১. লোভসুত্তৰণ্ণনা
১. ইদানি একধম্মং, ভিক্খৰে, পজহথাতিআদিনা নযেন ভগৰতা নিক্খিত্তস্স সুত্তস্স ৰণ্ণনায ওকাসো অনুপ্পত্তো. সা পনেসা অত্থৰণ্ণনা যস্মা সুত্তনিক্খেপং ৰিচারেত্ৰা ৰুচ্চমানা পাকটা হোতি, তস্মা সুত্তনিক্খেপং তাৰ ৰিচারেস্সাম. চত্তারো হি সুত্তনিক্খেপা – অত্তজ্ঝাসযো, পরজ্ঝাসযো, পুচ্ছাৰসিকো, অট্ঠুপ্পত্তিকোতি. যথা হি অনেকসতঅনেকসহস্সভেদানিপি সুত্তন্তানি সংকিলেসভাগিযাদিপট্ঠাননযেন সোল়সৰিধতং নাতিৰত্তন্তি, এৰং অত্তজ্ঝাসযাদিসুত্তনিক্খেপৰসেন চতুব্বিধতং নাতিৰত্তন্তীতি. তত্থ যথা অত্তজ্ঝাসযস্স অট্ঠুপ্পত্তিযা চ পরজ্ঝাসযপুচ্ছাৰসিকেহি সদ্ধিং সংসগ্গভেদো সম্ভৰতি অত্তজ্ঝাসযো চ পরজ্ঝাসযো চ, অত্তজ্ঝাসযো চ পুচ্ছাৰসিকো চ, অট্ঠুপ্পত্তিকো চ পরজ্ঝাসযো চ, অট্ঠুপ্পত্তিকো চ পুচ্ছাৰসিকো চাতি অজ্ঝাসযপুচ্ছানুসন্ধিসম্ভৰতো; এৰং যদিপি অট্ঠুপ্পত্তিযা অত্তজ্ঝাসযেনপি সংসগ্গভেদো সম্ভৰতি, অত্তজ্ঝাসযাদীহি পন পুরতো ঠিতেহি অট্ঠুপ্পত্তিযা সংসগ্গো নত্থীতি নিরৰসেসো পট্ঠাননযো ন সম্ভৰতি. তদন্তোগধত্তা ৰা সম্ভৰন্তানং সেসনিক্খেপানং মূলনিক্খেপৰসেন চত্তারো সুত্তনিক্খেপা ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বং.
তত্রাযং ৰচনত্থো – নিক্খিপীযতীতি নিক্খেপো, সুত্তং এৰ নিক্খেপো সুত্তনিক্খেপো. অথ ৰা নিক্খিপনং নিক্খেপো, সুত্তস্স নিক্খেপো সুত্তনিক্খেপো, সুত্তদেসনাতি অত্থো. অত্তনো অজ্ঝাসযো অত্তজ্ঝাসযো, সো অস্স অত্থি কারণভূতোতি অত্তজ্ঝাসযো, অত্তনো অজ্ঝাসযো এতস্সাতি ৰা অত্তজ্ঝাসযো. পরজ্ঝাসযেপি এসেৰ নযো. পুচ্ছায ৰসোতি পুচ্ছাৰসো. সো এতস্স অত্থীতি পুচ্ছাৰসিকো. সুত্তদেসনায ৰত্থুভূতস্স অত্থস্স উপ্পত্তি অত্থুপ্পত্তি, অত্থুপ্পত্তি এৰ অট্ঠুপ্পত্তি থ-কারস্স ঠ-কারং কত্ৰা, সা এতস্স অত্থীতি অট্ঠুপ্পত্তিকো. অথ ৰা নিক্খিপীযতি সুত্তং এতেনাতি নিক্খেপো, অত্তজ্ঝাসযাদি এৰ. এতস্মিং পন অত্থৰিকপ্পে অত্তনো অজ্ঝাসযো অত্তজ্ঝাসযো. পরেসং অজ্ঝাসযো পরজ্ঝাসযো. পুচ্ছীযতীতি পুচ্ছা, পুচ্ছিতব্বো অত্থো, পুচ্ছাৰসেন পৰত্তং ধম্মপ্পটিগ্গাহকানং ৰচনং পুচ্ছাৰসং, তদেৰ নিক্খেপসদ্দাপেক্খায পুচ্ছাৰসিকোতি পুল্লিঙ্গৰসেন ৰুত্তং. তথা অট্ঠুপ্পত্তি এৰ অট্ঠুপ্পত্তিকোতি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো.
