২. দুকনিপাতো

১. পঠমৰগ্গো

১. দুক্খৰিহারসুত্তৰণ্ণনা

২৮. দুকনিপাতস্স পঠমে দ্ৰীহীতি গণনপরিচ্ছেদো. ধম্মেহীতি পরিচ্ছিন্নধম্মনিদস্সনং. দ্ৰীহি ধম্মেহীতি দ্ৰীহি অকুসলধম্মেহি. সমন্নাগতোতি যুত্তো. দিট্ঠেৰ ধম্মেতি ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে. দুক্খং ৰিহরতীতি চতূসুপি ইরিযাপথেসু কিলেসদুক্খেন চেৰ কাযিকচেতসিকদুক্খেন চ দুক্খং ৰিহরতি. সৰিঘাতন্তি চিত্তূপঘাতেন চেৰ কাযূপঘাতেন চ সৰিঘাতং. সউপাযাসন্তি কিলেসূপাযাসেন চেৰ সরীরখেদেন চ বলৰআযাসৰসেন সউপাযাসং. সপরিল়াহন্তি কিলেসপরিল়াহেন চেৰ কাযপরিল়াহেন চ সপরিল়াহং. কাযস্স ভেদাতি উপাদিন্নক্খন্ধপরিচ্চাগা. পরং মরণাতি তদনন্তরং অভিনিব্বত্তক্খন্ধগ্গহণে. অথ ৰা কাযস্স ভেদাতি জীৰিতিন্দ্রিযুপচ্ছেদা. পরং মরণাতি চুতিতো উদ্ধং. দুগ্গতি পাটিকঙ্খাতি দুগ্গতিসঙ্খাতানং চতুন্নং অপাযানং অঞ্ঞতরা গতি ইচ্ছিতব্বা, অৰস্সংভাৰিনীতি অত্থো.

অগুত্তদ্ৰারোতি অপিহিতদ্ৰারো. কত্থ পন অগুত্তদ্ৰারোতি আহ ‘‘ইন্দ্রিযেসূ’’তি. তেন মনচ্ছট্ঠানং ইন্দ্রিযানং অসংৰরমাহ. পটিগ্গহণপরিভোগৰসেন ভোজনে মত্তং ন জানাতীতি ভোজনে অমত্তঞ্ঞূ. ‘‘ইন্দ্রিযেসু অগুত্তদ্ৰারতায ভোজনে অমত্তঞ্ঞুতাযা’’তিপি পঠন্তি.

কথং ইন্দ্রিযেসু অগুত্তদ্ৰারতা, কথং ৰা গুত্তদ্ৰারতাতি? কিঞ্চাপি হি চক্খুন্দ্রিযে সংৰরো ৰা অসংৰরো ৰা নত্থি. ন হি চক্খুপসাদং নিস্সায সতি ৰা মুট্ঠস্সচ্চং ৰা উপ্পজ্জতি. অপিচ যদা রূপারম্মণং চক্খুস্স আপাথং আগচ্ছতি, তদা ভৰঙ্গে দ্ৰিক্খত্তুং উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধে কিরিযামনোধাতু আৰজ্জনকিচ্চং সাধযমানা উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুজ্ঝতি, ততো চক্খুৰিঞ্ঞাণং দস্সনকিচ্চং, ততো ৰিপাকমনোধাতু সম্পটিচ্ছনকিচ্চং, ততো ৰিপাকাহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতু সন্তীরণকিচ্চং, ততো কিরিযাহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতু ৰোট্ঠব্বনকিচ্চং সাধযমানা উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুজ্ঝতি, তদনন্তরং জৰনং জৰতি. তথাপি নেৰ ভৰঙ্গসমযে, ন আৰজ্জনাদীনং অঞ্ঞতরসমযে সংৰরো ৰা অসংৰরো ৰা অত্থি, জৰনক্খণে পন সচে দুস্সীল্যং ৰা মুট্ঠস্সচ্চং ৰা অঞ্ঞাণং ৰা অক্খন্তি ৰা কোসজ্জং ৰা উপ্পজ্জতি, অসংৰরো হোতি. এৰং হোন্তোপি সো ‘‘চক্খুদ্ৰারে অসংৰরো’’তি ৰুচ্চতি. কস্মা? যস্মা তস্মিং সতি দ্ৰারম্পি অগুত্তং হোতি ভৰঙ্গম্পি আৰজ্জনাদীনি ৰীথিচিত্তানিপি. যথা কিং? যথা নগরে চতূসু দ্ৰারেসু অসংৰুতেসু কিঞ্চাপি অন্তোঘরদ্ৰারকোট্ঠকগব্ভাদযো সুসংৰুতা তথাপি অন্তোনগরে সব্বং ভণ্ডং অরক্খিতং অগোপিতমেৰ হোতি. নগরদ্ৰারেহি পৰিসিত্ৰা চোরা যদিচ্ছন্তি, তং হরেয্যুং. এৰমেৰ জৰনে দুস্সীল্যাদীসু উপ্পন্নেসু তস্মিং অসংৰরে সতিদ্ৰারম্পি অগুত্তং হোতি, ভৰঙ্গম্পি আৰজ্জনাদীনি ৰীথিচিত্তানিপি. তস্মিং পন অসতি জৰনে সীলাদীসু উপ্পন্নেসু দ্ৰারম্পি গুত্তং হোতি ভৰঙ্গম্পি আৰজ্জনাদীনি ৰীথিচিত্তানিপি. যথা কিং? যথা নগরদ্ৰারেসু সংৰুতেসু কিঞ্চাপি অন্তোঘরদ্ৰারাদযো অসংৰুতা, তথাপি অন্তোনগরে সব্বং ভণ্ডং সুরক্খিতং সুগোপিতমেৰ হোতি. নগরদ্ৰারেসু হি পিহিতেসু চোরানং পৰেসো নত্থি. এৰমেৰ জৰনে সীলাদীসু উপ্পন্নেসু দ্ৰারম্পি গুত্তং হোতি, ভৰঙ্গম্পি, আৰজ্জনাদীনি ৰীথিচিত্তানিপি. তস্মা জৰনক্খণে উপ্পজ্জমানোপি ‘‘চক্খুদ্ৰারে সংৰরো’’তি ৰুচ্চতি. সেসদ্ৰারেসুপি এসেৰ নযো. এৰং ইন্দ্রিযেসু অগুত্তদ্ৰারতা, গুত্তদ্ৰারতা চ ৰেদিতব্বা.

কথং পন ভোজনে অমত্তঞ্ঞূ, কথং ৰা মত্তঞ্ঞূতি? যো হি পুগ্গলো মহিচ্ছো হুত্ৰা পটিগ্গহণে মত্তং ন জানাতি. মহিচ্ছপুগ্গলো হি যথা নাম কচ্ছপুটৰাণিজো পিল়ন্ধনভণ্ডকং হত্থেন গহেত্ৰা উচ্ছঙ্গেপি পক্খিপিতব্বযুত্তকং পক্খিপিত্ৰা মহাজনস্স পস্সন্তস্সেৰ ‘‘অসুকং গণ্হথ, অসুকং গণ্হথা’’তি মুখেন উগ্ঘোসেতি, এৰমেৰ অপ্পমত্তকম্পি অত্তনো সীলং ৰা গন্থং ৰা ধুতঙ্গগুণং ৰা অন্তমসো অরঞ্ঞৰাসমত্তকম্পি মহাজনস্স জানন্তস্সেৰ সম্ভাৰেতি, সম্ভাৰেত্ৰা চ পন সকটেহিপি উপনীতে পচ্চযে ‘‘অল’’ন্তি অৰত্ৰা পটিগ্গণ্হাতি. তযো হি পূরেতুং ন সক্কা অগ্গি উপাদানেন, সমুদ্দো উদকেন, মহিচ্ছো পচ্চযেহীতি –

‘‘অগ্গিক্খন্ধো সমুদ্দো চ, মহিচ্ছো চাপি পুগ্গলো;

বহুকে পচ্চযে দিন্নে, তযোপেতে ন পূরযেতি’’.

মহিচ্ছপুগ্গলো হি ৰিজাতমাতুযাপি মনং গণ্হিতুং ন সক্কোতি. এৰরূপো হি অনুপ্পন্নং লাভং ন উপ্পাদেতি, উপ্পন্নলাভতো চ পরিহাযতি. এৰং তাৰ পটিগ্গহণে অমত্তঞ্ঞূ হোতি. যো পন ধম্মেন সমেন লদ্ধম্পি আহারং গধিতো মুচ্ছিতো অজ্ঝোপন্নো অনাদীনৰদস্সাৰী অনিস্সরণপঞ্ঞো আহরহত্থকঅলংসাটকতত্থৰট্টককাকমাসকভুত্তৰমিতকব্রাহ্মণানং অঞ্ঞতরো ৰিয অযোনিসো অনুপাযেন যাৰদত্থং উদরাৰদেহকং পরিভুঞ্জিত্ৰা সেয্যসুখং পস্সসুখং মিদ্ধসুখং অনুযুত্তো ৰিহরতি. অযং পরিভোগে অমত্তঞ্ঞূ নাম.

