১. কুক্কুৰগ্গো

[৩৯৬] ১. কুক্কুজাতকৰণ্ণনা

দিযড্ঢকুক্কূতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো রাজোৰাদং আরব্ভ কথেসি. পচ্চুপ্পন্নৰত্থু তেসকুণজাতকে (জা. ২.১৭.১ আদযো) আৰি ভৰিস্সতি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো তস্স অত্থধম্মানুসাসকো অমচ্চো অহোসি. রাজা অগতিগমনে পতিট্ঠায অধম্মেন রজ্জং কারেসি, জনপদং পীল়েত্ৰা ধনমেৰ সংহরি. বোধিসত্তো রাজানং ওৰদিতুকামো একং উপমং উপধারেন্তো ৰিচরতি, রঞ্ঞো উয্যানে ৰাসাগারং ৰিপ্পকতং হোতি অনিট্ঠিতচ্ছদনং, দারুকণ্ণিকং আরোপেত্ৰা গোপানসিযো পৰেসিতমত্তা হোন্তি. রাজা কীল়নত্থায উয্যানং গন্ত্ৰা তত্থ ৰিচরিত্ৰা তং গেহং পৰিসিত্ৰা উল্লোকেন্তো কণ্ণিকমণ্ডলং দিস্ৰা অত্তনো উপরিপতনভযেন নিক্খমিত্ৰা বহি ঠিতো পুন ওলোকেত্ৰা ‘‘কিং নু খো নিস্সায কণ্ণিকা ঠিতা, কিং নিস্সায গোপানসিযো’’তি চিন্তেত্ৰা বোধিসত্তং পুচ্ছন্তো পঠমং গাথমাহ –

১. ‘‘দিযড্ঢকুক্কূ উদযেন কণ্ণিকা, ৰিদত্থিযো অট্ঠ পরিক্খিপন্তি নং;

সা সিংসপা, সারমযা অফেগ্গুকা, কুহিং ঠিতা উপ্পরিতো ন ধংসতী’’তি.

তত্থ দিযড্ঢকুক্কূতি দিযড্ঢরতনা. উদযেনাতি উচ্চত্তেন. পরিক্খিপন্তি নন্তি তং পনেতং অট্ঠ ৰিদত্থিযো পরিক্খিপন্তি, পরিক্খেপতো অট্ঠৰিদত্থিপমাণাতি ৰুত্তং হোতি. কুহিং ঠিতাতি কত্থ পতিট্ঠিতা হুত্ৰা. ন ধংসতীতি ন পততি.

তং সুত্ৰা বোধিসত্তো ‘‘লদ্ধা দানি মে রঞ্ঞো ওৰাদত্থায উপমা’’তি চিন্তেত্ৰা ইমা গাথা আহ –

২. ‘‘যা তিংসতি সারমযা অনুজ্জুকা, পরিকিরিয গোপানসিযো সমং ঠিতা;

তাহি সুসঙ্গহিতা বলসা পীল়িতা, সমং ঠিতা উপ্পরিতো ন ধংসতি.

৩. ‘‘এৰম্পি মিত্তেহি দল়্হেহি পণ্ডিতো, অভেজ্জরূপেহি সুচীহি মন্তিভি;

সুসঙ্গহীতো সিরিযা ন ধংসতি, গোপানসীভারৰহাৰ কণ্ণিকা’’তি.

তত্থ যা তিংসতি সারমযাতি যা এতা সাররুক্খমযা তিংসতি গোপানসিযো. পরিকিরিযাতি পরিৰারেত্ৰা. সমং ঠিতাতি সমভাগেন ঠিতা. বলসা পীল়িতাতি তাহি তাহি গোপানসীহি বলেন পীল়িতা সুট্ঠু সঙ্গহিতা একাবদ্ধা হুত্ৰা. পণ্ডিতোতি ঞাণসম্পন্নো রাজা. সুচীহীতি সুচিসমাচারেহি কল্যাণমিত্তেহি. মন্তিভীতি মন্তকুসলেহি. গোপানসীভারৰহাৰ কণ্ণিকাতি যথা গোপানসীনং ভারং ৰহমানা কণ্ণিকা ন ধংসতি ন পততি, এৰং রাজাপি ৰুত্তপ্পকারেহি মন্তীহি অভিজ্জহদযেহি সুসঙ্গহিতো সিরিতো ন ধংসতি ন পততি ন পরিহাযতি.

রাজা বোধিসত্তে কথেন্তেযেৰ অত্তনো কিরিযং সল্লক্খেত্ৰা কণ্ণিকায অসতি গোপানসিযো ন তিট্ঠন্তি, গোপানসীহি অসঙ্গহিতা কণ্ণিকা ন তিট্ঠতি, গোপানসীসু ভিজ্জন্তীসু কণ্ণিকা পততি, এৰমেৰ অধম্মিকো রাজা অত্তনো মিত্তামচ্চে চ বলকাযে চ ব্রাহ্মণগহপতিকে চ অসঙ্গণ্হন্তো তেসু ভিজ্জন্তেসু তেহি অসঙ্গহিতো ইস্সরিযা ধংসতি, রঞ্ঞা নাম ধম্মিকেন ভৰিতব্বন্তি. অথস্স তস্মিং খণে পণ্ণাকারত্থায মাতুলুঙ্গং আহরিংসু. রাজা ‘‘সহায, ইমং মাতুলুঙ্গং খাদা’’তি বোধিসত্তং আহ. বোধিসত্তো তং গহেত্ৰা ‘‘মহারাজ, ইমং খাদিতুং অজানন্তা তিত্তকং ৰা করোন্তি অম্বিলং ৰা, জানন্তা পন পণ্ডিতা তিত্তকং হারেত্ৰা অম্বিলং অনীহরিত্ৰা মাতুলুঙ্গরসং অনাসেত্ৰাৰ খাদন্তী’’তি রঞ্ঞো ইমায উপমায ধনসঙ্ঘরণূপাযং দস্সেন্তো দ্ৰে গাথা অভাসি –

৪. ‘‘খরত্তচং বেল্লং যথাপি সত্থৰা, অনামসন্তোপি করোতি তিত্তকং;

সমাহরং সাদুং করোতি পত্থিৰ, অসাদুং কযিরা তনুবন্ধমুদ্ধরং.

৫. ‘‘এৰম্পি গামনিগমেসু পণ্ডিতো, অসাহসং রাজধনানি সঙ্ঘরং;

ধম্মানুৰত্তী পটিপজ্জমানো, স ফাতি কযিরা অৰিহেঠযং পর’’ন্তি.