অপিচ পরেসং ইন্দ্রিযপরিপাকাদিকারণনিরপেক্খত্তা অত্তজ্ঝাসযস্স ৰিসুং সুত্তনিক্খেপভাৰো যুত্তো, কেৰলং অত্তনো অজ্ঝাসযেনেৰ ধম্মতন্তিঠপনত্থং পৰত্তিতদেসনত্তা. পরজ্ঝাসযপুচ্ছাৰসিকানং পন পরেসং অজ্ঝাসযপুচ্ছানং দেসনাপৰত্তিহেতুভূতানং উপ্পত্তিযং পৰত্তিতানং কথং অট্ঠুপ্পত্তিযং অনৰরোধো, পুচ্ছাৰসিকট্ঠুপ্পত্তিকানং ৰা পরজ্ঝাসযানুরোধেন পৰত্তিতানং কথং পরজ্ঝাসযে অনৰরোধোতি? ন চোদেতব্বমেতং. পরেসঞ্হি অভিনীহারপরিপুচ্ছাদিৰিনিমুত্তস্সেৰ সুত্তদেসনাকারণুপ্পাদস্স অট্ঠুপ্পত্তিভাৰেন গহিতত্তা পরজ্ঝাসযপুচ্ছাৰসিকানং ৰিসুং গহণং. তথা হি ব্রহ্মজালধম্মদাযাদসুত্তাদীনং (দী. ন. ১.১ আদযো) ৰণ্ণাৰণ্ণআমিসুপ্পাদাদিদেসনানিমিত্তং অট্ঠুপ্পত্তি ৰুচ্চতি. পরেসং পুচ্ছং ৰিনা অজ্ঝাসযমেৰ নিমিত্তং কত্ৰা দেসিতো পরজ্ঝাসযো, পুচ্ছাৰসেন দেসিতো পুচ্ছাৰসিকোতি পাকটোযমত্থোতি.
যানি ভগৰা পরেহি অনজ্ঝিট্ঠো কেৰলং অত্তনো অজ্ঝাসযেনেৰ কথেতি, সেয্যথিদং – আকঙ্খেয্যসুত্তং, তুৰট্টকসুত্তন্তিএৰমাদীনি (সু. নি. ৯২১ আদযো; ম. নি. ১.৬৪ আদযো), তেসং অত্তজ্ঝাসযো নিক্খেপো.
যানি পন ‘‘পরিপক্কা খো রাহুলস্স ৰিমুত্তিপরিপাচনীযা ধম্মা, যংনূনাহং রাহুলং উত্তরিং আসৰানং খযে ৰিনেয্য’’ন্তি এৰং পরেসং অজ্ঝাসযং খন্তিং অভিনীহারং বুজ্ঝনভাৰঞ্চ ওলোকেত্ৰা পরজ্ঝাসযৰসেন কথিতানি, সেয্যথিদং – রাহুলোৰাদসুত্তং, ধম্মচক্কপ্পৰত্তনসুত্তন্তিএৰমাদীনি (ম. নি. ২.১০৭ আদযো; ৩.৪১৬ আদযো; সং. নি. ৩.৫৯; মহাৰ. ১৯-২০), তেসং পরজ্ঝাসযো নিক্খেপো.
ভগৰন্তং পন উপসঙ্কমিত্ৰা দেৰা মনুস্সা চতস্সো পরিসা চত্তারো ৰণ্ণা চ তথা তথা পঞ্হং পুচ্ছন্তি ‘‘বোজ্ঝঙ্গা বোজ্ঝঙ্গাতি, ভন্তে, ৰুচ্চন্তি, নীৰরণা নীৰরণাতি ৰুচ্চন্তী’’তিআদিনা, এৰং পুট্ঠেন ভগৰতা যানি কথিতানি বোজ্ঝঙ্গসংযুত্তাদীনি (সং. নি. ৫.১৮৬) তেসং পুচ্ছাৰসিকো নিক্খেপো.
যানি পন তানি উপ্পন্নং কারণং পটিচ্চ কথিতানি, সেয্যথিদং – ধম্মদাযাদং, পুত্তমংসূপমং, দারুক্খন্ধূপমন্তিএৰমাদীনি (ম. নি. ১.২৯; সং. নি. ২.৬৩), তেসং অট্ঠুপ্পত্তিকো নিক্খেপো.
এৰমিমেসু চতূসু সুত্তনিক্খেপেসু ইমস্স সুত্তস্স পরজ্ঝাসযো নিক্খেপো. পরজ্ঝাসযৰসেন হেতং নিক্খিত্তং. কেসং অজ্ঝাসযেন? লোভে আদীনৰদস্সীনং পুগ্গলানং. কেচি পন ‘‘অত্তজ্ঝাসযো’’তি ৰদন্তি.
তত্থ একধম্মং, ভিক্খৰেতিআদীসু একসদ্দো অত্থেৰ অঞ্ঞত্থে ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞন্তি ইত্থেকে অভিৰদন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.২৭). অত্থি সেট্ঠে ‘‘চেতসো একোদিভাৰ’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ১.২২৮; পারা. ১১). অত্থি অসহাযে ‘‘একো ৰূপকট্ঠো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৪০৫). অত্থি সঙ্খাযং ‘‘একোৰ খো, ভিক্খৰে, খণো চ সমযো চ ব্রহ্মচরিযৰাসাযা’’তিআদীসু (অ. নি. ৮.২৯). ইধাপি সঙ্খাযমেৰ দট্ঠব্বো.
