১. দুক্খৰিহারসুত্তৰণ্ণনা

২৮. দুকনিপাতস্স পঠমে দ্ৰীহীতি গণনপরিচ্ছেদো. ধম্মেহীতি পরিচ্ছিন্নধম্মনিদস্সনং. দ্ৰীহি ধম্মেহীতি দ্ৰীহি অকুসলধম্মেহি. সমন্নাগতোতি যুত্তো. দিট্ঠেৰ ধম্মেতি ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে. দুক্খং ৰিহরতীতি চতূসুপি ইরিযাপথেসু কিলেসদুক্খেন চেৰ কাযিকচেতসিকদুক্খেন চ দুক্খং ৰিহরতি. সৰিঘাতন্তি চিত্তূপঘাতেন চেৰ কাযূপঘাতেন চ সৰিঘাতং. সউপাযাসন্তি কিলেসূপাযাসেন চেৰ সরীরখেদেন চ বলৰআযাসৰসেন সউপাযাসং. সপরিল়াহন্তি কিলেসপরিল়াহেন চেৰ কাযপরিল়াহেন চ সপরিল়াহং. কাযস্স ভেদাতি উপাদিন্নক্খন্ধপরিচ্চাগা. পরং মরণাতি তদনন্তরং অভিনিব্বত্তক্খন্ধগ্গহণে. অথ ৰা কাযস্স ভেদাতি জীৰিতিন্দ্রিযুপচ্ছেদা. পরং মরণাতি চুতিতো উদ্ধং. দুগ্গতি পাটিকঙ্খাতি দুগ্গতিসঙ্খাতানং চতুন্নং অপাযানং অঞ্ঞতরা গতি ইচ্ছিতব্বা, অৰস্সংভাৰিনীতি অত্থো.

অগুত্তদ্ৰারোতি অপিহিতদ্ৰারো. কত্থ পন অগুত্তদ্ৰারোতি আহ ‘‘ইন্দ্রিযেসূ’’তি. তেন মনচ্ছট্ঠানং ইন্দ্রিযানং অসংৰরমাহ. পটিগ্গহণপরিভোগৰসেন ভোজনে মত্তং ন জানাতীতি ভোজনে অমত্তঞ্ঞূ. ‘‘ইন্দ্রিযেসু অগুত্তদ্ৰারতায ভোজনে অমত্তঞ্ঞুতাযা’’তিপি পঠন্তি.

