৩. এরকপত্তনাগরাজৰত্থু

কিচ্ছো মনুস্সপটিলাভোতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা বারাণসিযং উপনিস্সায সত্তসিরীসকরুক্খমূলে ৰিহরন্তো এরকপত্তং নাম নাগরাজং আরব্ভ কথেসি.

সো কির পুব্বে কস্সপবুদ্ধসাসনে দহরভিক্খু হুত্ৰা গঙ্গায নাৰং অভিরুয্হ গচ্ছন্তো একস্মিং এরকগুম্বে এরকপত্তং গহেত্ৰা নাৰায ৰেগসা গচ্ছমানাযপি ন মুঞ্চি, এরকপত্তং ছিজ্জিত্ৰা গতং. সো ‘‘অপ্পমত্তকং এত’’ন্তি আপত্তিং অদেসেত্ৰা ৰীসতি ৰস্সসহস্সানি অরঞ্ঞে সমণধম্মং কত্ৰাপি মরণকালে এরকপত্তেন গীৰায গহিতো ৰিয আপত্তিং দেসেতুকামোপি অঞ্ঞং ভিক্খুং অপস্সমানো ‘‘অপরিসুদ্ধং মে সীল’’ন্তি উপ্পন্নৰিপ্পটিসারো ততো চৰিত্ৰা একরুক্খদোণিকনাৰপ্পমাণো নাগরাজা হুত্ৰা নিব্বত্তি, এরকপত্তোত্ৰেৰস্স নামং অহোসি. সো নিব্বত্তক্খণেযেৰ অত্তভাৰং ওলোকেত্ৰা ‘‘এত্তকং নাম কালং সমণধম্মং কত্ৰা অহেতুকযোনিযং মণ্ডূকভক্খট্ঠানে নিব্বত্তোম্হী’’তি ৰিপ্পটিসারী অহোসি. সো অপরভাগে একং ধীতরং লভিত্ৰা মজ্ঝে গঙ্গায উদকপিট্ঠে মহন্তং ফলং উক্খিপিত্ৰা ধীতরং তস্মিং ঠপেত্ৰা নচ্চাপেত্ৰা গাযাপেসি. এৰং কিরস্স অহোসি – ‘‘অদ্ধা অহং ইধ ইমিনা উপাযেন বুদ্ধে উপ্পন্নে তস্স উপ্পন্নভাৰং সুণিস্সামী’’তি. যো মে গীতস্স পটিগীতং আহরতি, তস্স মহন্তেন নাগভৰনেন সদ্ধিং ধীতরং দস্সামীতি অন্ৰড্ঢমাসং উপোসথদিৰসে তং ধীতরং ফণে ঠপেসি. সা তত্থ ঠিতা নচ্চন্তী –

‘‘কিংসু অধিপ্পতী রাজা, কিংসু রাজা রজ্জিস্সরো;

কথংসু ৰিরজো হোতি, কথং বালোতি ৰুচ্চতী’’তি. –

ইমং গীতং গাযতি.

সকলজম্বুদীপৰাসিনো ‘‘নাগমাণৰিকং গণ্হিস্সামা’’তি গন্ত্ৰা অত্তনো অত্তনো পঞ্ঞাবলেন পটিগীতং কত্ৰা গাযন্তি. সা তং পটিক্খিপতি. তস্সা অন্ৰড্ঢমাসং ফণে ঠত্ৰা এৰং গাযন্তিযাৰ একং বুদ্ধন্তরং ৰীতিৰত্তং. অথ অম্হাকং সত্থা লোকে উপ্পজ্জিত্ৰা একদিৰসং পচ্চূসকালে লোকং ৰোলোকেন্তো এরকপত্তং আদিং কত্ৰা উত্তরমাণৰং নাম অত্তনো ঞাণজালস্স অন্তো পৰিট্ঠং দিস্ৰা ‘‘কিং নু খো ভৰিস্সতী’’তি আৰজ্জেন্তো ‘‘অজ্জ এরকপত্তস্স ধীতরং ফণে ঠপেত্ৰা নচ্চাপনদিৰসো, অযং উত্তরমাণৰো মযা দিন্নং পটিগীতং গণ্হন্তোৰ সোতাপন্নো হুত্ৰা তং আদায নাগরাজস্স সন্তিকং গমিস্সতি. সো তং সুত্ৰা ‘বুদ্ধো উপ্পন্নো’তি ঞত্ৰা মম সন্তিকং আগমিস্সতি, অহং তস্মিং আগতে মহাসমাগমে গাথং কথেস্সামি, গাথাপরিযোসানে চতুরাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো ভৰিস্সতী’’তি অদ্দস. সো তত্থ গন্ত্ৰা বারাণসিতো অৰিদূরে সত্ত সিরীসকরুক্খা অত্থি, তেসু একস্স মূলে নিসীদি. জম্বুদীপৰাসিনো গীতপটিগীতং আদায সন্নিপতিংসু. সত্থা অৰিদূরে ঠানে গচ্ছন্তং উত্তরমাণৰং দিস্ৰা ‘‘এহি, উত্তরা’’তি আহ. ‘‘কিং, ভন্তে’’তি? ‘‘ইতো তাৰ এহী’’তি. অথ নং আগন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা নিসিন্নং আহ ‘‘কহং গচ্ছসী’’তি? ‘‘এরকপত্তস্স ধীতু গাযনট্ঠান’’ন্তি. ‘‘জানাসি পন গীতপটিগীত’’ন্তি? ‘‘জানামি, ভন্তে’’তি. ‘‘ৰদেহি তাৰ ন’’ন্তি? অথ নং অত্তনো জানননিযামেনেৰ ৰদন্তং ‘‘ন উত্তরং এতং পটিগীতং, অহং তে পটিগীতং দস্সামি, আদায নং গমিস্সসী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি. অথ নং সত্থা, উত্তর, ত্ৰং নাগমাণৰিকায গীতকালে –

