১. ৰিতক্কসুত্তৰণ্ণনা

৩৮. দুতিযৰগ্গস্স পঠমে তথাগতং, ভিক্খৰেতি এত্থ তথাগত-সদ্দো তাৰ সত্তৰোহারসম্মাসম্বুদ্ধাদীসু দিস্সতি. তথা হেস ‘‘হোতি তথাগতো পরং মরণা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৬৫) সত্তৰোহারে.

‘‘তথাগতং দেৰমনুস্সপূজিতং,

বুদ্ধং নমস্সাম সুৰত্থি হোতূ’’তি. (খু. পা. ৬.১৬) –

আদীসু সম্মাসম্বুদ্ধে.

‘‘তথাগতং দেৰমনুস্সপূজিতং,

ধম্মং নমস্সাম সুৰত্থি হোতূ’’তি. (খু. পা. ৬.১৭) –

আদীসু ধম্মে.

‘‘তথাগতং দেৰমনুস্সপূজিতং,

সঙ্ঘং নমস্সাম সুৰত্থি হোতূ’’তি. (খু. পা. ৬.১৮) –

আদীসু সঙ্ঘে. ইধ পন সম্মাসম্বুদ্ধে. তস্মা তথাগতন্তি এত্থ অট্ঠহি কারণেহি ভগৰা তথাগতোতি ৰুচ্চতি. কতমেহি অট্ঠহি? তথা আগতোতি তথাগতো, তথা গতোতি তথাগতো, তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো, তথধম্মে যাথাৰতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো, তথদস্সিতায তথাগতো, তথৰাদিতায তথাগতো, তথাকারিতায তথাগতো, অভিভৰনট্ঠেন তথাগতোতি.

কথং ভগৰা তথা আগতোতি তথাগতো? যথা যেন অভিনীহারেন দানপারমিং পূরেত্ৰা সীলনেক্খম্মপঞ্ঞাৰীরিযখন্তিসচ্চঅধিট্ঠানমেত্তাউপেক্খাপারমিং পূরেত্ৰা ইমা দস পারমিযো, দস উপপারমিযো, দস পরমত্থপারমিযোতি সমতিংস পারমিযো পূরেত্ৰা অঙ্গপরিচ্চাগং, অত্তপরিচ্চাগং, ধনপরিচ্চাগং, দারপরিচ্চাগং, রজ্জপরিচ্চাগন্তি ইমানি পঞ্চ মহাপরিচ্চাগানি পরিচ্চজিত্ৰা যথা ৰিপস্সিআদযো সম্মাসম্বুদ্ধা আগতা, তথা অম্হাকং ভগৰাপি আগতোতি তথাগতো. যথাহ –

‘‘যথেৰ লোকম্হি ৰিপস্সিআদযো,

সব্বঞ্ঞুভাৰং মুনযো ইধাগতা;

তথা অযং সক্যমুনীপি আগতো,

তথাগতো ৰুচ্চতি তেন চক্খুমা’’তি. –

এৰং তথা আগতোতি তথাগতো.

কথং তথা গতোতি তথাগতো? যথা সম্পতিজাতাৰ ৰিপস্সিআদযো সমেহি পাদেহি পথৰিযং পতিট্ঠায উত্তরাভিমুখা সত্তপদৰীতিহারেন গতা, তথা অম্হাকং ভগৰাপি গতোতি তথাগতো. যথাহু –

‘‘মুহুত্তজাতোৰ গৰংপতী যথা,

সমেহি পাদেহি ফুসী ৰসুন্ধরং;

সো ৰিক্কমী সত্ত পদানি গোতমো,

সেতঞ্চ ছত্তং অনুধারযুং মরূ.

‘‘গন্ত্ৰান সো সত্ত পদানি গোতমো,

দিসা ৰিলোকেসি সমা সমন্ততো;

অট্ঠঙ্গুপেতং গিরমব্ভুদীরযি,

সীহো যথা পব্বতমুদ্ধনিট্ঠিতো’’তি. –

এৰং তথা গতোতি তথাগতো.

কথং তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো? সব্বেসং রূপারূপধম্মানং সলক্খণং, সামঞ্ঞলক্খণং, তথং, অৰিতথং, ঞাণগতিযা আগতো, অৰিরজ্ঝিত্ৰা পত্তো, অনুবুদ্ধোতি তথাগতো. যথাহ –

‘‘সব্বেসং পন ধম্মানং, সকসামঞ্ঞলক্খণং;

তথমেৰাগতো যস্মা, তস্মা নাথো তথাগতো’’তি. –

এৰং তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো.

কথং তথধম্মে যাথাৰতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো? তথধম্মা নাম চত্তারি অরিযসচ্চানি. যথাহ ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, তথানি অৰিতথানি অনঞ্ঞথানি. কতমানি চত্তারি? ইদং দুক্খং অরিযসচ্চন্তি, ভিক্খৰে, তথমেতং অৰিতথমেতং অনঞ্ঞথমেত’’ন্তি (সং. নি. ৫.১০৯০) ৰিত্থারো. তানি চ ভগৰা অভিসম্বুদ্ধো, তস্মাপি তথানং অভিসম্বুদ্ধত্তা তথাগতো. অভিসম্বুদ্ধত্থো হি এত্থ গত-সদ্দো. এৰং তথধম্মে যাথাৰতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো.

কথং তথদস্সিতায তথাগতো? যং সদেৰকে লোকে…পে… সদেৰমনুস্সায পজায অপরিমাণাসু লোকধাতূসু অপরিমাণানং সত্তানং চক্খুদ্ৰারে আপাথমাগচ্ছন্তং রূপারম্মণং নাম অত্থি, তং ভগৰা সব্বাকারতো জানাতি পস্সতি. এৰং জানতা পস্সতা চানেন তং ইট্ঠাদিৰসেন ৰা দিট্ঠসুতমুতৰিঞ্ঞাতেসু লব্ভমানপদৰসেন ৰা ‘‘কতমং তং রূপং রূপাযতনং, যং রূপং চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায ৰণ্ণনিভা সনিদস্সনং সপ্পটিঘং নীলং পীতক’’ন্তিআদিনা (ধ. স. ৬১৬) নযেন অনেকেহি নামেহি তেরসহি ৰারেহি দ্ৰেপঞ্ঞাসায নযেহি ৰিভজ্জমানং তথমেৰ হোতি, ৰিতথং নত্থি. এস নযো সোতদ্ৰারাদীসু আপাথমাগচ্ছন্তেসু সদ্দাদীসু. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –

‘‘যং, ভিক্খৰে, সদেৰকস্স লোকস্স…পে… সদেৰমনুস্সায দিট্ঠং সুতং মুতং ৰিঞ্ঞাতং পত্তং পরিযেসিতং অনুৰিচরিতং মনসা, তমহং জানামি…পে… তমহং অব্ভঞ্ঞাসিং, তং তথাগতস্স ৰিদিতং, তং তথাগতো ন উপট্ঠাসী’’তি (অ. নি. ৪.২৪).

এৰং তথদস্সিতায তথাগতো. এত্থ তথদস্সিঅত্থে তথাগতোতি পদস্স সম্ভৰো ৰেদিতব্বো.

কথং তথৰাদিতায তথাগতো? যং রত্তিং ভগৰা অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো, যঞ্চ রত্তিং অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযি, এত্থন্তরে পঞ্চচত্তালীসৰস্সপরিমাণকালে যং ভগৰতা ভাসিতং সুত্তগেয্যাদি, সব্বং তং পরিসুদ্ধং পরিপুণ্ণং রাগমদাদিনিম্মদনং একসদিসং তথং অৰিতথং. তেনাহ –

‘‘যঞ্চ, চুন্দ, রত্তিং তথাগতো অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝতি, যঞ্চ রত্তিং অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযতি, যং এতস্মিং অন্তরে ভাসতি লপতি নিদ্দিসতি, সব্বং তং তথেৰ হোতি, নো অঞ্ঞথা. তস্মা ‘তথাগতো’তি ৰুচ্চতী’’তি (দী. নি. ৩.১৮৮; অ. নি. ৪.২৩).

গদঅত্থো হি এত্থ গতসদ্দো. এৰং তথৰাদিতায তথাগতো. অপিচ আগদনং আগদো, ৰচনন্তি অত্থো. তথো অৰিপরীতো আগদো অস্সাতি দকারস্স তকারং কত্ৰা তথাগতোতি, এৰম্পেত্থ পদসিদ্ধি ৰেদিতব্বা.

কথং তথাকারিতায তথাগতো? ভগৰতো হি ৰাচায কাযো অনুলোমেতি, কাযস্সপি ৰাচা. তস্মা যথাৰাদী তথাকারী, যথাকারী তথাৰাদী চ হোতি. এৰংভূতস্স চস্স যথা ৰাচা, কাযোপি তথা গতো পৰত্তো. যথা চ কাযো, ৰাচাপি তথা গতাতি তথাগতো. তেনাহ ‘‘যথাৰাদী, ভিক্খৰে, তথাগতো তথাকারী, যথাকারী তথাৰাদী. ইতি যথাৰাদী তথাকারী, যথাকারী তথাৰাদী. তস্মা ‘তথাগতো’তি ৰুচ্চতী’’তি. এৰং তথাকারিতায তথাগতো.

