১. ব্রাহ্মণধম্মযাগসুত্তৰণ্ণনা

১০০. চতুক্কনিপাতস্স পঠমে অহন্তি অত্তনিদ্দেসো. যো হি পরো ন হোতি, সো নিযকজ্ঝত্তসঙ্খাতো অত্তা ‘‘অহ’’ন্তি ৰুচ্চতি. অস্মীতি পটিজাননা. যো পরমত্থব্রাহ্মণভাৰো ‘‘অহ’’ন্তি ৰুচ্চমানো, তস্স অত্তনি অত্থিভাৰং পটিজানন্তো হি সত্থা ‘‘অস্মী’’তি অৰোচ. ‘‘অহমস্মী’’তি চ যথা ‘‘অহমস্মি ব্রহ্মা মহাব্রহ্মা, সেয্যোহমস্মী’’তি চ অপ্পহীনদিট্ঠিমানানুসযা পুথুজ্জনা অত্তনো দিট্ঠিমানমঞ্ঞনাভিনিৰেসৰসেন অভিৰদন্তি, ন এৰং ৰুত্তং. সব্বসো পন পহীনদিট্ঠিমানানুসযো ভগৰা সমঞ্ঞং অনতিধাৰন্তো লোকসমঞ্ঞানুরোধেন ৰেনেয্যসন্তানেসু ধম্মং পতিট্ঠপেন্তো কেৰলং তাদিসস্স গুণস্স অত্তনি ৰিজ্জমানতং পটিজানন্তো ‘‘অহমস্মী’’তি আহ. ব্রাহ্মণোতি বাহিতপাপত্তা ব্রহ্মস্স চ অণনতো ব্রাহ্মণো. অযঞ্হেত্থ অত্থো – ভিক্খৰে, অহং পরমত্থতো ব্রাহ্মণোস্মীতি. ভগৰা সব্বাকারপরিপুণ্ণস্স দানসংযমাদিৰতসমাদানস্স নিরৰসেসায তপচরিযায পারং গতো সম্মদেৰ ৰুসিতব্রহ্মচরিযৰাসো সকলৰেদন্তগূ সুৰিসুদ্ধৰিজ্জাচরণো সব্বথা নিন্হাতপাপমলো অনুত্তরস্স অরিযমগ্গসঙ্খাতস্স ব্রাহ্মণস্স ৰত্তা পৰত্তা, সুপরিসুদ্ধস্স চ সাসনব্রহ্মচরিযস্স পৰেদেতা, তস্মা সব্বসো বাহিতপাপত্তা ব্রহ্মস্স চ অণনতো কথনতো পরমত্থেন ব্রাহ্মণোতি ৰুচ্চতি.

ইতি ভগৰা সদেৰকে লোকে অত্তনো অনুত্তরং ব্রাহ্মণভাৰং পৰেদেত্ৰা যানি তানি ব্রাহ্মণদানাদীনি ছ কম্মানি ব্রাহ্মণস্স পঞ্ঞাপেন্তি, তেসম্পি সুপরিসুদ্ধানং উক্কংসতো অত্তনি সংৰিজ্জমানতং দস্সেতুং ‘‘যাচযোগো’’তিআদিমাহ.