তত্থ খরত্তচন্তি থদ্ধতচং. বেল্লন্তি মাতুলুঙ্গং. ‘বেল’’ন্তিপি পাঠো, অযমেৰত্থো. সত্থৰাতি সত্থকহত্থো. অনামসন্তোতি বহিতচং তনুকম্পি অতচ্ছন্তো ইদং ফলং তিত্তকং করোতি. সমাহরন্তি সমাহরন্তো বহিতচং তচ্ছন্তো অন্তো চ অম্বিলং অনীহরন্তো তং সাদুং করোতি. পত্থিৰাতি রাজানং আলপতি. তনুবন্ধমুদ্ধরন্তি তনুকং পন তচং উদ্ধরন্তো সব্বসো তিত্তকস্স অনপনীতত্তা তং অসাদুমেৰ কযিরা. এৰন্তি এৰং পণ্ডিতো রাজাপি অসাহসং সাহসিযা তণ্হায ৰসং অগচ্ছন্তো অগতিগমনং পহায রট্ঠং অপীল়েত্ৰা উপচিকানং ৰম্মিকৰড্ঢননিযামেন মধুকরানং রেণুং গহেত্ৰা মধুকরণনিযামেন চ ধনং সঙ্ঘরন্তো –

‘‘দানং সীলং পরিচ্চাগং, অজ্জৰং মদ্দৰং তপং;

অক্কোধং অৰিহিংসঞ্চ, খন্তিঞ্চ অৰিরোধন’’ন্তি. –

ইতি ইমেসং দসন্নং রাজধম্মানং অনুৰত্তনেন ধম্মানুৰত্তী হুত্ৰা পটিপজ্জমানো সো অত্তনো চ পরেসঞ্চ ফাতিং ৰড্ঢিং করেয্য পরং অৰিহেঠেন্তোযেৰাতি.

রাজা বোধিসত্তেন সদ্ধিং মন্তেন্তো পোক্খরণীতীরং গন্ত্ৰা সুপুপ্ফিতং বালসূরিযৰণ্ণং উদকেন অনুপলিত্তং পদুমং দিস্ৰা আহ – ‘‘সহায, ইমং পদুমং উদকে সঞ্জাতমেৰ উদকেন অলিম্পমানং ঠিত’’ন্তি. অথ নং বোধিসত্তো ‘‘মহারাজ, রঞ্ঞা নাম এৰরূপেন ভৰিতব্ব’’ন্তি ওৰদন্তো ইমা গাথা আহ –

৬. ‘‘ওদাতমূলং সুচিৰারিসম্ভৰং, জাতং যথা পোক্খরণীসু অম্বুজং;

পদুমং যথা অগ্গিনিকাসিফালিমং, ন কদ্দমো ন রজো ন ৰারি লিম্পতি.

৭. ‘‘এৰম্পি ৰোহারসুচিং অসাহসং, ৰিসুদ্ধকম্মন্তমপেতপাপকং;

ন লিম্পতি কম্মকিলেস তাদিসো, জাতং যথা পোক্খরণীসু অম্বুজ’’ন্তি.

তত্থ ওদাতমূলন্তি পণ্ডরমূলং. অম্বুজন্তি পদুমস্সেৰ ৰেৰচনং. অগ্গিনিকাসিফালিমন্তি অগ্গিনিকাসিনা সূরিযেন ফালিতং ৰিকসিতন্তি অত্থো. ন কদ্দমো ন রজো ন ৰারি লিম্পতীতি নেৰ কদ্দমো ন রজো ন উদকং লিম্পতি, ন মক্খেতীতি অত্থো. ‘‘লিপ্পতি’’চ্চেৰ ৰা পাঠো, ভুম্মত্থে ৰা এতানি পচ্চত্তৰচনানি, এতেসু কদ্দমাদীসু ন লিপ্পতি, ন অল্লীযতীতি অত্থো. ৰোহারসুচিন্তি পোরাণকেহি ধম্মিকরাজূহি লিখাপেত্ৰা ঠপিতৰিনিচ্ছযৰোহারে সুচিং, অগতিগমনং পহায ধম্মেন ৰিনিচ্ছযকারকন্তি অত্থো. অসাহসন্তি ধম্মিকৰিনিচ্ছযে ঠিতত্তাযেৰ সাহসিককিরিযায ৰিরহিতং. ৰিসুদ্ধকম্মন্তন্তি তেনেৰ অসাহসিকট্ঠেন ৰিসুদ্ধকম্মন্তং সচ্চৰাদিং নিক্কোধং মজ্ঝত্তং তুলাভূতং লোকস্স. অপেতপাপকন্তি অপগতপাপকম্মং. ন লিম্পতি কম্মকিলেস তাদিসোতি তং রাজানং পাণাতিপাতো অদিন্নাদানং কামেসুমিচ্ছাচারো মুসাৰাদোতি অযং কম্মকিলেসো ন অল্লীযতি. কিংকারণা? তাদিসো জাতং যথা পোক্খরণীসু অম্বুজং. তাদিসো হি রাজা যথা পোক্খরণীসু জাতং পদুমং অনুপলিত্তং, এৰং অনুপলিত্তো নাম হোতি.

রাজা বোধিসত্তস্স ওৰাদং সুত্ৰা ততো পট্ঠায ধম্মেন রজ্জং কারেন্তো দানাদীনি পুঞ্ঞানি কত্ৰা সগ্গপরাযণো অহোসি.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা রাজা আনন্দো অহোসি, পণ্ডিতামচ্চো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.

কুক্কুজাতকৰণ্ণনা পঠমা.

[৩৯৭] ২. মনোজজাতকৰণ্ণনা

যথা চাপো নিন্নমতীতি ইদং সত্থা ৰেল়ুৰনে ৰিহরন্তো ৰিপক্খসেৰকং ভিক্খুং আরব্ভ কথেসি. ৰত্থু পন হেট্ঠা মহিল়ামুখজাতকে (জা. ১.১.২৬) ৰিত্থারিতমেৰ. তদা পন সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ, পুব্বেপেস ৰিপক্খসেৰকোযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো সীহো হুত্ৰা সীহিযা সদ্ধিং সংৰসন্তো দ্ৰে পোতকে লভি – পুত্তঞ্চ ধীতরঞ্চ. পুত্তস্স মনোজোতি নামং অহোসি, সো ৰযপ্পত্তো একং সীহপোতিকং গণ্হি. ইতি তে পঞ্চ জনা অহেসুং. মনোজো ৰনমহিংসাদযো ৰধিত্ৰা মংসং আহরিত্ৰা মাতাপিতরো চ ভগিনিঞ্চ পজাপতিঞ্চ পোসেতি. সো একদিৰসং গোচরভূমিযং গিরিযং নাম সিঙ্গালং পলাযিতুং অপ্পহোন্তং উরেন নিপন্নং দিস্ৰা ‘‘কিং, সম্মা’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘উপট্ঠাতুকামোম্হি, সামী’’তি ৰুত্তে ‘‘সাধু, উপট্ঠহস্সূ’’তি তং গহেত্ৰা অত্তনো ৰসনগুহং আনেসি. বোধিসত্তো তং দিস্ৰা ‘‘তাত মনোজ, সিঙ্গালা নাম দুস্সীলা পাপধম্মা অকিচ্চে নিযোজেন্তি, মা এতং অত্তনো সন্তিকে করী’’তি ৰারেতুং নাসক্খি.

