অদত্থ, সা ইদানি কহ’’ন্তি পুচ্ছি. ‘‘তমহং কুম্ভকারস্স গোমযহরণত্থায অদাসি’’ন্তি. অথ নং বোধিসত্তো ‘‘অযুত্তং খো, মহারাজ, তুম্হাকং তং কুম্ভকারস্স যানকে যোজনত্থায দাতু’’ন্তি ৰত্ৰা রঞ্ঞো ওৰাদৰসেন চতস্সো গাথা অভাসি –
১০১. ‘‘যাৰতাসীসতী পোসো, তাৰদেৰ পৰীণতি;
অত্থাপাযে জহন্তি নং, ওট্ঠিব্যাধিংৰ খত্তিযো.
১০২. ‘‘যো পুব্বে কতকল্যাণো, কতত্থো নাৰবুজ্ঝতি;
অত্থা তস্স পলুজ্জন্তি, যে হোন্তি অভিপত্থিতা.
১০৩. ‘‘যো পুব্বে কতকল্যাণো, কতত্থো মনুবুজ্ঝতি;
অত্থা তস্স পৰড্ঢন্তি, যে হোন্তি অভিপত্থিকা.
১০৪. ‘‘তং ৰো ৰদামি ভদ্দন্তে, যাৰন্তেত্থ সমাগতা;
সব্বে কতঞ্ঞুনো হোথ, চিরং সগ্গম্হি ঠস্সথা’’তি.
তত্থ পঠমগাথায তাৰ অত্থো – ইধেকচ্চো অঞ্ঞাণজাতিকো পোসো যাৰতাসীসতী, যাৰ ‘‘ইদং নাম মে অযং কাতুং সক্খিস্সতী’’তি পচ্চাসীসতি, তাৰদেৰ তং পুরিসং পৰীণতি ভজতি সেৰতি, তস্স পন অত্থাপাযে ৰড্ঢিযা অপগমনে পরিহীনকালে তং নানাকিচ্চেসু পত্থিতং পোসং একচ্চে বালা ইমং ওট্ঠিব্যাধিং অযং খত্তিযো ৰিয জহন্তি.
কতকল্যাণোতি পরেন অত্তনো কতকল্যাণকম্মো. কতত্থোতি নিপ্ফাদিতকিচ্চো. নাৰবুজ্ঝতীতি পচ্ছাপি তং পরেন কতং উপকারং তস্স জরাজিণ্ণকালে অসমত্থকালে ন সরতি, অত্তনা দিন্নম্পি যসং পুন গণ্হাতি. পলুজ্জন্তীতি ভিজ্জন্তি নস্সন্তি. যে হোন্তি অভিপত্থিতাতি যে কেচি অত্থা ইচ্ছিতা নাম হোন্তি, সব্বে নস্সন্তীতি দীপেতি. মিত্তদুব্ভিপুগ্গলস্স হি পত্থিতপত্থিতং অগ্গিম্হি পক্খিত্তবীজং ৰিয নস্সতি. কতত্থো মনুবুজ্ঝতীতি কতত্থো অনুবুজ্ঝতি, ম-কারো ব্যঞ্জনসন্ধিৰসেন গহিতো. তং ৰো ৰদামীতি তেন কারণেন তুম্হে ৰদামি. ঠস্সথাতি কতঞ্ঞুনো হুত্ৰা চিরকালং সগ্গম্হি দিব্বসম্পত্তিং অনুভৰন্তা পতিট্ঠহিস্সথ.
এৰং মহাসত্তো রাজানং আদিং কত্ৰা সন্নিপতিতানং সব্বেসং ওৰাদং অদাসি. তং সুত্ৰা রাজা ওট্ঠিব্যাধিযা যসং পটিপাকতিকং অকাসি. বোধিসত্তস্স চ ওৰাদে ঠত্ৰা দানাদীনি পুঞ্ঞানি কত্ৰা সগ্গপরাযণো অহোসি.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা ওট্ঠিব্যাধি ভদ্দৰতিকা অহোসি, রাজা আনন্দো, অমচ্চো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.
দল়্হধম্মজাতকৰণ্ণনা চতুত্থা.
