১০. সোমনস্সসুত্তৰণ্ণনা
৩৭. দসমে সুখসোমনস্সবহুলোতি এত্থ সুখন্তি কাযিকং সুখং, সোমনস্সন্তি চেতসিকং. তস্মা যস্স কাযিকং চেতসিকঞ্চ সুখং অভিণ্হং পৰত্ততি, সো সুখসোমনস্সবহুলোতি ৰুত্তো. যোনীতি ‘‘চতস্সো খো ইমা, সারিপুত্ত, যোনিযো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১৫২) খন্ধকোট্ঠাসো যোনীতি আগতো. ‘‘যোনি হেসা, ভূমিজ, ফলস্স অধিগমাযা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.২২৬) কারণং.
‘‘ন চাহং ব্রাহ্মণং ব্রূমি, যোনিজং মত্তিসম্ভৰ’’ন্তি চ. (ম. নি. ২.৪৫৭; ধ. প. ৩৯৬; সু. নি. ৬২৫);
‘‘তমেনং কম্মজা ৰাতা নিব্বত্তিত্ৰা উদ্ধংপাদং অধোসিরং সম্পরিৰত্তেত্ৰা মাতু যোনিমুখে সম্পটিপাদেন্তী’’তি চ আদীসু পস্সাৰমগ্গো. ইধ পন কারণং অধিপ্পেতং. অস্সাতি অনেন. আরদ্ধাতি পট্ঠপিতা পগ্গহিতা পরিপুণ্ণা সম্পাদিতা ৰা.
আসৰানং খযাযাতি এত্থ আসৰন্তীতি আসৰা, চক্খুতোপি…পে… মনতোপি সৰন্তি পৰত্তন্তীতি ৰুত্তং হোতি. ধম্মতো যাৰ গোত্রভূ, ওকাসতো যাৰ ভৰগ্গা সৰন্তীতি ৰা আসৰা. এতে ধম্মে এতঞ্চ ওকাসং অন্তো করিত্ৰা পৰত্তন্তীতি অত্থো. অন্তোকরণত্থো হি অযং আকারো. চিরপারিৰাসিযট্ঠেন মদিরাদযো আসৰা ৰিযাতিপি আসৰা. লোকে হি চিরপারিৰাসিকা মদিরাদযো আসৰাতি ৰুচ্চন্তি. যদি চ চিরপারিৰাসিযট্ঠেন আসৰা, এতে এৰ ভৰিতুং অরহন্তি. ৰুত্তং হেতং – ‘‘পুরিমা, ভিক্খৰে, কোটি ন পঞ্ঞাযতি অৰিজ্জায, ইতো পুব্বে অৰিজ্জা নাহোসী’’তিআদি (অ. নি. ১০.৬১). আযতং সংসারদুক্খং সৰন্তি পসৰন্তীতিপি আসৰা. পুরিমানি চেত্থ নিব্বচনানি যত্থ কিলেসা আসৰাতি আগতা, তত্থ যুজ্জন্তি; পচ্ছিমং কম্মেপি. ন কেৰলঞ্চ কম্মকিলেসা এৰ আসৰা, অপিচ খো নানপ্পকারা উপদ্দৰাপি. অভিধম্মে হি ‘‘চত্তারো আসৰা – কামাসৰো, ভৰাসৰো, দিট্ঠাসৰো, অৰিজ্জাসৰো’’তি (ধ. স. ১১০২) কামরাগাদযো কিলেসা আসৰাতি আগতা. সুত্তেপি ‘‘নাহং, চুন্দ, দিট্ঠধম্মিকানংযেৰ আসৰানং সংৰরায ধম্মং দেসেমী’’তি (দী. নি. ৩.১৮২) এত্থ ৰিৰাদমূলভূতা কিলেসা আসৰাতি আগতা.