অথেকদিৰসং সিঙ্গালো অস্সমংসং খাদিতুকামো মনোজং আহ – ‘‘সামি, অম্হেহি ঠপেত্ৰা অস্সমংসং অঞ্ঞং অখাদিতপুব্বং নাম নত্থি, অস্সং গণ্হিস্সামা’’তি. ‘‘কহং পন, সম্ম, অস্সা হোন্তী’’তি? ‘‘বারাণসিযং নদীতীরে’’তি. সো তস্স ৰচনং গহেত্ৰা তেন সদ্ধিং অস্সানং নদিযা ন্হানৰেলাযং গন্ত্ৰা একং অস্সং গহেত্ৰা পিট্ঠিযং আরোপেত্ৰা ৰেগেন অত্তনো গুহাদ্ৰারমেৰ আগতো. অথস্স পিতা অস্সমংসং খাদিত্ৰা ‘‘তাত, অস্সা নাম রাজভোগা, রাজানো চ নাম অনেকমাযা কুসলেহি ধনুগ্গহেহি ৰিজ্ঝাপেন্তি, অস্সমংসখাদনসীহা নাম দীঘাযুকা ন হোন্তি, ইতো পট্ঠায মা অস্সং গণ্হী’’তি আহ. সো পিতু ৰচনং অকত্ৰা গণ্হতেৰ. ‘‘সীহো অস্সে গণ্হাতী’’তি সুত্ৰা রাজা অন্তোনগরেযেৰ অস্সানং পোক্খরণিং কারাপেসি. ততোপি আগন্ত্ৰা গণ্হিযেৰ. রাজা অস্সসালং কারেত্ৰা অন্তোসালাযমেৰ তিণোদকং দাপেসি. সীহো পাকারমত্থকেন গন্ত্ৰা অন্তোসালাতোপি গণ্হিযেৰ.

রাজা একং অক্খণৰেধিং ধনুগ্গহং পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘সক্খিস্সসি তাত, সীহং ৰিজ্ঝিতু’’ন্তি আহ. সো ‘‘সক্কোমী’’তি ৰত্ৰা পাকারং নিস্সায সীহস্স আগমনমগ্গে অট্টকং কারেত্ৰা অট্ঠাসি. সীহো আগন্ত্ৰা বহিসুসানে সিঙ্গালং ঠপেত্ৰা অস্সগহণত্থায নগরং পক্খন্দি. ধনুগ্গহো আগমনকালে ‘‘অতিতিখিণো ৰেগো’’তি সীহং অৰিজ্ঝিত্ৰা অস্সং গহেত্ৰা গমনকালে গরুভারতায ওলীনৰেগং সীহং তিখিণেন নারাচেন পচ্ছাভাগে ৰিজ্ঝি. নারাচো পুরিমকাযেন নিক্খমিত্ৰা আকাসং পক্খন্দি. সীহো ‘‘ৰিদ্ধোস্মী’’তি ৰিরৰি. ধনুগ্গহো তং ৰিজ্ঝিত্ৰা অসনি ৰিয জিযং পোথেসি. সিঙ্গালো সীহস্স চ জিযায চ সদ্দং সুত্ৰা ‘‘সহাযো মে ধনুগ্গহেন ৰিজ্ঝিত্ৰা মারিতো ভৰিস্সতি, মতকেন হি সদ্ধিং ৰিস্সাসো নাম নত্থি, ইদানি মম পকতিযা ৰসনৰনমেৰ গমিস্সামী’’তি অত্তনাৰ সদ্ধিং সল্লপন্তো দ্ৰে গাথা অভাসি –

৮. ‘‘যথা চাপো নিন্নমতি, জিযা চাপি নিকূজতি;

হঞ্ঞতে নূন মনোজো, মিগরাজা সখা মম.

৯. ‘‘হন্দ দানি ৰনন্তানি, পক্কমামি যথাসুখং;

নেতাদিসা সখা হোন্তি, লব্ভা মে জীৰতো সখা’’তি.

তত্থ যথাতি যেনাকারেনেৰ চাপো নিন্নমতি. হঞ্ঞতে নূনাতি নূন হঞ্ঞতি. নেতাদিসাতি এৰরূপা মতকা সহাযা নাম ন হোন্তি. লব্ভা মেতি জীৰতো মম সহাযো নাম সক্কা লদ্ধুং.

সীহোপি একৰেগেন গন্ত্ৰা অস্সং গুহাদ্ৰারে পাতেত্ৰা সযম্পি মরিত্ৰা পতি. অথস্স ঞাতকা নিক্খমিত্ৰা তং লোহিতমক্খিতং পহারমুখেহি পগ্ঘরিতলোহিতং পাপজনসেৰিতায জীৰিতক্খযং পত্তং অদ্দসংসু, দিস্ৰা চস্স মাতা পিতা ভগিনী পজাপতীতি পটিপাটিযা চতস্সো গাথা ভাসিংসু –

১০. ‘‘ন পাপজনসংসেৰী, অচ্চন্তং সুখমেধতি;

মনোজং পস্স সেমানং, গিরিযস্সানুসাসনী.

১১. ‘‘ন পাপসম্পৰঙ্কেন, মাতা পুত্তেন নন্দতি;

মনোজং পস্স সেমানং, অচ্ছন্নং সম্হি লোহিতে.

১২. ‘‘এৰমাপজ্জতে পোসো, পাপিযো চ নিগচ্ছতি;

যো ৰে হিতানং ৰচনং, ন করোতি অত্থদস্সিনং.

১৩. ‘‘এৰঞ্চ সো হোতি ততো চ পাপিযো, যো উত্তমো অধমজনূপসেৰী;

পস্সুত্তমং অধমজনূপসেৰিতং, মিগাধিপং সরৰরৰেগনিদ্ধুত’’ন্তি.

তত্থ অচ্চন্তং সুখমেধতীতি ন চিরং সুখং লভতি. গিরিযস্সানুসাসনীতি অযং এৰরূপা গিরিযস্সানুসাসনীতি গরহন্তো আহ. পাপসম্পৰঙ্কেনাতি পাপেসু সম্পৰঙ্কেন পাপসহাযেন. অচ্ছন্নন্তি নিমুগ্গং. পাপিযো চ নিগচ্ছতীতি পাপঞ্চ ৰিন্দতি. হিতানন্তি অত্থকামানং. অত্থদস্সিনন্তি অনাগতঅত্থং পস্সন্তানং. পাপিযোতি পাপতরো. অধমজনূপসেৰীতি অধমজনং উপসেৰী. উত্তমন্তি সরীরবলেন জেট্ঠকং.

পচ্ছিমা অভিসম্বুদ্ধগাথা –

১৪. ‘‘নিহীযতি পুরিসো নিহীনসেৰী, ন চ হাযেথ কদাচি তুল্যসেৰী;

সেট্ঠমুপগমং উদেতি খিপ্পং, তস্মাত্তনা উত্তরিতরং ভজেথা’’তি.

তত্থ নিহীযতীতি ভিক্খৰে, নিহীনসেৰী নাম মনোজো সীহো ৰিয নিহীযতি পরিহাযতি ৰিনাসং পাপুণাতি. তুল্যসেৰীতি সীলাদীহি অত্তনা সদিসং সেৰমানো ন হাযতি, ৰড্ঢিযেৰ পনস্স হোতি. সেট্ঠমুপগমন্তি সীলাদীহি উত্তরিতরংযেৰ উপগচ্ছন্তো. উদেতি খিপ্পন্তি সীঘমেৰ সীলাদীহি গুণেহি উদেতি, ৰুদ্ধিং উপগচ্ছতীতি.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা সচ্চানি পকাসেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি, সচ্চপরিযোসানে ৰিপক্খসেৰকো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি.

