৮. ৰিসাখাৰত্থু

যথাপি পুপ্ফরাসিম্হাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা সাৰত্থিযং উপনিস্সায পুব্বারামে ৰিহরন্তো ৰিসাখং উপাসিকং আরব্ভ কথেসি.

সা কির অঙ্গরট্ঠে ভদ্দিযনগরে মেণ্ডকসেট্ঠিপুত্তস্স ধনঞ্চযসেট্ঠিনো অগ্গমহেসিযা সুমনদেৰিযা কুচ্ছিস্মিং নিব্বত্তি. তস্সা সত্তৰস্সিককালে সত্থা সেলব্রাহ্মণাদীনং বোধনেয্যবন্ধৰানং উপনিস্সযসম্পদং দিস্ৰা মহাভিক্খুসঙ্ঘপরিৰারো চারিকং চরমানো তং নগরং পাপুণি.

তস্মিঞ্চ সমযে মেণ্ডকো, গহপতি, তস্মিং নগরে পঞ্চন্নং মহাপুঞ্ঞানং জেট্ঠকো হুত্ৰা সেট্ঠিট্ঠানং করোতি. পঞ্চ মহাপুঞ্ঞা নাম মেণ্ডকো সেট্ঠি, চন্দপদুমা নাম তস্সেৰ জেট্ঠকভরিযা, তস্সেৰ জেট্ঠকপুত্তো ধনঞ্চযো নাম, তস্স ভরিযা সুমনদেৰী নাম, মেণ্ডকসেট্ঠিনো দাসো পুণ্ণো নামাতি. ন কেৰলঞ্চ মেণ্ডকসেট্ঠিযেৰ, বিম্বিসাররঞ্ঞো পন ৰিজিতে পঞ্চ অমিতভোগা নাম অহেসুং – জোতিকো, জটিলো, মেণ্ডকো, পুণ্ণকো, কাকৰলিযোতি. তেসু অযং মেণ্ডকসেট্ঠি দসবলস্স অত্তনো নগরং সম্পত্তভাৰং ঞত্ৰা পুত্তস্স ধনঞ্চযসেট্ঠিনো ধীতরং ৰিসাখং দারিকং পক্কোসাপেত্ৰা আহ – ‘‘অম্ম, তুয্হম্পি মঙ্গলং, অম্হাকম্পি মঙ্গলং, তৰ পরিৰারেহি পঞ্চহি দারিকাসতেহি সদ্ধিং পঞ্চ রথসতানি আরুয্হ পঞ্চহি দাসিসতেহি পরিৰুতা দসবলস্স পচ্চুগ্গমনং করোহী’’তি. সা ‘‘সাধূ’’তি পটিস্সুণিত্ৰা তথা অকাসি. কারণাকারণেসু পন কুসলত্তা যাৰতিকা যানস্স ভূমি, যানেন গন্ত্ৰা যানা পচ্চোরোহিত্ৰা পত্তিকাৰ সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. অথস্সা চরিযাৰসেন সত্থা ধম্মং দেসেসি. সা দেসনাৰসানে পঞ্চহি দারিকাসতেহি সদ্ধিং সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি. মেণ্ডকসেট্ঠিপি খো সত্থারমুপসঙ্কমিত্ৰা ধম্মকথং সুত্ৰা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠায স্ৰাতনায নিমন্তেত্ৰা পুনদিৰসে অত্তনো নিৰেসনে পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং পরিৰিসিত্ৰা এতেনেৰ উপাযেন অড্ঢমাসং মহাদানমদাসি. সত্থা ভদ্দিযনগরে যথাভিরন্তং ৰিহরিত্ৰা পক্কামি.