কথং ইন্দ্রিযেসু অগুত্তদ্ৰারতা, কথং ৰা গুত্তদ্ৰারতাতি? কিঞ্চাপি হি চক্খুন্দ্রিযে সংৰরো ৰা অসংৰরো ৰা নত্থি. ন হি চক্খুপসাদং নিস্সায সতি ৰা মুট্ঠস্সচ্চং ৰা উপ্পজ্জতি. অপিচ যদা রূপারম্মণং চক্খুস্স আপাথং আগচ্ছতি, তদা ভৰঙ্গে দ্ৰিক্খত্তুং উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধে কিরিযামনোধাতু আৰজ্জনকিচ্চং সাধযমানা উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুজ্ঝতি, ততো চক্খুৰিঞ্ঞাণং দস্সনকিচ্চং, ততো ৰিপাকমনোধাতু সম্পটিচ্ছনকিচ্চং, ততো ৰিপাকাহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতু সন্তীরণকিচ্চং, ততো কিরিযাহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতু ৰোট্ঠব্বনকিচ্চং সাধযমানা উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুজ্ঝতি, তদনন্তরং জৰনং জৰতি. তথাপি নেৰ ভৰঙ্গসমযে, ন আৰজ্জনাদীনং অঞ্ঞতরসমযে সংৰরো ৰা অসংৰরো ৰা অত্থি, জৰনক্খণে পন সচে দুস্সীল্যং ৰা মুট্ঠস্সচ্চং ৰা অঞ্ঞাণং ৰা অক্খন্তি ৰা কোসজ্জং ৰা উপ্পজ্জতি, অসংৰরো হোতি. এৰং হোন্তোপি সো ‘‘চক্খুদ্ৰারে অসংৰরো’’তি ৰুচ্চতি. কস্মা? যস্মা তস্মিং সতি দ্ৰারম্পি অগুত্তং হোতি ভৰঙ্গম্পি আৰজ্জনাদীনি ৰীথিচিত্তানিপি. যথা কিং? যথা নগরে চতূসু দ্ৰারেসু অসংৰুতেসু কিঞ্চাপি অন্তোঘরদ্ৰারকোট্ঠকগব্ভাদযো সুসংৰুতা তথাপি অন্তোনগরে সব্বং ভণ্ডং অরক্খিতং অগোপিতমেৰ হোতি. নগরদ্ৰারেহি পৰিসিত্ৰা চোরা যদিচ্ছন্তি, তং হরেয্যুং. এৰমেৰ জৰনে দুস্সীল্যাদীসু উপ্পন্নেসু তস্মিং অসংৰরে সতিদ্ৰারম্পি অগুত্তং হোতি, ভৰঙ্গম্পি আৰজ্জনাদীনি ৰীথিচিত্তানিপি. তস্মিং পন অসতি জৰনে সীলাদীসু উপ্পন্নেসু দ্ৰারম্পি গুত্তং হোতি ভৰঙ্গম্পি আৰজ্জনাদীনি ৰীথিচিত্তানিপি. যথা কিং? যথা নগরদ্ৰারেসু সংৰুতেসু কিঞ্চাপি অন্তোঘরদ্ৰারাদযো অসংৰুতা, তথাপি অন্তোনগরে সব্বং ভণ্ডং সুরক্খিতং সুগোপিতমেৰ হোতি. নগরদ্ৰারেসু হি পিহিতেসু চোরানং পৰেসো নত্থি. এৰমেৰ জৰনে সীলাদীসু উপ্পন্নেসু দ্ৰারম্পি গুত্তং হোতি, ভৰঙ্গম্পি, আৰজ্জনাদীনি ৰীথিচিত্তানিপি. তস্মা জৰনক্খণে উপ্পজ্জমানোপি ‘‘চক্খুদ্ৰারে সংৰরো’’তি ৰুচ্চতি. সেসদ্ৰারেসুপি এসেৰ নযো. এৰং ইন্দ্রিযেসু অগুত্তদ্ৰারতা, গুত্তদ্ৰারতা চ ৰেদিতব্বা.

কথং পন ভোজনে অমত্তঞ্ঞূ, কথং ৰা মত্তঞ্ঞূতি? যো হি পুগ্গলো মহিচ্ছো হুত্ৰা পটিগ্গহণে মত্তং ন জানাতি. মহিচ্ছপুগ্গলো হি যথা নাম কচ্ছপুটৰাণিজো পিল়ন্ধনভণ্ডকং হত্থেন গহেত্ৰা উচ্ছঙ্গেপি পক্খিপিতব্বযুত্তকং পক্খিপিত্ৰা মহাজনস্স পস্সন্তস্সেৰ ‘‘অসুকং গণ্হথ, অসুকং গণ্হথা’’তি মুখেন উগ্ঘোসেতি, এৰমেৰ অপ্পমত্তকম্পি অত্তনো সীলং ৰা গন্থং ৰা ধুতঙ্গগুণং ৰা অন্তমসো অরঞ্ঞৰাসমত্তকম্পি মহাজনস্স জানন্তস্সেৰ সম্ভাৰেতি, সম্ভাৰেত্ৰা চ পন সকটেহিপি উপনীতে পচ্চযে ‘‘অল’’ন্তি অৰত্ৰা পটিগ্গণ্হাতি. তযো হি পূরেতুং ন সক্কা অগ্গি উপাদানেন, সমুদ্দো উদকেন, মহিচ্ছো পচ্চযেহীতি –

‘‘অগ্গিক্খন্ধো সমুদ্দো চ, মহিচ্ছো চাপি পুগ্গলো;

বহুকে পচ্চযে দিন্নে, তযোপেতে ন পূরযেতি’’.