তদা সিঙ্গালো দেৰদত্তো অহোসি, মনোজো ৰিপক্খসেৰকো, ভগিনী উপ্পলৰণ্ণা, ভরিযা খেমা ভিক্খুনী, মাতা রাহুলমাতা, পিতা সীহরাজা পন অহমেৰ অহোসিন্তি.

মনোজজাতকৰণ্ণনা দুতিযা.

[৩৯৮] ৩. সুতনুজাতকৰণ্ণনা

রাজা তে ভত্তন্তি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো মাতুপোসকভিক্খুং আরব্ভ কথেসি. ৰত্থু সামজাতকে (জা. ২.২২.২৯৬ আদযো) আৰি ভৰিস্সতি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো দুগ্গতগহপতিকুলে নিব্বত্তি, সুতনূতিস্স নামং অকংসু. সো ৰযপ্পত্তো ভতিং কত্ৰা মাতাপিতরো পোসেত্ৰা পিতরি কালকতে মাতরং পোসেতি. তস্মিং পন কালে বারাণসিরাজা মিগৰিত্তকো অহোসি. সো একদিৰসং মহন্তেন পরিৰারেন যোজনদ্ৰিযোজনমত্তং অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা ‘‘যস্স ঠিতট্ঠানেন মিগো পলাযতি, সো ইমং নাম জিতো’’তি সব্বেসং আরোচাপেসি. অমচ্চা রঞ্ঞো ধুৰমগ্গট্ঠানে কোট্ঠকং ছাদেত্ৰা অদংসু. মনুস্সেহি মিগানং ৰসনট্ঠানানি পরিৰারেত্ৰা উন্নাদেন্তেহি উট্ঠাপিতেসু মিগেসু একো এণিমিগো রঞ্ঞো ঠিতট্ঠানং পটিপজ্জি. রাজা ‘‘তং ৰিজ্ঝিস্সামী’’তি সরং খিপি. উগ্গহিতমাযো মিগো সরং মহাফাসুকাভিমুখং আগচ্ছন্তং ঞত্ৰা পরিৰত্তিত্ৰা সরেন ৰিদ্ধো ৰিয হুত্ৰা পতি. রাজা ‘‘মিগো মে ৰিদ্ধো’’তি গহণত্থায ধাৰি. মিগো উট্ঠায ৰাতৰেগেন পলাযি, অমচ্চাদযো রাজানং অৰহসিংসু. সো মিগং অনুবন্ধিত্ৰা কিলন্তকালে খগ্গেন দ্ৰিধা ছিন্দিত্ৰা একস্মিং দণ্ডকে লগ্গিত্ৰা কাজং ৰহন্তো ৰিয আগচ্ছন্তো ‘‘থোকং ৰিস্সমিস্সামী’’তি মগ্গসমীপে ঠিতং ৰটরুক্খং উপগন্ত্ৰা নিপজ্জিত্ৰা নিদ্দং ওক্কমি.

তস্মিং পন ৰটরুক্খে নিব্বত্তো মঘদেৰো নাম যক্খো তত্থ পৰিট্ঠে ৰেস্সৰণস্স সন্তিকা খাদিতুং লভি. সো রাজানং উট্ঠায গচ্ছন্তং ‘‘তিট্ঠ ভক্খোসি মে’’তি হত্থে গণ্হি. ‘‘ত্ৰং কোনামোসী’’তি? ‘‘অহং ইধ নিব্বত্তযক্খো, ইমং ঠানং পৰিট্ঠকে খাদিতুং লভামী’’তি. রাজা সতিং উপট্ঠপেত্ৰা ‘‘কিং অজ্জেৰ মং খাদিস্সসি, উদাহু নিবদ্ধং খাদিস্সসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘লভন্তো নিবদ্ধং খাদিস্সামী’’তি. রাজা ‘‘ইমং অজ্জ মিগং খাদিত্ৰা মং ৰিস্সজ্জেহি, অহং তে স্ৰে পট্ঠায একায ভত্তপাতিযা সদ্ধিং একং মনুস্সং পেসেস্সামী’’তি. ‘‘তেন হি অপ্পমত্তো হোহি, অপেসিতদিৰসে তঞ্ঞেৰ খাদিস্সামী’’তি. ‘‘অহং বারাণসিরাজা, ময্হং অৰিজ্জমানং নাম নত্থী’’তি. যক্খো পটিঞ্ঞং গহেত্ৰা তং ৰিস্সজ্জেসি. সো নগরং পৰিসিত্ৰা তমত্থং একস্স অত্থচরকস্স অমচ্চস্স কথেত্ৰা ‘‘ইদানি কিং কাতব্ব’’ন্তি পুচ্ছি. ‘‘দিৰসপরিচ্ছেদো কতো, দেৰা’’তি? ‘‘ন কতো’’তি. ‘‘অযুত্তং ৰো কতং, এৰং সন্তেপি মা চিন্তযিত্থ, বহূ বন্ধনাগারে মনুস্সা’’তি. ‘‘তেন হি ত্ৰং এতং কম্মং কর, ময্হং জীৰিতং দেহী’’তি.

অমচ্চো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা দেৰসিকং বন্ধনাগারতো মনুস্সং নীহরিত্ৰা ভত্তপাতিং গহেত্ৰা কঞ্চি অজানাপেত্ৰাৰ যক্খস্স পেসেসি. যক্খো ভত্তং ভুঞ্জিত্ৰা মনুস্সং খাদতি. অপরভাগে বন্ধনাগারানি নিম্মনুস্সানি জাতানি. রাজা ভত্তহারকং অলভন্তো মরণভযেন কম্পি. অথ নং অমচ্চো অস্সাসেত্ৰা ‘‘দেৰ, জীৰিতাসাতো ধনাসাৰ বলৰতরা, হত্থিক্খন্ধে সহস্সভণ্ডিকং ঠপেত্ৰা ‘কো ইমং ধনং গহেত্ৰা যক্খস্স ভত্তং আদায গমিস্সতী’তি ভেরিং চরাপেমা’’তি ৰত্ৰা তথা কারেসি. অথ তং সুত্ৰা বোধিসত্তো চিন্তেসি ‘‘অহং ভতিযা মাসকড্ঢমাসকং সঙ্ঘরিত্ৰা কিচ্ছেন মাতরং পোসেমি, ইমং ধনং গহেত্ৰা মাতু দত্ৰা যক্খস্স সন্তিকং গমিস্সামি, সচে যক্খং দমেতুং সক্খিস্সামি, ইচ্চেতং কুসলং, নো চে সক্খিস্সামি, মাতা মে সুখং জীৰিস্সতী’’তি. সো তমত্থং মাতু আরোচেত্ৰা ‘‘অলং তাত, ন মম অত্থো ধনেনা’’তি দ্ৰে ৰারে পটিক্খিপিত্ৰা ততিযৰারে তং অনাপুচ্ছিত্ৰাৰ ‘‘আহরথ, অয্য, সহস্সং, অহং ভত্তং হরিস্সামী’’তি সহস্সং গহেত্ৰা মাতু দত্ৰা ‘‘অম্ম, মা চিন্তযি, অহং যক্খং দমেত্ৰা মহাজনস্স সোত্থিং করিস্সামি, অজ্জেৰ তৰ অস্সুকিলিন্নমুখং হাসাপেন্তোৰ আগচ্ছিস্সামী’’তি মাতরং ৰন্দিত্ৰা রাজপুরিসেহি সদ্ধিং রঞ্ঞো সন্তিকং গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা অট্ঠাসি.