তত্থ যাচযোগোতি যাচেহি যুত্তো. যাচন্তীতি যাচা, যাচকা, তে পনেত্থ ৰেনেয্যা ৰেদিতব্বা. তে হি ‘‘দেসেতু, ভন্তে ভগৰা, ধম্মং; দেসেতু, সুগতো, ধম্ম’’ন্তি ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা ধম্মদেসনং যাচন্তি. ভগৰা চ তেসং ইচ্ছাৰিঘাতং অকরোন্তো যথারুচি ধম্মং দেসেন্তো ধম্মদানং দেতীতি যাচযোগো, সদা সব্বকালং তেহি অৰিরহিতো. অথ ৰা যাচযোগোতি যাচনযোগ্গো, অধিপ্পাযপূরণতো যাচিতুং যুত্তোতি অত্থো ‘‘যাজযোগো’’তিপি পাঠো. তত্থ যাজো ৰুচ্চতি মহাদানং, যিট্ঠন্তি অত্থো. ইধ পন ধম্মদানং ৰেদিতব্বং, যাজে নিযুত্তোতি যাজযোগা. সদাতি সব্বদা, অনৰরতপ্পৰত্তসদ্ধম্মমহাদানোতি অত্থো. অথ ৰা যাজেন যোজেতীতিপি যাজযোগো. তিৰিধদানসঙ্খাতেন যাজেন সত্তে যথারহং যোজেতি, তত্থ দানে নিযোজেতীতি অত্থো. ‘‘যাজযোগো সতত’’ন্তিপি পঠন্তি. পযতপাণীতি পরিসুদ্ধহত্থো. যো হি দানাধিমুত্তো আমিসদানং দেন্তো সক্কচ্চং সহত্থেন দেয্যধম্মং দাতুং সদা ধোতহত্থোযেৰ হোতি, সো ‘‘পযতপাণী’’তি ৰুচ্চতি. ভগৰাপি ধম্মদানাধিমুত্তো সক্কচ্চং সব্বকালং ধম্মদানে যুত্তপ্পযুত্তোতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘পযতপাণী’’তি. ‘‘সদা’’তি চ পদং ইমিনাপি সদ্ধিং যোজেতব্বং ‘‘সদা পযতপাণী’’তি. অৰিভাগেন হি সত্থা ৰেনেয্যলোকস্স সদ্ধম্মদানং সদা সব্বকালং পৰত্তেন্তো তত্থ যুত্তপ্পযুত্তো হুত্ৰা ৰিহরতি.

অপরো নযো – যোগো ৰুচ্চতি ভাৰনা. যথাহ ‘‘যোগা ৰে জাযতে ভূরী’’তি (ধ. প. ২৮২). তস্মা যাজযোগোতি যাজভাৰনং, পরিচ্চাগভাৰনং অনুযুত্তোতি অত্থো. ভগৰা হি অভিসম্বোধিতো পুব্বে বোধিসত্তভূতোপি করুণাসমুস্সাহিতো অনৰসেসতো দানং পরিব্রূহেন্তো তত্থ উক্কংসপারমিপ্পত্তো হুত্ৰা অভিসম্বোধিং পাপুণি, বুদ্ধো হুত্ৰাপি তিৰিধং দানং পরিব্রূহেসি ৰিসেসতো ধম্মদানং, পরেপি তত্থ নিযোজেসি. তথা হি সো ৰেনেয্যযাচকানং কস্সচি সরণানি অদাসি, কস্সচি পঞ্চ সীলানি, কস্সচি দস সীলানি, কস্সচি চতুপারিসুদ্ধিসীলং, কস্সচি ধুতধম্মে, কস্সচি চত্তারি ঝানানি, কস্সচি অট্ঠ সমাপত্তিযো, কস্সচি পঞ্চাভিঞ্ঞাযো, চত্তারো মগ্গে, চত্তারি সামঞ্ঞফলানি, তিস্সো ৰিজ্জা, চতস্সো পটিসম্ভিদাতি এৰমাদিলোকিযলোকুত্তরভেদং গুণধনং ধম্মদানৰসেন যথাধিপ্পাযং দেন্তো পরে চ ‘‘দেথা’’তি নিযোজেন্তো পরিচ্চাগভাৰনং পরিব্রূহেসি. তেন ৰুত্তং ‘‘পরিচ্চাগভাৰনং অনুযুত্তো’’তি.