মহিচ্ছপুগ্গলো হি ৰিজাতমাতুযাপি মনং গণ্হিতুং ন সক্কোতি. এৰরূপো হি অনুপ্পন্নং লাভং ন উপ্পাদেতি, উপ্পন্নলাভতো চ পরিহাযতি. এৰং তাৰ পটিগ্গহণে অমত্তঞ্ঞূ হোতি. যো পন ধম্মেন সমেন লদ্ধম্পি আহারং গধিতো মুচ্ছিতো অজ্ঝোপন্নো অনাদীনৰদস্সাৰী অনিস্সরণপঞ্ঞো আহরহত্থকঅলংসাটকতত্থৰট্টককাকমাসকভুত্তৰমিতকব্রাহ্মণানং অঞ্ঞতরো ৰিয অযোনিসো অনুপাযেন যাৰদত্থং উদরাৰদেহকং পরিভুঞ্জিত্ৰা সেয্যসুখং পস্সসুখং মিদ্ধসুখং অনুযুত্তো ৰিহরতি. অযং পরিভোগে অমত্তঞ্ঞূ নাম.

যো পন ‘‘যদিপি দেয্যধম্মো বহু হোতি, দাযকো অপ্পং দাতুকামো, দাযকস্স ৰসেন অপ্পং গণ্হাতি. দেয্যধম্মো অপ্পো, দাযকো বহুং দাতুকামো, দেয্যধম্মস্স ৰসেন অপ্পং গণ্হাতি. দেয্যধম্মো বহু, দাযকোপি বহুং দাতুকামো, অত্তনো থামং ঞত্ৰা পমাণযুত্তমেৰ গণ্হাতী’’তি এৰং ৰুত্তস্স পটিগ্গহণে পমাণজাননস্স চেৰ, ‘‘পটিসঙ্খা যোনিসো আহারং আহারেতি, নেৰ দৰায, ন মদাযা’’তিআদিনা (ধ. স. ১৩৫৫) ‘‘লদ্ধঞ্চ পিণ্ডপাতং অগধিতো অমুচ্ছিতো অনজ্ঝোপন্নো আদীনৰদস্সাৰী নিস্সরণপঞ্ঞো পরিভুঞ্জতী’’তি চ আদিনা নযেন ৰুত্তস্স পচ্চৰেক্খিত্ৰা পটিসঙ্খানপঞ্ঞায জানিত্ৰা আহারপরিভুঞ্জনসঙ্খাতস্স পরিভোগে পমাণজাননস্স চ ৰসেন ভোজনে মত্তঞ্ঞূ হোতি, অযং ভোজনে মত্তঞ্ঞূ নাম. এৰং ভোজনে অমত্তঞ্ঞুতা মত্তঞ্ঞুতা চ হোতীতি ৰেদিতব্বং.

গাথাসু পন চক্খুন্তিআদীসু চক্খতীতি চক্খু, রূপং অস্সাদেতি, সমৰিসমং আচিক্খন্তং ৰিয হোতীতি ৰা অত্থো. সুণাতীতি সোতং. ঘাযতীতি ঘানং. জীৰিতনিমিত্তং আহাররসো জীৰিতং, তং অৰ্হাযতীতি জিৰ্হা. কুচ্ছিতানং আযোতি কাযো. মনতে ৰিজানাতীতি মনো. পোরাণা পনাহু মুনাতীতি মনো, নাল়িযা মিনমানো ৰিয মহাতুলায ধারযমানো ৰিয চ আরম্মণং ৰিজানাতীতি অত্থো. এৰং তাৰেত্থ পদত্থো ৰেদিতব্বো.