যো পন ‘‘যদিপি দেয্যধম্মো বহু হোতি, দাযকো অপ্পং দাতুকামো, দাযকস্স ৰসেন অপ্পং গণ্হাতি. দেয্যধম্মো অপ্পো, দাযকো বহুং দাতুকামো, দেয্যধম্মস্স ৰসেন অপ্পং গণ্হাতি. দেয্যধম্মো বহু, দাযকোপি বহুং দাতুকামো, অত্তনো থামং ঞত্ৰা পমাণযুত্তমেৰ গণ্হাতী’’তি এৰং ৰুত্তস্স পটিগ্গহণে পমাণজাননস্স চেৰ, ‘‘পটিসঙ্খা যোনিসো আহারং আহারেতি, নেৰ দৰায, ন মদাযা’’তিআদিনা (ধ. স. ১৩৫৫) ‘‘লদ্ধঞ্চ পিণ্ডপাতং অগধিতো অমুচ্ছিতো অনজ্ঝোপন্নো আদীনৰদস্সাৰী নিস্সরণপঞ্ঞো পরিভুঞ্জতী’’তি চ আদিনা নযেন ৰুত্তস্স পচ্চৰেক্খিত্ৰা পটিসঙ্খানপঞ্ঞায জানিত্ৰা আহারপরিভুঞ্জনসঙ্খাতস্স পরিভোগে পমাণজাননস্স চ ৰসেন ভোজনে মত্তঞ্ঞূ হোতি, অযং ভোজনে মত্তঞ্ঞূ নাম. এৰং ভোজনে অমত্তঞ্ঞুতা মত্তঞ্ঞুতা চ হোতীতি ৰেদিতব্বং.

গাথাসু পন চক্খুন্তিআদীসু চক্খতীতি চক্খু, রূপং অস্সাদেতি, সমৰিসমং আচিক্খন্তং ৰিয হোতীতি ৰা অত্থো. সুণাতীতি সোতং. ঘাযতীতি ঘানং. জীৰিতনিমিত্তং আহাররসো জীৰিতং, তং অৰ্হাযতীতি জিৰ্হা. কুচ্ছিতানং আযোতি কাযো. মনতে ৰিজানাতীতি মনো. পোরাণা পনাহু মুনাতীতি মনো, নাল়িযা মিনমানো ৰিয মহাতুলায ধারযমানো ৰিয চ আরম্মণং ৰিজানাতীতি অত্থো. এৰং তাৰেত্থ পদত্থো ৰেদিতব্বো.

ভাৰত্থতো পন দুৰিধং চক্খু – মংসচক্খু চ পঞ্ঞাচক্খু চ. তেসু বুদ্ধচক্খু, সমন্তচক্খু, ঞাণচক্খু, দিব্বচক্খু, ধম্মচক্খূতি পঞ্চৰিধং পঞ্ঞাচক্খু. তত্থ ‘‘অদ্দসং খো অহং, ভিক্খৰে, বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেন্তো’’তি (ম. নি. ১.২৮৩) ইদং বুদ্ধচক্খু নাম. ‘‘সমন্তচক্খু ৰুচ্চতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণ’’ন্তি (চূল়ৰ. ধোতকমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৩২) ইদং সমন্তচক্খু নাম. ‘‘চক্খুং উদপাদী’’তি (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৰ. ১৫) ইদং ঞাণচক্খু নাম. ‘‘অদ্দসং খো অহং, ভিক্খৰে, দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেনা’’তি (ম. নি. ১.২৮৪) ইদং দিব্বচক্খু নাম. ‘‘ৰিরজং ৰীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদী’’তি (ম. নি. ২.৩৯৫; মহাৰ. ১৬) ইদং হেট্ঠিমমগ্গত্তযসঙ্খাতং ধম্মচক্খু নাম.

মংসচক্খুপি দুৰিধং – সসম্ভারচক্খু, পসাদচক্খূতি. তত্থ য্ৰাযং অক্খিকূপকে পতিট্ঠিতো হেট্ঠা অক্খিকূপকট্ঠিকেন, উপরি ভমুকট্ঠিকেন, উভতো অক্খিকূটেহি, অন্তো মত্থলুঙ্গেন, বহিদ্ধা অক্খিলোমেহি পরিচ্ছিন্নো মংসপিণ্ডো, সঙ্খেপতো চতস্সো ধাতুযো – ৰণ্ণো, গন্ধো, রসো, ওজাসম্ভৰো সণ্ঠানং জীৰিতং ভাৰো কাযপসাদো চক্খুপসাদোতি চুদ্দস সম্ভারা. ৰিত্থারতো চতস্সো ধাতুযো তংনিস্সিতা ৰণ্ণগন্ধরসওজাসণ্ঠানসম্ভৰাতি ইমানি দস চতুসমুট্ঠানিকত্তা চত্তালীসং হোন্তি, জীৰিতং ভাৰো কাযপসাদো চক্খুপসাদোতি চত্তারি একন্তকম্মসমুট্ঠানেৰাতি ইমেসং চতুচত্তালীসায রূপানং ৰসেন চতুচত্তালীস সম্ভারা. যং লোকে ‘‘সেতং ৰট্টং পুথুলং ৰিসটং ৰিপুলং চক্খূ’’তি সঞ্জানন্তো ন চক্খুং সঞ্জানাতি, ৰত্থুং চক্খুতো সঞ্জানাতি, যো মংসপিণ্ডো অক্খিকূপকে পতিট্ঠিতো ন্হারুসুত্তকেন মত্থলুঙ্গেন আবদ্ধো, যত্থ সেতম্পি অত্থি কণ্হম্পি লোহিতকম্পি পথৰীপি আপোপি তেজোপি ৰাযোপি. যং সেম্হুস্সদত্তা সেতং, পিত্তুস্সদত্তা কণ্হং, রুহিরুস্সদত্তা লোহিতকং, পথৰুস্সদত্তা পত্থদ্ধং, আপুস্সদত্তা পগ্ঘরতি, তেজুস্সদত্তা পরিডয্হতি, ৰাযুস্সদত্তা সম্ভমতি, ইদং সসম্ভারচক্খু নাম. যো পন এত্থ সিতো এত্থ পটিবদ্ধো চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো, ইদং পসাদচক্খু নাম. ইদঞ্হি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং যথারহং ৰত্থুদ্ৰারভাৰেন পৰত্ততি.

সোতাদীসুপি সোতং দিব্বসোতং, মংসসোতন্তি দুৰিধং. এত্থ ‘‘দিব্বায সোতধাতুযা ৰিসুদ্ধায অতিক্কন্তমানুসিকায উভো সদ্দে সুণাতী’’তি ইদং দিব্বসোতং নাম. মংসসোতং পন সসম্ভারসোতং পসাদসোতন্তি দুৰিধন্তিআদি সব্বং চক্খুম্হি ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং, তথা ঘানজিৰ্হা. কাযো পন চোপনকাযো, করজকাযো, সমূহকাযো, পসাদকাযোতিআদিনা বহুৰিধো. তত্থ –

‘‘কাযেন সংৰুতা ধীরা, অথো ৰাচায সংৰুতা’’তি. (ধ. প. ২৩৪) –

অযং চোপনকাযো নাম. ‘‘ইমম্হা কাযা অঞ্ঞং কাযং অভিনিম্মিনাতী’’তি (দী. নি. ১.২৩৬; পটি. ম. ৩.১৪) অযং করজকাযো নাম. সমূহকাযো পন ৰিঞ্ঞাণাদিসমূহৰসেন অনেকৰিধো আগতো. তথা হি ‘‘ছ ইমে, আৰুসো, ৰিঞ্ঞাণকাযা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১০১) ৰিঞ্ঞাণসমূহো ৰুত্তো. ‘‘ছ ফস্সকাযা’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩২৩; ম. নি. ১.৯৮) ফস্সাদিসমূহো. তথা ‘‘কাযপস্সদ্ধি কাযলহুতা’’তিআদীসু (ধ. স. ১১৪) ৰেদনাক্খন্ধাদযো. ‘‘ইধেকচ্চো পথৰিকাযং অনিচ্চতো অনুপস্সতি, আপোকাযং তেজোকাযং ৰাযোকাযং কেসকাযং লোমকায’’ন্তিআদীসু (পটি. ম. ৩.৩৫) পথৰাদিসমূহো. ‘‘কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৰা’’তি (অ. নি. ৩.১৬) অযং পসাদকাযো. ইধাপি পসাদকাযো ৰেদিতব্বো. সো হি কাযৰিঞ্ঞাণাদীনং যথারহং ৰত্থুদ্ৰারভাৰেন পৰত্ততি. মনোতি পন কিঞ্চাপি সব্বং ৰিঞ্ঞাণং ৰুচ্চতি, তথাপি দ্ৰারভাৰস্স ইধাধিপ্পেতত্তা দ্ৰারভূতং সাৰজ্জনং ভৰঙ্গং ৰেদিতব্বং.

এতানি যস্স দ্ৰারানি অগুত্তানি চ ভিক্খুনোতি যস্স ভিক্খুনো এতানি মনচ্ছট্ঠানি দ্ৰারানি সতিৰোস্সগ্গেন পমাদং আপন্নত্তা সতিকৰাটেন অপিহিতানি. ভোজনম্হি…পে… অধিগচ্ছতীতি সো ভিক্খু ৰুত্তনযেন ভোজনে অমত্তঞ্ঞূ ইন্দ্রিযেসু চ সংৰররহিতো দিট্ঠধম্মিকঞ্চ রোগাদিৰসেন, সম্পরাযিকঞ্চ দুগ্গতিপরিযাপন্নং কাযদুক্খং রাগাদিকিলেসসন্তাপৰসেন, ইচ্ছাৰিঘাতৰসেন চ চেতোদুক্খন্তি সব্বথাপি দুক্খমেৰ অধিগচ্ছতি পাপুণাতি. যস্মা চেতদেৰং, তস্মা দুৰিধেনপি দুক্খগ্গিনা ইধলোকে চ পরলোকে চ ডয্হমানেন কাযেন ডয্হমানেন চেতসা দিৰা ৰা যদি ৰা রত্তিং নিচ্চকালমেৰ তাদিসো পুগ্গলো দুক্খমেৰ ৰিহরতি, ন তস্স সুখৰিহারস্স সম্ভৰো, ৰট্টদুক্খানতিক্কমে পন ৰত্তব্বমেৰ নত্থীতি.

পঠমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. সুখৰিহারসুত্তৰণ্ণনা

২৯. দুতিযে ৰুত্তৰিপরিযাযেন অত্থো ৰেদিতব্বো.

দুতিযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. তপনীযসুত্তৰণ্ণনা

৩০. ততিযে তপনীযাতি ইধ চেৰ সম্পরাযে চ তপন্তি ৰিবাধেন্তি ৰিহেঠেন্তীতি তপনীযা. তপনং ৰা দুক্খং দিট্ঠে চেৰ ধম্মে অভিসম্পরাযে চ তস্স উপ্পাদনেন চেৰ অনুবলপ্পদানেন চ হিতাতি তপনীযা. অথ ৰা তপন্তি তেনাতি তপনং, পচ্ছানুতাপো, ৰিপ্পটিসারোতি অত্থো, তস্স হেতুভাৰতো হিতাতি তপনীযা. অকতকল্যাণোতি অকতং কল্যাণং ভদ্দকং পুঞ্ঞং এতেনাতি অকতকল্যাণো. সেসপদদ্ৰযং তস্সেৰ ৰেৰচনং. পুঞ্ঞঞ্হি পৰত্তিহিততায আযতিংসুখতায চ ভদ্দকট্ঠেন কল্যাণন্তি চ কুচ্ছিতসলনাদিঅত্থেন কুসলন্তি চ দুক্খভীরূনং সংসারভীরূনঞ্চ রক্খনট্ঠেন ভীরুত্তাণন্তি চ ৰুচ্চতি. কতপাপোতি কতং উপচিতং পাপং এতেনাতি কতপাপো. সেসপদদ্ৰযং তস্সেৰ ৰেৰচনং. অকুসলকম্মঞ্হি লামকট্ঠেন পাপন্তি চ অত্তনো পৰত্তিক্খণে ৰিপাকক্খণে চ ঘোরসভাৰতায লুদ্দন্তি চ কিলেসেহি দূসিতভাৰেন কিব্বিসন্তি চ ৰুচ্চতি. ইতি ভগৰা ‘‘দ্ৰে ধম্মা তপনীযা’’তি ধম্মাধিট্ঠানেন উদ্দিসিত্ৰা অকতং কুসলং ধম্মং কতঞ্চ অকুসলং ধম্মং পুগ্গলাধিট্ঠানেন নিদ্দিসি. ইদানি তেসং তপনীযভাৰং দস্সেন্তো ‘‘সো অকতং মে কল্যাণন্তিপি তপ্পতি, কতং মে পাপন্তিপি তপ্পতী’’তি আহ. চিত্তসন্তাসেন তপ্পতি অনুতপ্পতি অনুসোচতীতি অত্থো.

গাথাসু দুট্ঠু চরিতং, কিলেসপূতিকত্তা ৰা দুট্ঠং চরিতন্তি দুচ্চরিতং. কাযেন দুচ্চরিতং, কাযতো ৰা পৰত্তং দুচ্চরিতং কাযদুচ্চরিতং. এৰং ৰচীমনোদুচ্চরিতানিপি দট্ঠব্বানি. ইমানি চ কাযদুচ্চরিতাদীনি কম্মপথপ্পত্তানি অধিপ্পেতানীতি যং ন কম্মপথপ্পত্তং অকুসলজাতং, তং সন্ধাযাহ ‘‘যঞ্চঞ্ঞং দোসসঞ্হিত’’ন্তি. তস্সত্থো – যম্পি চ অঞ্ঞং কম্মপথভাৰং অপ্পত্তত্তা নিপ্পরিযাযেন কাযকম্মাদিসঙ্খং ন লভতি, রাগাদিকিলেসসংসট্ঠত্তা দোসসহিতং অকুসলং তম্পি কত্ৰাতি অত্থো. নিরযন্তি নিরতিঅত্থেন নিরস্সাদট্ঠেন ৰা নিরযন্তি লদ্ধনামং সব্বম্পি দুগ্গতিং, অযসঙ্খাতসুখপ্পটিক্খেপেন ৰা সব্বত্থ সুগতিদুগ্গতীসু নিরযদুক্খং. সো তাদিসো পুগ্গলো উপগচ্ছতীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.

এত্থ চ কাযদুচ্চরিতস্স তপনীযভাৰে নন্দো যক্খো নন্দো মাণৰকো নন্দো গোঘাতকো দ্ৰে ভাতিকাতি এতেসং ৰত্থূনি কথেতব্বানি. তে কির গাৰিং ৰধিত্ৰা মংসং দ্ৰে কোট্ঠাসে অকংসু. ততো কনিট্ঠো জেট্ঠং আহ – ‘‘ময্হং দারকা বহূ, ইমানি মে অন্তানি দেহী’’তি. অথ নং জেট্ঠো – ‘‘সব্বং মংসং দ্ৰেধা ৰিভত্তং, পুন কিমগ্গহেসী’’তি পহরিত্ৰা জীৰিতক্খযং পাপেসি. নিৰত্তিত্ৰা চ নং ওলোকেন্তো মতং দিস্ৰা ‘‘ভারিযং ৰত মযা কতং, স্ৰাহং অকারণেনেৰ নং মারেসি’’ন্তি চিত্তং উপ্পাদেসি. অথস্স বলৰৰিপ্পটিসারো উপ্পজ্জি. সো ঠিতট্ঠানেপি নিসিন্নট্ঠানেপি তদেৰ কম্মং আৰজ্জেতি, চিত্তস্সাদং ন লভতি, অসিতপীতখাযিতম্পিস্স সরীরে ওজং ন ফরতি, অট্ঠিচম্মমত্তমেৰ অহোসি. অথ নং একো থেরো পুচ্ছি ‘‘উপাসক, ত্ৰং অতিৰিয কিসো অট্ঠিচম্মমত্তো জাতো, কীদিসো তে রোগো, উদাহু অত্থি কিঞ্চি তপনীযং কম্মং কত’’ন্তি? সো ‘‘আম, ভন্তে’’তি সব্বং আরোচেসি. অথস্স সো ‘‘ভারিযং তে, উপাসক, কম্মং কতং, অনপরাধট্ঠানে অপরদ্ধ’’ন্তি আহ. সো তেনেৰ কম্মুনা কালং কত্ৰা নিরযে নিব্বত্তি. ৰচীদুচ্চরিতস্স পন সুপ্পবুদ্ধসক্ককোকালিকচিঞ্চমাণৰিকাদীনং ৰত্থূনি কথেতব্বানি, মনোদুচ্চরিতস্স উক্কলজযভঞ্ঞাদীনং.

ততিযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. অতপনীযসুত্তৰণ্ণনা

৩১. চতুত্থে ততিযে ৰুত্তৰিপরিযাযেন অত্থো ৰেদিতব্বো.

চতুত্থসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. পঠমসীলসুত্তৰণ্ণনা

৩২. পঞ্চমে পাপকেন চ সীলেনাতি পাপকং নাম সীলং সীলভেদকরো অসংৰরোতি ৰদন্তি. তত্থ যদি অসংৰরো অসীলমেৰ তংদুস্সীল্যভাৰতো, কথং সীলন্তি ৰুচ্চতি? তত্থাযং অধিপ্পাযো সিযা – যথা নাম লোকে অদিট্ঠং ‘‘দিট্ঠ’’ন্তি ৰুচ্চতি, অসীলৰা ‘‘সীলৰা’’তি, এৰমিধাপি অসীলম্পি অসংৰরোপি ‘‘সীল’’ন্তি ৰোহরীযতি. অথ ৰা ‘‘কতমে চ, থপতি, অকুসলা সীলা? অকুসলং কাযকম্মং, অকুসলং ৰচীকম্মং, পাপকো আজীৰো’’তি (ম. নি. ২.২৬৪) ৰচনতো অকুসলধম্মেসুপি অত্থেৰ সীলসমঞ্ঞা, তস্মা পরিচযৰসেন সভাৰসিদ্ধি ৰিয পকতিভূতো সব্বো সমাচারো ‘‘সীল’’ন্তি ৰুচ্চতি. তত্থ যং অকোসল্লসম্ভূতট্ঠেন অকুসলং লামকং, তং সন্ধাযাহ ‘‘পাপকেন চ সীলেনা’’তি. পাপিকায চ দিট্ঠিযাতি সব্বাপি মিচ্ছাদিট্ঠিযো পাপিকাৰ. ৰিসেসতো পন অহেতুকদিট্ঠি, অকিরিযদিট্ঠি, নত্থিকদিট্ঠীতি ইমা তিৰিধা দিট্ঠিযো পাপিকতরা. তত্থ পাপকেন সীলেন সমন্নাগতো পুগ্গলো পযোগৰিপন্নো হোতি, পাপিকায দিট্ঠিযা সমন্নাগতো আসযৰিপন্নো হোতি, এৰং পযোগাসযৰিপন্নো পুগ্গলো নিরযূপগো হোতিযেৰ. তেন ৰুত্তং ‘‘ইমেহি খো, ভিক্খৰে, দ্ৰীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো পুগ্গলো যথাভতং নিক্খিত্তো, এৰং নিরযে’’তি. এত্থ চ ‘‘দ্ৰীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো’’তি ইদং লক্খণৰচনং দট্ঠব্বং, ন তন্তিনিদ্দেসো. যথা তং লোকে ‘‘যদিমে ব্যাধিতা সিযুং, ইমেসং ইদং ভেসজ্জং দাতব্ব’’ন্তি. অঞ্ঞেসুপি ঈদিসেসু ঠানেসু এসেৰ নযো. দুপ্পঞ্ঞোতি নিপ্পঞ্ঞো.

