৪. অট্ঠিপুঞ্জসুত্তৰণ্ণনা
২৪. চতুত্থে একপুগ্গলস্সাতি এত্থ পুগ্গলোতি অযং ৰোহারকথা. বুদ্ধস্স হি ভগৰতো দুৰিধা দেসনা সম্মুতিদেসনা চ পরমত্থদেসনা চাতি. তত্থ ‘‘পুগ্গলো, সত্তো, ইত্থী, পুরিসো, খত্তিযো, ব্রাহ্মণো, দেৰো, মারো’’তি এৰরূপা সম্মুতিদেসনা. ‘‘অনিচ্চং, দুক্খং, অনত্তা, খন্ধা, ধাতু, আযতনা, সতিপট্ঠানা’’তি এৰরূপা পরমত্থদেসনা. তত্থ ভগৰা যে সম্মুতিৰসেন দেসনং সুত্ৰা ৰিসেসমধিগন্তুং সমত্থা, নেসং সম্মুতিদেসনং দেসেতি. যে পন পরমত্থৰসেন দেসনং সুত্ৰা ৰিসেসমধিগন্তুং সমত্থা, তেসং পরমত্থদেসনং দেসেতি.
তত্থাযং উপমা – যথা হি দেসভাসাকুসলো তিণ্ণং ৰেদানং অত্থসংৰণ্ণনকো আচরিযো যে দমিল়ভাসায ৰুত্তে অত্থং জানন্তি, তেসং দমিল়ভাসায আচিক্খতি. যে অন্ধকভাসাদীসু অঞ্ঞতরায, তেসং তায তায ভাসায. এৰং তে মাণৰকা ছেকং ব্যত্তং আচরিযমাগম্ম খিপ্পমেৰ সিপ্পং উগ্গণ্হন্তি. তত্থ আচরিযো ৰিয বুদ্ধো ভগৰা, তযো ৰেদা ৰিয কথেতব্বভাৰে ঠিতানি তীণি পিটকানি, দেসভাসাকোসল্লমিৰ সম্মুতিপরমত্থকোসল্লং, নানাদেসভাসা মাণৰকা ৰিয সম্মুতিপরমত্থৰসেন পটিৰিজ্ঝনসমত্থা ৰেনেয্যা, আচরিযস্স দমিল়ভাসাদিআচিক্খনং ৰিয ভগৰতো সম্মুতিপরমত্থৰসেন দেসনা ৰেদিতব্বা. আহ চেত্থ –
‘‘দুৰে সচ্চানি অক্খাসি, সম্বুদ্ধো ৰদতং ৰরো;
সম্মুতিং পরমত্থঞ্চ, ততিযং নূপলব্ভতি.
‘‘সঙ্কেতৰচনং সচ্চং, লোকসম্মুতিকারণা;
পরমত্থৰচনং সচ্চং, ধম্মানং ভূতকারণা.
‘‘তস্মা ৰোহারকুসলস্স, লোকনাথস্স সত্থুনো;
সম্মুতিং ৰোহরন্তস্স, মুসাৰাদো ন জাযতী’’তি.
অপিচ অট্ঠহি কারণেহি ভগৰা পুগ্গলকথং কথেতি – হিরোত্তপ্পদীপনত্থং, কম্মস্সকতাদীপনত্থং, পচ্চত্তপুরিসকারদীপনত্থং,, আনন্তরিযদীপনত্থং, ব্রহ্মৰিহারদীপনত্থং, পুব্বেনিৰাসদীপনত্থং, দক্খিণাৰিসুদ্ধিদীপনত্থং, লোকসম্মুতিযা অপ্পহানত্থং, চাতি. ‘‘খন্ধধাতুআযতনানি হিরিযন্তি ওত্তপ্পন্তী’’তি হি ৰুত্তে মহাজনো ন জানাতি, সম্মোহং আপজ্জতি, পটিসত্তু ৰা হোতি – ‘‘কিমিদং খন্ধধাতুআযতনানি হিরিযন্তি ওত্তপ্পন্তি নামা’’তি? ‘‘ইত্থী হিরিযতি ওত্তপ্পতি, পুরিসো, খত্তিযো, ব্রাহ্মণো, দেৰো, মারো’’তি পন ৰুত্তে জানাতি, ন সম্মোহং আপজ্জতি, ন পটিসত্তু ৰা হোতি. তস্মা ভগৰা হিরোত্তপ্পদীপনত্থং পুগ্গলকথং কথেতি.