ভাৰত্থতো পন দুৰিধং চক্খু – মংসচক্খু চ পঞ্ঞাচক্খু চ. তেসু বুদ্ধচক্খু, সমন্তচক্খু, ঞাণচক্খু, দিব্বচক্খু, ধম্মচক্খূতি পঞ্চৰিধং পঞ্ঞাচক্খু. তত্থ ‘‘অদ্দসং খো অহং, ভিক্খৰে, বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেন্তো’’তি (ম. নি. ১.২৮৩) ইদং বুদ্ধচক্খু নাম. ‘‘সমন্তচক্খু ৰুচ্চতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণ’’ন্তি (চূল়ৰ. ধোতকমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৩২) ইদং সমন্তচক্খু নাম. ‘‘চক্খুং উদপাদী’’তি (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৰ. ১৫) ইদং ঞাণচক্খু নাম. ‘‘অদ্দসং খো অহং, ভিক্খৰে, দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেনা’’তি (ম. নি. ১.২৮৪) ইদং দিব্বচক্খু নাম. ‘‘ৰিরজং ৰীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদী’’তি (ম. নি. ২.৩৯৫; মহাৰ. ১৬) ইদং হেট্ঠিমমগ্গত্তযসঙ্খাতং ধম্মচক্খু নাম.

মংসচক্খুপি দুৰিধং – সসম্ভারচক্খু, পসাদচক্খূতি. তত্থ য্ৰাযং অক্খিকূপকে পতিট্ঠিতো হেট্ঠা অক্খিকূপকট্ঠিকেন, উপরি ভমুকট্ঠিকেন, উভতো অক্খিকূটেহি, অন্তো মত্থলুঙ্গেন, বহিদ্ধা অক্খিলোমেহি পরিচ্ছিন্নো মংসপিণ্ডো, সঙ্খেপতো চতস্সো ধাতুযো – ৰণ্ণো, গন্ধো, রসো, ওজাসম্ভৰো সণ্ঠানং জীৰিতং ভাৰো কাযপসাদো চক্খুপসাদোতি চুদ্দস সম্ভারা. ৰিত্থারতো চতস্সো ধাতুযো তংনিস্সিতা ৰণ্ণগন্ধরসওজাসণ্ঠানসম্ভৰাতি ইমানি দস চতুসমুট্ঠানিকত্তা চত্তালীসং হোন্তি, জীৰিতং ভাৰো কাযপসাদো চক্খুপসাদোতি চত্তারি একন্তকম্মসমুট্ঠানেৰাতি ইমেসং চতুচত্তালীসায রূপানং ৰসেন চতুচত্তালীস সম্ভারা. যং লোকে ‘‘সেতং ৰট্টং পুথুলং ৰিসটং ৰিপুলং চক্খূ’’তি সঞ্জানন্তো ন চক্খুং সঞ্জানাতি, ৰত্থুং চক্খুতো সঞ্জানাতি, যো মংসপিণ্ডো অক্খিকূপকে পতিট্ঠিতো ন্হারুসুত্তকেন মত্থলুঙ্গেন আবদ্ধো, যত্থ সেতম্পি অত্থি কণ্হম্পি লোহিতকম্পি পথৰীপি আপোপি তেজোপি ৰাযোপি. যং সেম্হুস্সদত্তা সেতং, পিত্তুস্সদত্তা কণ্হং, রুহিরুস্সদত্তা লোহিতকং, পথৰুস্সদত্তা পত্থদ্ধং, আপুস্সদত্তা পগ্ঘরতি, তেজুস্সদত্তা পরিডয্হতি, ৰাযুস্সদত্তা সম্ভমতি, ইদং সসম্ভারচক্খু নাম. যো পন এত্থ সিতো এত্থ পটিবদ্ধো চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো, ইদং পসাদচক্খু নাম. ইদঞ্হি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং যথারহং ৰত্থুদ্ৰারভাৰেন পৰত্ততি.