পঞ্চমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. দুতিযসীলসুত্তৰণ্ণনা

৩৩. ছট্ঠে ভদ্দকেন চ সীলেনাতি কাযসুচরিতাদিচতুপারিসুদ্ধিসীলেন. তঞ্হি অখণ্ডাদিসীলভাৰেন সযঞ্চ কল্যাণং, সমথৰিপস্সনাদিকল্যাণগুণাৰহং চাতি ‘‘ভদ্দক’’ন্তি ৰুচ্চতি. ভদ্দিকায চ দিট্ঠিযাতি কম্মস্সকতাঞাণেন চেৰ কম্মপথসম্মাদিট্ঠিযা চ. তত্থ ভদ্দকেন সীলেন পযোগসম্পন্নো হোতি, ভদ্দিকায দিট্ঠিযা আসযসম্পন্নো. ইতি পযোগাসযসম্পন্নো পুগ্গলো সগ্গূপগো হোতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘ইমেহি, খো, ভিক্খৰে, দ্ৰীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো পুগ্গলো যথাভতং নিক্খিত্তো, এৰং সগ্গে’’তি. সপ্পঞ্ঞোতি পঞ্ঞৰা. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

ছট্ঠসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. আতাপীসুত্তৰণ্ণনা

৩৪. সত্তমে অনাতাপীতি কিলেসানং আতাপনট্ঠেন আতাপো, ৰীরিযং, সো এতস্স অত্থীতি আতাপী, ন আতাপী অনাতাপী, সম্মপ্পধানৰিরহিতো কুসীতোতি ৰুত্তং হোতি. ওত্তাপো ৰুচ্চতি পাপুত্রাসো, সো এতস্স অত্থীতি ওত্তাপী, ন ওত্তাপী অনোত্তাপী, ওত্তাপরহিতো. অথ ৰা আতাপপ্পটিপক্খো অনাতাপো, কোসজ্জং সো অস্স অত্থীতি অনাতাপী. যং ‘‘ন ওত্তপতি ওত্তপ্পিতব্বেন, ন ওত্তপতি পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা’’তি এৰং ৰুত্তং, তং অনোত্তপ্পং অনোত্তাপো. সো অস্স অত্থীতি অনোত্তাপীতি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো.

অভব্বোতি অনরহো. সম্বোধাযাতি অরিযমগ্গত্থায. নিব্বানাযাতি কিলেসানং অচ্চন্তৰূপসমায অমতমহানিব্বানায. অনুত্তরস্স যোগক্খেমস্সাতি অরহত্তফলস্স. তঞ্হি উত্তরিতরস্স অভাৰতো অনুত্তরং, চতূহি যোগেহি অনুপদ্দুতত্তা খেমং নিব্ভযন্তি যোগক্খেমন্তি চ ৰুচ্চতি. অধিগমাযাতি পত্তিযা. আতাপীতি ৰীরিযৰা. সো হি ‘‘আরদ্ধৰীরিযো ৰিহরতি অকুসলানং ধম্মানং পহানায, কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদায, থামৰা দল়্হপরক্কমো অনিক্খিত্তধুরো কুসলেসু ধম্মেসূ’’তি (দী. নি. ৩.৩৪৫) এৰং ৰুত্তেন ৰীরিযারম্ভেন সমন্নাগতো কিলেসানং অচ্চন্তমেৰ আতাপনসীলোতি আতাপী. ওত্তাপীতি ‘‘যং ওত্তপতি ওত্তপ্পিতব্বেন, ওত্তপতি পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা’’তি (ধ. স. ৩১) এৰং ৰুত্তেন ওত্তপ্পেন সমন্নাগতত্তা ওত্তপনসীলোতি ওত্তপ্পী. অযঞ্হি ওত্তাপীতি ৰুত্তো. তদৰিনাভাৰতো হিরিযা চ সমন্নাগতো এৰ হোতীতি হিরোত্তপ্পসম্পন্নো অণুমত্তেপি ৰজ্জে ভযদস্সাৰী সীলেসু পরিপূরকারী হোতি. ইচ্চস্স সীলসম্পদা দস্সিতা. আতাপীতি ইমিনা নযেনস্স কিলেসপরিতাপিতাদীপনেন সমথৰিপস্সনাভাৰনানুযুত্ততা দস্সিতা. যথাৰুত্তঞ্চ ৰীরিযং সদ্ধাসতিসমাধিপঞ্ঞাহি ৰিনা ন হোতীতি ৰিমুত্তিপরিপাচকানি সদ্ধাপঞ্চমানি ইন্দ্রিযানি অত্থতো ৰুত্তানেৰ হোন্তি. তেসু চ সিদ্ধেসু অনিচ্চে অনিচ্চসঞ্ঞা, অনিচ্চে দুক্খসঞ্ঞা, দুক্খে অনত্তসঞ্ঞা, পহানসঞ্ঞা, ৰিরাগসঞ্ঞা, নিরোধসঞ্ঞাতি ছ নিব্বেধভাগিযা সঞ্ঞা সিদ্ধা এৰাতি. এৰং ইমেহি দ্ৰীহি ধম্মেহি সমন্নাগতস্স লোকিযানং সীলসমাধিপঞ্ঞানং সিজ্ঝনতো মগ্গফলনিব্বানাধিগমস্স ভব্বতং দস্সেন্তো ‘‘আতাপী চ খো…পে… অধিগমাযা’’তি আহ.

গাথাসু কুসীতোতি মিচ্ছাৰিতক্কবহুলতায কামব্যাপাদৰিহিংসাৰিতক্কসঙ্খাতেহি কুচ্ছিতেহি পাপধম্মেহি সিতো সম্বন্ধো যুত্তোতি কুসীতো. কুচ্ছিতং ৰা সীদতি সম্মাপটিপত্তিতো অৰসীদতীতি কুসীতো, দ-কারস্স ত-কারং কত্ৰা. হীনৰীরিযোতি নিব্বীরিযো, চতূসুপি ইরিযাপথেসু ৰীরিযকরণরহিতো. অনুস্সাহসংহননসভাৰস্স চিত্তালসিযস্স থিনস্স, অসত্তিৰিঘাতসভাৰস্স কাযালসিযস্স মিদ্ধস্স চ অভিণ্হপ্পৰত্তিযা থিনমিদ্ধবহুলো. পাপজিগুচ্ছনলক্খণায হিরিযা অভাৰেন তপ্পটিপক্খেন অহিরিকেন সমন্নাগতত্তা চ অহিরিকো. হিরোত্তপ্পৰীরিযানং অভাৰেনেৰ সম্মাপটিপত্তিযং নত্থি এতস্স আদরোতি অনাদরো. উভযথাপি তথা ধম্মপুগ্গলেন দুৰিধকিরিযাকরণেন অনাদরো. ফুট্ঠুন্তি ফুসিতুং. সম্বোধিমুত্তমন্তি সম্বোধিসঙ্খাতং উত্তমং অরহত্তং অধিগন্তুং অভব্বোতি অত্থো.

সতিমাতি চিরকতচিরভাসিতানং অনুস্সরণে সমত্থস্স সতিনেপক্কস্স ভাৰেন চতুসতিপট্ঠানযোগেন সতিমা. নিপকোতি সত্তট্ঠানিযসম্পজঞ্ঞসঙ্খাতেন চেৰ কম্মট্ঠানপরিহরণপঞ্ঞাসঙ্খাতেন চ নেপক্কেন সমন্নাগতত্তা নিপকো. ঝাযীতি আরম্মণূপনিজ্ঝানেন লক্খণূপনিজ্ঝানেন চাতি দ্ৰীহিপি ঝানেহি ঝাযী. অপ্পমত্তোতি ‘‘দিৰসং চঙ্কমেন নিসজ্জায আৰরণিযেহি ধম্মেহি চিত্তং পরিসোধেতী’’তিআদিনা নযেন কম্মট্ঠানভাৰনায অপ্পমত্তো. সংযোজনং জাতিজরায ছেত্ৰাতি জাতিযা চেৰ জরায চ সত্তে সংযোজেতীতি সংযোজনন্তি লদ্ধনামং কামরাগাদিকং দসৰিধম্পি কিলেসজাতং অনুসযসমুগ্ঘাতৰসেন মূলতো ছিন্দিত্ৰা. অথ ৰা সংযোজনং জাতিজরায ছেত্ৰাতি জাতিজরায সংযোজনং ছিন্দিত্ৰা. যস্স হি সংযোজনানি অচ্ছিন্নানি, তস্স জাতিজরায অচ্ছেদো অসমুগ্ঘাতোৰ. যস্স পন তানি ছিন্নানি, তস্স জাতিজরাপি ছিন্নাৰ কারণস্স সমুগ্ঘাতিতত্তা. তস্মা সংযোজনং ছিন্দন্তো এৰ জাতিজরাপি ছিন্দতি. তেন ৰুত্তং ‘‘সংযোজনং জাতিজরায ছেত্ৰা’’তি. ইধেৰ সম্বোধিমনুত্তরং ফুসেতি ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে অগ্গমগ্গং অরহত্তং ৰা ফুসে পাপুণেয্য.