‘‘খন্ধা কম্মস্সকা, ধাতুযো আযতনানী’’তি ৰুত্তেপি এসেৰ নযো. তস্মা কম্মস্সকতাদীপনত্থম্পি পুগ্গলকথং কথেতি.
‘‘ৰেল়ুৰনাদযো মহাৰিহারা খন্ধেহি কারাপিতা, ধাতূহি আযতনেহী’’তি ৰুত্তেপি এসেৰ নযো. তথা ‘‘খন্ধা মাতরং জীৰিতা ৰোরোপেন্তি, পিতরং, অরহন্তং, রুহিরুপ্পাদকম্মং, সঙ্ঘভেদকম্মং করোন্তি, ধাতুযো আযতনানী’’তি ৰুত্তেপি এসেৰ নযো. ‘‘খন্ধা মেত্তাযন্তি, ধাতুযো আযতনানী’’তি ৰুত্তেপি এসেৰ নযো. ‘‘খন্ধা পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরন্তি, ধাতুযো আযতনানী’’তি ৰুত্তেপি এসেৰ নযো. তস্মা ভগৰা পচ্চত্তপুরিসকারদীপনত্থং আনন্তরিযদীপনত্থং ব্রহ্মৰিহারদীপনত্থং পুব্বেনিৰাসদীপনত্থঞ্চ পুগ্গলকথং কথেতি.
‘‘খন্ধা দানং পটিগ্গণ্হন্তি, ধাতুযো আযতনানী’’তি ৰুত্তেপি মহাজনো ন জানাতি, সম্মোহং আপজ্জতি, পটিসত্তু ৰা হোতি ‘‘কিমিদং খন্ধা ধাতুযো আযতনানি পটিগ্গণ্হন্তি নামা’’তি? ‘‘পুগ্গলা পটিগ্গণ্হন্তী’’তি পন ৰুত্তে জানাতি, ন সম্মোহং আপজ্জতি, ন পটিসত্তু ৰা হোতি. তস্মা ভগৰা দক্খিণাৰিসুদ্ধিদীপনত্থং পুগ্গলকথং কথেতি.
লোকসম্মুতিঞ্চ বুদ্ধা ভগৰন্তো ন পজহন্তি, লোকসমঞ্ঞায লোকনিরুত্তিযা লোকাভিলাপে ঠিতাযেৰ ধম্মং দেসেন্তি. তস্মা ভগৰা লোকসম্মুতিযা অপ্পহানত্থম্পি পুগ্গলকথং কথেতি. সো ইধাপি লোকৰোহারৰসেন দেসেতব্বমত্থং দস্সেন্তো ‘‘একপুগ্গলস্সা’’তিআদিমাহ.
তত্থ একপুগ্গলস্সাতি একসত্তস্স. কপ্পন্তি মহাকপ্পং. যদিপি অচ্চন্তসংযোগে ইদং উপযোগৰচনং, যত্থ পন সত্তানং সন্ধাৰনং সংসরণং সম্ভৰতি, তস্স ৰসেন গহেতব্বং. অট্ঠিকঙ্কলোতি অট্ঠিভাগো. ‘‘অট্ঠিখলো’’তিপি পঠন্তি, অট্ঠিসঞ্চযোতি অত্থো. অট্ঠিপুঞ্জোতি অট্ঠিসমূহো. অট্ঠিরাসীতি তস্সেৰ ৰেৰচনং. কেচি পন ‘‘কটিপ্পমাণতো হেট্ঠা সমূহো কঙ্কলো নাম, ততো উপরি যাৰ তালপ্পমাণং পুঞ্জো, ততো উপরি রাসী’’তি ৰদন্তি. তং তেসং মতিমত্তং. সব্বমেতং সমূহস্সেৰ পরিযাযৰচনং ৰেপুল্লস্সেৰ উপমাভাৰেন আহটত্তা.