ততো রঞ্ঞা ‘‘তাত, ত্ৰং ভত্তং হরিস্সসী’’তি ৰুত্তে ‘‘আম, দেৰা’’তি আহ. ‘‘কিং তে লদ্ধুং ৰট্টতী’’তি? ‘‘তুম্হাকং সুৰণ্ণপাদুকা, দেৰা’’তি. ‘‘কিংকারণা’’তি? ‘‘দেৰ, সো যক্খো অত্তনো রুক্খমূলে ভূমিযং ঠিতকে খাদিতুং লভতি, অহং এতস্স সন্তকভূমিযং অট্ঠত্ৰা পাদুকাসু ঠস্সামী’’তি. ‘‘অঞ্ঞং কিং লদ্ধুং ৰট্টতী’’তি? ‘‘তুম্হাকং ছত্তং, দেৰা’’তি. ‘‘ইদং কিমত্থাযা’’তি? ‘‘দেৰ, যক্খো অত্তনো রুক্খচ্ছাযায ঠিতকে খাদিতুং লভতি, অহং তস্স রুক্খচ্ছাযায অট্ঠত্ৰা ছত্তচ্ছাযায ঠস্সামী’’তি. ‘‘অঞ্ঞং কিং লদ্ধুং ৰট্টতী’’তি. ‘‘তুম্হাকং খগ্গং, দেৰা’’তি. ‘‘ইমিনা কো অত্থো’’তি? ‘‘দেৰ, অমনুস্সাপি আৰুধহত্থানং ভাযন্তিযেৰা’’তি. ‘‘অঞ্ঞং কিং লদ্ধুং ৰট্টতী’’তি? ‘‘সুৰণ্ণপাতিং পূরেত্ৰা তুম্হাকং ভুঞ্জনকভত্তং দেথ, দেৰা’’তি. ‘‘কিংকারণা, তাতা’’তি? ‘‘দেৰ, মাদিসস্স নাম পণ্ডিতস্স পুরিসস্স মত্তিকপাতিযা লূখভোজনং হরিতুং অননুচ্ছৰিক’’ন্তি. ‘‘সাধু, তাতা’’তি রাজা সব্বং দাপেত্ৰা তস্স ৰেয্যাৰচ্চকরে পটিপাদেসি.

বোধিসত্তো ‘‘মহারাজ, মা ভাযিত্থ, অজ্জাহং যক্খং দমেত্ৰা তুম্হাকং সোত্থিং কত্ৰা আগমিস্সামী’’তি রাজানং ৰন্দিত্ৰা উপকরণানি গাহাপেত্ৰা তত্থ গন্ত্ৰা মনুস্সে রুক্খস্সাৰিদূরে ঠপেত্ৰা সুৰণ্ণপাদুকং আরুয্হ খগ্গং সন্নয্হিত্ৰা সেতচ্ছত্তং মত্থকে কত্ৰা কঞ্চনপাতিযা ভত্তং গহেত্ৰা যক্খস্স সন্তিকং পাযাসি. যক্খো মগ্গং ওলোকেন্তো তং দিস্ৰা ‘‘অযং পুরিসো ন অঞ্ঞেসু দিৰসেসু আগমননিযামেন এতি, কিং নু খো কারণ’’ন্তি চিন্তেসি. বোধিসত্তোপি রুক্খসমীপং গন্ত্ৰা অসিতুণ্ডেন ভত্তপাতিং অন্তোছাযায করিত্ৰা ছাযায পরিযন্তে ঠিতো পঠমং গাথমাহ.

১৫. ‘‘রাজা তে ভত্তং পাহেসি, সুচিং মংসূপসেচনং;

মঘদেৰস্মিং অধিৰত্থে, এহি নিক্খম্ম ভুঞ্জসূ’’তি.

তত্থ পাহেসীতি পহিণি. মঘদেৰস্মিং অধিৰত্থেতি মঘদেৰোতি ৰটরুক্খো ৰুচ্চতি, তস্মিং অধিৰত্থেতি দেৰতং আলপতি.

তং সুত্ৰা যক্খো ‘‘ইমং পুরিসং ৰঞ্চেত্ৰা অন্তোছাযায পৰিট্ঠং খাদিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা দুতিযং গাথমাহ –

১৬. ‘‘এহি মাণৰ ওরেন, ভিক্খমাদায সূপিতং;

ত্ৰঞ্চ মাণৰ ভিক্খা চ, উভো ভক্খা ভৰিস্সথা’’তি.

তত্থ ভিক্খন্তি মম নিবদ্ধভিক্খং. সূপিতন্তি সূপসম্পন্নং.

ততো বোধিসত্তো দ্ৰে গাথা অভাসি –

১৭. ‘‘অপ্পকেন তুৰং যক্খ, থুল্লমত্থং জহিস্সসি;

ভিক্খং তে নাহরিস্সন্তি, জনা মরণসঞ্ঞিনো.

১৮. ‘‘লদ্ধায যক্খা তৰ নিচ্চভিক্খং, সুচিং পণীতং রসসা উপেতং;

ভিক্খঞ্চ তে আহরিযো নরো ইধ, সুদুল্লভো হেহিতি ভক্খিতে মযী’’তি.

তত্থ থুল্লমত্থন্তি অপ্পকেন কারণেন মহন্তং অত্থং জহিস্সসীতি দস্সেতি. নাহরিস্সন্তীতি ইতো পট্ঠায মরণসঞ্ঞিনো হুত্ৰা ন আহরিস্সন্তি, অথ ত্ৰং মিলাতসাখো ৰিয রুক্খো নিরাহারো দুব্বলো ভৰিস্সসীতি. লদ্ধাযন্তি লদ্ধঅযং লদ্ধাগমনং. ইদং ৰুত্তং হোতি – সম্ম যক্খ, যং অহং অজ্জ আহরিং, ইদং তৰ নিচ্চভিক্খং সুচিং পণীতং উত্তমং রসেন উপেতং লদ্ধাগমনং দেৰসিকং তে আগচ্ছিস্সতি. আহরিযোতি আহরণকো. ইদং ৰুত্তং হোতি – ‘‘সচে ত্ৰং ইমং ভিক্খং গহেত্ৰা আগতং মং ভক্খসি, অথেৰং মযি ভক্খিতে ভিক্খঞ্চ তে আহরণকো অঞ্ঞো নরো ইধ সুদুল্লভো ভৰিস্সতি. কিংকারণা? মাদিসো হি বারাণসিযং অঞ্ঞো পণ্ডিতমনুস্সো নাম নত্থি, মযি পন খাদিতে সুতনুপি নাম যক্খেন খাদিতো, অঞ্ঞস্স কস্স সো লজ্জিস্সতী’’তি ভত্তাহরণকং ন লভিস্সসি, অথ তে ইতো পট্ঠায ভোজনং দুল্লভং ভৰিস্সতি, অম্হাকম্পি রাজানং গণ্হিতুং ন লভিস্সসি. কস্মা? রুক্খতো বহিভাৰেন. সচে পনিদং ভত্তং ভুঞ্জিত্ৰা মং পহিণিস্সসি, অহং তে রঞ্ঞো কথেত্ৰা নিবদ্ধং ভত্তং পেসেস্সামি, অত্তানম্পি চ তে খাদিতুং ন দস্সামি, অহম্পি তৰ সন্তিকে ঠানে ন ঠস্সামি, পাদুকাসু ঠস্সামি, রুক্খচ্ছাযাযম্পি তে ন ঠস্সামি, অত্তনো ছত্তচ্ছাযাযমেৰ ঠস্সামি, সচে পন মযা সদ্ধিং ৰিরুজ্ঝিস্সসি, খগ্গেন তং দ্ৰিধা ভিন্দিস্সামি, অহঞ্হি অজ্জ এতদত্থমেৰ সজ্জো হুত্ৰা আগতোতি. এৰং কির নং মহাসত্তো তজ্জেসি.