সোতাদীসুপি সোতং দিব্বসোতং, মংসসোতন্তি দুৰিধং. এত্থ ‘‘দিব্বায সোতধাতুযা ৰিসুদ্ধায অতিক্কন্তমানুসিকায উভো সদ্দে সুণাতী’’তি ইদং দিব্বসোতং নাম. মংসসোতং পন সসম্ভারসোতং পসাদসোতন্তি দুৰিধন্তিআদি সব্বং চক্খুম্হি ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং, তথা ঘানজিৰ্হা. কাযো পন চোপনকাযো, করজকাযো, সমূহকাযো, পসাদকাযোতিআদিনা বহুৰিধো. তত্থ –

‘‘কাযেন সংৰুতা ধীরা, অথো ৰাচায সংৰুতা’’তি. (ধ. প. ২৩৪) –

অযং চোপনকাযো নাম. ‘‘ইমম্হা কাযা অঞ্ঞং কাযং অভিনিম্মিনাতী’’তি (দী. নি. ১.২৩৬; পটি. ম. ৩.১৪) অযং করজকাযো নাম. সমূহকাযো পন ৰিঞ্ঞাণাদিসমূহৰসেন অনেকৰিধো আগতো. তথা হি ‘‘ছ ইমে, আৰুসো, ৰিঞ্ঞাণকাযা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১০১) ৰিঞ্ঞাণসমূহো ৰুত্তো. ‘‘ছ ফস্সকাযা’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩২৩; ম. নি. ১.৯৮) ফস্সাদিসমূহো. তথা ‘‘কাযপস্সদ্ধি কাযলহুতা’’তিআদীসু (ধ. স. ১১৪) ৰেদনাক্খন্ধাদযো. ‘‘ইধেকচ্চো পথৰিকাযং অনিচ্চতো অনুপস্সতি, আপোকাযং তেজোকাযং ৰাযোকাযং কেসকাযং লোমকায’’ন্তিআদীসু (পটি. ম. ৩.৩৫) পথৰাদিসমূহো. ‘‘কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৰা’’তি (অ. নি. ৩.১৬) অযং পসাদকাযো. ইধাপি পসাদকাযো ৰেদিতব্বো. সো হি কাযৰিঞ্ঞাণাদীনং যথারহং ৰত্থুদ্ৰারভাৰেন পৰত্ততি. মনোতি পন কিঞ্চাপি সব্বং ৰিঞ্ঞাণং ৰুচ্চতি, তথাপি দ্ৰারভাৰস্স ইধাধিপ্পেতত্তা দ্ৰারভূতং সাৰজ্জনং ভৰঙ্গং ৰেদিতব্বং.

এতানি যস্স দ্ৰারানি অগুত্তানি চ ভিক্খুনোতি যস্স ভিক্খুনো এতানি মনচ্ছট্ঠানি দ্ৰারানি সতিৰোস্সগ্গেন পমাদং আপন্নত্তা সতিকৰাটেন অপিহিতানি. ভোজনম্হি…পে… অধিগচ্ছতীতি সো ভিক্খু ৰুত্তনযেন ভোজনে অমত্তঞ্ঞূ ইন্দ্রিযেসু চ সংৰররহিতো দিট্ঠধম্মিকঞ্চ রোগাদিৰসেন, সম্পরাযিকঞ্চ দুগ্গতিপরিযাপন্নং কাযদুক্খং রাগাদিকিলেসসন্তাপৰসেন, ইচ্ছাৰিঘাতৰসেন চ চেতোদুক্খন্তি সব্বথাপি দুক্খমেৰ অধিগচ্ছতি পাপুণাতি. যস্মা চেতদেৰং, তস্মা দুৰিধেনপি দুক্খগ্গিনা ইধলোকে চ পরলোকে চ ডয্হমানেন কাযেন ডয্হমানেন চেতসা দিৰা ৰা যদি ৰা রত্তিং নিচ্চকালমেৰ তাদিসো পুগ্গলো দুক্খমেৰ ৰিহরতি, ন তস্স সুখৰিহারস্স সম্ভৰো, ৰট্টদুক্খানতিক্কমে পন ৰত্তব্বমেৰ নত্থীতি.

পঠমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.