সচে সংহারকো অস্সাতি অৰিপ্পকিরণৰসেন সংহরিত্ৰা ঠপেতা কোচি যদি সিযাতি পরিকপ্পনৰসেন ৰদতি. সম্ভতঞ্চ ন ৰিনস্সেয্যাতি তথা কেনচি সম্ভতঞ্চ তং অট্ঠিকঙ্কলং অন্তরধানাভাৰেন পূতিভূতং চুণ্ণৰিচুণ্ণঞ্চ অহুত্ৰা সচে ন ৰিনস্সেয্যাতি পরিকপ্পনৰসেনেৰ ৰদতি. অযঞ্হেত্থ অত্থো – ভিক্খৰে, একস্স সত্তস্স কম্মকিলেসেহি অপরাপরুপ্পত্তিৰসেন একং মহাকপ্পং সন্ধাৰন্তস্স সংসরন্তস্স এৰং মহাঅট্ঠিসঞ্চযো ভৰেয্য, আরোহপরিণাহেহি যত্তকোযং ৰেপুল্লপব্বতো. সচে পনস্স কোচি সংহরিত্ৰা ঠপেতা ভৰেয্য, সম্ভতঞ্চ তং সচে অৰিনস্সন্তং তিট্ঠেয্যাতি. অযঞ্চ নযো নিব্বুতপ্পদীপে ৰিয ভিজ্জনসভাৰে কল়েৰরনিক্খেপরহিতে ওপপাতিকত্তভাৰে সব্বেন সব্বং অনট্ঠিকে চ খুদ্দকত্তভাৰে ৰজ্জেত্ৰা ৰুত্তো. কেচি পন ‘‘পরিকপ্পনৰসেন ইমস্স নযস্স আহটত্তা তেসম্পি যদি সিযা অট্ঠিকঙ্কলো, তেনাপি সহেৰ অযং অট্ঠিপুঞ্জপরিমাণো ৰুত্তো’’তি ৰদন্তি. অপরে পন ‘‘নযিদমেৰং লব্ভমানস্সেৰ অট্ঠিপুঞ্জস্স ৰসেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ইমস্স পরিমাণস্স ৰুত্ততা. তস্মা ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো গহেতব্বো’’তি.
গাথাসু মহেসিনাতি মহন্তে সীলক্খন্ধাদযো এসতি গৰেসতীতি মহেসী, সম্মাসম্বুদ্ধো. ‘‘ইতি ৰুত্তং মহেসিনা’’তি চ ভগৰা ‘‘দসবলসমন্নাগতো, ভিক্খৰে, তথাগতো’’তিআদীসু ৰিয অত্তানং অঞ্ঞং ৰিয কত্ৰা দস্সেতি. ৰেপুল্লোতি রাজগহং পরিৰারেত্ৰা ঠিতেসু পঞ্চসু পব্বতেসু ৰিপুলভাৰতো ৰেপুল্লোতি লদ্ধনামো. ততো এৰ মহা, ঠিতদিসাভাগৰসেন উত্তরো গিজ্ঝকূটস্স. গিরিব্বজেতি গিরিব্বজপুরনামকস্স রাজগহস্স সমীপে.
এত্তাৰতা ভগৰা ‘‘এত্তকেনাপি কালেন অনুপচ্ছিন্নভৰমূলস্স অপরিঞ্ঞাতৰত্থুকস্স পুথুজ্জনস্স অযমীদিসী কটসিৰড্ঢনা’’তি ৰট্টে আদীনৰং দস্সেত্ৰা ইদানি যেসং অরিযসচ্চানং অননুবোধা অপ্পটিৰেধা অন্ধপুথুজ্জনস্স এৰং কটসিৰড্ঢনা, তানি অরিযসচ্চানি দিট্ঠৰতো অরিযপুগ্গলস্স অযং নত্থীতি দস্সেন্তো ‘‘যতো চ অরিযসচ্চানী’’তিআদিমাহ.