যক্খো ‘‘যুত্তরূপং মাণৰো ৰদতী’’তি সল্লক্খেত্ৰা পসন্নচিত্তো দ্ৰে গাথা অভাসি –

১৯. ‘‘মমেৰ সুতনো অত্থো, যথা ভাসসি মাণৰ;

মযা ত্ৰং সমনুঞ্ঞাতো, সোত্থিং পস্সাহি মাতরং.

২০. ‘‘খগ্গং ছত্তঞ্চ পাতিঞ্চ, গচ্ছমাদায মাণৰ;

সোত্থিং পস্সতু তে মাতা, ত্ৰঞ্চ পস্সাহি মাতর’’ন্তি.

তত্থ সুতনোতি বোধিসত্তং আলপতি. যথা ভাসসীতি যথা ত্ৰং ভাসসি, তথা যো এস তযা ভাসিতো অত্থো, এসো মমেৰত্থো, ময্হমেৰ ৰড্ঢীতি.

যক্খস্স কথং সুত্ৰা বোধিসত্তো ‘‘মম কম্মং নিপ্ফন্নং, দমিতো মে যক্খো, বহুঞ্চ ধনং লদ্ধং, রঞ্ঞো চ ৰচনং কত’’ন্তি তুট্ঠচিত্তো যক্খস্স অনুমোদনং করোন্তো ওসানগাথমাহ –

২১. ‘‘এৰং যক্খ সুখী হোহি, সহ সব্বেহি ঞাতিভি;

ধনঞ্চ মে অধিগতং, রঞ্ঞো চ ৰচনং কত’’ন্তি. –

ৰত্ৰা চ পন যক্খং আমন্তেত্ৰা ‘‘সম্ম, ত্ৰং পুব্বে অকুসলকম্মং কত্ৰা কক্খল়ো ফরুসো পরেসং লোহিতমংসভক্খো যক্খো হুত্ৰা নিব্বত্তো, ইতো পট্ঠায পাণাতিপাতাদীনি মা করী’’তি সীলে চ আনিসংসং, দুস্সীল্যে চ আদীনৰং কথেত্ৰা যক্খং পঞ্চসু সীলেসু পতিট্ঠাপেত্ৰা ‘‘কিং তে অরঞ্ঞৰাসেন, এহি নগরদ্ৰারে তং নিসীদাপেত্ৰা অগ্গভত্তলাভিং করোমী’’তি যক্খেন সদ্ধিং নিক্খমিত্ৰা খগ্গাদীনি যক্খং গাহাপেত্ৰা বারাণসিং অগমাসি. ‘‘সুতনু মাণৰো যক্খং গহেত্ৰা এতী’’তি রঞ্ঞো আরোচেসুং. রাজা অমচ্চপরিৰুতো বোধিসত্তস্স পচ্চুগ্গমনং কত্ৰা যক্খং নগরদ্ৰারে নিসীদাপেত্ৰা অগ্গভত্তলাভিনং কত্ৰা নগরং পৰিসিত্ৰা ভেরিং চরাপেত্ৰা নাগরে সন্নিপাতাপেত্ৰা বোধিসত্তস্স গুণং কথেত্ৰা সেনাপতিট্ঠানং অদাসি. অযঞ্চ বোধিসত্তস্স ওৰাদে ঠত্ৰা দানাদীনি পুঞ্ঞানি কত্ৰা সগ্গপরাযণো অহোসি.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা সচ্চানি পকাসেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি, সচ্চপরিযোসানে মাতুপোসকভিক্খু সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি. তদা যক্খো অঙ্গুলিমালো অহোসি, রাজা আনন্দো, মাণৰো পন অহমেৰ অহোসিন্তি.

সুতনুজাতকৰণ্ণনা ততিযা.

[৩৯৯] ৪. মাতুপোসকগিজ্ঝজাতকৰণ্ণনা

তে কথং নু করিস্সন্তীতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো একং মাতুপোসকভিক্খুং আরব্ভ কথেসি. ৰত্থু সামজাতকে (জা. ২.২২.২৯৬ আদযো) আৰি ভৰিস্সতি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো গিজ্ঝযোনিযং নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তো ৰুদ্ধে পরিহীনচক্খুকে মাতাপিতরো গিজ্ঝগুহাযং ঠপেত্ৰা গোমংসাদীনি আহরিত্ৰা পোসেসি. তস্মিং কালে বারাণসিযং সুসানে একো নেসাদো অনিযমেত্ৰা গিজ্ঝানং পাসে ওড্ডেসি. অথেকদিৰসং বোধিসত্তো গোমংসাদিং পরিযেসন্তো সুসানং পৰিট্ঠো পাদেন পাসে বজ্ঝিত্ৰা অত্তনো ন চিন্তেসি, ৰুদ্ধে পরিহীনচক্খুকে মাতাপিতরো অনুস্সরিত্ৰা ‘‘কথং নু খো মে মাতাপিতরো যাপেস্সন্তি, মম বদ্ধভাৰম্পি অজানন্তা অনাথা নিপ্পচ্চযা পব্বতগুহাযমেৰ সুস্সিত্ৰা মরিস্সন্তি মঞ্ঞে’’তি ৰিলপন্তো পঠমং গাথমাহ –

২২. ‘‘তে কথং নু করিস্সন্তি, ৰুদ্ধা গিরিদরীসযা;

অহং বদ্ধোস্মি পাসেন, নিলীযস্স ৰসং গতো’’তি.

তত্থ নিলীযস্সাতি এৰংনামকস্স নেসাদপুত্তস্স.

অথ নেসাদপুত্তো গিজ্ঝরাজস্স পরিদেৰিতসদ্দং সুত্ৰা দুতিযং গাথমাহ –

২৩. ‘‘কিং গিজ্ঝ পরিদেৰসি, কা নু তে পরিদেৰনা;

ন মে সুতো ৰা দিট্ঠো ৰা, ভাসন্তো মানুসিং দিজো’’তি.

গিজ্ঝো আহ –

২৪. ‘‘ভরামি মাতাপিতরো, ৰুদ্ধে গিরিদরীসযে;

তে কথং নু করিস্সন্তি, অহং ৰসং গতো তৰা’’তি.