‘‘যেন দেৰূপপত্যস্স, গন্ধব্বো ৰা ৰিহঙ্গমো;
যক্খত্তং যেন গচ্ছেয্য, মনুস্সত্তঞ্চ অব্বজে;
তে ময্হং, আসৰা খীণা, ৰিদ্ধস্তা ৰিনল়ীকতা’’তি. (অ. নি. ৪.৩৬) –
এত্থ তেভূমকং কম্মং অৰসেসা চ অকুসলা ধম্মা. ‘‘দিট্ঠধম্মিকানং আসৰানং সংৰরায সম্পরাযিকানং আসৰানং পটিঘাতাযা’’তি (পারা. ৩৯) এত্থ পরূপঘাতৰিপ্পটিসারৰধবন্ধাদযো চেৰ অপাযদুক্খভূতা নানপ্পকারা উপদ্দৰা চ.
তে পনেতে আসৰা ৰিনযে ‘‘দিট্ঠধম্মিকানং আসৰানং সংৰরায, সম্পরাযিকানং আসৰানং পটিঘাতাযা’’তি দ্ৰেধা আগতা. সল়াযতনে ‘‘তযোমে, আৰুসো, আসৰা – কামাসৰো, ভৰাসৰো, অৰিজ্জাসৰো’’তি (সং. নি. ৪.৩২১) তিধা আগতা. তথা অঞ্ঞেসু সুত্তন্তেসু. অভিধম্মে তেযেৰ দিট্ঠাসৰেন সদ্ধিং চতুধা আগতা. নিব্বেধিকপরিযাযে পন ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, আসৰা নিরযগমনীযা, অত্থি আসৰা তিরচ্ছানযোনিগমনীযা, অত্থি আসৰা পেত্তিৰিসযগমনীযা, অত্থি আসৰা মনুস্সলোকগমনীযা, অত্থি আসৰা দেৰলোকগমনীযা’’তি (অ. নি. ৬.৬৩) পঞ্চধা আগতা. কম্মমেৰ চেত্থ আসৰাতি অধিপ্পেতং. ছক্কনিপাতে ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, আসৰা সংৰরা পহাতব্বা’’তিআদিনা (অ. নি. ৬.৫৮) নযেন ছধা আগতা. সব্বাসৰপরিযাযে তেযেৰ দস্সনপহাতব্বেহি ধম্মেহি সদ্ধিং সত্তধা আগতা. ইধ পন অভিধম্মপরিযাযেন চত্তারো আসৰা অধিপ্পেতাতি ৰেদিতব্বা.
খযাযাতি এত্থ পন ‘‘যো আসৰানং খযো ৰযো ভেদো পরিভেদো অনিচ্চতা অন্তরধান’’ন্তি আসৰানং সরসভেদো আসৰানং খযোতি ৰুত্তো. ‘‘জানতো অহং, ভিক্খৰে, পস্সতো আসৰানং খযং ৰদামী’’তি (ম. নি. ১.১৫) এত্থ আসৰানং খীণাকারো নত্থিভাৰো অচ্চন্তং অসমুপ্পাদো আসৰক্খযোতি ৰুত্তো.
‘‘সেখস্স সিক্খমানস্স, উজুমগ্গানুসারিনো;
খযস্মিং পঠমং ঞাণং, ততো অঞ্ঞা অনন্তরা’’তি. (ইতিৰু. ৬২) –
এত্থ অরিযমগ্গো আসৰক্খযোতি ৰুত্তো. ‘‘আসৰানং খযা সমণো হোতী’’তি (ম. নি. ১.৪৩৮) এত্থ ফলং.
‘‘পরৰজ্জানুপস্সিস্স, নিচ্চং উজ্ঝানসঞ্ঞিনো;
আসৰা তস্স ৰড্ঢন্তি, আরা সো আসৰক্খযা’’তি. (ধ. প. ২৫৩) –
এত্থ নিব্বানং. ইধ পন ফলং সন্ধায ‘‘আসৰানং খযাযা’’তি ৰুত্তং, অরহত্তফলত্থাযাতি অত্থো.