[৪১০] ৫. সোমদত্তজাতকৰণ্ণনা
যো মং পুরে পচ্চুড্ডেতীতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো অঞ্ঞতরং মহল্লকং আরব্ভ কথেসি. সো কিরেকং সামণেরং পব্বাজেসি, সামণেরো তস্স উপকারকো হুত্ৰা তথারূপেন রোগেন কালমকাসি. মহল্লকো তস্মিং কালকতে রোদন্তো পরিদেৰন্তো ৰিচরতি. তং দিস্ৰা ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং ‘‘আৰুসো, অসুকমহল্লকো সামণেরস্স কালকিরিযায রোদন্তো পরিদেৰন্তো ৰিচরতি, মরণস্সতিকম্মট্ঠানরহিতো মঞ্ঞে’’তি. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ, পুব্বেপেস ইমস্মিং মতে রোদিযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.
অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো তাৰতিংসভৰনে সক্কত্তং কারেসি. অথেকো কাসিগামৰাসী ব্রাহ্মণমহাসালো কামে পহায হিমৰন্তং পৰিসিত্ৰা ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা উঞ্ছাচরিযায ৰনমূলফলাফলেহি যাপেন্তো ৰাসং কপ্পেসি. একদিৰসং ফলাফলত্থায গতো একং হত্থিছাপং দিস্ৰা অত্তনো অস্সমং আনেত্ৰা পুত্তট্ঠানে ঠপেত্ৰা সোমদত্তোতিস্স নামং কত্ৰা তিণপণ্ণানি খাদাপেন্তো পটিজগ্গি. সো ৰযপ্পত্তো মহাসরীরো হুত্ৰা একদিৰসং বহুং ভোজনং গহেত্ৰা অজীরকেন দুব্বলো অহোসি. তাপসো তং অস্সমপদে কত্ৰা ফলাফলত্থায গতো, তস্মিং অনাগতেযেৰ হত্থিপোতকো কালমকাসি. তাপসো ফলাফলং গহেত্ৰা আগচ্ছন্তো ‘‘অঞ্ঞেসু দিৰসেসু মে পুত্তো পচ্চুগ্গমনং করোতি, অজ্জ ন দিস্সতি, কহং নু খো গতো’’তি পরিদেৰন্তো পঠমং গাথমাহ –
১০৫. ‘‘যো মং পুরে পচ্চুড্ডেতি, অরঞ্ঞে দূরমাযতো;
সো ন দিস্সতি মাতঙ্গো, সোমদত্তো কুহিং গতো’’তি.
তত্থ পুরেতি ইতো পুরে. পচ্চুড্ডেতীতি পচ্চুগ্গচ্ছতি. অরঞ্ঞে দূরন্তি ইমস্মিং নিম্মনুস্সে অরঞ্ঞে মং দূরং পচ্চুড্ডেতি. আযতোতি আযামসম্পন্নো.
এৰং পরিদেৰমানো আগন্ত্ৰা তং চঙ্কমনকোটিযং পতিতং দিস্ৰা গলে গহেত্ৰা পরিদেৰমানো দুতিযং গাথমাহ –
১০৬. ‘‘অযং ৰা সো মতো সেতি, অল্লসিঙ্গংৰ ৰচ্ছিতো;
ভূম্যা নিপতিতো সেতি, অমরা ৰত কুঞ্জরো’’তি.
তত্থ অযং ৰাতি ৰিভাৰনত্থে ৰা-সদ্দো. অযমেৰ সো, ন অঞ্ঞোতি তং ৰিভাৰেন্তো এৰমাহ. অল্লসিঙ্গন্তি মালুৰলতায অগ্গপৰালং. ৰচ্ছিতোতি ছিন্নো, গিম্হকালে মজ্ঝন্হিকসমযে তত্তৰালিকাপুলিনে নখেন ছিন্দিত্ৰা পাতিতো মালুৰলতায অঙ্কুরো ৰিযাতি ৰুত্তং হোতি. ভূম্যাতি ভূমিযং. অমরা ৰতাতি মতো ৰত, ‘‘অমরী’’তিপি পাঠো.
তস্মিং খণে সক্কো লোকং ওলোকেন্তো তং দিস্ৰা ‘‘অযং তাপসো পুত্তদারং পহায পব্বজিতো, ইদানি হত্থিপোতকে পুত্তসঞ্ঞং কত্ৰা পরিদেৰতি, সংৰেজেত্ৰা নং সতিং পটিলভাপেস্সামী’’তি তস্স অস্সমপদং আগন্ত্ৰা আকাসে ঠিতোৰ ততিযং গাথমাহ –