সত্তমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. পঠমনকুহনসুত্তৰণ্ণনা

৩৫. অট্ঠমে নযিদন্তি এত্থ নইতি পটিসেধে নিপাতো, তস্স ‘‘ৰুস্সতী’’তি ইমিনা সম্বন্ধো, যকারো পদসন্ধিকরো. ইদং-সদ্দো ‘‘একমিদাহং, ভিক্খৰে, সমযং উক্কট্ঠাযং ৰিহরামি সুভগৰনে সালরাজমূলে’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৫০১) নিপাতমত্তং. ‘‘ইদং খো তং, ভিক্খৰে, অপ্পমত্তকং ওরমত্তকং সীলমত্তক’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ১.২৭) যথাৰুত্তে আসন্নপচ্চক্খে আগতো.

‘‘ইদঞ্হি তং জেতৰনং, ইসিসঙ্ঘনিসেৰিতং;

আৰুত্থং ধম্মরাজেন, পীতিসঞ্জননং মমা’’তি. –

আদীসু (সং. নি. ১.৪৮) ৰক্খমানে আসন্নপচ্চক্খে. ইধাপি ৰক্খমানেযেৰ আসন্নপচ্চক্খে দট্ঠব্বো.

ব্রহ্মচরিয-সদ্দো –

‘‘কিং তে ৰতং কিং পন ব্রহ্মচরিযং,

কিস্স সুচিণ্ণস্স অযং ৰিপাকো;

ইদ্ধী জুতী বলৰীরিযূপপত্তি,

ইদঞ্চ তে নাগ মহাৰিমানং.

‘‘অহঞ্চ ভরিযা চ মনুস্সলোকে,

সদ্ধা উভো দানপতী অহুম্হা;

ওপানভূতং মে ঘরং তদাসি,

সন্তপ্পিতা সমণব্রাহ্মণা চ.

‘‘তং মে ৰতং তং পন ব্রহ্মচরিযং,

তস্স সুচিণ্ণস্স অযং ৰিপাকো;

ইদ্ধী জুতী বলৰীরিযূপপত্তি,

ইদঞ্চ মে ধীর মহাৰিমান’’ন্তি. (জা. ২.২২.১৫৯২-১৫৯৩, ১৫৯৫) –

ইমস্মিং পুণ্ণকজাতকে দানে আগতো.

‘‘কেন পাণি কামদদো, কেন পাণি মধুস্সৰো;

কেন তে ব্রহ্মচরিযেন, পুঞ্ঞং পাণিম্হি ইজ্ঝতি.

‘‘তেন পাণি কামদদো, তেন পাণি মধুস্সৰো;

তেন মে ব্রহ্মচরিযেন, পুঞ্ঞং পাণিম্হি ইজ্ঝতী’’তি. (পে. ৰ. ২৭৫, ২৭৭) –

ইমস্মিং অঙ্কুরপেতৰত্থুস্মিং ৰেয্যাৰচ্চে. ‘‘ইদং খো তং, ভিক্খৰে, তিত্তিরিযং নাম ব্রহ্মচরিযং অহোসী’’তি (চূল়ৰ. ৩১১) ইমস্মিং তিত্তিরজাতকে পঞ্চসিক্খাপদসীলে. ‘‘তং খো পন, পঞ্চসিখ, ব্রহ্মচরিযং নেৰ নিব্বিদায ন ৰিরাগায…পে… যাৰদেৰ ব্রহ্মলোকূপপত্তিযা’’তি (দী. নি. ২.৩২৯) ইমস্মিং মহাগোৰিন্দসুত্তে ব্রহ্মৰিহারে. ‘‘পরে অব্রহ্মচারী ভৰিস্সন্তি, মযমেত্থ ব্রহ্মচারিনো ভৰিস্সামা’’তি (ম. নি. ১.৮৩) সল্লেখসুত্তে মেথুনৰিরতিযং.

‘‘মযঞ্চ ভরিযা নাতিক্কমাম,

অম্হে চ ভরিযা নাতিক্কমন্তি;

অঞ্ঞত্র তাহি ব্রহ্মচরিযং চরাম,

তস্মা হি অম্হং দহরা ন মীযরে’’তি. (জা. ১.১০.৯৭) –

মহাধম্মপালজাতকে সদারসন্তোসে. ‘‘অভিজানামি খো পনাহং, সারিপুত্ত, চতুরঙ্গসমন্নাগতং ব্রহ্মচরিযং চরিতা – তপস্সী সুদং হোমী’’তি (ম. নি. ১.১৫৫) লোমহংসসুত্তে ৰীরিযে.

‘‘হীনেন ব্রহ্মচরিযেন, খত্তিযে উপপজ্জতি;

মজ্ঝিমেন চ দেৰত্তং, উত্তমেন ৰিসুজ্ঝতী’’তি. (জা. ১.৮.৭৫) –

নিমিজাতকে অত্তদমনৰসেন কতে অট্ঠঙ্গিকউপোসথে. ‘‘ইদং খো পন, পঞ্চসিখ, ব্রহ্মচরিযং একন্তনিব্বিদায ৰিরাগায…পে… অযমেৰ অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো’’তি (দী. নি. ২.৩২৯) মহাগোৰিন্দসুত্তেযেৰ অরিযমগ্গে. ‘‘তযিদং ব্রহ্মচরিযং ইদ্ধঞ্চেৰ ফীতঞ্চ ৰিত্থারিকং বাহুজঞ্ঞং পুথুভূতং যাৰ দেৰমনুস্সেহি সুপ্পকাসিত’’ন্তি (দী. নি. ৩.১৭৪) পাসাদিকসুত্তে সিক্খত্তযসঙ্গহে সকলস্মিং সাসনে. ইধাপি অরিযমগ্গে সাসনে চ ৰত্ততি.

ৰুস্সতীতি ৰসীযতি, চরীযতীতি অত্থো. জনকুহনত্থন্তি ‘‘অহো অয্যো সীলৰা ৰত্তসম্পন্নো অপ্পিচ্ছো সন্তুট্ঠো মহিদ্ধিকো মহানুভাৰো’’তিআদিনা জনস্স সত্তলোকস্স ৰিম্হাপনত্থং. জনলপনত্থন্তি ‘‘এৰরূপস্স নাম অয্যস্স দিন্নং মহপ্ফলং ভৰিস্সতী’’তি পসন্নচিত্তেহি ‘‘কেনত্থো, কিং আহরীযতূ’’তি মনুস্সেহি ৰদাপনত্থং. লাভসক্কারসিলোকানিসংসত্থন্তি য্ৰাযং ‘‘আকঙ্খেয্য চে, ভিক্খৰে, ভিক্খু ‘লাভী অস্সং চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপরিক্খারান’ন্তি, সীলে-স্ৰেৰস্স পরিপূরকারী’’তি (ম. নি. ১.৬৫) সীলানিসংসভাৰেন ৰুত্তো চতুপচ্চযলাভো, যো চ চতুন্নং পচ্চযানং সক্কচ্চদানসঙ্খাতো আদরবহুমানগরুকরণসঙ্খাতো চ সক্কারো, যো চ ‘‘সীলসম্পন্নো বহুস্সুতো সুতধরো আরদ্ধৰীরিযো’’তিআদিনা নযেন উগ্গতথুতিঘোসসঙ্খাতো সিলোকো ব্রহ্মচরিযং চরন্তানং দিট্ঠধম্মিকো আনিসংসো, তদত্থং. ইতি মং জনো জানাতূতি ‘‘এৰং ব্রহ্মচরিযৰাসে সতি ‘অযং সীলৰা কল্যাণধম্মো’তিআদিনা মং জনো জানাতু সম্ভাৰেতূ’’তি অত্তনো সন্তগুণৰসেন সম্ভাৰনত্থম্পি ন ইদং ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতীতি সম্বন্ধো.

কেচি পন ‘‘জনকুহনত্থন্তি পাপিচ্ছস্স ইচ্ছাপকতস্স সতো সামন্তজপ্পনইরিযাপথনিস্সিতপচ্চযপটিসেৰনসঙ্খাতেন তিৰিধেন কুহনৰত্থুনা কুহনভাৰেন জনস্স ৰিম্হাপনত্থং. জনলপনত্থন্তি পাপিচ্ছস্সেৰ সতো পচ্চযত্থং পরিকথোভাসাদিৰসেন লপনভাৰেন উপলাপনভাৰেন ৰা জনস্স লপনত্থং. লাভসক্কারসিলোকানিসংসত্থন্তি পাপিচ্ছস্সেৰ সতো লাভাদিগরুতায লাভসক্কারসিলোকসঙ্খাতস্স আনিসংসউদযস্স নিপ্ফাদনত্থং. ইতি মং জনো জানাতূতি পাপিচ্ছস্সেৰ সতো অসন্তগুণসম্ভাৰনাধিপ্পাযেন ‘ইতি এৰং মং জনো জানাতূ’তি ন ইদং ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতী’’তি এৰমেত্থ অত্থং ৰদন্তি. পুরিমোযেৰ পন অত্থো সারতরো.

অথ খোতি এত্থ অথাতি অঞ্ঞদত্থে নিপাতো, খোতি অৰধারণে. তেন কুহনাদিতো অঞ্ঞদত্থাযেৰ পন ইদং, ভিক্খৰে, ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতীতি দস্সেতি. ইদানি তং পযোজনং দস্সেন্তো ‘‘সংৰরত্থঞ্চেৰ পহানত্থঞ্চা’’তি আহ. তত্থ পঞ্চৰিধো সংৰরো – পাতিমোক্খসংৰরো, সতিসংৰরো, ঞাণসংৰরো, খন্তিসংৰরো, ৰীরিযসংৰরোতি.