পযতপাণীতি ৰা আযতপাণী, হত্থগতং কিঞ্চি দাতুং ‘‘এহি গণ্হা’’তি পসারিতহত্থো ৰিয আচরিযমুট্ঠিং অকত্ৰা সদ্ধম্মদানে যুত্তপ্পযুত্তোতি অত্থো. পযতপাণীতি ৰা উস্সাহিতহত্থো, আমিসদানং দাতুং উস্সাহিতহত্থো ৰিয ধম্মদানে কতুস্সাহোতি অত্থো. অন্তিমদেহধরোতি ব্রহ্মচরিযৰসেন ব্রাহ্মণকরণানং ধম্মানং পারিপূরিযা পচ্ছিমত্তভাৰধারী. অৰুসিতৰতো হি ৰসলকরণানং ধম্মানং অপ্পহানেন ৰসলাদিসমঞ্ঞা গতি আযতিং গব্ভসেয্যা সিযা. তেন ভগৰা অত্তনো অচ্চন্তৰুসিতব্রাহ্মণভাৰং দস্সেতি. অনুত্তরো ভিসক্কো সল্লকত্তোতি দুত্তিকিচ্ছস্স ৰট্টদুক্খরোগস্স তিকিচ্ছনতো উত্তমো ভিসক্কো, অঞ্ঞেহি অনুদ্ধরণীযানং রাগাদিসল্লানং কন্তনতো সমুচ্ছেদৰসেন সমুদ্ধরণতো উত্তমো সল্লকন্তনৰেজ্জো. ইমিনা নিপ্পরিযাযতো ব্রাহ্মণকরণানং ধম্মানং অত্তনি পতিট্ঠিতানং পরসন্ততিযং পতিট্ঠাপনেন পরেসম্পি ব্রাহ্মণকরণমাহ.

তস্স মে তুম্হে পুত্তাতি তস্স এৰরূপস্স মম তুম্হে, ভিক্খৰে, পুত্তা অত্রজা হোথ. ওরসাতি উরসি সম্বন্ধা. যথা হি সত্তানং ওরসপুত্তা অত্রজা ৰিসেসেন পিতুসন্তকস্স দাযজ্জস্স ভাগিনো হোন্তি, এৰমেতেপি অরিযপুগ্গলা সম্মাসম্বুদ্ধস্স ধম্মস্সৰনন্তে অরিযায জাতিযা জাতা. তস্স সন্তকস্স ৰিমুত্তিসুখস্স অরিযধম্মরতনস্স চ একংসভাগিযতায ওরসা. অথ ৰা ভগৰতো ধম্মদেসনানুভাৰেন অরিযভূমিং ওক্কমমানা ওক্কন্তা চ অরিযসাৰকা সত্থু উরে ৰাযামজনিতাভিজাতিতায নিপ্পরিযাযেন ‘‘ওরসপুত্তা’’তি ৰত্তব্বতং অরহন্তি. তথা হি তে ভগৰতা আসযানুসযচরিযাধিমুত্তিআদিৰোলোকনেন ৰজ্জানুচিন্তনেন চ হদযে কত্ৰা ৰজ্জতো নিৰারেত্ৰা অনৰজ্জে পতিট্ঠপেন্তেন সীলাদিধম্মসরীরপোসনেন সংৰড্ঢিতা. মুখতো জাতাতি মুখতো জাতায ধম্মদেসনায অরিযায জাতিযা জাতত্তা মুখতো জাতা. অথ ৰা অনঞ্ঞসাধারণতো সব্বস্স কুসলধম্মস্স মুখতো পাতিমোক্খতো ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনাসঙ্খাততো ৰিমোক্খমুখতো ৰা অরিযমগ্গজাতিযা জাতাতিপি মুখতো জাতা. সিক্খত্তযসঙ্গহে সাসনধম্মে অরিযমগ্গধম্মে ৰা জাতাতি ধম্মজা. তেনেৰ ধম্মেন নিম্মিতা মাপিতাতি ধম্মনিম্মিতা. সতিধম্মৰিচযাদি ধম্মদাযাদা, ন লাভসক্কারাদি আমিসদাযাদা, ধম্মদাযাদা নো আমিসদাযাদা হোথাতি অত্থো.