তেন খো পন সমযেন বিম্বিসারো চ পসেনদি কোসলো চ অঞ্ঞমঞ্ঞং ভগিনিপতিকা হোন্তি. অথেকদিৰসং কোসলরাজা চিন্তেসি – ‘‘বিম্বিসারস্স ৰিজিতে পঞ্চ অমিতভোগা মহাপুঞ্ঞা ৰসন্তি, ময্হং ৰিজিতে একোপি তাদিসো নত্থি, যংনূনাহং বিম্বিসারস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা একং মহাপুঞ্ঞং যাচেয্য’’ন্তি. সো তত্থ গন্ত্ৰা রঞ্ঞা কতপটিসন্থারো ‘‘কিং কারণা আগতোসী’’তি পুট্ঠো ‘‘‘তুম্হাকং ৰিজিতে পঞ্চ অমিতভোগা মহাপুঞ্ঞা ৰসন্তি, ততো একং গহেত্ৰা গমিস্সামী’তি আগতোম্হি, তেসু মে একং দেথা’’তি আহ. ‘‘মহাকুলানি অম্হেহি চালেতুং ন সক্কা’’তি আহ. ‘‘অহং অলদ্ধা ন গমিস্সামী’’তি আহ. রাজা অমচ্চেহি সদ্ধিং মন্তেত্ৰা ‘‘জোতিকাদীনং মহাকুলানং চালনং নাম মহাপথৰিযা চালনসদিসং, মেণ্ডকমহাসেট্ঠিস্স পুত্তো ধনঞ্চযসেট্ঠি নাম অত্থি, তেন সদ্ধিং মন্তেত্ৰা পটিৰচনং তে দস্সামী’’তি ৰত্ৰা তং পক্কোসাপেত্ৰা, তাত, কোসলরাজা ‘‘‘একং ধনসেট্ঠিং গহেত্ৰা গমিস্সামী’তি ৰদতি, ত্ৰং তেন সদ্ধিং গচ্ছাহী’’তি. ‘‘তুম্হেসু পহিণন্তেসু গমিস্সামি, দেৰা’’তি. ‘‘তেন হি পরিৰচ্ছং কত্ৰা গচ্ছ, তাতা’’তি. সো অত্তনো কত্তব্বযুত্তকমকাসি. রাজাপিস্স মহন্তং সক্কারং কত্ৰা, ‘‘ইমং আদায গচ্ছথা’’তি পসেনদিরাজানং উয্যোজেসি. সো তং আদায সব্বত্থ একরত্তিৰাসেন গচ্ছন্তো একং ফাসুকট্ঠানং পত্ৰা নিৰাসং গণ্হি, অথ নং ধনঞ্চযসেট্ঠি পুচ্ছি – ‘‘ইদং কস্স ৰিজিত’’ন্তি? ‘‘ময্হং, সেট্ঠী’’তি. ‘‘কীৰ দূরো ইতো সাৰত্থী’’তি? ‘‘সত্তযোজনমত্থকে’’তি. ‘‘অন্তোনগরং সম্বাধং, অম্হাকং পরিজনো মহন্তো, সচে রোচেথ, ইধেৰ ৰসেয্যাম, দেৰা’’তি. রাজা ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা তস্মিং ঠানে নগরং মাপেত্ৰা তস্স দত্ৰা অগমাসি. তস্মিং পদেসে সযং ৰসনট্ঠানস্স গহিতত্তা নগরস্স সাকেতন্ত্ৰেৰ নামং অহোসি.

সাৰত্থিযম্পি খো মিগারসেট্ঠিনো পুত্তো পুণ্ণৰড্ঢনকুমারো নাম ৰযপ্পত্তো অহোসি. অথ নং মাতাপিতরো ৰদিংসু – ‘‘তাত, তৰ রুচ্চনট্ঠানে একং দারিকং উপধারেহী’’তি. ‘‘‘ময্হং এৰরূপায ভরিযায কিচ্চং নত্থী’তি, পুত্ত, মা এৰং করি, কুলং নাম অপুত্তকং ন তিট্ঠতী’’তি. সো পুনপ্পুনং ৰুচ্চমানো ‘‘তেন হি পঞ্চকল্যাণসমন্নাগতং দারিকং লভমানো তুম্হাকং ৰচনং করিস্সামী’’তি আহ. ‘‘কানি পনেতানি পঞ্চ কল্যাণানি নাম, তাতা’’তি. কেসকল্যাণং, মংসকল্যাণং, অট্ঠিকল্যাণং, ছৰিকল্যাণং, ৰযকল্যাণন্তি. মহাপুঞ্ঞায হি ইত্থিযা কেসা মোরকলাপসদিসা হুত্ৰা মুঞ্চিত্ৰা ৰিস্সট্ঠা নিৰাসনন্তং পহরিত্ৰা নিৰত্তিত্ৰা উদ্ধগ্গা তিট্ঠন্তি, ইদং কেসকল্যাণং নাম, দন্তাৰরণং বিম্বফলসদিসং ৰণ্ণসম্পন্নং সমং সুফুসিতং হোতি, ইদং মংসকল্যাণং নাম, দন্তা সুক্কা সমা অৰিরল়া উস্সাপেত্ৰা ঠপিতৰজিরপন্তি ৰিয সমচ্ছিন্নসঙ্খপন্তি ৰিয চ সোভন্তি, ইদং অট্ঠিকল্যাণং নাম, কাল়িযা চুণ্ণকাদীহি অৰিলিত্তো এৰ ছৰিৰণ্ণো সিনিদ্ধো নীলুপ্পলদামসদিসো হোতি, ওদাতায চ কণিকারপুপ্ফদামসদিসো হোতি, ইদং ছৰিকল্যাণং নাম, দসক্খত্তুং ৰিজাতাপি খো পন সকিং ৰিজাতা ৰিয অৰিগতযোব্বনাযেৰ হোতি, ইদং ৰযকল্যাণং নাম হোতি. অথস্স মাতাপিতরো অট্ঠুত্তরসতব্রাহ্মণে নিমন্তেত্ৰা ভোজেত্ৰা ‘‘পঞ্চকল্যাণসমন্নাগতা ইত্থিযো নাম হোন্তী’’তি পুচ্ছিংসু. ‘‘আম, হোন্তী’’তি. ‘‘তেন হি এৰরূপং দারিকং পরিযেসিতুং অট্ঠ জনা গচ্ছন্তূ’’তি বহুং ধনং দত্ৰা ‘‘আগতকালে ৰো কত্তব্বং জানিস্সাম, গচ্ছথ, এৰরূপং দারিকং পরিযেসথ, দিট্ঠকালে চ ইমং পিলন্ধনং দদেয্যাথা’’তি সতসহস্সগ্ঘনিকং সুৰণ্ণমালং দত্ৰা উয্যোজেসুং.