কথং অভিভৰনট্ঠেন তথাগতো? যস্মা ভগৰা উপরি ভৰগ্গং হেট্ঠা অৰীচিং পরিযন্তং করিত্ৰা তিরিযং অপরিমাণাসু লোকধাতূসু সব্বসত্তে অভিভৰতি সীলেনপি সমাধিনাপি পঞ্ঞাযপি ৰিমুত্তিযাপি ৰিমুত্তিঞাণদস্সনেনপি, ন তস্স তুলা ৰা পমাণং ৰা অত্থি, অথ খো অতুলো অপ্পমেয্যো অনুত্তরো দেৰানং অতিদেৰো সক্কানং অতিসক্কো ব্রহ্মানং অতিব্রহ্মা সব্বসত্তুত্তমো, তস্মা তথাগতো. তেনাহ –

‘‘সদেৰকে, ভিক্খৰে, লোকে…পে… মনুস্সায তথাগতো অভিভূ অনভিভূতো অঞ্ঞদত্থু দসো ৰসৰত্তী, তস্মা ‘তথাগতো’তি ৰুচ্চতী’’তি (দী. নি. ৩.১৮৮; অ. নি. ৪.২৩).

তত্রাযং পদসিদ্ধি – অগদো ৰিয অগদো, দেসনাৰিলাসো চেৰ পুঞ্ঞুস্সযো চ. তেন হেস মহানুভাৰো ভিসক্কো ৰিয দিব্বাগদেন সপ্পে, সব্বপরপ্পৰাদিনো সদেৰকঞ্চ লোকং অভিভৰতি. ইতি সব্বলোকাভিভৰনে তথো অৰিপরীতো যথাৰুত্তো অগদো এতস্সাতি দকারস্স তকারং কত্ৰা তথাগতোতি ৰেদিতব্বো. এৰং অভিভৰনট্ঠেন তথাগতো.

অপিচ তথায গতোতি তথাগতো, তথং গতোতি তথাগতো. তত্থ সকললোকং তীরণপরিঞ্ঞায তথায গতো অৰগতোতি তথাগতো, লোকসমুদযং পহানপরিঞ্ঞায তথায গতো অতীতোতি তথাগতো, লোকনিরোধং সচ্ছিকিরিযায তথায গতো অধিগতোতি তথাগতো. লোকনিরোধগামিনিং পটিপদং তথং গতো পটিপন্নোতি তথাগতো. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –

‘‘লোকো, ভিক্খৰে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো. লোকস্মা তথাগতো ৰিসংযুত্তো. লোকসমুদযো, ভিক্খৰে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো, লোকসমুদযো তথাগতস্স পহীনো. লোকনিরোধো, ভিক্খৰে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো, লোকনিরোধো তথাগতস্স সচ্ছিকতো. লোকনিরোধগামিনী পটিপদা, ভিক্খৰে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধা, লোকনিরোধগামিনী পটিপদা তথাগতস্স ভাৰিতা. যং, ভিক্খৰে, সদেৰকস্স…পে… সব্বং তং তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধং. তস্মা ‘তথাগতো’তি ৰুচ্চতী’’তি (অ. নি. ৪.২৩).

অপরেহিপি অট্ঠহি কারণেহি ভগৰা তথাগতো. তথায আগতোতি তথাগতো, তথায গতোতি তথাগতো, তথানি আগতোতি তথাগতো, তথা গতোতি তথাগতো, তথাৰিধোতি তথাগতো, তথাপৰত্তিকোতি তথাগতো, তথেহি আগতোতি তথাগতো, তথা গতভাৰেন তথাগতোতি.

কথং তথায আগতোতি তথাগতো? যা সা ভগৰতা সুমেধভূতেন দীপঙ্করদসবলস্স পাদমূলে –

‘‘মনুস্সত্তং লিঙ্গসম্পত্তি, হেতু সত্থারদস্সনং;

পব্বজ্জা গুণসম্পত্তি, অধিকারো চ ছন্দতা;

অট্ঠধম্মসমোধানা, অভিনীহারো সমিজ্ঝতী’’তি. (বু. ৰং. ২.৫৯) –

এৰং ৰুত্তং অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং অভিনীহারং সম্পাদেন্তেন ‘‘অহং সদেৰকং লোকং তিণ্ণো তারেস্সামি, মুত্তো মোচেস্সামি, দন্তো দমেস্সামি, অস্সত্থো অস্সাসেস্সামি, পরিনিব্বুতো পরিনিব্বাপেস্সামি, সুদ্ধো সোধেস্সামি, বুদ্ধো বোধেস্সামী’’তি মহাপটিঞ্ঞা পৰত্তিতা. ৰুত্তং হেতং –

‘‘কিং মে একেন তিণ্ণেন, পুরিসেন থামদস্সিনা;

সব্বঞ্ঞুতং পাপুণিত্ৰা, সন্তারেস্সং সদেৰকং.

‘‘ইমিনা মে অধিকারেন, কতেন পুরিসুত্তমে;

সব্বঞ্ঞুতং পাপুণিত্ৰা, তারেমি জনতং বহুং.

‘‘সংসারসোতং ছিন্দিত্ৰা, ৰিদ্ধংসেত্ৰা তযো ভৰে;

ধম্মনাৰং সমারুয্হ, সন্তারেস্সং সদেৰকং.

‘‘কিং মে অঞ্ঞাতৰেসেন, ধম্মং সচ্ছিকতেনিধ;

সব্বঞ্ঞুতং পাপুণিত্ৰা, বুদ্ধো হেস্সং সদেৰকে’’তি. (বু. ৰং. ৫৫-৫৮);

তং পনেতং মহাপটিঞ্ঞং সকলস্সপি বুদ্ধকরধম্মসমুদাযস্স পৰিচযপচ্চৰেক্খণসমাদানানং কারণভূতং অৰিসংৰাদেন্তো লোকনাথো যস্মা মহাকপ্পানং সতসহস্সাধিকানি চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি সক্কচ্চং নিরন্তরং নিরৰসেসতো দানপারমিআদযো সমতিংসপারমিযো পূরেত্ৰা, অঙ্গপরিচ্চাগাদযো পঞ্চ মহাপরিচ্চাগে পরিচ্চজিত্ৰা, সচ্চাধিট্ঠানাদীনি চত্তারি অধিট্ঠানানি পরিব্রূহেত্ৰা, পুঞ্ঞঞাণসম্ভারে সম্ভরিত্ৰা পুব্বযোগপুব্বচরিযধম্মক্খানঞাতত্থচরিযাদযো উক্কংসাপেত্ৰা, বুদ্ধিচরিযং পরমকোটিং পাপেত্ৰা অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝি; তস্মা তস্সেৰ সা মহাপটিঞ্ঞা তথা অৰিতথা অনঞ্ঞথা, ন তস্স ৰালগ্গমত্তম্পি ৰিতথং অত্থি. তথা হি দীপঙ্করো দসবলো কোণ্ডঞ্ঞো, মঙ্গলো…পে… কস্সপো ভগৰাতি ইমে চতুৰীসতি সম্মাসম্বুদ্ধা পটিপাটিযা উপ্পন্না ‘‘বুদ্ধো ভৰিস্সতী’’তি নং ব্যাকরিংসু. এৰং চতুৰীসতিযা বুদ্ধানং সন্তিকে লদ্ধব্যাকরণো যে তে কতাভিনীহারেহি বোধিসত্তেহি লদ্ধব্বা আনিসংসা, তে লভিত্ৰাৰ আগতোতি তায যথাৰুত্তায মহাপটিঞ্ঞায তথায অভিসম্বুদ্ধভাৰং আগতো অধিগতোতি তথাগতো. এৰং তথায আগতোতি তথাগতো.

কথং তথায গতোতি তথাগতো? যাযং মহাকরুণা লোকনাথস্স, যায মহাদুক্খসম্বাধপ্পটিপন্নং সত্তনিকাযং দিস্ৰা ‘‘তস্স নত্থঞ্ঞো কোচি পটিসরণং, অহমেৰ নং ইতো সংসারদুক্খতো মুত্তো মোচেস্সামী’’তি সমুস্সাহিতমানসো মহাভিনীহারং অকাসি. কত্ৰা চ যথাপণিধানং সকললোকহিতসম্পাদনায উস্সুক্কমাপন্নো অত্তনো কাযজীৰিতনিরপেক্খো পরেসং সোতপথগমনমত্তেনপি চিত্তুত্রাসসমুপ্পাদিকা অতিদুক্করা দুক্করচরিযা সমাচরন্তো যথা মহাবোধিসত্তানং পটিপত্তি হানভাগিযা সংকিলেসভাগিযা ঠিতিভাগিযা ৰা ন হোতি, অথ খো উত্তরি ৰিসেসভাগিযাৰ হোতি, তথা পটিপজ্জমানো অনুপুব্বেন নিরৰসেসে বোধিসম্ভারে সমানেত্ৰা অভিসম্বোধিং পাপুণি. ততো পরঞ্চ তাযেৰ মহাকরুণায সঞ্চোদিতমানসো পৰিৰেকরতিং পরমঞ্চ সন্তং ৰিমোক্খসুখং পহায বালজনবহুলে লোকে তেহি সমুপ্পাদিতং সম্মানাৰমানৰিপ্পকারং অগণেত্ৰা ৰেনেয্যজনৰিনযনেন নিরৰসেসং বুদ্ধকিচ্চং নিট্ঠপেসি. তত্র যো ভগৰতো সত্তেসু মহাকরুণায সমোক্কমনাকারো, সো পরতো আৰি ভৰিস্সতি. যথা বুদ্ধভূতস্স লোকনাথস্স সত্তেসু মহাকরুণা, এৰং বোধিসত্তভূতস্সপি মহাভিনীহারকালাদীসূতি সব্বত্থ সব্বদা চ একসদিসতায তথাৰ সা অৰিতথা অনঞ্ঞথা. তস্মা তীসুপি অৰত্থাসু সব্বসত্তেসু সমানরসায তথায মহাকরুণায সকললোকহিতায গতো পটিপন্নোতি তথাগতো. এৰং তথায গতোতি তথাগতো.