ধম্ম-সদ্দো পরিযত্তিসচ্চসমাধিপঞ্ঞাপকতিপুঞ্ঞাপত্তিসুঞ্ঞতাঞেয্যসভাৰাদীসু দিস্সতি. তথা হিস্স ‘‘ইধ ভিক্খু ধম্মং পরিযাপুণাতী’’তিআদীসু (অ. নি. ৫.৭৩) পরিযত্তি অত্থো. ‘‘দিট্ঠধম্মো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৯৯) সচ্চানি. ‘‘এৰংধম্মা তে ভগৰন্তো অহেসু’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.১৩; ৩.১৪২) সমাধি. ‘‘সচ্চং ধম্মো ধিতি চাগো, সৰে পেচ্চ ন সোচতী’’তিআদীসু (জা. ১.১.৫৭) পঞ্ঞা. ‘‘জাতিধম্মানং, ভিক্খৰে, সত্তানং এৰং ইচ্ছা উপ্পজ্জতী’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৯৮) পকতি. ‘‘ধম্মো হৰে রক্খতি ধম্মচারি’’ন্তিআদীসু (জা. ১.১০.১০২) পুঞ্ঞং. ‘‘তিণ্ণং ধম্মানং অঞ্ঞতরেন ৰদেয্য পারাজিকেন ৰা সঙ্ঘাদিসেসেন ৰা পাচিত্তিযেন ৰা’’তিআদীসু (পারা. ৪৪৪) আপত্তি. ‘‘তস্মিং খো পন সমযে ধম্মা হোন্তী’’তিআদীসু (ধ. স. ১২১) সুঞ্ঞতা. ‘‘সব্বে ধম্মা সব্বাকারেন বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণমুখে আপাথং আগচ্ছন্তী’’তিআদীসু (মহানি. ১৫৬; চূল়নি. মোঘরাজমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫) ঞেয্যো. ‘‘কুসলা ধম্মা অকুসলা ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. তিকমাতিকা ১) সভাৰো অত্থো. ইধাপি সভাৰো. তস্মা একধম্মন্তি একং সংকিলেসসভাৰন্তি অধিপ্পাযো. একো চ সো ধম্মো চাতি একধম্মো, তং একধম্মং.
ভিক্খৰেতি ভিক্খূ আলপতি. কিমত্থং পন ভগৰা ধম্মং দেসেন্তো ভিক্খূ আলপতি, ন ধম্মমেৰ দেসেতীতি? সতিজননত্থং. ভিক্খূ হি অঞ্ঞং চিন্তেন্তাপি ধম্মং পচ্চৰেক্খন্তাপি কম্মট্ঠানং মনসি করোন্তাপি নিসিন্না হোন্তি. তে পঠমং অনালপিত্ৰা ধম্মে দেসিযমানে ‘‘অযং দেসনা কিংনিদানা, কিংপচ্চযা’’তি সল্লক্খেতুং ন সক্কোন্তি. আলপিতে পন সতিং উপট্ঠপেত্ৰা সল্লক্খেতুং সক্কোন্তি, তস্মা সতিজননত্থং ‘‘ভিক্খৰে’’তি আলপতি. তেন চ তেসং ভিক্খনসীলতাদিগুণযোগসিদ্ধেন ৰচনেন হীনাধিকজনসেৰিতং ৰুত্তিং পকাসেন্তো উদ্ধতদীনভাৰনিগ্গহং করোতি. ‘‘ভিক্খৰে’’তি ইমিনা করুণাৰিপ্ফারসোম্মহদযনযননিপাতপুব্বঙ্গমেন ৰচনেন তে অত্তনো মুখাভিমুখে করোন্তো তেন চ কথেতুকম্যতাদীপকেন ৰচনেন নেসং সোতুকম্যতং জনেতি. তেনেৰ চ সম্বোধনত্থেন সাধুকং সৰনমনসিকারেপি নিযোজেতি. সাধুকং সৰনমনসিকারাযত্তা হি সাসনসম্পত্তি.
অঞ্ঞেসুপি দেৰমনুস্সেসু পরিসপরিযাপন্নেসু ৰিজ্জমানেসু কস্মা ভিক্খূ এৰ আমন্তেসীতি? জেট্ঠসেট্ঠাসন্নসদাসন্নিহিতভাৰতো. সব্বপরিসসাধারণা হি ভগৰতো ধম্মদেসনা, পরিসায চ জেট্ঠা ভিক্খূ পঠমুপ্পন্নত্তা, সেট্ঠা অনগারিযভাৰং আদিং কত্ৰা সত্থু চরিযানুৰিধাযকত্তা সকলসাসনপটিগ্গাহকত্তা চ, আসন্না তত্থ নিসিন্নেসু সমীপৰুত্তিযা, সদাসন্নিহিতা সত্থুসন্তিকাৰচরত্তা. অপিচ তে ধম্মদেসনায ভাজনং যথানুসিট্ঠং পটিপত্তিসব্ভাৰতো, ৰিসেসতো চ একচ্চে ভিক্খূ সন্ধায অযং দেসনাতি তে এৰ আলপি.