‘‘ছদ্ৰারাধিপ্পতী রাজা, রজ্জমানো রজ্জিস্সরো;

অরজ্জং ৰিরজো হোতি, রজ্জং বালোতি ৰুচ্চতী’’তি. –

ইমং পটিগীতং গাযেয্যাসীতি আহ.

মাণৰিকায গীতস্স অত্থো – কিংসু অধিপ্পতী রাজাতি কিং অধিপ্পতি রাজা নাম হোতি? কিংসু রাজা রজ্জিস্সরোতি কথং পন রাজা রজ্জিস্সরো নাম হোতি? কথংসু ৰিরজো হোতীতি কথং নু খো সো রাজা ৰিরজো নাম হোতীতি?

পটিগীতস্স পন অত্থো – ছদ্ৰারাধিপ্পতী রাজাতি যো ছন্নং দ্ৰারানং অধিপ্পতি, একদ্ৰারেপি রূপাদীহি অনভিভূতো, অযং রাজা নাম. রজ্জমানো রজ্জিস্সরোতি যো পন তেসু আরম্মণেসু রজ্জতি, সো রজ্জমানো রজ্জিস্সরো নাম. অরজ্জন্তি অরজ্জমানো পন ৰিরজো নাম হোতি. রজ্জন্তি রজ্জমানো বালোতি ৰুচ্চতীতি.

এৰমস্স সত্থা পটিগীতং দত্ৰা, উত্তর, তযা ইমস্মিং গীতে গাযিতে ইমস্স গীতস্স ইমং পটিগীতং গাযিস্সতি –

‘‘কেনস্সু ৰুয্হতি বালো, কথং নুদতি পণ্ডিতো;

যোগক্খেমী কথং হোতি, তং মে অক্খাহি পুচ্ছিতো’’তি.

অথস্স ত্ৰং ইদং পটিগীতং গাযেয্যাসি –

‘‘ওঘেন ৰুয্হতি বালো, যোগা নুদতি পণ্ডিতো;

সব্বযোগৰিসংযুত্তো, যোগক্খেমীতি ৰুচ্চতী’’তি.

তস্সত্থো – ‘‘কামোঘাদিনা চতুব্বিধেন ওঘেন বালো ৰুয্হতি, তং ওঘং পণ্ডিতো সম্মপ্পধানসঙ্খাতেন যোগেন নুদতি. সো সব্বেহি কামযোগাদীহি ৰিসংযুত্তো যোগক্খেমী নাম ৰুচ্চতী’’তি.