তত্থ ধম্মো দুৰিধো – নিপ্পরিযাযধম্মো, পরিযাযধম্মোতি. আমিসম্পি দুৰিধং – নিপ্পরিযাযামিসং, পরিযাযামিসন্তি. কথং? মগ্গফলনিব্বানপ্পভেদো হি নৰৰিধো লোকুত্তরধম্মো নিপ্পরিযাযধম্মো, নিব্বত্তিতধম্মোযেৰ, ন কেনচি পরিযাযেন কারণেন ৰা লেসেন ৰা ধম্মো. যং পনিদং ৰিৰট্টূপনিস্সিতং কুসলং, সেয্যথিদং – ইধেকচ্চো ৰিৰট্টং পত্থেন্তো দানং দেতি, সীলং সমাদিযতি, উপোসথকম্মং করোতি, গন্ধমালাদীহি ৰত্থুপূজং করোতি, ধম্মং সুণাতি, দেসেতি, ঝানসমাপত্তিযো নিব্বত্তেতি, এৰং করোন্তো অনুপুব্বেন নিপ্পরিযাযং অমতং নিব্বানং পটিলভতি, অযং পরিযাযধম্মো. তথা চীৰরাদযো চত্তারো পচ্চযা নিপ্পরিযাযামিসমেৰ, ন অঞ্ঞেন পরিযাযেন ৰা কারণেন ৰা লেসেন ৰা আমিসং. যং পনিদং ৰট্টগামিকুসলং, সেয্যথিদং – ইধেকচ্চো ৰট্টং পত্থেন্তো সম্পত্তিভৰং ইচ্ছমানো দানং দেতি…পে… সমাপত্তিযো নিব্বত্তেতি, এৰং করোন্তো অনুপুব্বেন দেৰমনুস্সসম্পত্তিযো পটিলভতি, ইদং পরিযাযামিসং নাম.

তত্থ নিপ্পরিযাযধম্মোপি ভগৰতোযেৰ সন্তকো. ভগৰতা হি কথিতত্তা ভিক্খূ মগ্গফলনিব্বানানি অধিগচ্ছন্তি. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘সো, হি, ব্রাহ্মণ, ভগৰা অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা, অসঞ্জাতস্স মগ্গস্স সঞ্জনেতা…পে… মগ্গানুগা চ পনেতরহি সাৰকা ৰিহরন্তি পচ্ছা সমন্নাগতা’’তি (ম. নি. ৩.৭৯; চূলনি. মোঘরাজমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫).

‘‘সো, হাৰুসো, ভগৰা জানং জানাতি, পস্সং পস্সতি, চক্খুভূতো ঞাণভূতো ধম্মভূতো ব্রহ্মভূতো, ৰত্তা পৰত্তা, অত্থস্স নিন্নেতা, অমতস্স দাতা, ধম্মস্সামী তথাগতো’’তি (ম. নি. ১.২০৩; ৩.২৮১) চ.

পরিযাযধম্মোপি ভগৰতোযেৰ সন্তকো. ভগৰতা হি কথিতত্তা এৰ জানন্তি ‘‘ৰিৰট্টং পত্থেত্ৰা দানং দেন্তো…পে… সমাপত্তিযো নিব্বত্তেন্তো অনুক্কমেন অমতং নিব্বানং পটিলভতী’’তি. নিপ্পরিযাযামিসম্পি ভগৰতোযেৰ সন্তকং. ভগৰতা হি অনুঞ্ঞাতত্তাযেৰ ভিক্খূহি জীৰকৰত্থুং আদিং কত্ৰা পণীতচীৰরং লদ্ধং. যথাহ –

‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, গহপতিচীৰরং. যো ইচ্ছতি, পংসুকূলিকো হোতু. যো ইচ্ছতি, গহপতিচীৰরং সাদিযতু. ইতরীতরেনপাহং, ভিক্খৰে, সন্তুট্ঠিংযেৰ ৰণ্ণেমী’’তি (মহাৰ. ৩৩৭).