কথং তথানি আগতোতি তথাগতো? তথানি নাম চত্তারি অরিযমগ্গঞাণানি. তানি হি ‘‘ইদং দুক্খং, অযং দুক্খসমুদযো, অযং দুক্খনিরোধো, অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’’তি এৰং সব্বঞেয্যসঙ্গাহকানং পৰত্তিনিৰত্তিতদুভযহেতুভূতানং চতুন্নং অরিযসচ্চানং, দুক্খস্স পীল়নট্ঠো সঙ্খতট্ঠো সন্তাপট্ঠো ৰিপরিণামট্ঠো, সমুদযস্স আযূহনট্ঠো নিদানট্ঠো সংযোগট্ঠো পলিবোধট্ঠো, নিরোধস্স নিস্সরণট্ঠো ৰিৰেকট্ঠো অসঙ্খতট্ঠো অমতট্ঠো, মগ্গস্স নিয্যানট্ঠো হেত্ৰট্ঠো দস্সনট্ঠো অধিপতেয্যট্ঠোতিআদীনং তব্বিভাগানঞ্চ যথাভূতসভাৰাৰবোধৰিবন্ধকস্স সংকিলেসপক্খস্স সমুচ্ছিন্দনেন পটিলদ্ধায তত্থ অসম্মোহাভিসমযসঙ্খাতায অৰিপরীতাকারপ্পৰত্তিযা ধম্মানং সভাৰসরসলক্খণস্স অৰিসংৰাদনতো তথানি অৰিতথানি অনঞ্ঞথানি, তানি ভগৰা অনঞ্ঞনেয্যো সযমেৰ আগতো অধিগতো, তস্মা তথানি আগতোতি তথাগতো.

যথা চ মগ্গঞাণানি, এৰং ভগৰতো তীসু কালেসু অপ্পটিহতঞাণানি চতুপটিসম্ভিদাঞাণানি চতুৰেসারজ্জঞাণানি পঞ্চগতিপরিচ্ছেদঞাণানি ছঅসাধারণঞাণানি সত্তবোজ্ঝঙ্গৰিভাৰনঞাণানি অট্ঠমগ্গঙ্গৰিভাৰনঞাণানি নৰানুপুব্বৰিহারসমাপত্তিঞাণানি দসবলঞাণানি চ ৰিভাৰেতব্বানি.

তত্রাযং ৰিভাৰনা – যঞ্হি কিঞ্চি অপরিমাণাসু লোকধাতূসু অপরিমাণানং সত্তানং হীনাদিভেদভিন্নানং হীনাদিভেদভিন্নাসু অতীতাসু খন্ধাযতনধাতূসু সভাৰকিচ্চাদি অৰত্থাৰিসেসাদি খন্ধপটিবদ্ধনামগোত্তাদি চ জানিতব্বং. অনিন্দ্রিযবদ্ধেসু চ অতিসুখুমতিরোহিতৰিদূরদেসেসু রূপধম্মেসু যো তংতংপচ্চযৰিসেসেহি সদ্ধিং পচ্চযুপ্পন্নানং ৰণ্ণসণ্ঠানগন্ধরসফস্সাদিৰিসেসো, তত্থ সব্বত্থেৰ হত্থতলে ঠপিতআমলকো ৰিয পচ্চক্খতো অসঙ্গমপ্পটিহতং ভগৰতো ঞাণং পৰত্ততি, তথা অনাগতাসু পচ্চুপ্পন্নাসু চাতি ইমানি তীসু কালেসু অপ্পটিহতঞাণানি নাম. যথাহ –

‘‘অতীতংসে বুদ্ধস্স ভগৰতো অপ্পটিহতং ঞাণং, অনাগতংসে বুদ্ধস্স ভগৰতো অপ্পটিহতং ঞাণং, পচ্চুপ্পন্নংসে বুদ্ধস্স ভগৰতো অপ্পটিহতং ঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. ৩.৫).

তানি পনেতানি তত্থ তত্থ ধম্মানং সভাৰসরসলক্খণস্স অৰিসংৰাদনতো তথানি অৰিতথানি অনঞ্ঞথানি, তানি ভগৰা সযম্ভুঞাণেন অধিগঞ্ছি. এৰং তথানি আগতোতি তথাগতো.

তথা অত্থপটিসম্ভিদা, ধম্মপটিসম্ভিদা, নিরুত্তিপটিসম্ভিদা, পটিভানপটিসম্ভিদাতি চতস্সো পটিসম্ভিদা. তত্থ অত্থপভেদস্স সল্লক্খণৰিভাৰনৰৰত্থানকরণসমত্থং অত্থে পভেদগতং ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা. ধম্মপভেদস্স সল্লক্খণৰিভাৰনৰৰত্থানকরণসমত্থং ধম্মে পভেদগতং ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. নিরুত্তিপভেদস্স সল্লক্খণৰিভাৰনৰৰত্থানকরণসমত্থং নিরুত্তাভিলাপে পভেদগতং ঞাণং নিরুত্তিপটিসম্ভিদা. পটিভানপভেদস্স সল্লক্খণৰিভাৰনৰৰত্থানকরণসমত্থং পটিভানে পভেদগতং ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘অত্থে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, ধম্মে ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা, তত্র ধম্মনিরুত্তাভিলাপে ঞাণং নিরুত্তিপটিসম্ভিদা, ঞাণেসু ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা’’তি (ৰিভ. ৭১৮).

এত্থ চ হেতুঅনুসারেন অরণীযতো অধিগন্তব্বতো চ সঙ্খেপতো হেতুফলং অত্থো নাম. পভেদতো পন যংকিঞ্চি পচ্চযুপ্পন্নং, নিব্বানং, ভাসিতত্থো, ৰিপাকো, কিরিযাতি ইমে পঞ্চ ধম্মা অত্থো. তং অত্থং পচ্চৰেক্খন্তস্স তস্মিং অত্থে পভেদগতং ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা. ধম্মোতি সঙ্খেপতো পচ্চযো. সো হি যস্মা তং তং অত্থং ৰিদহতি পৰত্তেতি চেৰ পাপেতি চ, তস্মা ধম্মোতি ৰুচ্চতি. পভেদতো পন যো কোচি ফলনিব্বত্তকো হেতু, অরিযমগ্গো, ভাসিতং, কুসলং, অকুসলন্তি ইমে পঞ্চ ধম্মা ধম্মো, তং ধম্মং পচ্চৰেক্খন্তস্স তস্মিং ধম্মে পভেদগতং ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. ৰুত্তম্পি চেতং –

‘‘দুক্খে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, দুক্খসমুদযে ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা, দুক্খনিরোধে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, দুক্খনিরোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা’’তি (ৰিভ. ৭১৯).

অথ ৰা হেতুম্হি ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা, হেতুফলে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা. যে ধম্মা জাতা ভূতা সঞ্জাতা নিব্বত্তা অভিনিব্বত্তা পাতুভূতা, ইমেসু ধম্মেসু ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা. যম্হা ধম্মা তে ধম্মা জাতা ভূতা সঞ্জাতা নিব্বত্তা অভিনিব্বত্তা পাতুভূতা, তেসু ধম্মেসু ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. জরামরণে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, জরামরণসমুদযে ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. জরামরণনিরোধে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, জরামরণনিরোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. জাতিযা, ভৰে, উপাদানে, তণ্হায, ৰেদনায, ফস্সে, সল়াযতনে, নামরূপে, ৰিঞ্ঞাণে, সঙ্খারেসু ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, সঙ্খারসমুদযে ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. সঙ্খারনিরোধে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, সঙ্খারনিরোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা.

‘‘ইধ ভিক্খু ধম্মং জানাতি – সুত্তং, গেয্যং…পে… ৰেদল্লং. অযং ৰুচ্চতি ধম্মপটিসম্ভিদা. সো তস্স তস্সেৰ ভাসিতস্স অত্থং জানাতি – ‘অযং ইমস্স ভাসিতস্স অত্থো, অযং ইমস্স ভাসিতস্স অত্থো’তি, অযং ৰুচ্চতি অত্থপটিসম্ভিদা (ৰিভ. ৭২৪).

‘‘কতমে ধম্মা কুসলা? যস্মিং সমযে কামাৰচরং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি সোমনস্সসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং রূপারম্মণং ৰা…পে… ধম্মারম্মণং ৰা যং যং ৰা পনারব্ভ, তস্মিং সমযে ফস্সো হোতি…পে… অৰিক্খেপো হোতি. ইমে ধম্মা কুসলা. ইমেসু ধম্মেসু ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা, তেসং ৰিপাকে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’তিআদি ৰিত্থারো (ৰিভ. ৭২৫).