উত্তরো ইমং পটিগীতং গণ্হন্তোৰ সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি. সো সোতাপন্নো হুত্ৰা তং গাথং আদায গন্ত্ৰা, ‘‘অম্ভো, মযা গীতপটিগীতং আহটং, ওকাসং মে দেথা’’তি ৰত্ৰা নিরন্তরং ঠিতস্স মহাজনস্স জণ্ণুনা অক্কমন্তো অগমাসি. নাগমাণৰিকা পিতু ফণে ঠত্ৰা নচ্চমানা ‘‘কিংসু অধিপ্পতী রাজা’’তি গীতং গাযতি? উত্তরো ‘‘ছদ্ৰারাধিপ্পতী রাজা’’তি পটিগীতং গাযি. পুন নাগমাণৰিকা ‘‘কেনস্সু ৰুয্হতী’’তি তস্স গীতং গাযতি? অথস্সা পটিগীতং গাযন্তো উত্তরো ‘‘ওঘেন ৰুয্হতী’’তি ইমং গাথমাহ. নাগরাজা তং সুত্ৰাৰ বুদ্ধস্স উপ্পন্নভাৰং ঞত্ৰা ‘‘মযা একং বুদ্ধন্তরং এৰরূপং পদং নাম ন সুতপুব্বং, উপ্পন্নো ৰত, ভো, লোকে বুদ্ধো’’তি তুট্ঠমানসো নঙ্গুট্ঠেন উদকং পহরি, মহাৰীচিযো উট্ঠহিংসু, উভো তীরানি ভিজ্জিংসু. ইতো চিতো চ উসভমত্তে ঠানে মনুস্সা উদকে নিমুজ্জিংসু. সো এত্তকং মহাজনং ফণে ঠপেত্ৰা উক্খিপিত্ৰা থলে পতিট্ঠপেসি. সো উত্তরং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘কহং, সামি, সত্থা’’তি পুচ্ছি. ‘‘একস্মিং রুক্খমূলে নিসিন্নো, মহারাজা’’তি. সো ‘‘এহি, সামি, গচ্ছামা’’তি উত্তরেন সদ্ধিং অগমাসি. মহাজনোপি তেন সদ্ধিংযেৰ গতো. নাগরাজা গন্ত্ৰা ছব্বণ্ণরংসীনং অন্তরং পৰিসিত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা রোদমানো অট্ঠাসি. অথ নং সত্থা আহ – ‘‘কিং ইদং, মহারাজা’’তি? ‘‘অহং, ভন্তে, তুম্হাদিসস্স বুদ্ধস্স সাৰকো হুত্ৰা ৰীসতি ৰস্সসহস্সানি সমণধম্মং অকাসিং, সোপি মং সমণধম্মো নিদ্ধারেতুং নাসক্খি. অপ্পমত্তকং এরকপত্তছিন্দনমত্তং নিস্সায অহেতুকপটিসন্ধিং গহেত্ৰা উরেন পরিসক্কনট্ঠানে নিব্বত্তোস্মি, একং বুদ্ধন্তরং নেৰ মনুস্সত্তং লভামি, ন সদ্ধম্মস্সৰনং, ন তুম্হাদিসস্স বুদ্ধস্স দস্সন’’ন্তি সত্থা তস্স কথং সুত্ৰা, ‘‘মহারাজ, মনুস্সত্তং নাম দুল্লভমেৰ, তথা সদ্ধম্মস্সৰনং, তথা বুদ্ধুপ্পাদো, ইদং কিচ্ছেন কসিরেন লব্ভতী’’তি ৰত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –

১৮২. ‘‘কিচ্ছো মনুস্সপটিলাভো, কিচ্ছং মচ্চান জীৰিতং;

কিচ্ছং সদ্ধম্মস্সৰনং, কিচ্ছো বুদ্ধানমুপ্পাদো’’তি.

তস্সত্থো – মহন্তেন হি ৰাযামেন মহন্তেন কুসলেন লদ্ধত্তা মনুস্সত্তপটিলাভো নাম কিচ্ছো দুল্লভো. নিরন্তরং কসিকম্মাদীনি কত্ৰা জীৰিতৰুত্তিং ঘটনতোপি পরিত্তট্ঠাযিতাযপি মচ্চানং জীৰিতং কিচ্ছং. অনেকেসুপি কপ্পেসু ধম্মদেসকস্স পুগ্গলস্স দুল্লভতায সদ্ধম্মস্সৰনম্পি কিচ্ছং. মহন্তেন ৰাযামেন অভিনীহারস্স সমিজ্ঝনতো সমিদ্ধাভিনীহারস্স চ অনেকেহিপি কপ্পকোটিসহস্সেহি দুল্লভুপ্পাদতো বুদ্ধানং উপ্পাদোপি কিচ্ছোযেৰ, অতিৰিয দুল্লভোতি.

দেসনাৰসানে চতুরাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো অহোসি. নাগরাজাপি তংদিৰসং সোতাপত্তিফলং লভেয্য, তিরচ্ছানগতত্তা পন নালত্থ. সো যেসু পটিসন্ধিগহণতচজহনৰিস্সট্ঠনিদ্দোক্কমনসজাতিযামেথুনসেৰনচুতিসঙ্খাতেসু পঞ্চসু ঠানেসু নাগসরীরমেৰ গহেত্ৰা কিলমন্তি, তেসু অকিলমনভাৰং পত্ৰা মাণৰরূপেনেৰ ৰিচরিতুং লভতীতি.

এরকপত্তনাগরাজৰত্থু ততিযং.