নেসাদো আহ –

২৫. ‘‘যং নু গিজ্ঝো যোজনসতং, কুণপানি অৰেক্খতি;

কস্মা জালঞ্চ পাসঞ্চ, আসজ্জাপি ন বুজ্ঝসী’’তি.

গিজ্ঝরাজা আহ –

২৬. ‘‘যদা পরাভৰো হোতি, পোসো জীৰিতসঙ্খযে;

অথ জালঞ্চ পাসঞ্চ, আসজ্জাপি ন বুজ্ঝতী’’তি.

২৭. ‘‘ভরস্সু মাতাপিতরো, ৰুদ্ধে গিরিদরীসযে;

মযা ত্ৰং সমনুঞ্ঞাতো, সোত্থিং পস্সাহি ঞাতকে.

২৮. ‘‘এৰং লুদ্দক নন্দস্সু, সহ সব্বেহি ঞাতিভি;

ভরিস্সং মাতাপিতরো, ৰুদ্ধে গিরিদরীসযে’’তি. –

নেসাদপুত্তেন দুতিযা, গিজ্ঝেন ততিযাতি ইমা গাথা পটিপাটিযা ৰুত্তা.

তত্থ যং নূতি যং নু এতং লোকে কথীযতি. গিজ্ঝো যোজনসতং, কুণপানি অৰেক্খতীতি যোজনসতং অতিক্কম্ম ঠিতানিপি কুণপানি পস্সতি, তং যদি তথং, অথ কস্মা ত্ৰং ইমং জালঞ্চ পাসঞ্চ আসজ্জাপি ন বুজ্ঝসি, সন্তিকং আগন্ত্ৰাপি ন জানাসীতি.

পরাভৰোতি ৰিনাসো. ভরস্সূতি ইদং সো বোধিসত্তস্স ধম্মকথং সুত্ৰা ‘‘পণ্ডিতো গিজ্ঝরাজা পরিদেৰন্তো ন অত্তনো পরিদেৰতি, মাতাপিতূনং পরিদেৰতি, নাযং মারেতুং যুত্তো’’তি তুস্সিত্ৰা আহ, ৰত্ৰা চ পন পিযচিত্তেন মুদুচিত্তেন পাসং মোচেসি.

অথস্স বোধিসত্তো মরণমুখা পমুত্তো সুখিতো অনুমোদনং করোন্তো ওসানগাথং ৰত্ৰা মুখপূরং মংসং আদায মাতাপিতূনং অদাসি.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা সচ্চানি পকাসেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি, সচ্চপরিযোসানে মাতুপোসকভিক্খু সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি.

তদা নেসাদপুত্তো ছন্নো অহোসি, মাতাপিতরো মহারাজকুলানি, গিজ্ঝরাজা পন অহমেৰ অহোসিন্তি.

মাতুপোসকগিজ্ঝজাতকৰণ্ণনা চতুত্থা.

[৪০০] ৫. দব্ভপুপ্ফজাতকৰণ্ণনা

অনুতীরচারী ভদ্দন্তেতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো উপনন্দং সক্যপুত্তং আরব্ভ কথেসি. সো হি সাসনে পব্বজিত্ৰা অপ্পিচ্ছতাদিগুণে পহায মহাতণ্হো অহোসি. ৰস্সূপনাযিকায দ্ৰে তযো ৰিহারে পরিগ্গহেত্ৰা একস্মিং ছত্তং ৰা উপাহনং ৰা একস্মিং কত্তরযট্ঠিং ৰা উদকতুম্বং ৰা ঠপেত্ৰা একস্মিং সযং ৰসতি. সো একস্মিং জনপদৰিহারে ৰস্সং উপগন্ত্ৰা ‘‘ভিক্খূহি নাম অপ্পিচ্ছেহি ভৰিতব্ব’’ন্তি আকাসে চন্দং উট্ঠাপেন্তো ৰিয ভিক্খূনং পচ্চযসন্তোসদীপকং অরিযৰংসপটিপদং কথেসি. তং সুত্ৰা ভিক্খূ মনাপানি পত্তচীৰরানি ছড্ডেত্ৰা মত্তিকাপত্তানি চেৰ পংসুকূলচীৰরানি চ গণ্হিংসু. সো তানি অত্তনো ৰসনট্ঠানে ঠপেত্ৰা ৰুত্থৰস্সো পৰারেত্ৰা যানকং পূরেত্ৰা জেতৰনং গচ্ছন্তো অন্তরামগ্গে একস্স অরঞ্ঞৰিহারস্স পিট্ঠিভাগে পাদে ৰল্লিযা পলিবুদ্ধো ‘‘অদ্ধা এত্থ কিঞ্চি লদ্ধব্বং ভৰিস্সতী’’তি তং ৰিহারং পাৰিসি. তত্থ পন দ্ৰে মহল্লকা ভিক্খূ ৰস্সং উপগচ্ছিংসু. তে দ্ৰে চ থূলসাটকে একঞ্চ সুখুমকম্বলং লভিত্ৰা ভাজেতুং অসক্কোন্তা তং দিস্ৰা ‘‘থেরো নো ভাজেত্ৰা দস্সতী’’তি তুট্ঠচিত্তা ‘‘মযং, ভন্তে, ইমং ৰস্সাৰাসিকং ভাজেতুং ন সক্কোম, ইমং নো নিস্সায ৰিৰাদো হোতি, ইদং অম্হাকং ভাজেত্ৰা দেথা’’তি আহংসু. সো ‘‘সাধু ভাজেস্সামী’’তি দ্ৰে থূলসাটকে দ্ৰিন্নম্পি ভাজেত্ৰা ‘‘অযং অম্হাকং ৰিনযধরানং পাপুণাতী’’তি কম্বলং গহেত্ৰা পক্কামি.

তেপি থেরা কম্বলে সালযা তেনেৰ সদ্ধিং জেতৰনং গন্ত্ৰা ৰিনযধরানং ভিক্খূনং তমত্থং আরোচেত্ৰা ‘‘লব্ভতি নু খো, ভন্তে, ৰিনযধরানং এৰং ৰিলোপং খাদিতু’’ন্তি আহংসু. ভিক্খূ উপনন্দত্থেরেন আভতং পত্তচীৰররাসিং দিস্ৰা ‘‘মহাপুঞ্ঞোসি ত্ৰং আৰুসো, বহুং তে পত্তচীৰরং লদ্ধ’’ন্তি ৰদিংসু. সো ‘‘কুতো মে আৰুসো, পুঞ্ঞং, ইমিনা মে উপাযেন ইদং লদ্ধ’’ন্তি সব্বং কথেসি. ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং ‘‘আৰুসো, উপনন্দো সক্যপুত্তো মহাতণ্হো মহালোভো’’তি. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৰে, উপনন্দেন পটিপদায অনুচ্ছৰিকং কতং, পরস্স পটিপদং কথেন্তেন নাম ভিক্খুনা পঠমং অত্তনো অনুচ্ছৰিকং কত্ৰা পচ্ছা পরো ওৰদিতব্বো’’তি.