পজহথাতি এত্থ পহানং নাম তদঙ্গপ্পহানং, ৰিক্খম্ভনপ্পহানং, সমুচ্ছেদপ্পহানং, পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং, নিস্সরণপ্পহানন্তি পঞ্চৰিধং. তত্থ যং দীপালোকেনেৰ তমস্স পটিপক্খভাৰতো অলোভাদীহি লোভাদিকস্স, নামরূপপরিচ্ছেদাদিৰিপস্সনাঞাণেহি তস্স তস্স অনত্থস্স পহানং. সেয্যথিদং – পরিচ্চাগেন লোভাদিমলস্স, সীলেন পাণাতিপাতাদিদুস্সীল্যস্স, সদ্ধাদীহি অস্সদ্ধিযাদিকস্স, নামরূপৰৰত্থানেন সক্কাযদিট্ঠিযা, পচ্চযপরিগ্গহেন অহেতুৰিসমহেতুদিট্ঠীনং, তস্সেৰ অপরভাগেন কঙ্খাৰিতরণেন কথংকথীভাৰস্স, কলাপসম্মসনেন ‘‘অহং মমা’’তি গাহস্স, মগ্গামগ্গৰৰত্থানেন অমগ্গে মগ্গসঞ্ঞায, উদযদস্সনেন উচ্ছেদদিট্ঠিযা, ৰযদস্সনেন সস্সতদিট্ঠিযা, ভযদস্সনেন সভযেসু অভযসঞ্ঞায, আদীনৰদস্সনেন অস্সাদসঞ্ঞায, নিব্বিদানুপস্সনেন অভিরতিসঞ্ঞায, মুচ্চিতুকম্যতাঞাণেন অমুচ্চিতুকম্যতায উপেক্খাঞাণেন অনুপেক্খায, অনুলোমেন ধম্মট্ঠিতিযা, নিব্বানেন পটিলোমভাৰস্স, গোত্রভুনা সঙ্খারনিমিত্তগ্গাহস্স পহানং, এতং তদঙ্গপ্পহানং নাম.
যং পন উপচারপ্পনাভেদেন সমাধিনা পৰত্তিভাৰনিৰারণতো ঘটপ্পহারেনেৰ উদকপিট্ঠে সেৰালস্স তেসং তেসং নীৰরণাদিধম্মানং পহানং, এতং ৰিক্খম্ভনপ্পহানং নাম. যং চতুন্নং অরিযমগ্গানং ভাৰিতত্তা তংতংমগ্গৰতো অত্তনো সন্তানে ‘‘দিট্ঠিগতানং পহানাযা’’তিআদিনা (ধ. স. ২৭৭; ৰিভ. ৬২৮) নযেন ৰুত্তস্স সমুদযপক্খিযস্স কিলেসগণস্স অচ্চন্তং অপ্পৰত্তিভাৰেন সমুচ্ছিন্দনং, ইদং সমুচ্ছেদপ্পহানং নাম. যং পন ফলক্খণে পটিপ্পস্সদ্ধত্তং কিলেসানং, এতং পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানং নাম. যং পন সব্বসঙ্খতনিস্সটত্তা পহীনসব্বসঙ্খতং নিব্বানং, এতং নিস্সরণপ্পহানং নাম. এৰং পঞ্চৰিধে পহানে অনাগামিকভাৰকরস্স পহানস্স অধিপ্পেতত্তা ইধ সমুচ্ছেদপ্পহানন্তি ৰেদিতব্বং. তস্মা পজহথাতি পরিচ্চজথ, সমুচ্ছিন্দথাতি অত্থো.
অহন্তি ভগৰা অত্তানং নিদ্দিসতি. ৰোতি অযং ৰোসদ্দো পচ্চত্তউপযোগকরণসামিৰচনপদপূরণসম্পদানেসু দিস্সতি. তথা হি ‘‘কচ্চি, পন ৰো অনুরুদ্ধা, সমগ্গা সম্মোদমানা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩২৬) পচ্চত্তে আগতো. ‘‘গচ্ছথ, ভিক্খৰে, পণামেমি ৰো’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৫৭) উপযোগে. ‘‘ন ৰো মম সন্তিকে ৰত্থব্ব’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ২.১৫৭) করণে. ‘‘সব্বেসং ৰো, সারিপুত্ত, সুভাসিত’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৪৫) সামিৰচনে. ‘‘যে হি ৰো অরিযা পরিসুদ্ধকাযকম্মন্তা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৫) পদপূরণে. ‘‘ৰনপত্থপরিযাযং ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১৯০) সম্পদানে. ইধাপি সম্পদানে এৰ দট্ঠব্বো.