এৰং ইতরেপি পচ্চযা ভগৰতা অনুঞ্ঞাতত্তা এৰ ভিক্খূহি পরিভুঞ্জিতুং লদ্ধা. পরিযাযামিসম্পি ভগৰতোযেৰ সন্তকং. ভগৰতা হি কথিতত্তা এৰ জানন্তি ‘‘সম্পত্তিভৰং পত্থেন্তো দানং দত্ৰা সীলং…পে… সমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৰা অনুক্কমেন পরিযাযামিসং দিব্বসম্পত্তিং মনুস্সসম্পত্তিঞ্চ পটিলভতী’’তি. যদেৰ যস্মা নিপ্পরিযাযধম্মোপি পরিযাযধম্মোপি নিপ্পরিযাযামিসম্পি পরিযাযামিসম্পি ভগৰতোযেৰ সন্তকং, তস্মা তত্থ অত্তনো সামিভাৰং দস্সেন্তো তত্থ চ যং সেট্ঠতরং অচ্চন্তহিতসুখাৰহং তত্থেৰ নে নিযোজেন্তো এৰমাহ ‘‘তস্স মে তুম্হে পুত্তা ওরসা…পে… নো আমিসদাযাদা’’তি.

ইতি ভগৰা পরিপুণ্ণৰতসমাদানং তপচরিযং সম্মদেৰ ৰুসিতব্রহ্মচরিযং সুৰিসুদ্ধৰিজ্জাচরণসম্পন্নং অনৰসেসৰেদন্তপারগুং বাহিতসব্বপাপং সততং যাচযোগং সদেৰকে লোকে অনুত্তরদক্খিণেয্যভাৰপ্পত্তং অত্তনো পরমত্থব্রাহ্মণভাৰং অরিযসাৰকানঞ্চ অত্তনো ওরসপুত্তাদিভাৰং পৰেদেসি. ভগৰা হি ‘‘সীহোতি খো, ভিক্খৰে, তথাগতস্সেতং অধিৰচনং অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’’তি (অ. নি. ৫.৯৯) এত্থ সীহসদিসং, ‘‘পুরিসো মগ্গকুসলোতি খো, তিস্স, তথাগতস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি (সং. নি. ৩.৮৪) এত্থ মগ্গদেসকপুরিসসদিসং, ‘‘রাজাহমস্মি সেলা’’তি (ম. নি. ২.৩৯৯; সু. নি. ৫৫৯) এত্থ রাজসদিসং, ‘‘ভিসক্কো সল্লকত্তোতি খো, সুনক্খত্ত, তথাগতস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি (ম. নি. ৩.৬৫) এত্থ ৰেজ্জসদিসং, ‘‘ব্রাহ্মণোতি খো, ভিক্খৰে, তথাগতস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি (অ. নি. ৮.৮৫) এত্থ ব্রাহ্মণসদিসং অত্তানং কথেসি. ইধাপি ব্রাহ্মণ সদিসং কত্ৰা কথেসি.

ইদানি যেহি দানাদীহি যুত্তস্স ইতো বাহিরকব্রাহ্মণস্স ব্রাহ্মণকিচ্চং পরিপুণ্ণং মঞ্ঞন্তি, তেহি অত্তনো দানাদীনং অগ্গসেট্ঠভাৰং পকাসেতুং ‘‘দ্ৰেমানি, ভিক্খৰে, দানানী’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ যাগাতি মহাযঞ্ঞা, মহাদানানীতি অত্থো, যানি ‘‘যিট্ঠানী’’তিপি ৰুচ্চন্তি. তত্থ ৰেলামদানৰেস্সন্তরদানমহাৰিজিতযঞ্ঞসদিসা আমিসযাগা ৰেদিতব্বা, মহাসমযসুত্তমঙ্গলসুত্তচূল়রাহুলোৰাদসুত্তসমচিত্তসুত্তদেসনাদযো ধম্মযাগা. সেসং হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ.

গাথাযং অযজীতি অদাসি. অমচ্ছরীতি সব্বমচ্ছরিযানং বোধিমূলেযেৰ সুপ্পহীনত্তা মচ্ছেররহিতো. সব্বভূতানুকম্পীতি মহাকরুণায সব্বসত্তে পিযপুত্তং ৰিয অনুগ্গণ্হনসীলো. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘ৰধকে দেৰদত্তে চ, চোরে অঙ্গুলিমালকে;

ধনপালে রাহুলে চেৰ, সমচিত্তো মহামুনী’’তি. (মি. প. ৬.৬.৫) –

সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

পঠমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.