তত্থ ‘‘ইমিনা পাতিমোক্খসংৰরেন উপেতো হোতি সমুপেতো’’তি (ৰিভ. ৫১১) হি আদিনা নযেন আগতো অযং পাতিমোক্খসংৰরো নাম, যো সীলসংৰরোতি চ পৰুচ্চতি. ‘‘রক্খতি চক্খুন্দ্রিযং, চক্খুন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতী’’তি (দী. নি. ১.২১৩; ম. নি. ১.২৯৫; সং. নি. ৪.২৩৯; অ. নি. ৩.১৬) আগতো অযং সতিসংৰরো.

‘‘যানি সোতানি লোকস্মিং (অজিতাতি ভগৰা),

সতি তেসং নিৰারণং;

সোতানং সংৰরং ব্রূমি,

পঞ্ঞাযেতে পিধীযরে’’তি. (সু. নি. ১০৪১) –

আগতো অযং ঞাণসংৰরো. ‘‘খমো হোতি সীতস্স উণ্হস্সা’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৪; অ. নি. ৪.১১৪; ৬.৫৮) নযেন আগতো অযং খন্তিসংৰরো. ‘‘উপ্পন্নং কামৰিতক্কং নাধিৰাসেতী’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৬; অ. নি. ৪.১১৪; ৬.৫৮) নযেন আগতো অযং ৰীরিযসংৰরো. অত্থতো পন পাণাতিপাতাদীনং পজহনৰসেন, ৰত্তপটিৰত্তানং করণৰসেন চ পৰত্তা চেতনা ৰিরতিযো চ. সঙ্খেপতো সব্বো কাযৰচীসংযমো, ৰিত্থারতো সত্তন্নং আপত্তিক্খন্ধানং অৰীতিক্কমো সীলসংৰরো. সতি এৰ সতিসংৰরো, সতিপ্পধানা ৰা কুসলা খন্ধা. ঞাণমেৰ ঞাণসংৰরো. অধিৰাসনৰসেন অদোসো, অদোসপ্পধানা ৰা তথা পৰত্তা কুসলা খন্ধা খন্তিসংৰরো, পঞ্ঞাতি একে. কামৰিতক্কাদীনং অনধিৰাসনৰসেন পৰত্তং ৰীরিযমেৰ ৰীরিযসংৰরো. তেসু পঠমো কাযদুচ্চরিতাদিদুস্সীল্যস্স সংৰরণতো সংৰরো, দুতিযো মুট্ঠস্সচ্চস্স, ততিযো অঞ্ঞাণস্স, চতুত্থো অক্খন্তিযা, পঞ্চমো কোসজ্জস্স সংৰরণতো পিদহনতো সংৰরোতি ৰেদিতব্বো. এৰমেতস্স সংৰরস্স অত্থায সংৰরত্থং, সংৰরনিপ্ফাদনত্থন্তি অত্থো.

পহানম্পি পঞ্চৰিধং – তদঙ্গপ্পহানং, ৰিক্খম্ভনপ্পহানং, সমুচ্ছেদপ্পহানং, পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং, নিস্সরণপ্পহানন্তি. তত্থ যং ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা এককনিপাতে পঠমসুত্তৰণ্ণনাযং ৰুত্তমেৰ. তস্স পন পঞ্চৰিধস্সপি তথা তথা রাগাদিকিলেসানং পটিনিস্সজ্জনট্ঠেন সমতিক্কমনট্ঠেন ৰা পহানস্স অত্থায পহানত্থং, পহানসাধনত্থন্তি অত্থো. তত্থ সংৰরেন কিলেসানং চিত্তসন্তানে পৰেসননিৰারণং পহানেন পৰেসননিৰারণঞ্চেৰ সমুগ্ঘাতো চাতি ৰদন্তি. উভযেনাপি পন যথারহং উভযং সম্পজ্জতীতি দট্ঠব্বং. সীলাদিধম্মা এৰ হি সংৰরণতো সংৰরো, পজহনতো পহানন্তি.

গাথাসু অনীতিহন্তি ঈতিযো ৰুচ্চন্তি উপদ্দৰা – দিট্ঠধম্মিকা চ সম্পরাযিকা চ. ঈতিযো হনতি ৰিনাসেতি পজহতীতি ঈতিহং, অনু ঈতিহন্তি অনীতিহং, সাসনব্রহ্মচরিযং মগ্গব্রহ্মচরিযঞ্চ. অথ ৰা ঈতীহি অনত্থেহি সদ্ধিং হনন্তি গচ্ছন্তি পৰত্তন্তীতি ঈতিহা, তণ্হাদিউপক্কিলেসা. নত্থি এত্থ ঈতিহাতি অনীতিহং. ঈতিহা ৰা যথাৰুত্তেনট্ঠেন তিত্থিযসমযা, তপ্পটিপক্খতো ইদং অনীতিহং. ‘‘অনিতিহ’’ন্তিপি পাঠো. তস্সত্থো – ‘‘ইতিহায’’ন্তি ধম্মেসু অনেকংসগ্গাহভাৰতো ৰিচিকিচ্ছা ইতিহং নাম, সম্মাসম্বুদ্ধপ্পৰেদিতত্তা যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জন্তানং নিক্কঙ্খভাৰসাধনতো নত্থি এত্থ ইতিহন্তি অনিতিহং, অপরপ্পচ্চযন্তি অত্থো. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘পচ্চত্তং ৰেদিতব্বো ৰিঞ্ঞূহী’’তি ‘‘অতক্কাৰচরো’’তি চ. গাথাসুখত্থং পন ‘‘অনীতিহ’’ন্তি দীঘং কত্ৰা পঠন্তি.

নিব্বানসঙ্খাতং ওগধং পতিট্ঠং পারং গচ্ছতীতি নিব্বানোগধগামী, ৰিমুত্তিরসত্তা একন্তেনেৰ নিব্বানসম্পাপকোতি অত্থো. তং নিব্বানোগধগামিনং ব্রহ্মচরিযং. সোতি যো সো সমতিংস পারমিযো পূরেত্ৰা সব্বকিলেসে ভিন্দিত্ৰা অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো, সো ভগৰা অদেসযি দেসেসি. নিব্বানোগধোতি ৰা অরিযমগ্গো ৰুচ্চতি. তেন ৰিনা নিব্বানোগাহনস্স অসম্ভৰতো তস্স চ নিব্বানং অনালম্বিত্ৰা অপ্পৰত্তনতো, তঞ্চ তং একন্তং গচ্ছতীতি নিব্বানোগধগামী. অথ ৰা নিব্বানোগধগামিনন্তি নিব্বানস্স অন্তোগামিনং মগ্গব্রহ্মচরিযং, নিব্বানং আরম্মণং করিত্ৰা তস্স অন্তো এৰ ৰত্ততি পৰত্ততীতি. মহত্তেহীতি মহাআতুমেহি উল়ারজ্ঝাসযেহি. মহন্তং নিব্বানং, মহন্তে ৰা সীলক্খন্ধাদিকে এসন্তি গৰেসন্তীতি মহেসিনো বুদ্ধাদযো অরিযা. তেহি অনুযাতো পটিপন্নো. যথা বুদ্ধেন দেসিতন্তি যথা অভিঞ্ঞেয্যাদিধম্মে অভিঞ্ঞেয্যাদিভাৰেনেৰ সম্মাসম্বুদ্ধেন মযা দেসিতং, এৰং যে এতং মগ্গব্রহ্মচরিযং তদত্থং সাসনব্রহ্মচরিযঞ্চ পটিপজ্জন্তি. তে দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকত্থেহি যথারহং অনুসাসন্তস্স সত্থু ময্হং সাসনকারিনো ওৰাদপ্পটিকরা সকলস্স ৰট্টদুক্খস্স অন্তং পরিযন্তং অপ্পৰত্তিং করিস্সন্তি, দুক্খস্স ৰা অন্তং নিব্বানং সচ্ছিকরিস্সন্তীতি.

অট্ঠমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. দুতিযনকুহনসুত্তৰণ্ণনা

৩৬. নৰমে অভিঞ্ঞত্থন্তি কুসলাদিৰিভাগেন খন্ধাদিৰিভাগেন চ সব্বধম্মে অভিৰিসিট্ঠেন ঞাণেন অৰিপরীততো জাননত্থং. পরিঞ্ঞত্থন্তি তেভূমকধম্মে ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তিআদিনা পরিজাননত্থং সমতিক্কমনত্থঞ্চ. তত্থ অভিঞ্ঞেয্যঅভিজাননা চতুসচ্চৰিসযা. পরিঞ্ঞেয্যপরিজাননা পন যদিপি দুক্খসচ্চৰিসযা, পহানসচ্ছিকিরিযাভাৰনাভিসমযেহি পন ৰিনা ন পৰত্ততীতি পহানাদযোপি ইধ গহিতাতি ৰেদিতব্বং. সেসং অনন্তরসুত্তে ৰুত্তত্থমেৰ.

নৰমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. সোমনস্সসুত্তৰণ্ণনা

৩৭. দসমে সুখসোমনস্সবহুলোতি এত্থ সুখন্তি কাযিকং সুখং, সোমনস্সন্তি চেতসিকং. তস্মা যস্স কাযিকং চেতসিকঞ্চ সুখং অভিণ্হং পৰত্ততি, সো সুখসোমনস্সবহুলোতি ৰুত্তো. যোনীতি ‘‘চতস্সো খো ইমা, সারিপুত্ত, যোনিযো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১৫২) খন্ধকোট্ঠাসো যোনীতি আগতো. ‘‘যোনি হেসা, ভূমিজ, ফলস্স অধিগমাযা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.২২৬) কারণং.

‘‘ন চাহং ব্রাহ্মণং ব্রূমি, যোনিজং মত্তিসম্ভৰ’’ন্তি চ. (ম. নি. ২.৪৫৭; ধ. প. ৩৯৬; সু. নি. ৬২৫);

‘‘তমেনং কম্মজা ৰাতা নিব্বত্তিত্ৰা উদ্ধংপাদং অধোসিরং সম্পরিৰত্তেত্ৰা মাতু যোনিমুখে সম্পটিপাদেন্তী’’তি চ আদীসু পস্সাৰমগ্গো. ইধ পন কারণং অধিপ্পেতং. অস্সাতি অনেন. আরদ্ধাতি পট্ঠপিতা পগ্গহিতা পরিপুণ্ণা সম্পাদিতা ৰা.

আসৰানং খযাযাতি এত্থ আসৰন্তীতি আসৰা, চক্খুতোপি…পে… মনতোপি সৰন্তি পৰত্তন্তীতি ৰুত্তং হোতি. ধম্মতো যাৰ গোত্রভূ, ওকাসতো যাৰ ভৰগ্গা সৰন্তীতি ৰা আসৰা. এতে ধম্মে এতঞ্চ ওকাসং অন্তো করিত্ৰা পৰত্তন্তীতি অত্থো. অন্তোকরণত্থো হি অযং আকারো. চিরপারিৰাসিযট্ঠেন মদিরাদযো আসৰা ৰিযাতিপি আসৰা. লোকে হি চিরপারিৰাসিকা মদিরাদযো আসৰাতি ৰুচ্চন্তি. যদি চ চিরপারিৰাসিযট্ঠেন আসৰা, এতে এৰ ভৰিতুং অরহন্তি. ৰুত্তং হেতং – ‘‘পুরিমা, ভিক্খৰে, কোটি ন পঞ্ঞাযতি অৰিজ্জায, ইতো পুব্বে অৰিজ্জা নাহোসী’’তিআদি (অ. নি. ১০.৬১). আযতং সংসারদুক্খং সৰন্তি পসৰন্তীতিপি আসৰা. পুরিমানি চেত্থ নিব্বচনানি যত্থ কিলেসা আসৰাতি আগতা, তত্থ যুজ্জন্তি; পচ্ছিমং কম্মেপি. ন কেৰলঞ্চ কম্মকিলেসা এৰ আসৰা, অপিচ খো নানপ্পকারা উপদ্দৰাপি. অভিধম্মে হি ‘‘চত্তারো আসৰা – কামাসৰো, ভৰাসৰো, দিট্ঠাসৰো, অৰিজ্জাসৰো’’তি (ধ. স. ১১০২) কামরাগাদযো কিলেসা আসৰাতি আগতা. সুত্তেপি ‘‘নাহং, চুন্দ, দিট্ঠধম্মিকানংযেৰ আসৰানং সংৰরায ধম্মং দেসেমী’’তি (দী. নি. ৩.১৮২) এত্থ ৰিৰাদমূলভূতা কিলেসা আসৰাতি আগতা.

‘‘যেন দেৰূপপত্যস্স, গন্ধব্বো ৰা ৰিহঙ্গমো;

যক্খত্তং যেন গচ্ছেয্য, মনুস্সত্তঞ্চ অব্বজে;

তে ময্হং, আসৰা খীণা, ৰিদ্ধস্তা ৰিনল়ীকতা’’তি. (অ. নি. ৪.৩৬) –

এত্থ তেভূমকং কম্মং অৰসেসা চ অকুসলা ধম্মা. ‘‘দিট্ঠধম্মিকানং আসৰানং সংৰরায সম্পরাযিকানং আসৰানং পটিঘাতাযা’’তি (পারা. ৩৯) এত্থ পরূপঘাতৰিপ্পটিসারৰধবন্ধাদযো চেৰ অপাযদুক্খভূতা নানপ্পকারা উপদ্দৰা চ.

তে পনেতে আসৰা ৰিনযে ‘‘দিট্ঠধম্মিকানং আসৰানং সংৰরায, সম্পরাযিকানং আসৰানং পটিঘাতাযা’’তি দ্ৰেধা আগতা. সল়াযতনে ‘‘তযোমে, আৰুসো, আসৰা – কামাসৰো, ভৰাসৰো, অৰিজ্জাসৰো’’তি (সং. নি. ৪.৩২১) তিধা আগতা. তথা অঞ্ঞেসু সুত্তন্তেসু. অভিধম্মে তেযেৰ দিট্ঠাসৰেন সদ্ধিং চতুধা আগতা. নিব্বেধিকপরিযাযে পন ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, আসৰা নিরযগমনীযা, অত্থি আসৰা তিরচ্ছানযোনিগমনীযা, অত্থি আসৰা পেত্তিৰিসযগমনীযা, অত্থি আসৰা মনুস্সলোকগমনীযা, অত্থি আসৰা দেৰলোকগমনীযা’’তি (অ. নি. ৬.৬৩) পঞ্চধা আগতা. কম্মমেৰ চেত্থ আসৰাতি অধিপ্পেতং. ছক্কনিপাতে ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, আসৰা সংৰরা পহাতব্বা’’তিআদিনা (অ. নি. ৬.৫৮) নযেন ছধা আগতা. সব্বাসৰপরিযাযে তেযেৰ দস্সনপহাতব্বেহি ধম্মেহি সদ্ধিং সত্তধা আগতা. ইধ পন অভিধম্মপরিযাযেন চত্তারো আসৰা অধিপ্পেতাতি ৰেদিতব্বা.

খযাযাতি এত্থ পন ‘‘যো আসৰানং খযো ৰযো ভেদো পরিভেদো অনিচ্চতা অন্তরধান’’ন্তি আসৰানং সরসভেদো আসৰানং খযোতি ৰুত্তো. ‘‘জানতো অহং, ভিক্খৰে, পস্সতো আসৰানং খযং ৰদামী’’তি (ম. নি. ১.১৫) এত্থ আসৰানং খীণাকারো নত্থিভাৰো অচ্চন্তং অসমুপ্পাদো আসৰক্খযোতি ৰুত্তো.

‘‘সেখস্স সিক্খমানস্স, উজুমগ্গানুসারিনো;

খযস্মিং পঠমং ঞাণং, ততো অঞ্ঞা অনন্তরা’’তি. (ইতিৰু. ৬২) –

এত্থ অরিযমগ্গো আসৰক্খযোতি ৰুত্তো. ‘‘আসৰানং খযা সমণো হোতী’’তি (ম. নি. ১.৪৩৮) এত্থ ফলং.

‘‘পরৰজ্জানুপস্সিস্স, নিচ্চং উজ্ঝানসঞ্ঞিনো;

আসৰা তস্স ৰড্ঢন্তি, আরা সো আসৰক্খযা’’তি. (ধ. প. ২৫৩) –

এত্থ নিব্বানং. ইধ পন ফলং সন্ধায ‘‘আসৰানং খযাযা’’তি ৰুত্তং, অরহত্তফলত্থাযাতি অত্থো.

সংৰেজনীযেসু ঠানেসূতি সংৰেগজনকেসু জাতিআদীসু সংৰেগৰত্থূসু. জাতি, জরা, ব্যাধি, মরণং, অপাযদুক্খং, অতীতে ৰট্টমূলকং দুক্খং, অনাগতে ৰট্টমূলকং দুক্খং, পচ্চুপ্পন্নে আহারপরিযেট্ঠিমূলকং দুক্খন্তি ইমানি হি সংৰেগৰত্থূনি সংৰেজনীযট্ঠানানি নাম. অপিচ ‘‘আদিত্তো লোকসন্নিৰাসো উয্যুত্তো পযাতো কুম্মগ্গপ্পটিপন্নো, উপনীযতি লোকো অদ্ধুৰো, অতাণো লোকো অনভিস্সরো, অস্সকো লোকো, সব্বং পহায গমনীযং, ঊনো লোকো অতিত্তো তণ্হাদাসো’’তিএৰমাদীনি (পটি. ম. ১.১১৭) চেত্থ সংৰেজনীযট্ঠানানীতি ৰেদিতব্বানি. সংৰেজনেনাতি জাতিআদিসংৰেগৰত্থূনি পটিচ্চ উপ্পন্নভযসঙ্খাতেন সংৰেজনেন. অত্থতো পন সহোত্তপ্পঞাণং সংৰেগো নাম.

সংৰিগ্গস্সাতি গব্ভোক্কন্তিকাদিৰসেন অনেকৰিধেহি জাতিআদিদুক্খেহি সংৰেগজাতস্স. ‘‘সংৰেজিত্ৰা’’তি চ পঠন্তি. যোনিসো পধানেনাতি উপাযপধানেন, সম্মাৰাযামেনাতি অত্থো. সো হি যথা অকুসলা ধম্মা পহীযন্তি, কুসলা ধম্মা ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছন্তি, এৰং পদহনতো উত্তমভাৰসাধনতো চ ‘‘পধান’’ন্তি ৰুচ্চতি. তত্থ সংৰেগেন ভৰাদীসু কিঞ্চি তাণং লেণং পটিসরণং অপস্সন্তো তত্থ অনোলীযন্তো অলগ্গমানসো তপ্পটিপক্খেন চ ৰিনিৰত্তিতৰিসঞ্ঞিতো অঞ্ঞদত্থু নিব্বাননিন্নো হোতি নিব্বানপোণো নিব্বানপব্ভারো. সো কল্যাণমিত্তসন্নিস্সযেন যোনিসোমনসিকারবহুলো ৰিসুদ্ধাসযপ্পযোগো সমথৰিপস্সনাসু যুত্তপ্পযুত্তো সব্বস্মিম্পি সঙ্খারগতে নিব্বিন্দতি ৰিরজ্জতি, ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেতি. তত্থ যদিদং যোনিসোমনসিকারবহুলো ৰিসুদ্ধাসযপ্পযোগো সমথৰিপস্সনাসু যুত্তপ্পযুত্তো, তেনস্স দিট্ঠেৰ ধম্মে সুখসোমনস্সবহুলতা ৰেদিতব্বা. যং পনাযং সমথে পতিট্ঠিতো ৰিপস্সনায যুত্তপ্পযুত্তো সব্বস্মিম্পি সঙ্খারগতে নিব্বিন্দতি ৰিরজ্জতি, ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেতি, তেনস্স যোনি আরদ্ধা আসৰানং খযাযাতি ৰেদিতব্বং.