পাটিভোগোতি পটিভূ. সো হি ধারণকং পটিচ্চ ধনিকস্স, ধনিকং পটিচ্চ ধারণকস্স পটিনিধিভূতো ধনিকসন্তকস্স ততো হরণাদিসঙ্খাতেন ভুঞ্জনেন ভোগোতি পটিভোগো, পটিভোগো এৰ পাটিভোগো. অনাগামিতাযাতি অনাগামিভাৰত্থায. পটিসন্ধিগ্গহণৰসেন হি কামভৰস্স অনাগমনতো অনাগামী. যো যস্স ধম্মস্স অধিগমেন অনাগামীতি ৰুচ্চতি, সফলো সো ততিযমগ্গো অনাগামিতা নাম. ইতি ভগৰা ৰেনেয্যদমনকুসলো ৰেনেয্যজ্ঝাসযানুকূলং ততিযমগ্গাধিগমং লহুনা উপাযেন একধম্মপূরণতামত্তেন থিরং কত্ৰা দস্সেসি যথা তং সম্মাসম্বুদ্ধো. ভিন্নভূমিকাপি হি পটিঘসংযোজনাদযো ততিযমগ্গৰজ্ঝা কিলেসা কামরাগপ্পহানং নাতিৰত্তন্তীতি.
কস্মা পনেত্থ ভগৰা অত্তানং পাটিভোগভাৰে ঠপেসি? তেসং ভিক্খূনং অনাগামিমগ্গাধিগমায উস্সাহজননত্থং. পস্সতি হি ভগৰা ‘‘মযা ‘একধম্মং, ভিক্খৰে, পজহথ, অহং ৰো পাটিভোগো অনাগামিতাযা’তি ৰুত্তে ইমে ভিক্খূ অদ্ধা তং একধম্মং পহায সক্কা ততিযভূমিং সমধিগন্তুং, যতো ধম্মস্সামি পঠমমাহ ‘অহং পাটিভোগো’তি উস্সাহজাতা তদত্থায পটিপজ্জিতব্বং মঞ্ঞিস্সন্তী’’তি. তস্মা উস্সাহজননত্থং অনাগামিতায তেসং ভিক্খূনং অত্তানং পাটিভোগভাৰে ঠপেসি.
কতমং একধম্মন্তি এত্থ কতমন্তি পুচ্ছাৰচনং. পুচ্ছা চ নামেসা পঞ্চৰিধা – অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা, দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা, ৰিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা, অনুমতিপুচ্ছা, কথেতুকম্যতাপুচ্ছাতি. তত্থ পকতিযা লক্খণং অঞ্ঞাতং হোতি অদিট্ঠং অতুলিতং অতীরিতং অৰিভূতং অৰিভাৰিতং, তস্স ঞাণায দস্সনায তুলনায তীরণায ৰিভূতত্থায ৰিভাৰনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি, অযং অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা. পকতিযা লক্খণং ঞাতং হোতি দিট্ঠং তুলিতং তীরিতং ৰিভূতং ৰিভাৰিতং. সো অঞ্ঞেহি পণ্ডিতেহি সদ্ধিং সংসন্দনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি, অযং দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা. পকতিযা সংসযপক্খন্দো হোতি ৰিমতিপক্খন্দো দ্ৰেল়্হকজাতো – ‘‘এৰং নু খো, ন নু খো, কিং নু খো, কথং নু খো’’তি, সো ৰিমতিচ্ছেদনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি, অযং ৰিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা. ভগৰা হি অনুমতিগ্গহণত্থং পঞ্হং পুচ্ছতি – ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, রূপং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তিআদিনা (সং. নি. ৩.৫৯; মহাৰ. ২১), অযং অনুমতিপুচ্ছা. ভগৰা ভিক্খূনং কথেতুকম্যতায পঞ্হং পুচ্ছতি – ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, আহারা ভূতানং ৰা সত্তানং ঠিতিযা সম্ভৰেসীনং ৰা অনুগ্গহায. কতমে চত্তারো’’তি (সং. নি. ২.১১) অযং কথেতুকম্যতাপুচ্ছা.
তত্থ পুরিমা তিস্সো পুচ্ছা বুদ্ধানং নত্থি. কস্মা? তীসু হি অদ্ধাসু কিঞ্চি সঙ্খতং অদ্ধাৰিমুত্তং ৰা অসঙ্খতং সম্মাসম্বুদ্ধানং অদিট্ঠং অতুলিতং অতীরিতং অৰিভূতং অৰিভাৰিতং নাম নত্থি. তেন নেসং অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা নত্থি. যং পন তেহি অত্তনো ঞাণেন পটিৰিদ্ধং, তস্স অঞ্ঞেন সমণেন ৰা ব্রাহ্মণেন ৰা দেৰেন ৰা মারেন ৰা ব্রহ্মুনা ৰা সদ্ধিং সংসন্দনকিচ্চং নত্থি, তেন নেসং দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছাপি নত্থি. যস্মা পন বুদ্ধা ভগৰন্তো অকথংকথী তিণ্ণৰিচিকিচ্ছা সব্বধম্মেসু ৰিগতসংসযা, তেন নেসং ৰিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছাপি নত্থি. ইতরা পন দ্ৰে পুচ্ছা অত্থি, তাসু অযং কথেতুকম্যতাপুচ্ছাতি ৰেদিতব্বা.
ইদানি তায পুচ্ছায পুট্ঠমত্থং সরূপতো দস্সেন্তো ‘‘লোভং, ভিক্খৰে, একধম্ম’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ লুব্ভন্তি তেন, সযং ৰা লুব্ভতি, লুব্ভনমত্তমেৰ ৰা তন্তি লোভো. স্ৰাযং আরম্মণগ্গহণলক্খণো মক্কটালেপো ৰিয, অভিসঙ্গরসো তত্তকপালে পক্খিত্তমংসপেসি ৰিয, অপরিচ্চাগপচ্চুপট্ঠানো তেলঞ্জনরাগো ৰিয, সংযোজনিযেসু ধম্মেসু অস্সাদদস্সনপদট্ঠানো, তণ্হানদিভাৰেন ৰড্ঢমানো যত্থ সমুপ্পন্নো, সীঘসোতা নদী ৰিয মহাসমুদ্দং অপাযমেৰ তং সত্তং গহেত্ৰা গচ্ছতীতি দট্ঠব্বো. কিঞ্চাপি অযং লোভসদ্দো সব্বলোভসামঞ্ঞৰচনো, ইধ পন কামরাগৰচনোতি ৰেদিতব্বো. সো হি অনাগামিমগ্গৰজ্ঝো.
পুন ভিক্খৰেতি আলপনং ধম্মস্স পটিগ্গাহকভাৰেন অভিমুখীভূতানং তত্থ আদরজননত্থং. পজহথাতি ইমিনা পহানাভিসমযো ৰিহিতো, সো চ পরিঞ্ঞাসচ্ছিকিরিযাভাৰনাভিসমযেহি সদ্ধিং এৰ পৰত্ততি, ন ৰিসুন্তি চতুসচ্চাধিট্ঠানানি চত্তারিপি সম্মাদিট্ঠিযা কিচ্চানি ৰিহিতানেৰ হোন্তি. যথা চ ‘‘লোভং পজহথা’’তি ৰুত্তে পহানেকট্ঠভাৰতো দোসাদীনম্পি পহানং অত্থতো ৰুত্তমেৰ হোতি, এৰং সমুদযসচ্চৰিসযে সম্মাদিট্ঠিকিচ্চে পহানাভিসমযে ৰুত্তে তস্সা সহকারীকারণভূতানং সম্মাসঙ্কপ্পাদীনং সেসমগ্গঙ্গানম্পি সমুদযসচ্চৰিসযকিচ্চং অত্থতো ৰুত্তমেৰ হোতীতি পরিপুণ্ণো অরিযমগ্গব্যাপারো ইধ কথিতোতি দট্ঠব্বো. ইমিনা নযেন সতিপট্ঠানাদীনম্পি বোধিপক্খিযধম্মানং ব্যাপারস্স ইধ ৰুত্তভাৰো যথারহং ৰিত্থারেতব্বো.
অপিচেত্থ লোভং পজহথাতি এতেন পহানপরিঞ্ঞা ৰুত্তা. সা চ তীরণপরিঞ্ঞাধিট্ঠানা, তীরণপরিঞ্ঞা চ ঞাতপরিঞ্ঞাধিট্ঠানাতি অৰিনাভাৰেন তিস্সোপি পরিঞ্ঞা বোধিতা হোন্তি. এৰমেত্থ সহ ফলেন চতুসচ্চকম্মট্ঠানং পরিপুণ্ণং কত্ৰা পকাসিতন্তি দট্ঠব্বং. অথ ৰা লোভং পজহথাতি সহ ফলেন ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি দেসিতা. সা চ পটিপদাঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিসন্নিস্সযা…পে… চিত্তৰিসুদ্ধিসীলৰিসুদ্ধিসন্নিস্সযা চাতি নানন্তরিকভাৰেন সহ ফলেন সব্বাপি সত্ত ৰিসুদ্ধিযো ৰিভাৰিতাতি ৰেদিতব্বং.
এৰমেতায ৰিসুদ্ধিক্কমভাৰনায পরিঞ্ঞাত্তযসম্পাদনেন লোভং পজহিতুকামেন –
‘‘অনত্থজননো লোভো, লোভো চিত্তপ্পকোপনো;
ভযমন্তরতো জাতং, তং জনো নাৰবুজ্ঝতি.
‘‘লুদ্ধো অত্থং ন জানাতি, লুদ্ধো ধম্মং ন পস্সতি;
অন্ধতমং তদা হোতি, যং লোভো সহতে নরং’’. (ইতিৰু. ৮৮);
রত্তো খো, আৰুসো, রাগেন অভিভূতো পরিযাদিন্নচিত্তো পাণম্পি হনতি, অদিন্নম্পি আদিযতি, সন্ধিম্পি ছিন্দতি, নিল্লোপম্পি হরতি, একাগারিকম্পি করোতি, পরিপন্থেপি তিট্ঠতি, পরদারম্পি গচ্ছতি, মুসাপি ভণতি. তদপি তেসং ভৰতং সমণব্রাহ্মণানং অজানতং অপস্সতং অৰেদযতং তণ্হানুগতানং পরিতস্সিতং ৰিপ্ফন্দিতমেৰ (অ. নি. ৩.৫৪).
‘‘তণ্হাদুতিযো পুরিসো, দীঘমদ্ধান সংসরং;
ইত্থভাৰঞ্ঞথাভাৰং, সংসারং নাতিৰত্ততি’’. (ইতিৰু. ১৫, ১০৫);
‘‘নত্থি রাগসমো অগ্গি, নত্থি দোসসমো কলি’’. (ধ. প. ২০২, ২৫১);
‘‘কামরাগেন ডয্হামি, চিত্তং মে পরিডয্হতি’’. (সং. নি. ১.২১২);
‘‘যে রাগরত্তানুপতন্তি সোতং, সযংকতং মক্কটকোৰ জাল’’ন্তি. (ধ. প. ৩৪৭) চ –
এৰমাদিসুত্তপদানুসারেন নানানযেহি লোভস্স আদীনৰং পচ্চৰেক্খিত্ৰা তস্স পহানায পটিপজ্জিতব্বং.
অপিচ ছ ধম্মা কামরাগস্স পহানায সংৰত্তন্তি, অসুভনিমিত্তস্স উগ্গহো, অসুভভাৰনানুযোগো, ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারতা, ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা, কল্যাণমিত্ততা, সপ্পাযকথাতি. দসৰিধঞ্হি অসুভনিমিত্তং উগ্গণ্হন্তস্সাপি কামরাগো পহীযতি, কাযগতাসতিভাৰনাৰসেন সৰিঞ্ঞাণকে উদ্ধুমাতকাদিৰসেন অৰিঞ্ঞাণকে অসুভে অসুভভাৰনানুযোগমনুযুত্তস্সাপি, মনচ্ছট্ঠেসু ইন্দ্রিযেসু সংৰরণৰসেন সতিকৰাটেন পিহিতদ্ৰারস্সাপি, চতুন্নং পঞ্চন্নং ৰা আলোপানং ওকাসে সতি উদকং পিৰিত্ৰা যাপনসীলতায ভোজনে মত্তঞ্ঞুনোপি. তেনেৰাহ –
‘‘চত্তারো পঞ্চ আলোপে, অভুত্ৰা উদকং পিৰে;
অলং ফাসুৰিহারায, পহিতত্তস্স ভিক্খুনো’’তি. (থেরগা. ৯৮৩);
অসুভকম্মট্ঠানভাৰনারতে কল্যাণমিত্তে সেৰন্তস্সাপি, ঠাননিসজ্জাদীসু দসঅসুভনিস্সিতসপ্পাযকথাযপি পহীযতি. তেনেৰাহ –
‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, অসুভনিমিত্তং, তত্থ যোনিসোমনসিকারবহুলীকারো, অযমাহারো অনুপ্পন্নস্স ৰা কামচ্ছন্দস্স অনুপ্পাদায উপ্পন্নস্স ৰা কামচ্ছন্দস্স পহানাযা’’তি.
এৰং পুব্বভাগে কামরাগসঙ্খাতস্স লোভস্স পহানায পটিপন্নো ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা ততিযমগ্গেন তং অনৰসেসতো সমুচ্ছিন্দতি. তেন ৰুত্তং ‘‘লোভং, ভিক্খৰে, একধম্মং পজহথ, অহং ৰো পাটিভোগো অনাগামিতাযা’’তি.
এত্থাহ ‘‘কো পনেত্থ লোভো পহীযতি, কিং অতীতো, অথ অনাগতো, উদাহু পচ্চুপ্পন্নো’’তি? কিঞ্চেত্থ – ন তাৰ অতীতো লোভো পহীযেয্য, ন অনাগতো ৰা তেসং অভাৰতো. ন হি নিরুদ্ধং অনুপ্পন্নং ৰা অত্থীতি ৰুচ্চতি, ৰাযামো চ অফলো আপজ্জতি. অথ পচ্চুপ্পন্নো, এৰম্পি অফলো ৰাযামো তস্স সরসভঙ্গত্তা, সংকিলিট্ঠা চ মগ্গভাৰনা আপজ্জতি, চিত্তৰিপ্পযুত্তো ৰা লোভো সিযা, ন চাযং নযো ইচ্ছিতোতি. ৰুচ্চতে – ন ৰুত্তনযেন অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নো লোভো পহীযতি. সেয্যথাপি ইধ তরুণরুক্খো অসঞ্জাতফলো, তং পুরিসো কুঠারিযা মূলে ছিন্দেয্য, তস্স রুক্খস্স ছেদে অসতি যানি ফলানি নিব্বত্তেয্যুং, তানি রুক্খস্স ছিন্নত্তা অজাতানি এৰ ন জাযেয্যুং, এৰমেৰ অরিযমগ্গাধিগমে অসতি উপ্পজ্জনারহো লোভো অরিযমগ্গাধিগমেন পচ্চযঘাতস্স কতত্তা ন উপ্পজ্জতি. অযঞ্হি অট্ঠকথাসু ‘‘ভূমিলদ্ধুপ্পন্নো’’তি ৰুচ্চতি. ৰিপস্সনায হি আরম্মণভূতা পঞ্চক্খন্ধা তস্স উপ্পজ্জনট্ঠানতায ভূমি নাম. সা ভূমি তেন লদ্ধাতি কত্ৰা ভূমিলদ্ধুপ্পন্নো. আরম্মণাধিগ্গহিতুপ্পন্নো অৰিক্খম্ভিতুপ্পন্নো অসমূহতুপ্পন্নোতি চ অযমেৰ ৰুচ্চতি.
তত্থাতি তস্মিং সুত্তে. এতন্তি এতং অত্থজাতং. ইদানি গাথাবন্ধৰসেন ৰুচ্চমানং. ইতি ৰুচ্চতীতি কেন পন ৰুচ্চতি? ভগৰতা ৰ. অঞ্ঞেসু হি তাদিসেসু ঠানেসু সঙ্গীতিকারেহি উপনিবন্ধগাথা হোন্তি, ইধ পন ভগৰতা ৰ গাথারুচিকানং পুগ্গলানং অজ্ঝাসযৰসেন ৰুত্তমেৰত্থং সঙ্গহেত্ৰা গাথা ভাসিতা.
তত্থ যেন লোভেন লুদ্ধাসে, সত্তা গচ্ছন্তি দুগ্গতিন্তি যেন আরম্মণগ্গহণলক্খণেন ততো এৰ অভিসঙ্গরসেন লোভেন লুদ্ধা অজ্ঝত্তিকবাহিরেসু আযতনেসু গিদ্ধা গধিতা. সেতি হি নিপাতমত্তং. অক্খরচিন্তকা পন ঈদিসেসু ঠানেসু সে-কারাগমং ইচ্ছন্তি. তথা লুদ্ধত্তা এৰ কাযসুচরিতাদীসু কিঞ্চি সুচরিতং অকত্ৰা কাযদুচ্চরিতাদীনি চ উপচিনিত্ৰা রূপাদীসু সত্তৰিসত্ততায সত্তাতি লদ্ধনামা পাণিনো দুক্খস্স নিব্বত্তিট্ঠানতায দুগ্গতীতি সঙ্খং গতং নিরযং তিরচ্ছানযোনিং পেত্তিৰিসযঞ্চ পটিসন্ধিগ্গহণৰসেন গচ্ছন্তি উপপজ্জন্তি.
তং লোভং সম্মদঞ্ঞায, পজহন্তি ৰিপস্সিনোতি তং যথাৰুত্তং লোভং সভাৰতো সমুদযতো অত্থঙ্গমতো অস্সাদতো আদীনৰতো নিস্সরণতোতি ইমেহি আকারেহি সম্মা অৰিপরীতং হেতুনা ঞাযেন অঞ্ঞায ঞাততীরণপরিঞ্ঞাসঙ্খাতায পঞ্ঞায জানিত্ৰা রূপাদিকে পঞ্চুপাদানক্খন্ধে অনিচ্চাদীহি ৰিৰিধেহি আকারেহি পস্সনতো ৰিপস্সিনো অৰসিট্ঠকিলেসে ৰিপস্সনাপঞ্ঞাপুব্বঙ্গমায মগ্গপঞ্ঞায সমুচ্ছেদপ্পহানৰসেন পজহন্তি, ন পুন অত্তনো সন্তানে উপ্পজ্জিতুং দেন্তি. পহায ন পুনাযন্তি, ইমং লোকং কুদাচনন্তি এৰং সহজেকট্ঠপহানেকট্ঠেহি অৰসিট্ঠকিলেসেহি সদ্ধিং তং লোভং অনাগামিমগ্গেন পজহিত্ৰা পুন পচ্ছা ইমং কামধাতুসঙ্খাতং লোকং পটিসন্ধিগ্গহণৰসেন কদাচিপি ন আগচ্ছন্তি ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং সুপ্পহীনত্তা. ইতি ভগৰা অনাগামিফলেন দেসনং নিট্ঠাপেসি.
অযম্পি অত্থোতি নিদানাৰসানতো পভুতি যাৰ গাথাপরিযোসানা ইমিনা সুত্তেন পকাসিতো অত্থো. অপি-সদ্দো ইদানি ৰক্খমানসুত্তত্থসম্পিণ্ডনো. সেসং ৰুত্তনযমেৰ. ইমস্মিং সুত্তে সমুদযসচ্চং সরূপেনেৰ আগতং, পহানাপদেসেন মগ্গসচ্চং. ইতরং সচ্চদ্ৰযঞ্চ তদুভযহেতুতায নিদ্ধারেতব্বং. গাথায পন দুক্খসমুদযমগ্গসচ্চানি যথারুতৰসেনেৰ ঞাযন্তি, ইতরং নিদ্ধারেতব্বং. এসেৰ নযো ইতো পরেসুপি সুত্তেসু.
পরমত্থদীপনিযা খুদ্দকনিকায-অট্ঠকথায
ইতিৰুত্তকৰণ্ণনায পঠমসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.