সংৰেজনীযেসু ঠানেসূতি সংৰেগজনকেসু জাতিআদীসু সংৰেগৰত্থূসু. জাতি, জরা, ব্যাধি, মরণং, অপাযদুক্খং, অতীতে ৰট্টমূলকং দুক্খং, অনাগতে ৰট্টমূলকং দুক্খং, পচ্চুপ্পন্নে আহারপরিযেট্ঠিমূলকং দুক্খন্তি ইমানি হি সংৰেগৰত্থূনি সংৰেজনীযট্ঠানানি নাম. অপিচ ‘‘আদিত্তো লোকসন্নিৰাসো উয্যুত্তো পযাতো কুম্মগ্গপ্পটিপন্নো, উপনীযতি লোকো অদ্ধুৰো, অতাণো লোকো অনভিস্সরো, অস্সকো লোকো, সব্বং পহায গমনীযং, ঊনো লোকো অতিত্তো তণ্হাদাসো’’তিএৰমাদীনি (পটি. ম. ১.১১৭) চেত্থ সংৰেজনীযট্ঠানানীতি ৰেদিতব্বানি. সংৰেজনেনাতি জাতিআদিসংৰেগৰত্থূনি পটিচ্চ উপ্পন্নভযসঙ্খাতেন সংৰেজনেন. অত্থতো পন সহোত্তপ্পঞাণং সংৰেগো নাম.
সংৰিগ্গস্সাতি গব্ভোক্কন্তিকাদিৰসেন অনেকৰিধেহি জাতিআদিদুক্খেহি সংৰেগজাতস্স. ‘‘সংৰেজিত্ৰা’’তি চ পঠন্তি. যোনিসো পধানেনাতি উপাযপধানেন, সম্মাৰাযামেনাতি অত্থো. সো হি যথা অকুসলা ধম্মা পহীযন্তি, কুসলা ধম্মা ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছন্তি, এৰং পদহনতো উত্তমভাৰসাধনতো চ ‘‘পধান’’ন্তি ৰুচ্চতি. তত্থ সংৰেগেন ভৰাদীসু কিঞ্চি তাণং লেণং পটিসরণং অপস্সন্তো তত্থ অনোলীযন্তো অলগ্গমানসো তপ্পটিপক্খেন চ ৰিনিৰত্তিতৰিসঞ্ঞিতো অঞ্ঞদত্থু নিব্বাননিন্নো হোতি নিব্বানপোণো নিব্বানপব্ভারো. সো কল্যাণমিত্তসন্নিস্সযেন যোনিসোমনসিকারবহুলো ৰিসুদ্ধাসযপ্পযোগো সমথৰিপস্সনাসু যুত্তপ্পযুত্তো সব্বস্মিম্পি সঙ্খারগতে নিব্বিন্দতি ৰিরজ্জতি, ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেতি. তত্থ যদিদং যোনিসোমনসিকারবহুলো ৰিসুদ্ধাসযপ্পযোগো সমথৰিপস্সনাসু যুত্তপ্পযুত্তো, তেনস্স দিট্ঠেৰ ধম্মে সুখসোমনস্সবহুলতা ৰেদিতব্বা. যং পনাযং সমথে পতিট্ঠিতো ৰিপস্সনায যুত্তপ্পযুত্তো সব্বস্মিম্পি সঙ্খারগতে নিব্বিন্দতি ৰিরজ্জতি, ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেতি, তেনস্স যোনি আরদ্ধা আসৰানং খযাযাতি ৰেদিতব্বং.
গাথাসু সংৰিজ্জেথেৰাতি সংৰিজ্জেয্য এৰ সংৰেগং করেয্য এৰ. ‘‘সংৰিজ্জিত্ৰানা’’তি চ পঠন্তি. ৰুত্তনযেন সংৰিগ্গো হুত্ৰাতি অত্থো. পণ্ডিতোতি সপ্পঞ্ঞো, তিহেতুকপটিসন্ধীতি ৰুত্তং হোতি. পঞ্ঞায সমৰেক্খিযাতি সংৰেগৰত্থূনি সংৰিজ্জনৰসেন পঞ্ঞায সম্মা অৰেক্খিয. অথ ৰা পঞ্ঞায সম্মা অৰেক্খিত্ৰাতি. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৰ.
দসমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ইতি পরমত্থদীপনিযা ইতিৰুত্তক-অট্ঠকথায
দুকনিপাতে পঠমৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.