তস্মিং অত্থে চ ধম্মে চ সভাৰনিরুত্তি অব্যভিচারৰোহারো অভিলাপো, তস্মিং সভাৰনিরুত্তাভিলাপে মাগধিকায সব্বসত্তানং মূলভাসায ‘‘অযং সভাৰনিরুত্তি, অযং ন সভাৰনিরুত্তী’’তি পভেদগতং ঞাণং নিরুত্তিপটিসম্ভিদা. যথাৰুত্তেসু তেসু ঞাণেসু গোচরকিচ্চাদিৰসেন ৰিত্থারতো পৰত্তং সব্বম্পি ঞাণমারম্মণং কত্ৰা পচ্চৰেক্খন্তস্স তস্মিং ঞাণে পভেদগতং ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা. ইতি ইমানি চত্তারি পটিসম্ভিদাঞাণানি সযমেৰ ভগৰতা অধিগতানি অত্থধম্মাদিকে তস্মিং তস্মিং অত্তনো ৰিসযে অৰিসংৰাদনৰসেন অৰিপরীতাকারপ্পৰত্তিযা তথানি অৰিতথানি অনঞ্ঞথানি. এৰম্পি ভগৰা তথানি আগতোতি তথাগতো.

তথা যং কিঞ্চি ঞেয্যং নাম, সব্বং তং ভগৰতা সব্বাকারেন ঞাতং দিট্ঠং অধিগতং অভিসম্বুদ্ধং. তথা হিস্স অভিঞ্ঞেয্যা ধম্মা অভিঞ্ঞেয্যতো বুদ্ধা, পরিঞ্ঞেয্যা ধম্মা পরিঞ্ঞেয্যতো বুদ্ধা, পহাতব্বা ধম্মা পহাতব্বতো বুদ্ধা, সচ্ছিকাতব্বা ধম্মা সচ্ছিকাতব্বতো বুদ্ধা, ভাৰেতব্বা ধম্মা ভাৰেতব্বতো বুদ্ধা, যতো নং কোচি সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা দেৰো ৰা মারো ৰা ব্রহ্মা ৰা ‘‘ইমে নাম তে ধম্মা অনভিসম্বুদ্ধা’’তি সহ ধম্মেন অনুযুঞ্জিতুং সমত্থো নত্থি.

যং কিঞ্চি পহাতব্বং নাম, সব্বং তং ভগৰতা অনৰসেসতো বোধিমূলেযেৰ পহীনং অনুপ্পত্তিধম্মং, ন তস্স পহানায উত্তরি করণীযং অত্থি. তথা হিস্স লোভদোসমোহৰিপরীতমনসিকারঅহিরিকানোত্তপ্পথিনমিদ্ধ- কোধূপনাহমক্খপলাসইস্সামচ্ছরিয- মাযাসাঠেয্যথম্ভসারম্ভমানাতিমানমদপমাদতিৰিধাকুসলমূলদুচ্চরিত- ৰিসমসঞ্ঞামলৰিতক্কপপঞ্চএসনাতণ্হাচতুব্বিধৰিপরিযেসআসৰ- গন্থওঘযোগাগতিতণ্হুপাদানপঞ্চাভিনন্দননীৰরণ- চেতোখিলচেতসোৰিনিবন্ধছৰিৰাদমূলসত্তানুসয- অট্ঠমিচ্ছত্তনৰআঘাতৰত্থুতণ্হামূলকদসঅকুসল- কম্মপথএকৰীসতিঅনেসনদ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিগতঅট্ঠসততণ্হাৰিচরিতাদিপ্পভেদং দিযড্ঢকিলেসসহস্সং সহ ৰাসনায পহীনং সমুচ্ছিন্নং সমূহতং, যতো নং কোচি সমণো ৰা…পে… ব্রহ্মা ৰা ‘‘ইমে নাম তে কিলেসা অপ্পহীনা’’তি সহ ধম্মেন অনুযুঞ্জিতুং সমত্থো নত্থি.

যে চিমে ভগৰতা কম্মৰিপাককিলেসূপৰাদআণাৰীতিক্কমপ্পভেদা অন্তরাযিকা ধম্মা ৰুত্তা, অলমেৰ তে একন্তেন অন্তরাযায, যতো নং কোচি সমণো ৰা…পে… ব্রহ্মা ৰা ‘‘নালং তে পটিসেৰতো অন্তরাযাযা’’তি সহ ধম্মেন অনুযুঞ্জিতুং সমত্থো নত্থি.

যো চ ভগৰতা নিরৰসেসৰট্টদুক্খনিস্সরণায সীলসমাধিপঞ্ঞাসঙ্গহো সত্তকোট্ঠাসিকো সত্ততিংসপ্পভেদো অরিযমগ্গপুব্বঙ্গমো অনুত্তরো নিয্যানধম্মো দেসিতো, সো একন্তেনেৰ নিয্যাতি পটিপন্নস্স ৰট্টদুক্খতো, যতো নং কোচি সমণো ৰা…পে… ব্রহ্মা ৰা ‘‘নিয্যানধম্মো তযা দেসিতো ন নিয্যাতী’’তি সহ ধম্মেন অনুযুঞ্জিতুং সমত্থো নত্থি. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধস্স তে পটিজানতো ইমে ধম্মা অনভিসম্বুদ্ধা’’তি (ম. নি. ১.১৫০) ৰিত্থারো. এৰমেতানি অত্তনো ঞাণপ্পহানদেসনাৰিসেসানং অৰিতথভাৰাৰবোধনতো অৰিপরীতাকারপ্পৰত্তানি ভগৰতো চতুৰেসারজ্জঞাণানি তথানি অৰিতথানি অনঞ্ঞথানি. এৰম্পি ভগৰা তথানি আগতোতি তথাগতো.

তথা নিরযগতি, তিরচ্ছানগতি, পেতগতি, মনুস্সগতি, দেৰগতীতি পঞ্চ গতিযো. তাসু সঞ্জীৰাদযো অট্ঠ মহানিরযা, কুক্কুল়াদযো সোল়স উস্সদনিরযা, লোকন্তরিকনিরযো চাতি সব্বেপিমে একন্তদুক্খতায নিরস্সাদট্ঠেন নিরযা চ, সককম্মুনা গন্তব্বতো গতি চাতি নিরযগতি. তিব্বন্ধকারসীতনরকাপি এতেস্ৰেৰ অন্তোগধা কিমিকীটপটঙ্গসরীসপপক্খিসোণসিঙ্গালাদযো তিরিযং অঞ্ছিতভাৰেন তিরচ্ছানা নাম. তে এৰ গতীতি তিরচ্ছানগতি. খুপ্পিপাসিতপরদত্তূপজীৰিনিজ্ঝামতণ্হিকাদযো দুক্খবহুলতায পকট্ঠসুখতো ইতা ৰিগতাতি পেতা, তে এৰ গতীতি পেতগতি. কালকঞ্চিকাদিঅসুরাপি এতেস্ৰেৰ অন্তোগধা. পরিত্তদীপৰাসীহি সদ্ধিং জম্বুদীপাদিচতুমহাদীপৰাসিনো মনসো উস্সন্নতায মনুস্সা, তে এৰ গতীতি মনুস্সগতি. চাতুমহারাজিকতো পট্ঠায যাৰ নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনূপগাতি ইমে ছব্বীসতি দেৰনিকাযা দিব্বন্তি অত্তনো ইদ্ধানুভাৰেন কীল়ন্তি জোতেন্তি চাতি দেৰা, তে এৰ গতীতি দেৰগতি.

তা পনেতা গতিযো যস্মা তংতংকম্মনিব্বত্তো উপপত্তিভৰৰিসেসো, তস্মা অত্থতো ৰিপাকক্খন্ধা কটত্তা চ রূপং. তত্থ ‘‘অযং নাম গতি নাম ইমিনা কম্মুনা জাযতি, তস্স কম্মস্স পচ্চযৰিসেসেহি এৰং ৰিভাগভিন্নত্তা ৰিসুং এতে সত্তনিকাযা এৰং ৰিভাগভিন্না’’তি যথাসকংহেতুফলৰিভাগপরিচ্ছিন্দনৰসেন ঠানসো হেতুসো ভগৰতো ঞাণং পৰত্ততি. তেনাহ ভগৰা –

‘‘পঞ্চ খো ইমা, সারিপুত্ত, গতিযো. কতমা পঞ্চ? নিরযো, তিরচ্ছানযোনি, পেত্তিৰিসযো, মনুস্সা, দেৰা. নিরযঞ্চাহং, সারিপুত্ত, পজানামি, নিরযগামিঞ্চ মগ্গং, নিরযগামিনিঞ্চ পটিপদং; যথা পটিপন্নো চ কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জতি, তঞ্চ পজানামী’’তিআদি (ম. নি. ১.১৫৩).

তানি পনেতানি ভগৰতো ঞাণানি তস্মিং তস্মিং ৰিসযে অৰিপরীতাকারপ্পৰত্তিযা অৰিসংৰাদনতো তথানি অৰিতথানি অনঞ্ঞথানি. এৰম্পি ভগৰা তথানি আগতোতি তথাগতো.

তথা যং সত্তানং সদ্ধাদিযোগৰিকলভাৰাৰবোধেন অপ্পরজক্খমহারজক্খতাদিৰিসেসৰিভাৰনং পঞ্ঞাসায আকারেহি পৰত্তং ভগৰতো ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তঞাণং. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘সদ্ধো পুগ্গলো অপ্পরজক্খো, অস্সদ্ধো পুগ্গলো মহারজক্খো’’তি (পটি. ম. ১.১১১) ৰিত্থারো.