তে মহন্তমহন্তানি নগরানি গন্ত্ৰা পরিযেসমানা পঞ্চকল্যাণসমন্নাগতং দারিকং অদিস্ৰা নিৰত্তিত্ৰা আগচ্ছন্তা ৰিৰটনক্খত্তদিৰসে সাকেতং অনুপ্পত্তা – ‘‘অজ্জ অম্হাকং কম্মং নিপ্ফজ্জিস্সতী’’তি চিন্তযিংসু. তস্মিং পন নগরে অনুসংৰচ্ছরং ৰিৰটনক্খত্তং নাম হোতি. তদা বহি অনিক্খমনকুলানিপি পরিৰারেন সদ্ধিং গেহা নিক্খমিত্ৰা অপ্পটিচ্ছন্নেন সরীরেন পদসাৰ নদীতীরং গচ্ছন্তি. তস্মিং দিৰসে খত্তিযমহাসালাদীনং পুত্তাপি ‘‘অত্তনো সমানজাতিকং মনাপং কুলদারিকং দিস্ৰা মালাগুল়েন পরিক্খিপিস্সামা’’তি তং তং মগ্গং নিস্সায তিট্ঠন্তি. তেপি খো ব্রাহ্মণা নদীতীরে একং সালং পৰিসিত্ৰা অট্ঠংসু. ‘‘তস্মিং খণে ৰিসাখা পন্নরসসোল়সৰস্সুদ্দেসিকা হুত্ৰা সব্বাভরণপটিমণ্ডিতা পঞ্চহি কুমারিকাসতেহি পরিৰুতা নদিং গন্ত্ৰা ন্হাযিস্সামী’’তি তং পদেসং পত্তা, অথ খো মেঘো উট্ঠহিত্ৰা পাৰস্সি. পঞ্চসতা কুমারিকাযো ৰেগেন গন্ত্ৰা সালং পৰিসিংসু. ব্রাহ্মণা ওলোকেন্তা তাসু একম্পি পঞ্চকল্যাণসমন্নাগতং ন পস্সিংসু. অথ ৰিসাখা পকতিগমনেনেৰ সালং পাৰিসি, ৰত্থাভরণানি তেমিংসু. ব্রাহ্মণা তস্সা চত্তারি কল্যাণানি দিস্ৰা দন্তে পস্সিতুকামা ‘‘অলসজাতিকা অম্হাকং ধীতা, এতিস্সা সামিকো কঞ্জিকমত্তম্পি ন লভিস্সতি মঞ্ঞে’’তি অঞ্ঞমঞ্ঞং কথযিংসু. অথ নে ৰিসাখা আহ – ‘‘কং ৰদেথ তুম্হে’’তি? ‘‘তং কথেম, অম্মা’’তি. মধুরো হি তস্সা সদ্দো কংসতাল়সরো ৰিয নিচ্ছরতি. অথ নে পুন মধুরসদ্দেন ‘‘কিং কারণা ভণথা’’তি পুচ্ছি. ‘‘তৰ পরিৰারিত্থিযো ৰত্থালঙ্কারে অতেমেত্ৰা ৰেগেন সালং পৰিট্ঠা, তুয্হং এত্তকং ঠানং ৰেগেন আগমনমত্তম্পি নত্থি, ৰত্থাভরণানি তেমেত্ৰা আগতাসি. তস্মা কথেম, অম্মা’’তি.

‘‘তাতা, এৰং মা ৰদেথ, অহং এতাহি বলৰতরা, কারণং পন সল্লক্খেত্ৰা জৰেন নাগতাম্হী’’তি. ‘‘কিং, অম্মা’’তি? ‘‘তাতা, চত্তারো জনা জৰমানা ন সোভন্তি, অপরম্পি কারণং অত্থী’’তি. ‘‘কতমে চত্তারো জনা জৰমানা ন সোভন্তি, অম্মা’’তি? তাতা, অভিসিত্তরাজা তাৰ সব্বাভরণপটিমণ্ডিতো কচ্ছং বন্ধিত্ৰা রাজঙ্গণে জৰমানো ন সোভতি, ‘‘কিং অযং রাজা গহপতিকো ৰিয ধাৰতী’’তি অঞ্ঞদত্থু গরহং লভতি, সণিকং গচ্ছন্তোৰ সোভতি. রঞ্ঞো মঙ্গলহত্থীপি অলঙ্কতো জৰমানো ন সোভতি, ৰারণলীল়ায গচ্ছন্তোৰ সোভতি. পব্বজিতো জৰমানো ন সোভতি, ‘‘কিং অযং সমণো গিহী ৰিয ধাৰতী’’তি কেৰলং গরহমেৰ লভতি, সমিতগমনেন পন সোভতি. ইত্থী জৰমানা ন সোভতি, ‘‘কিং এসা ইত্থী পুরিসো ৰিয ধাৰতী’’তি গরহিতব্বাