৬. অগ্গিদত্তব্রাহ্মণৰত্থু
বহুং ৰে সরণং যন্তীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো ৰালিকরাসিম্হি নিসিন্নং অগ্গিদত্তং নাম কোসলরঞ্ঞো পুরোহিতং আরব্ভ কথেসি.
সো কির মহাকোসলস্স পুরোহিতো অহোসি. অথ নং পিতরি কালকতে রাজা পসেনদি কোসলো ‘‘পিতু মে পুরোহিতো’’তি গারৰেন তস্মিংযেৰ ঠানে ঠপেত্ৰা তস্স অত্তনো উপট্ঠানং আগতকালে পচ্চুগ্গমনং করোতি, ‘‘আচরিয, ইধ নিসীদথা’’তি সমানাসনং দাপেসি. সো চিন্তেসি – ‘‘অযং রাজা মযি অতিৰিয গারৰং করোতি, ন খো পন রাজূনং নিচ্চকালমেৰ সক্কা চিত্তং গহেতুং. সমানৰযেনেৰ হি সদ্ধিং রজ্জসুখং নাম সুখং হোতি, অহঞ্চম্হি মহল্লকো, পব্বজিতুং মে যুত্ত’’ন্তি. সো রাজানং পব্বজ্জং অনুজানাপেত্ৰা নগরে ভেরিং চরাপেত্ৰা সত্তাহেন সব্বং অত্তনো ধনং দানমুখে ৰিস্সজ্জেত্ৰা বাহিরকপব্বজ্জং পব্বজি. তং নিস্সায দস পুরিসসহস্সানি অনুপব্বজিংসু. সো তেহি সদ্ধিং অঙ্গমগধানঞ্চ কুরুরট্ঠস্স চ অন্তরে ৰাসং কপ্পেত্ৰা ইমং ওৰাদং দেতি, ‘‘তাতা, যস্স কামৰিতক্কাদযো উপ্পজ্জন্তি, সো নদিতো একেকং ৰালুকপুটং উদ্ধরিত্ৰা ইমস্মিং ওকিরতূ’’তি. তে ‘‘সাধূ’’তি পটিস্সুণিত্ৰা কামৰিতক্কাদীনং উপ্পন্নকালে তথা করিংসু. অপরেন সমযেন মহাৰালুকরাসি অহোসি, তং অহিছত্তো নাম নাগরাজা পটিগ্গহেসি. অঙ্গমগধৰাসিনো চেৰ কুরুরট্ঠৰাসিনো চ মাসে মাসে তেসং মহন্তং সক্কারং অভিহরিত্ৰা দানং দেন্তি. অথ নেসং অগ্গিদত্তো ইমং ওৰাদং অদাসি – ‘‘পব্বতং সরণং যাথ, ৰনং সরণং যাথ, আরামং সরণং যাথ, রুক্খং সরণং যাথ, এৰং সব্বদুক্খতো মুচ্চিস্সথা’’তি. অত্তনো অন্তেৰাসিকেপি ইমিনা ওৰাদেন ওৰদি.
বোধিসত্তোপি কতাভিনিক্খমনো সম্মাসম্বোধিং পত্ৰা তস্মিং সমযে সাৰত্থিং নিস্সায জেতৰনে ৰিহরন্তো পচ্চূসকালে লোকং ৰোলোকেন্তো অগ্গিদত্তব্রাহ্মণং সদ্ধিং অন্তেৰাসিকেহি অত্তনো ঞাণজালস্স অন্তো পৰিট্ঠং দিস্ৰা ‘‘সব্বেপি ইমে অরহত্তস্স উপনিস্সযসম্পন্না’’তি ঞত্ৰা সাযন্হসমযে মহামোগ্গল্লানত্থেরং আহ – ‘‘মোগ্গল্লান, কিং পস্সসি অগ্গিদত্তব্রাহ্মণং মহাজনং অতিত্থে পক্খন্দাপেন্তং, গচ্ছ তেসং ওৰাদং দেহী’’তি. ভন্তে, বহূ এতে, এককস্স ময্হং অৰিসয্হা. সচে তুম্হেপি আগমিস্সথ, ৰিসয্হা ভৰিস্সন্তীতি. মোগ্গল্লান, অহম্পি আগমিস্সামি, ত্ৰং পুরতো যাহীতি. থেরো পুরতো গচ্ছন্তোৰ চিন্তেসি – ‘‘এতে বলৰন্তো চেৰ বহূ চ. সচে সব্বেসং সমাগমট্ঠানে কিঞ্চি কথেস্সামি, সব্বেপি ৰগ্গৰগ্গেন উট্ঠহেয্যু’’ন্তি অত্তনো আনুভাৰেন থূলফুসিতকং দেৰং ৰুট্ঠাপেসি. তে থূলফুসিতকেসু পতন্তেসু উট্ঠাযুট্ঠায অত্তনো অত্তনো পণ্ণসালং পৰিসিংসু. থেরো অগ্গিদত্তস্স ব্রাহ্মণস্স পণ্ণসালদ্ৰারে ঠত্ৰা ‘‘অগ্গিদত্তা’’তি আহ. সো থেরস্স সদ্দং সুত্ৰা ‘‘মং ইমস্মিং লোকে নামেন আলপিতুং সমত্থো নাম নত্থি, কো নু খো মং নামেন আলপতী’’তি মানথদ্ধতায ‘‘কো এসো’’তি আহ. ‘‘অহং, ব্রাহ্মণা’’তি. ‘‘কিং ৰদেসী’’তি? ‘‘অজ্জ মে একরত্তিং ইধ ৰসনট্ঠানং ত্ৰং আচিক্খাহী’’তি. ‘‘ইধ ৰসনট্ঠানং নত্থি, একস্স একাৰ পণ্ণসালা’’তি. ‘‘অগ্গিদত্ত, মনুস্সা নাম মনুস্সানং, গাৰো গুন্নং, পব্বজিতা পব্বজিতানং সন্তিকং গচ্ছন্তি, মা এৰং করি, দেহি মে ৰসনট্ঠান’’ন্তি. ‘‘কিং পন ত্ৰং পব্বজিতো’’তি? ‘‘আম, পব্বজিতোম্হী’’তি. ‘‘সচে পব্বজিতো, কহং তে খারিভণ্ডং, কো পব্বজিতপরিক্খারো’’তি. ‘‘অত্থি মে পরিক্খারো, ৰিসুং পন নং গহেত্ৰা ৰিচরিতুং দুক্খন্তি অব্ভন্তরেনেৰ নং গহেত্ৰা ৰিচরামি, ব্রাহ্মণা’’তি. সো ‘‘তং গহেত্ৰা ৰিচরিস্সসী’’তি থেরস্স কুজ্ঝি. অথ নং সো আহ – ‘‘অম্হে, অগ্গিদত্ত, মা কুজ্ঝি, ৰসনট্ঠানং মে আচিক্খাহী’’তি. নত্থি এত্থ ৰসনট্ঠানন্তি. এতস্মিং পন ৰালুকরাসিম্হি কো ৰসতীতি. একো, নাগরাজাতি. এতং মে দেহীতি. ন সক্কা দাতুং, ভারিযং এতস্স কম্মন্তি. হোতু, দেহি মেতি. তেন হি ত্ৰং এৰ জানাহীতি.
থেরো ৰালুকরাসিঅভিমুখো পাযাসি. নাগরাজা তং আগচ্ছন্তং দিস্ৰা ‘‘অযং সমণো ইতো আগচ্ছতি, ন জানাতি মঞ্ঞে মম অত্থিভাৰং, ধূমাযিত্ৰা নং মারেস্সামী’’তি ধূমাযি. থেরো ‘‘অযং নাগরাজা ‘অহমেৰ ধূমাযিতুং সক্কোমি, অঞ্ঞে ন সক্কোন্তী’তি মঞ্ঞে সল্লক্খেতী’’তি সযম্পি ধূমাযি. দ্ৰিন্নম্পি সরীরতো উগ্গতা ধূমা যাৰ ব্রহ্মলোকা উট্ঠহিংসু. উভোপি ধূমা থেরং অবাধেত্ৰা নাগরাজানমেৰ বাধেন্তি. নাগরাজা ধূমৰেগং সহিতুং অসক্কোন্তো পজ্জলি. থেরোপি তেজোধাতুং সমাপজ্জিত্ৰা তেন সদ্ধিংযেৰ পজ্জলি. অগ্গিজালা যাৰ ব্রহ্মলোকা উট্ঠহিংসু. উভোপি থেরং অবাধেত্ৰা নাগরাজানমেৰ বাধযিংসু. অথস্স সকলসরীরং উক্কাহি পদিত্তং ৰিয অহোসি. ইসিগণো ওলোকেত্ৰা চিন্তেসি – ‘‘নাগরাজা, সমণং ঝাপেতি, ভদ্দকো ৰত সমণো অম্হাকং ৰচনং অসুত্ৰা নট্ঠো’’তি. থেরো নাগরাজানং দমেত্ৰা নিব্বিসেৰনং কত্ৰা ৰালুকরাসিম্হি নিসীদি. নাগরাজা ৰালুকরাসিং ভোগেহি পরিক্খিপিত্ৰা কূটাগারকুচ্ছিপমাণং ফণং মাপেত্ৰা থেরস্স উপরি ধারেসি.
ইসিগণা পাতোৰ ‘‘সমণস্স মতভাৰং ৰা অমতভাৰং ৰা জানিস্সামা’’তি থেরস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা তং ৰালুকরাসিমত্থকে নিসিন্নং দিস্ৰা অঞ্জলিং পগ্গয্হ অভিত্থৰন্তা আহংসু – ‘‘সমণ, কচ্চি নাগরাজেন ন বাধিতো’’তি. ‘‘কিং ন পস্সথ মম উপরিফণং ধারেত্ৰা ঠিত’’ন্তি? তে ‘‘অচ্ছরিযং ৰত ভো, সমণস্স এৰরূপো নাম নাগরাজা দমিতো’’তি থেরং পরিৰারেত্ৰা অট্ঠংসু. তস্মিং খণে সত্থা আগতো. থেরো সত্থারং দিস্ৰা উট্ঠায ৰন্দি. অথ নং ইসযো আহংসু – ‘‘অযম্পি তযা মহন্ততরো’’তি. এসো ভগৰা সত্থা, অহং ইমস্স সাৰকোতি. সত্থা ৰালুকরাসিমত্থকে নিসীদি, ইসিগণো ‘‘অযং তাৰ সাৰকস্স আনুভাৰো, ইমস্স পন আনুভাৰো কীদিসো ভৰিস্সতী’’তি অঞ্জলিং পগ্গয্হ সত্থারং অভিত্থৰি. সত্থা অগ্গিদত্তং আমন্তেত্ৰা আহ – ‘‘অগ্গিদত্ত, ত্ৰং তৰ সাৰকানঞ্চ উপট্ঠাকানঞ্চ ওৰাদং দদমানো কিন্তি ৰত্ৰা দেসী’’তি. ‘‘এতং পব্বতং সরণং গচ্ছথ, ৰনং আরামং রুক্খং সরণং গচ্ছথ. এতানি হি সরণং গতো সব্বদুক্খা পমুচ্চতী’’তি এৰং তেসং ওৰাদং দম্মীতি. সত্থা ‘‘ন খো, অগ্গিদত্ত, এতানি সরণং গতো সব্বদুক্খা পমুচ্চতি, বুদ্ধং ধম্মং সঙ্ঘং পন সরণং গন্ত্ৰা সকলৰট্টদুক্খা পমুচ্চতী’’তি ৰত্ৰা ইমা গাথা অভাসি –
১৮৮. ‘‘বহুং ৰে সরণং যন্তি, পব্বতানি ৰনানি চ;
আরামরুক্খচেত্যানি, মনুস্সা ভযতজ্জিতা.
১৮৯. ‘‘নেতং খো সরণং খেমং, নেতং সরণমুত্তমং;
নেতং সরণমাগম্ম, সব্বদুক্খা পমুচ্চতি.
১৯০. ‘‘যো চ বুদ্ধঞ্চ ধম্মঞ্চ, সঙ্ঘঞ্চ সরণং গতো;
চত্তারি অরিযসচ্চানি, সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি.
১৯১. ‘‘দুক্খং দুক্খসমুপ্পাদং, দুক্খস্স চ অতিক্কমং;
অরিযং চট্ঠঙ্গিকং মগ্গং, দুক্খূপসমগামিনং.