যঞ্চ ‘‘অযং পুগ্গলো অপ্পরজক্খো, অযং সস্সতদিট্ঠিকো, অযং উচ্ছেদদিট্ঠিকো, অযং অনুলোমিকাযং খন্তিযং ঠিতো, অযং যথাভূতঞাণে ঠিতো, অযং কামাসযো, ন নেক্খম্মাদিআসযো, অযং নেক্খম্মাসযো, ন কামাদিআসযো’’তিআদিনা ‘‘ইমস্স কামরাগো অতিৰিয থামগতো, ন পটিঘাদিকো, ইমস্স পটিঘো অতিৰিয থামগতো, ন কামরাগাদিকো’’তিআদিনা ‘‘ইমস্স পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো অধিকো, ন অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো ন আনেঞ্জাভিসঙ্খারো, ইমস্স অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো অধিকো, ন পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো ন আনেঞ্জাভিসঙ্খারো, ইমস্স আনেঞ্জাভিসঙ্খারো অধিকো, ন পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো ন অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো. ইমস্স কাযসুচরিতং অধিকং, ইমস্স ৰচীসুচরিতং, ইমস্স মনোসুচরিতং. অযং হীনাধিমুত্তিকো, অযং পণীতাধিমুত্তিকো, অযং কম্মাৰরণেন সমন্নাগতো, অযং কিলেসাৰরণেন সমন্নাগতো, অযং ৰিপাকাৰরণেন সমন্নাগতো, অযং ন কম্মাৰরণেন সমন্নাগতো, ন কিলেসাৰরণেন, ন ৰিপাকাৰরণেন সমন্নাগতো’’তিআদিনা চ সত্তানং আসযাদীনং যথাভূতং ৰিভাৰনাকারপ্পৰত্তং ভগৰতো আসযানুসযঞাণং. যং সন্ধায ৰুত্তং –

‘‘ইধ তথাগতো সত্তানং আসযং জানাতি, অনুসযং জানাতি, চরিতং জানাতি, অধিমুত্তিং জানাতি, ভব্বাভব্বে সত্তে জানাতী’’তিআদি (পটি. ম. ১.১১৩).

যঞ্চ উপরিমহেট্ঠিমপুরত্থিমপচ্ছিমকাযেহি দক্খিণৰামঅক্খিকণ্ণসোতনাসিকাসোতঅংসকূটপস্সহত্থপাদেহি অঙ্গুলঙ্গুলন্তরেহি লোমলোমকূপেহি চ অগ্গিক্খন্ধূদকধারাপৰত্তনং অনঞ্ঞসাধারণং ৰিৰিধৰিকুব্বনিদ্ধিনিম্মাপনকং ভগৰতো যমকপাটিহারিযঞাণং. যং সন্ধায ৰুত্তং –

‘‘ইধ তথাগতো যমকপাটিহারিযং করোতি অসাধারণং সাৰকেহি. উপরিমকাযতো অগ্গিক্খন্ধো পৰত্ততি, হেট্ঠিমকাযতো উদকধারা পৰত্ততি. হেট্ঠিমকাযতো অগ্গিক্খন্ধো পৰত্ততি, উপরিমকাযতো উদকধারা পৰত্ততী’’তিআদি (পটি. ম. ১.১১৬).

যঞ্চ রাগাদীহি জাতিআদীহি চ অনেকেহি দুক্খধম্মেহি উপদ্দুতং সত্তনিকাযং ততো নীহরিতুকামতাৰসেন নানানযেহি পৰত্তস্স ভগৰতো মহাকরুণোক্কমনস্স পচ্চযভূতং মহাকরুণাসমাপত্তিঞাণং. যথাহ –

‘‘কতমং তথাগতস্স মহাকরুণাসমাপত্তিঞাণং? বহুকেহি আকারেহি পস্সন্তানং বুদ্ধানং ভগৰন্তানং সত্তেসু মহাকরুণা ওক্কমতি, আদিত্তো লোকসন্নিৰাসোতি পস্সন্তানং বুদ্ধানং ভগৰন্তানং সত্তেসু মহাকরুণা ওক্কমতী’’তি. –

আদিনা (পটি. ম. ১.১১৭) একূননৰুতিযা আকারেহি ৰিভজনং কতং.

যং পন যাৰতা ধম্মধাতু, যত্তকং ঞাতব্বং সঙ্খতাসঙ্খতাদি, তস্স সব্বস্স পরোপদেসেন ৰিনা সব্বাকারতো পটিজাননসমত্থং আকঙ্খামত্তপ্পটিবদ্ধৰুত্তি অনঞ্ঞসাধারণং ভগৰতো ঞাণং সব্বথা অনৰসেসসঙ্খতাসঙ্খতসম্মুতিসচ্চাৰবোধতো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, তত্থাৰরণাভাৰতোৰ নিস্সঙ্গপ্পৰত্তিং উপাদায অনাৰরণঞাণন্তি চ ৰুচ্চতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন পরতো আৰি ভৰিস্সতি.

এৰমেতানি ভগৰতো ছ অসাধারণঞাণানি অৰিপরীতাকারপ্পৰত্তিযা যথাসকংৰিসযস্স অৰিসংৰাদনতো তথানি অৰিতথানি অনঞ্ঞথানি. এৰম্পি ভগৰা তথানি আগতোতি তথাগতো.

তথা ‘‘সত্তিমে, ভিক্খৰে, বোজ্ঝঙ্গা – সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো, ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো, ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গো, পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো, পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গো, সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গো, উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো’’তি (পটি. ম. ২.১৭; সং. নি. ৫.১৮৫) এৰং সরূপতো যাযং লোকুত্তরমগ্গক্খণে উপ্পজ্জমানা লীনুদ্ধচ্চপতিট্ঠানাযূহনকামসুখত্তকিলমথানুযোগউচ্ছেদসস্সতাভিনিৰেসাদীনং অনেকেসং উপদ্দৰানং পটিপক্খভূতা সতিআদিভেদা ধম্মসামগ্গী, যায অরিযসাৰকো বুজ্ঝতি, কিলেসনিদ্দায উট্ঠহতি, চত্তারি ৰা সচ্চানি পটিৰিজ্ঝতি, নিব্বানমেৰ ৰা সচ্ছিকরোতি, সা ধম্মসামগ্গী ‘‘বোধী’’তি ৰুচ্চতি, তস্সা বোধিযা অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গা. অরিযসাৰকো ৰা যথাৰুত্তায ধম্মসামগ্গিযা বুজ্ঝতীতি কত্ৰা ‘‘বোধী’’তি ৰুচ্চতি. তস্স বোধিস্স অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গাতি এৰং সামঞ্ঞলক্খণতো, উপট্ঠানলক্খণো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো, পৰিচযলক্খণো ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো, পগ্গহলক্খণো ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গো, ফরণলক্খণো পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো, উপসমলক্খণো পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গো, অৰিক্খেপলক্খণো সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গো পটিসঙ্খানলক্খণো উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গোতি এৰং ৰিসেসলক্খণতো.

‘‘তত্থ কতমো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো? ইধ ভিক্খু সতিমা হোতি পরমেন সতিনেপক্কেন সমন্নাগতো, চিরকতম্পি চিরভাসিতম্পি সরিতা হোতি অনুস্সরিতা’’তিআদিনা (ৰিভ. ৪৬৭) সত্তন্নং বোজ্ঝঙ্গানং অঞ্ঞমঞ্ঞূপকারৰসেন একক্খণে পৰত্তিদস্সনতো. ‘‘তত্থ কতমো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো? অত্থি অজ্ঝত্তং ধম্মেসু সতি, অত্থি বহিদ্ধা ধম্মেসু সতী’’তিআদিনা (ৰিভ. ৪৬৯) তেসং ৰিসযৰিভাৰনাপৰত্তিদস্সনতো. ‘‘তত্থ কতমো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং, ৰিরাগনিস্সিতং, নিরোধনিস্সিতং, ৰোসগ্গপরিণামি’’ন্তিআদিনা (ৰিভ. ৪৭১) ভাৰনাৰিধিদস্সনতো. ‘‘তত্থ কতমে সত্ত বোজ্ঝঙ্গা? ইধ ভিক্খু যস্মিং সমযে লোকুত্তরং ঝানং ভাৰেতি…পে… তস্মিং সমযে সত্ত বোজ্ঝঙ্গা হোন্তি, সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো. তত্থ কতমো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো? যা সতি অনুস্সতী’’তিআদিনা (ৰিভ. ৪৭৮) ছনৰুতিযা নযসহস্সৰিভাগেহীতি এৰং নানাকারতো পৰত্তানি ভগৰতো বোজ্ঝঙ্গৰিভাৰনঞাণানি তস্স তস্স অত্থস্স অৰিসংৰাদনতো তথানি অৰিতথানি অনঞ্ঞথানি. এৰম্পি ভগৰা তথানি আগতোতি তথাগতো.

তথা ‘‘তত্থ কতমং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা অরিযসচ্চং? অযমেৰ অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধী’’তি (ৰিভ. ২০৫) এৰং সরূপতো. সব্বকিলেসেহি আরকত্তা অরিযভাৰকরত্তা অরিযফলপটিলাভকরত্তা চ অরিযো. অরিযানং অট্ঠৰিধত্তা নিব্বানাধিগমায একন্তকারণত্তা চ অট্ঠঙ্গিকো. কিলেসে মারেন্তো গচ্ছতি, অত্থিকেহি মগ্গীযতি, সযং ৰা নিব্বানং মগ্গযতীতি মগ্গোতি এৰং সামঞ্ঞলক্খণতো. ‘‘সম্মাদস্সনলক্খণা সম্মাদিট্ঠি, সম্মাঅভিনিরোপনলক্খণো সম্মাসঙ্কপ্পো, সম্মাপরিগ্গহণলক্খণা সম্মাৰাচা, সম্মাসমুট্ঠাপনলক্খণো সম্মাকম্মন্তো, সম্মাৰোদানলক্খণো সম্মাআজীৰো, সম্মাপগ্গহলক্খণো সম্মাৰাযামো, সম্মাউপট্ঠানলক্খণা সম্মাসতি, সম্মাঅৰিক্খেপলক্খণো সম্মাসমাধী’’তি এৰং ৰিসেসলক্খণতো. সম্মাদিট্ঠি তাৰ অঞ্ঞেহিপি অত্তনো পচ্চনীককিলেসেহি সদ্ধিং মিচ্ছাদিট্ঠিং পজহতি, নিব্বানং আরম্মণং করোতি, তপ্পটিচ্ছাদকমোহৰিধমনেন অসম্মোহতো সম্পযুত্তধম্মে চ পস্সতি, তথা সম্মাসঙ্কপ্পাদযোপি মিচ্ছাসঙ্কপ্পাদীনি পজহন্তি, নিরোধঞ্চ আরম্মণং করোন্তি, সহজাতধম্মানং সম্মাঅভিনিরোপনপরিগ্গহণসমুট্ঠাপনৰোদানপগ্গহউপট্ঠানসমাদহনানি চ করোন্তীতি এৰং কিচ্চৰিভাগতো. সম্মাদিট্ঠি পুব্বভাগে নানক্খণা ৰিসুং দুক্খাদিআরম্মণা হুত্ৰা মগ্গকালে একক্খণা নিব্বানমেৰ আরম্মণং কত্ৰা কিচ্চতো ‘‘দুক্খে ঞাণ’’ন্তিআদীনি চত্তারি নামানি লভতি. সম্মাসঙ্কপ্পাদযোপি পুব্বভাগে নানক্খণা নানারম্মণা, মগ্গকালে একক্খণা একারম্মণা, তেসু সম্মাসঙ্কপ্পো কিচ্চতো ‘‘নেক্খম্মসঙ্কপ্পো’’তিআদীনি তীণি নামানি লভতি. সম্মাৰাচাদযো তযো পুব্বভাগে ‘‘মুসাৰাদা ৰেরমণী’’তিআদিৰিভাগা ৰিরতিযোপি চেতনাযোপি হুত্ৰা মগ্গক্খণে ৰিরতিযোৰ, সম্মাৰাযামসতিযো কিচ্চতো সম্মপ্পধানসতিপট্ঠানৰসেন চত্তারি নামানি লভন্তি. সম্মাসমাধি পন মগ্গক্খণেপি পঠমজ্ঝানাদিৰসেন নানা এৰাতি এৰং পুব্বভাগাপরভাগেসু পৰত্তিৰিভাগতো. ‘‘ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সম্মাদিট্ঠিং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিত’’ন্তিআদিনা (ৰিভ. ৪৮৯) ভাৰনাৰিধিতো. ‘‘তত্থ কতমো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো? ইধ, ভিক্খু, যস্মিং সমযে লোকুত্তরং ঝানং ভাৰেতি…পে… দুক্খপটিপদং দন্ধাভিঞ্ঞং, তস্মিং সমযে অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো হোতি – সম্মাদিট্ঠি সম্মাসঙ্কপ্পো’’তিআদিনা (ৰিভ. ৪৯৯) চতুরাসীতিযা নযসহস্সৰিভাগেহীতি এৰং অনেকাকারতো পৰত্তানি ভগৰতো অরিযমগ্গৰিভাৰনঞাণানি অত্থস্স অৰিসংৰাদনতো সব্বানিপি তথানি অৰিতথানি অনঞ্ঞথানি এৰম্পি ভগৰা তথানি আগতোতি তথাগতো.

তথা পঠমজ্ঝানসমাপত্তিযা চ নিরোধসমাপত্তীতি এতাসু অনুপটিপাটিযা ৰিহরিতব্বট্ঠেন সমাপজ্জিতব্বট্ঠেন চ অনুপুব্বৰিহারসমাপত্তীসু সম্পাদনপচ্চৰেক্খণাদিৰসেন যথারহং সম্পযোগৰসেন চ পৰত্তানি ভগৰতো ঞাণানি তদত্থসিদ্ধিযা তথানি অৰিতথানি অনঞ্ঞথানি. এৰম্পি ভগৰা তথানি আগতোতি তথাগতো. তথা ‘‘ইদং ইমস্স ঠানং, ইদং অট্ঠান’’ন্তি অৰিপরীতং তস্স তস্স ফলস্স কারণাকারণজাননং, তেসং তেসং সত্তানং অতীতাদিভেদভিন্নস্স কম্মসমাদানস্স অনৰসেসতো যথাভূতং ৰিপাকন্তরজাননং, আযূহনক্খণেযেৰ তস্স তস্স সত্তস্স ‘‘অযং নিরযগামিনী পটিপদা…পে… অযং নিব্বানগামিনী পটিপদা’’তি যাথাৰতো সাসৰানাসৰকম্মৰিভাগজাননং, খন্ধাযতনানং উপাদিন্নানুপাদিন্নাদিঅনেকসভাৰং নানাসভাৰঞ্চ তস্স লোকস্স ‘‘ইমায নাম ধাতুযা উস্সন্নত্তা ইমস্মিং ধম্মপ্পবন্ধে অযং ৰিসেসো জাযতী’’তিআদিনা নযেন যথাভূতং ধাতুনানত্তজাননং, সদ্ধাদিইন্দ্রিযানং তিক্খমুদুতাজাননং সংকিলেসাদীহি সদ্ধিং ঝানৰিমোক্খাদিজাননং, সত্তানং অপরিমাণাসু জাতীসু তপ্পটিবন্ধেন সদ্ধিং অনৰসেসতো পুব্বেনিৰুত্থক্খন্ধসন্ততিজাননং হীনাদিৰিভাগেহি সদ্ধিং চুতিপটিসন্ধিজাননং, ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তিআদিনা হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ চতুসচ্চজাননন্তি ইমানি ভগৰতো দসবলঞাণানি অৰিরজ্ঝিত্ৰা যথাসকংৰিসযাৰগাহনতো যথাধিপ্পেতত্থসাধনতো চ যথাভূতৰুত্তিযা তথানি অৰিতথানি অনঞ্ঞথানি. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘ইধ তথাগতো ঠানঞ্চ ঠানতো অট্ঠানঞ্চ অট্ঠানতো যথাভূতং পজানাতী’’তিআদি (ৰিভ. ৮০৯; অ. নি. ১০.২১).

এৰম্পি ভগৰা তথানি আগতোতি তথাগতো.

যথা চেতেসম্পি ঞাণানং ৰসেন, এৰং যথাৰুত্তানং সতিপট্ঠানসম্মপ্পধানাদিৰিভাৰনঞাণাদিঅনন্তাপরিমেয্যভেদানং অনঞ্ঞসাধারণানং পঞ্ঞাৰিসেসানং ৰসেন ভগৰা তথানি ঞাণানি আগতো অধিগতোতি তথাগতো, এৰম্পি তথানি আগতোতি তথাগতো.

কথং তথা গতোতি তথাগতো? যা তা ভগৰতো অভিজাতিঅভিসম্বোধিধম্মৰিনযপঞ্ঞাপনঅনুপাদিসেসনিব্বানধাতুযো, তা তথা. কিং ৰুত্তং হোতি? যদত্থং তা লোকনাথেন অভিপত্থিতা পৰত্তিতা চ, তদত্থস্স একন্তসিদ্ধিযা অৰিসংৰাদনতো অৰিপরীতত্থৰুত্তিযা তথা অৰিতথা অনঞ্ঞথা. তথা হি অযং ভগৰা বোধিসত্তভূতো সমতিংসপারমিপরিপূরণাদিকং ৰুত্তপ্পকারং সব্ববুদ্ধত্তহেতুং সম্পাদেত্ৰা তুসিতপুরে ঠিতো বুদ্ধকোলাহলং সুত্ৰা দসসহস্সচক্কৰাল়দেৰতাহি একতো সন্নিপতিতাহি উপসঙ্কমিত্ৰা –

‘‘কালো খো তে মহাৰীর, উপ্পজ্জ মাতুকুচ্ছিযং;

সদেৰকং তারযন্তো, বুজ্ঝস্সু অমতং পদ’’ন্তি. (বু. ৰং. ১.৬৭) –

আযাচিতো উপ্পন্নপুব্বনিমিত্তো পঞ্চ মহাৰিলোকনানি ৰিলোকেত্ৰা ‘‘ইদানি অহং মনুস্সযোনিযং উপ্পজ্জিত্ৰা অভিসম্বুজ্ঝিস্সামী’’তি আসাল়্হিপুণ্ণমাযং সক্যরাজকুলে মহামাযায দেৰিযা কুচ্ছিযং পটিসন্ধিং গহেত্ৰা দস মাসে দেৰমনুস্সেহি মহতা পরিহারেন পরিহরিযমানো ৰিসাখপুণ্ণমাযং পচ্চূসসমযে অভিজাতিং পাপুণি.

অভিজাতিক্খণে পনস্স পটিসন্ধিগ্গহণক্খণে ৰিয দ্ৰত্তিংস পুব্বনিমিত্তানি পাতুরহেসুং, অযং দসসহস্সিলোকধাতু সংকম্পি সম্পকম্পি সম্পৰেধি, দসসু চক্কৰাল়সহস্সেসু অপরিমাণো ওভাসো ফরি, তস্স, তং সিরিং দট্ঠুকামা ৰিয অন্ধা চক্খূনি পটিলভিংসু, বধিরা সদ্দং সুণিংসু, মূগা সমালপিংসু, খুজ্জা উজুগত্তা অহেসুং, পঙ্গুলা পদসা গমনং পটিলভিংসু, বন্ধনগতা সব্বসত্তা অন্দুবন্ধনাদীহি মুচ্চিংসু, সব্বনরকেসু অগ্গি নিব্বাযি, পেত্তিৰিসযে খুপ্পিপাসা ৰূপসমি, তিরচ্ছানানং ভযং নাহোসি, সব্বসত্তানং রোগো ৰূপসমি, সব্বসত্তা পিযংৰদা অহেসুং, মধুরেনাকারেন অস্সা হসিংসু, ৰারণা গজ্জিংসু, সব্বতূরিযানি সকসকনিন্নাদং মুঞ্চিংসু, অঘট্টিতানি এৰ মনুস্সানং হত্থূপগাদীনি আভরণানি মধুরেনাকারেন সদ্দং মুঞ্চিংসু, সব্বদিসা ৰিপ্পসন্না অহেসুং, সত্তানং সুখং উপ্পাদযমানো মুদুসীতলৰাতো ৰাযি, অকালমেঘো ৰস্সি, পথৰিতোপি উদকং উব্ভিজ্জিত্ৰা ৰিস্সন্দি, পক্খিনো আকাসগমনং ৰিজহিংসু, নদিযো অসন্দমানা অট্ঠংসু, মহাসমুদ্দে মধুরং উদকং অহোসি, উপক্কিলেসৰিনিমুত্তে সূরিযে দিপ্পমানে এৰ আকাসগতা সব্বা জোতিযো জোতিংসু, ঠপেত্ৰা অরূপাৰচরে দেৰে অৰসেসা সব্বে দেৰা সব্বে চ নেরযিকা দিস্সমানরূপা অহেসুং, তরুকুট্টকৰাটসেলাদযো অনাৰরণভূতা অহেসুং, সত্তানং চুতূপপাতা নাহেসুং, সব্বং অনিট্ঠগন্ধং অভিভৰিত্ৰা দিব্বগন্ধো পৰাযি, সব্বে ফলূপগা রুক্খা ফলধরা সম্পজ্জিংসু, মহাসমুদ্দো সব্বত্থকমেৰ পঞ্চৰণ্ণেহি পদুমেহি সঞ্ছন্নতলো অহোসি, থলজজলজাদীনি সব্বপুপ্ফানি পুপ্ফিংসু, রুক্খানং খন্ধেসু খন্ধপদুমানি, সাখাসু সাখাপদুমানি, লতাসু লতাপদুমানি, পুপ্ফিংসু, মহীতলসিলাতলানি ভিন্দিত্ৰা উপরূপরি সত্ত সত্ত হুত্ৰা দণ্ডপদুমানি নাম নিক্খমিংসু, আকাসে ওলম্বকপদুমানি নিব্বত্তিংসু, সমন্ততো পুপ্ফৰস্সং ৰস্সি আকাসে দিব্বতূরিযানি ৰজ্জিংসু, সকলদসসহস্সিলোকধাতু ৰট্টেত্ৰা ৰিস্সট্ঠমালাগুল়ং ৰিয, উপ্পীল়েত্ৰা পৰত্তমালাকলাপো ৰিয, অলঙ্কতপটিযত্তং মালাসনং ৰিয চ একমালামালিনী ৰিপ্ফুরন্তৰাল়বীজনী পুপ্ফধূপগন্ধপরিৰাসিতা পরমসোভগ্গপ্পত্তা অহোসি, তানি চ পুব্বনিমিত্তানি উপরি অধিগতানং অনেকেসং ৰিসেসাধিগমানং নিমিত্তভূতানি এৰ অহেসুং. এৰং অনেকচ্ছরিযপাতুভাৰা অযং অভিজাতি যদত্থং তেন অভিপত্থিতা, তস্সা অভিসম্বোধিযা একন্তসিদ্ধিযা তথাৰ অহোসি অৰিতথা অনঞ্ঞথা.

তথা যে বুদ্ধৰেনেয্যা বোধনেয্যবন্ধৰা, তে সব্বেপি অনৰসেসতো সযমেৰ ভগৰতা ৰিনীতা. যে চ সাৰকৰেনেয্যা ধম্মৰেনেয্যা চ, তেপি সাৰকাদীহি ৰিনীতা ৰিনযং গচ্ছন্তি গমিস্সন্তি চাতি যদত্থং ভগৰতা অভিসম্বোধি অভিপত্থিতা, তদত্থস্স একন্তসিদ্ধিযা অভিসম্বোধি তথা অৰিতথা অনঞ্ঞথা.

অপিচ যস্স যস্স ঞেয্যধম্মস্স যো যো সভাৰো বুজ্ঝিতব্বো, সো সো হত্থতলে ঠপিতআমলকং ৰিয আৰজ্জনমত্তপটিবদ্ধেন অত্তনো ঞাণেন অৰিপরীতং অনৰসেসতো ভগৰতা অভিসম্বুদ্ধোতি এৰম্পি অভিসম্বোধি তথা অৰিতথা অনঞ্ঞথা.

তথা তেসং তেসং ধম্মানং তথা তথা দেসেতব্বপ্পকারং, তেসং তেসঞ্চ সত্তানং আসযানুসযচরিযাধিমুত্তিং সম্মদেৰ ওলোকেত্ৰা ধম্মতং অৰিজহন্তেনেৰ পঞ্ঞত্তিনযং ৰোহারমত্তং অনতিধাৰন্তেনেৰ চ ধম্মতং ৰিভাৰেন্তেন যথাপরাধং যথাজ্ঝাসযং যথাধম্মঞ্চ অনুসাসন্তেন ভগৰতা ৰেনেয্যা ৰিনীতা অরিযভূমিং সম্পাপিতাতি ধম্মৰিনযপঞ্ঞাপনাপিস্স তদত্থসিদ্ধিযা যথাভূতৰুত্তিযা চ তথা অৰিতথা অনঞ্ঞথা.

তথা যা সা ভগৰতা অনুপ্পত্তা পথৰিযাদিফস্সৰেদনাদিরূপারূপসভাৰনিমুত্তা লুজ্জনপলুজ্জনভাৰাভাৰতো লোকসভাৰাতীতা তমসা ৰিসংসট্ঠত্তা কেনচি অনোভাসনীযা লোকসভাৰাভাৰতো এৰ গতিআদিভাৰরহিতা অপ্পতিট্ঠা অনারম্মণা অমতমহানিব্বানধাতু খন্ধসঙ্খাতানং উপাদীনং লেসমত্তস্সাপি অভাৰতো ‘‘অনুপাদিসেসা’’তিপি ৰুচ্চতি. যং সন্ধায ৰুত্তং –

‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, তদাযতনং, যত্থ নেৰ পথৰী ন আপো ন তেজো ন ৰাযো ন আকাসানঞ্চাযতনং ন ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং ন আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং ন নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং নাযং লোকো ন পরো লোকো ন চ উভো চন্দিমসূরিযা. তমহং, ভিক্খৰে, নেৰ আগতিং ৰদামি ন গতিং ন ঠিতিং ন চুতিং ন উপপত্তিং; অপ্পতিট্ঠং অপ্পৰত্তং অনারম্মণমেৰেতং এসেৰন্তো দুক্খস্সা’’তি (উদা. ৭১).

সা সব্বেসম্পি উপাদানক্খন্ধানং অত্থঙ্গমো সব্বসঙ্খারানং সমথো, সব্বূপধীনং পটিনিস্সগ্গো, সব্বদুক্খানং ৰূপসমো, সব্বালযানং সমুগ্ঘাতো, সব্বৰট্টানং উপচ্ছেদো, অচ্চন্তসন্তিলক্খণাতি যথাৰুত্তসভাৰস্স কদাচিপি অৰিসংৰাদনতো তথা অৰিতথা অনঞ্ঞথা. এৰমেতা অভিজাতিআদিকা তথা গতো উপগতো অধিগতো পটিপন্নো পত্তোতি তথাগতো. এৰং ভগৰা তথা গতোতি তথাগতো.