‘‘অত্তানমেৰ পঠমং, পতিরূপে নিৰেসযে;

অথঞ্ঞমনুসাসেয্য, ন কিলিস্সেয্য পণ্ডিতো’’তি. (ধ. প. ১৫৮) –

ইমায ধম্মপদে গাথায ধম্মং দেসেত্ৰা ‘‘ন, ভিক্খৰে, উপনন্দো ইদানেৰ, পুব্বেপেস মহাতণ্হো মহালোভোৰ, ন চ পন ইদানেৰ, পুব্বেপেস ইমেসং সন্তকং ৰিলুম্পিযেৰা’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো নদীতীরে রুক্খদেৰতা অহোসি. তদা একো সিঙ্গালো মাযাৰিং নাম ভরিযং গহেত্ৰা নদীতীরে একস্মিং ঠানে ৰসি. অথেকদিৰসং সিঙ্গালী সিঙ্গালং আহ ‘‘দোহল়ো মে সামি, উপ্পন্নো, অল্লরোহিতমচ্ছং খাদিতুং ইচ্ছামী’’তি. সিঙ্গালো ‘‘অপ্পোস্সুক্কা হোহি, আহরিস্সামি তে’’তি নদীতীরে চরন্তো ৰল্লিযা পাদে পলিবুজ্ঝিত্ৰা অনুতীরমেৰ অগমাসি. তস্মিং খণে গম্ভীরচারী চ অনুতীরচারী চাতি দ্ৰে উদ্দা মচ্ছে পরিযেসন্তা তীরে অট্ঠংসু. তেসু গম্ভীরচারী মহন্তং রোহিতমচ্ছং দিস্ৰা ৰেগেন উদকে পৰিসিত্ৰা তং নঙ্গুট্ঠে গণ্হি. বলৰা মচ্ছো পরিকড্ঢন্তো যাসি. সো গম্ভীরচারী উদ্দো ‘‘মহামচ্ছো উভিন্নম্পি নো পহোস্সতি, এহি মে সহাযো হোহী’’তি ইতরেন সদ্ধিং সল্লপন্তো পঠমং গাথমাহ –

২৯. ‘‘অনুতীরচারী ভদ্দন্তে, সহাযমনুধাৰ মং;

মহা মে গহিতো মচ্ছো, সো মং হরতি ৰেগসা’’তি.

তত্থ সহাযমনুধাৰ মন্তি সহায অনুধাৰ মং, সন্ধিৰসেন ম-কারো ৰুত্তো. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথাহং ইমিনা মচ্ছেন ন সংহীরামি, এৰং মং নঙ্গুট্ঠখণ্ডে গহেত্ৰা ত্ৰং অনুধাৰাতি.

তং সুত্ৰা ইতরো দুতিযং গাথমাহ –

৩০. ‘‘গম্ভীরচারী ভদ্দন্তে, দল়্হং গণ্হাহি থামসা;

অহং তং উদ্ধরিস্সামি, সুপণ্ণো উরগামিৰা’’তি.

তত্থ থামসাতি থামেন. উদ্ধরিস্সামীতি নীহরিস্সামি. সুপণ্ণো উরগামিৰাতি গরুল়ো সপ্পং ৰিয.

অথ দ্ৰেপি তে একতো হুত্ৰা রোহিতমচ্ছং নীহরিত্ৰা থলে ঠপেত্ৰা মারেত্ৰা ‘‘ত্ৰং ভাজেহি, ত্ৰং ভাজেহী’’তি কলহং কত্ৰা ভাজেতুং অসক্কোন্তা ঠপেত্ৰা নিসীদিংসু. তস্মিং কালে সিঙ্গালো তং ঠানং অনুপ্পত্তো. তে তং দিস্ৰা উভোপি পচ্চুগ্গমনং কত্ৰা ‘‘অযং, সম্ম, দব্ভপুপ্ফমচ্ছো অম্হেহি একতো হুত্ৰা গহিতো, তং নো ভাজেতুং অসক্কোন্তানং ৰিৰাদো উপ্পন্নো, সমভাগং নো ভাজেত্ৰা দেহী’’তি ততিযং গাথমাহংসু –

৩১. ‘‘ৰিৰাদো নো সমুপ্পন্নো, দব্ভপুপ্ফ সুণোহি মে;

সমেহি মেধগং সম্মা, ৰিৰাদো ৰূপসম্মত’’ন্তি.

তত্থ দব্ভপুপ্ফাতি দব্ভপুপ্ফসমানৰণ্ণতায তং আলপন্তি. মেধগন্তি কলহং.

তেসং ৰচনং সুত্ৰা সিঙ্গালো অত্তনো বলং দীপেন্তো –

৩২. ‘‘ধম্মট্ঠোহং পুরে আসিং, বহূ অড্ডা মে তীরিতা;

সমেমি মেধগং সম্মা, ৰিৰাদো ৰূপসম্মত’’ন্তি. –

ইদং গাথং ৰত্ৰা ভাজেন্তো –

৩৩. ‘‘অনুতীরচারি নঙ্গুট্ঠং, সীসং গম্ভীরচারিনো;

অচ্চাযং মজ্ঝিমো খণ্ডো, ধম্মট্ঠস্স ভৰিস্সতী’’তি. –

ইমং গাথমাহ –

তত্থ পঠমগাথায অযমত্থো – অহং পুব্বে রাজূনং ৰিনিচ্ছযামচ্চো আসিং, তেন মযা ৰিনিচ্ছযে নিসীদিত্ৰা বহূ অড্ডা তীরিতা, তেসং তেসং ব্রাহ্মণগহপতিকাদীনং বহূ অড্ডা তীরিতা ৰিনিচ্ছিতা, স্ৰাহং তুম্হাদিসানং সমজাতিকানং চতুপ্পদানং অড্ডং তীরেতুং কিং ন সক্খিস্সামি, অহং ৰো সমেমি মেধগং, সম্মা মং নিস্সায তুম্হাকং ৰিৰাদো ৰূপসম্মতূতি.

এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা মচ্ছং তযো কোট্ঠাসে কত্ৰা অনুতীরচারি ত্ৰং নঙ্গুট্ঠং গণ্হ, সীসং গম্ভীরচারিনো হোতু. অচ্চাযং মজ্ঝিমো খণ্ডোতি অপিচ অযং মজ্ঝিমো কোট্ঠাসো. অথ ৰা অচ্চাতি অতিচ্চ, ইমে দ্ৰে কোট্ঠাসে অতিক্কমিত্ৰা ঠিতো অযং মজ্ঝিমো খণ্ডো ধম্মট্ঠস্স ৰিনিচ্ছযসামিকস্স ময্হং ভৰিস্সতীতি.

এৰং তং মচ্ছং ৰিভজিত্ৰা ‘‘তুম্হে কলহং অকত্ৰা নঙ্গুট্ঠঞ্চ সীসঞ্চ খাদথা’’তি ৰত্ৰা মজ্ঝিমখণ্ডং মুখেন ডংসিত্ৰা তেসং পস্সন্তানংযেৰ পলাযি. তে সহস্সং পরাজিতা ৰিয দুম্মুখা নিসীদিত্ৰা গাথমাহংসু –

৩৪. ‘‘চিরম্পি ভক্খো অভৰিস্স, সচে ন ৰিৰদেমসে;

অসীসকং অনঙ্গুট্ঠং, সিঙ্গালো হরতি রোহিত’’ন্তি.

তত্থ চিরম্পীতি দ্ৰে তযো দিৰসে সন্ধায ৰুত্তং.