গাথাসু সংৰিজ্জেথেৰাতি সংৰিজ্জেয্য এৰ সংৰেগং করেয্য এৰ. ‘‘সংৰিজ্জিত্ৰানা’’তি চ পঠন্তি. ৰুত্তনযেন সংৰিগ্গো হুত্ৰাতি অত্থো. পণ্ডিতোতি সপ্পঞ্ঞো, তিহেতুকপটিসন্ধীতি ৰুত্তং হোতি. পঞ্ঞায সমৰেক্খিযাতি সংৰেগৰত্থূনি সংৰিজ্জনৰসেন পঞ্ঞায সম্মা অৰেক্খিয. অথ ৰা পঞ্ঞায সম্মা অৰেক্খিত্ৰাতি. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৰ.

দসমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ইতি পরমত্থদীপনিযা ইতিৰুত্তক-অট্ঠকথায

দুকনিপাতে পঠমৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. দুতিযৰগ্গো

১. ৰিতক্কসুত্তৰণ্ণনা

৩৮. দুতিযৰগ্গস্স পঠমে তথাগতং, ভিক্খৰেতি এত্থ তথাগত-সদ্দো তাৰ সত্তৰোহারসম্মাসম্বুদ্ধাদীসু দিস্সতি. তথা হেস ‘‘হোতি তথাগতো পরং মরণা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৬৫) সত্তৰোহারে.

‘‘তথাগতং দেৰমনুস্সপূজিতং,

বুদ্ধং নমস্সাম সুৰত্থি হোতূ’’তি. (খু. পা. ৬.১৬) –

আদীসু সম্মাসম্বুদ্ধে.

‘‘তথাগতং দেৰমনুস্সপূজিতং,

ধম্মং নমস্সাম সুৰত্থি হোতূ’’তি. (খু. পা. ৬.১৭) –

আদীসু ধম্মে.

‘‘তথাগতং দেৰমনুস্সপূজিতং,

সঙ্ঘং নমস্সাম সুৰত্থি হোতূ’’তি. (খু. পা. ৬.১৮) –

আদীসু সঙ্ঘে. ইধ পন সম্মাসম্বুদ্ধে. তস্মা তথাগতন্তি এত্থ অট্ঠহি কারণেহি ভগৰা তথাগতোতি ৰুচ্চতি. কতমেহি অট্ঠহি? তথা আগতোতি তথাগতো, তথা গতোতি তথাগতো, তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো, তথধম্মে যাথাৰতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো, তথদস্সিতায তথাগতো, তথৰাদিতায তথাগতো, তথাকারিতায তথাগতো, অভিভৰনট্ঠেন তথাগতোতি.

কথং ভগৰা তথা আগতোতি তথাগতো? যথা যেন অভিনীহারেন দানপারমিং পূরেত্ৰা সীলনেক্খম্মপঞ্ঞাৰীরিযখন্তিসচ্চঅধিট্ঠানমেত্তাউপেক্খাপারমিং পূরেত্ৰা ইমা দস পারমিযো, দস উপপারমিযো, দস পরমত্থপারমিযোতি সমতিংস পারমিযো পূরেত্ৰা অঙ্গপরিচ্চাগং, অত্তপরিচ্চাগং, ধনপরিচ্চাগং, দারপরিচ্চাগং, রজ্জপরিচ্চাগন্তি ইমানি পঞ্চ মহাপরিচ্চাগানি পরিচ্চজিত্ৰা যথা ৰিপস্সিআদযো সম্মাসম্বুদ্ধা আগতা, তথা অম্হাকং ভগৰাপি আগতোতি তথাগতো. যথাহ –

‘‘যথেৰ লোকম্হি ৰিপস্সিআদযো,

সব্বঞ্ঞুভাৰং মুনযো ইধাগতা;

তথা অযং সক্যমুনীপি আগতো,

তথাগতো ৰুচ্চতি তেন চক্খুমা’’তি. –

এৰং তথা আগতোতি তথাগতো.

কথং তথা গতোতি তথাগতো? যথা সম্পতিজাতাৰ ৰিপস্সিআদযো সমেহি পাদেহি পথৰিযং পতিট্ঠায উত্তরাভিমুখা সত্তপদৰীতিহারেন গতা, তথা অম্হাকং ভগৰাপি গতোতি তথাগতো. যথাহু –

‘‘মুহুত্তজাতোৰ গৰংপতী যথা,

সমেহি পাদেহি ফুসী ৰসুন্ধরং;

সো ৰিক্কমী সত্ত পদানি গোতমো,

সেতঞ্চ ছত্তং অনুধারযুং মরূ.

‘‘গন্ত্ৰান সো সত্ত পদানি গোতমো,

দিসা ৰিলোকেসি সমা সমন্ততো;

অট্ঠঙ্গুপেতং গিরমব্ভুদীরযি,

সীহো যথা পব্বতমুদ্ধনিট্ঠিতো’’তি. –

এৰং তথা গতোতি তথাগতো.

কথং তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো? সব্বেসং রূপারূপধম্মানং সলক্খণং, সামঞ্ঞলক্খণং, তথং, অৰিতথং, ঞাণগতিযা আগতো, অৰিরজ্ঝিত্ৰা পত্তো, অনুবুদ্ধোতি তথাগতো. যথাহ –

‘‘সব্বেসং পন ধম্মানং, সকসামঞ্ঞলক্খণং;

তথমেৰাগতো যস্মা, তস্মা নাথো তথাগতো’’তি. –

এৰং তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো.

কথং তথধম্মে যাথাৰতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো? তথধম্মা নাম চত্তারি অরিযসচ্চানি. যথাহ ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, তথানি অৰিতথানি অনঞ্ঞথানি. কতমানি চত্তারি? ইদং দুক্খং অরিযসচ্চন্তি, ভিক্খৰে, তথমেতং অৰিতথমেতং অনঞ্ঞথমেত’’ন্তি (সং. নি. ৫.১০৯০) ৰিত্থারো. তানি চ ভগৰা অভিসম্বুদ্ধো, তস্মাপি তথানং অভিসম্বুদ্ধত্তা তথাগতো. অভিসম্বুদ্ধত্থো হি এত্থ গত-সদ্দো. এৰং তথধম্মে যাথাৰতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো.

কথং তথদস্সিতায তথাগতো? যং সদেৰকে লোকে…পে… সদেৰমনুস্সায পজায অপরিমাণাসু লোকধাতূসু অপরিমাণানং সত্তানং চক্খুদ্ৰারে আপাথমাগচ্ছন্তং রূপারম্মণং নাম অত্থি, তং ভগৰা সব্বাকারতো জানাতি পস্সতি. এৰং জানতা পস্সতা চানেন তং ইট্ঠাদিৰসেন ৰা দিট্ঠসুতমুতৰিঞ্ঞাতেসু লব্ভমানপদৰসেন ৰা ‘‘কতমং তং রূপং রূপাযতনং, যং রূপং চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায ৰণ্ণনিভা সনিদস্সনং সপ্পটিঘং নীলং পীতক’’ন্তিআদিনা (ধ. স. ৬১৬) নযেন অনেকেহি নামেহি তেরসহি ৰারেহি দ্ৰেপঞ্ঞাসায নযেহি ৰিভজ্জমানং তথমেৰ হোতি, ৰিতথং নত্থি. এস নযো সোতদ্ৰারাদীসু আপাথমাগচ্ছন্তেসু সদ্দাদীসু. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –

‘‘যং, ভিক্খৰে, সদেৰকস্স লোকস্স…পে… সদেৰমনুস্সায দিট্ঠং সুতং মুতং ৰিঞ্ঞাতং পত্তং পরিযেসিতং অনুৰিচরিতং মনসা, তমহং জানামি…পে… তমহং অব্ভঞ্ঞাসিং, তং তথাগতস্স ৰিদিতং, তং তথাগতো ন উপট্ঠাসী’’তি (অ. নি. ৪.২৪).

এৰং তথদস্সিতায তথাগতো. এত্থ তথদস্সিঅত্থে তথাগতোতি পদস্স সম্ভৰো ৰেদিতব্বো.

কথং তথৰাদিতায তথাগতো? যং রত্তিং ভগৰা অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো, যঞ্চ রত্তিং অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযি, এত্থন্তরে পঞ্চচত্তালীসৰস্সপরিমাণকালে যং ভগৰতা ভাসিতং সুত্তগেয্যাদি, সব্বং তং পরিসুদ্ধং পরিপুণ্ণং রাগমদাদিনিম্মদনং একসদিসং তথং অৰিতথং. তেনাহ –