১৯২. ‘‘এতং খো সরণং খেমং, এতং সরণমুত্তমং;
এতং সরণমাগম্ম, সব্বদুক্খা পমুচ্চতী’’তি.
তত্থ বহুন্তি বহু. পব্বতানীতি তত্থ তত্থ ইসিগিলিৰেপুল্লৰেভারাদিকে পব্বতে চ মহাৰনগোসিঙ্গসালৰনাদীনি ৰনানি চ ৰেল়ুৰনজীৰকম্বৰনাদযো আরামে চ উদেনচেতিযগোতমচেতিযাদীনি রুক্খচেত্যানি চ তে তে মনুস্সা তেন তেন ভযেন তজ্জিতা ভযতো মুচ্চিতুকামা পুত্তলাভাদীনি ৰা পত্থযমানা সরণং যন্তীতি অত্থো. নেতং সরণন্তি এতং সব্বম্পি সরণং নেৰ খেমং ন উত্তমং, ন চ এতং পটিচ্চ জাতিআদিধম্মেসু সত্তেসু একোপি জাতিআদিতো সব্বদুক্খা পমুচ্চতীতি অত্থো.
যো চাতি ইদং অখেমং অনুত্তমং সরণং দস্সেত্ৰা খেমং উত্তমং সরণং দস্সনত্থং আরদ্ধং. তস্সত্থো – যো চ গহট্ঠো ৰা পব্বজিতো ৰা ‘‘ইতিপি সো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তিআদিকং বুদ্ধধম্মসঙ্ঘানুস্সতিকম্মট্ঠানং নিস্সায সেট্ঠৰসেন বুদ্ধঞ্চ ধম্মঞ্চ সঙ্ঘঞ্চ সরণং গতো, তস্সপি তং সরণগমনং অঞ্ঞতিত্থিযৰন্দনাদীহি কুপ্পতি চলতি. তস্স পন অচলভাৰং দস্সেতুং মগ্গেন আগতসরণমেৰ পকাসন্তো চত্তারি অরিযসচ্চানি সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতীতি আহ. যো হি এতেসং সচ্চানং দস্সনৰসেন এতানি সরণং গতো, এতস্স এতং সরণং খেমঞ্চ উত্তমঞ্চ, সো চ পুগ্গলো এতং সরণং পটিচ্চ সকলস্মাপি ৰট্টদুক্খা পমুচ্চতি, তস্মা এতং খো সরণং খেমন্তিআদি ৰুত্তং.
দেসনাৰসানে সব্বেপি তে ইসযো সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা পব্বজ্জং যাচিংসু. সত্থাপি চীৰরগব্ভতো হত্থং পসারেত্ৰা ‘‘এথ ভিক্খৰো, চরথ ব্রহ্মচরিয’’ন্তি আহ. তে তঙ্খণেযেৰ অট্ঠপরিক্খারধরা ৰস্সসট্ঠিকথেরা ৰিয অহেসুং. সো চ সব্বেসম্পি অঙ্গমগধকুরুরট্ঠৰাসীনং সক্কারং আদায আগমনদিৰসো অহোসি. তে সক্কারং আদায আগতা সব্বেপি তে ইসযো পব্বজিতে দিস্ৰা ‘‘কিং নু খো অম্হাকং অগ্গিদত্তব্রাহ্মণো মহা, উদাহু সমণো গোতমো’’তি চিন্তেত্ৰা সমণস্স গোতমস্স আগতত্তা ‘‘অগ্গিদত্তোৰ মহা’’তি মঞ্ঞিংসু. সত্থা তেসং অজ্ঝাসযং ওলোকেত্ৰা, ‘‘অগ্গিদত্ত, পরিসায কঙ্খং ছিন্দা’’তি আহ. সো ‘‘অহম্পি এত্তকমেৰ পচ্চাসীসামী’’তি ইদ্ধিবলেন সত্তক্খত্তুং ৰেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা পুনপ্পুনং ওরুয্হ সত্থারং ৰন্দিত্ৰা ‘‘সত্থা মে, ভন্তে, ভগৰা, সাৰকোহমস্মী’’তি ৰত্ৰা সাৰকত্তং পকাসেসীতি.
অগ্গিদত্তব্রাহ্মণৰত্থু ছট্ঠং.