তত্থ যতোতি যদা. অরিযসচ্চানীতি অরণীযতো অরিযানি, অৰিতথভাৰেন সচ্চানি চাতি অরিযসচ্চানি, অরিযভাৰকরানি ৰা সচ্চানি অরিযসচ্চানি, অরিযেহি ৰা বুদ্ধাদীহি পটিৰিজ্ঝিতব্বানি সচ্চানি অরিযসচ্চানি. অথ ৰা অরিযস্স সচ্চানি অরিযসচ্চানি. সদেৰকেন হি লোকেন সরণন্তি অরণীযতো অরিযো ভগৰা, তেন সযম্ভুঞাণেন দিট্ঠত্তা তস্স সচ্চানীতি অরিযসচ্চানি. সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতীতি সম্মা হেতুনা ঞাযেন ৰিপস্সনাপঞ্ঞাসহিতায মগ্গপঞ্ঞায পরিঞ্ঞাপহানসচ্ছিকিরিযাভাৰনাভিসমযৰসেন পস্সতি. দুক্খন্তিআদি অরিযসচ্চানং সরূপদস্সনং. তত্থ অনেকূপদ্দৰাধিট্ঠানতায কুচ্ছিতভাৰতো বালজনপরিকপ্পিতধুৰসুভসুখত্তৰিরহেন তুচ্ছভাৰতো চ দুক্খং. দুক্খং সমুপ্পজ্জতি এতেনাতি দুক্খসমুপ্পাদো, দুক্খসমুদযো. দুক্খং অতিক্কমতি এতেন আরম্মণপ্পচ্চযভূতেন, এত্থ ৰাতি দুক্খস্স অতিক্কমো, নিব্বানং. আরকত্তা কিলেসেহি অরণীযতো চ অরিযো. সম্মাদিট্ঠিআদীনং অট্ঠন্নং অঙ্গানং ৰসেন অট্ঠঙ্গিকো. মারেন্তো কিলেসে গচ্ছতি, নিব্বানত্থিকেহি মগ্গীযতি, সযং ৰা নিব্বানং মগ্গতীতি মগ্গো. ততো এৰ দুক্খস্স উপসমং নিরোধং গচ্ছতীতি দুক্খূপসমগামী. যতো সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতীতি সম্বন্ধো.
স সত্তক্খত্তুং পরমং, সন্ধাৰিত্ৰান পুগ্গলোতি সো এৰং চতুসচ্চদস্সাৰী অরিযপুগ্গলো সোতাপন্নো সব্বমুদিন্দ্রিযো সমানো সত্তৰারপরমংযেৰ ভৰাদীসু অপরাপরুপ্পত্তিৰসেন সন্ধাৰিত্ৰা সংসরিত্ৰা. একবীজী, কোলংকোলো, সত্তক্খত্তুপরমোতি ইন্দ্রিযানং তিক্খমজ্ঝিমমুদুভাৰেন তযো হি সোতাপন্না. তেসু সব্বমুদিন্দ্রিযস্স ৰসেনিদং ৰুত্তং ‘‘স সত্তক্খত্তুং পরমং, সন্ধাৰিত্ৰানা’’তি. দুক্খস্সন্তকরো হোতীতি ৰট্টদুক্খস্স অন্তকরো পরিযোসানকরো হোতি. কথং? সব্বসংযোজনক্খযা অনুপুব্বেন অগ্গমগ্গং অধিগন্ত্ৰা নিরৰসেসানং সংযোজনানং খেপনাতি অরহত্তফলেনেৰ দেসনায কূটং গণ্হি.
চতুত্থসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.