কথং তথাৰিধোতি তথাগতো? যথাৰিধা পুরিমকা সম্মাসম্বুদ্ধা, অযম্পি ভগৰা তথাৰিধো. কিং ৰুত্তং হোতি? যথাৰিধা তে ভগৰন্তো মগ্গসীলেন, ফলসীলেন, সব্বেনপি লোকিযলোকুত্তরসীলেন, মগ্গসমাধিনা, ফলসমাধিনা, সব্বেনপি লোকিযলোকুত্তরসমাধিনা, মগ্গপঞ্ঞায, ফলপঞ্ঞায, সব্বাযপি লোকিযলোকুত্তরপঞ্ঞায, দেৰসিকং ৰল়ঞ্জিতব্বেহি চতুৰীসতিকোটিসতসহস্সসমাপত্তিৰিহারেহি, তদঙ্গৰিমুত্তিযা ৰিক্খম্ভনৰিমুত্তিযা সমুচ্ছেদৰিমুত্তিযা পটিপ্পস্সদ্ধিৰিমুত্তিযা নিস্সরণৰিমুত্তিযাতি সঙ্খেপতো, ৰিত্থারতো পন অনন্তাপরিমাণভেদেহি অচিন্তেয্যানুভাৰেহি সকলসব্বঞ্ঞুগুণেহি, অযম্পি অম্হাকং ভগৰা তথাৰিধো. সব্বেসঞ্হি সম্মাসম্বুদ্ধানং আযুৰেমত্তং, সরীরপ্পমাণৰেমত্তং, কুলৰেমত্তং, দুক্করচরিযাৰেমত্তং, রস্মিৰেমত্তন্তি ইমেহি পঞ্চহি ৰেমত্তেহি সিযা ৰেমত্তং, ন পন সীলৰিসুদ্ধিআদীসু ৰিসুদ্ধীসু সমথৰিপস্সনাপটিপত্তিযং অত্তনা পটিৰিদ্ধগুণেসু চ কিঞ্চি নানাকরণং অত্থি, অথ খো মজ্ঝে ভিন্নসুৰণ্ণং ৰিয অঞ্ঞংমঞ্ঞং নিব্বিসেসা তে বুদ্ধা ভগৰন্তো. তস্মা যথাৰিধা পুরিমকা সম্মাসম্বুদ্ধা, অযম্পি ভগৰা তথাৰিধো. এৰং তথাৰিধোতি তথাগতো. ৰিধত্থো চেত্থ গতসদ্দো. তথা হি লোকিযা ৰিধযুত্তগতসদ্দে পকারত্থে ৰদন্তি.

কথং তথাপৰত্তিকোতি তথাগতো? অনঞ্ঞসাধারণেন ইদ্ধানুভাৰেন সমন্নাগতত্তা অত্থপটিসম্ভিদাদীনং উক্কংসপারমিপ্পত্তিযা অনাৰরণঞাণপটিলাভেন চ ভগৰতো কাযপ্পৰত্তিযাদীনং কত্থচি পটিঘাতাভাৰতো যথারুচি তথা গতং গতি গমনং কাযৰচীচিত্তপ্পৰত্তি এতস্সাতি তথাগতো. এৰং তথাপৰত্তিকোতি তথাগতো.

কথং তথেহি অগতোতি তথাগতো? বোধিসম্ভারসম্ভরণে তপ্পটিপক্খপ্পৰত্তিসঙ্খাতং নত্থি এতস্স গতন্তি অগতো. সো পনস্স অগতভাৰো মচ্ছেরদানপারমিআদীসু অৰিপরীতং আদীনৰানিসংসপচ্চৰেক্খণাদিনযপ্পৰত্তেহি ঞাণেহীতি তথেহি ঞাণেহি অগতোতি তথাগতো.

অথ ৰা কিলেসাভিসঙ্খারপ্পৰত্তিসঙ্খাতং খন্ধপ্পৰত্তিসঙ্খাতমেৰ ৰা পঞ্চসুপি গতীসু গতং গমনং এতস্স নত্থীতি অগতো. সউপাদিসেসঅনুপাদিসেসনিব্বানপ্পত্তিযা স্ৰাযমস্স অগতভাৰো তথেহি অরিযমগ্গঞাণেহীতি এৰম্পি ভগৰা তথেহি আগতোতি তথাগতো.

কথং তথাগতভাৰেন তথাগতো? তথাগতভাৰেনাতি চ তথাগতস্স সব্ভাৰেন, অত্থিতাযাতি অত্থো. কো পনেস তথাগতো, যস্স অত্থিতায ভগৰা তথাগতোতি ৰুচ্চতীতি? সদ্ধম্মো. সদ্ধম্মো হি অরিযমগ্গো তাৰ যথা যুগনদ্ধসমথৰিপস্সনাবলেন অনৰসেসকিলেসপক্খং সমূহনন্তেন সমুচ্ছেদপ্পহানৰসেন গন্তব্বং, তথা গতো. ফলধম্মো যথা অত্তনো মগ্গানুরূপং পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানৰসেন গন্তব্বং, তথা গতো পৰত্তো. নিব্বানধম্মো পন যথা গতো পঞ্ঞায পটিৰিদ্ধো সকলৰট্টদুক্খৰূপসমায সম্পজ্জতি, বুদ্ধাদীহি তথা গতো সচ্ছিকতোতি তথাগতো. পরিযত্তিধম্মোপি যথা পুরিমবুদ্ধেহি সুত্তগেয্যাদিৰসেন পৰত্তিআদিপ্পকাসনৰসেন চ ৰেনেয্যানং আসযাদিঅনুরূপং পৰত্তিতো, অম্হাকম্পি ভগৰতা তথা গতো গদিতো পৰত্তিতোতি ৰা তথাগতো. যথা ভগৰতা দেসিতো, তথা ভগৰতো সাৰকেহি গতো অৰগতোতি তথাগতো. এৰং সব্বোপি সদ্ধম্মো তথাগতো. তেনাহ সক্কো দেৰানমিন্দো ‘‘তথাগতং দেৰমনুস্সপূজিতং, ধম্মং নমস্সাম সুৰত্থি হোতূ’’তি (খু. পা. ৬.১৭; সু. নি. ২৪০). স্ৰাস্স অত্থীতি ভগৰা তথাগতো.

যথা চ ধম্মো, এৰং অরিযসঙ্ঘোপি, যথা অত্তহিতায পরহিতায চ পটিপন্নেহি সুৰিসুদ্ধং পুব্বভাগসমথৰিপস্সনাপটিপদং পুরক্খত্ৰা তেন তেন মগ্গেন গন্তব্বং, তং তং তথা গতোতি তথাগতো. যথা ৰা ভগৰতা সচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদাদিনযো দেসিতো, তথা চ বুদ্ধত্তা তথা গদনতো চ তথাগতো. তেনাহ সক্কো দেৰরাজা – ‘‘তথাগতং দেৰমনুস্সপূজিতং, সঙ্ঘং নমস্সাম সুৰত্থি হোতূ’’তি (খু. পা. ৬.১৮; সু. নি. ২৪১), স্ৰাস্স সাৰকভূতো অত্থীতি ভগৰা তথাগতো. এৰং তথাগতভাৰেন তথাগতো.

ইদম্পি তথাগতস্স তথাগতভাৰদীপনে মুখমত্তকমেৰ, সব্বাকারেন পন তথাগতোৰ তথাগতস্স তথাগতভাৰং ৰণ্ণেয্য. ইদঞ্হি তথাগতপদং মহত্থং, মহাগতিকং, মহাৰিসযং, তস্স অপ্পমাদপদস্স ৰিয তেপিটকম্পি বুদ্ধৰচনং যুত্তিতো অত্থভাৰেন আহরন্তো ‘‘অতিত্থেন ধম্মকথিকো পক্খন্দো’’তি ন ৰত্তব্বোতি.

তত্থেতং ৰুচ্চতি –

‘‘যথেৰ লোকে পুরিমা মহেসিনো,

সব্বঞ্ঞুভাৰং মুনযো ইধাগতা;

তথা অযং সক্যমুনীপি আগতো,

তথাগতো ৰুচ্চতি তেন চক্খুমা.

‘‘পহায কামাদিমলে অসেসতো,

সমাধিঞাণেহি যথা গতা জিনা;

পুরাতনা সক্যমুনী জুতিন্ধরো,

তথা গতো তেন তথাগতো মতো.

‘‘তথঞ্চ ধাতাযতনাদিলক্খণং,

সভাৰসামঞ্ঞৰিভাগভেদতো;

সযম্ভুঞাণেন জিনোযমাগতো,

তথাগতো ৰুচ্চতি সক্যপুঙ্গৰো.

‘‘তথানি সচ্চানি সমন্তচক্খুনা,

তথা ইদপ্পচ্চযতা চ সব্বসো;

অনঞ্ঞনেয্যা নযতো ৰিভাৰিতা,

তথা গতো তেন জিনো তথাগতো.

‘‘অনেকভেদাসুপি লোকধাতুসু,

জিনস্স রূপাযতনাদিগোচরে;

ৰিচিত্তভেদে তথমেৰ দস্সনং,

তথাগতো তেন সমন্তলোচনো.

‘‘যতো চ ধম্মং তথমেৰ ভাসতি,

করোতি ৰাচাযনুরূপমত্তনো;

গুণেহি লোকং অভিভুয্যিরীযতি,

তথাগতো তেনপি লোকনাযকো.

‘‘তথা পরিঞ্ঞায তথায সব্বসো,

অৰেদি লোকং পভৰং অতিক্কমি;

গতো চ পচ্চক্খকিরিযায নিব্বুতিং,

অরিযমগ্গঞ্চ গতো তথাগতো.

‘‘তথা পটিঞ্ঞায তথায সব্বসো,

হিতায লোকস্স যতোযমাগতো;

তথায নাথো করুণায সব্বদা,

গতো চ তেনাপি জিনো তথাগতো.

‘‘তথানি ঞাণানি যতোযমাগতো,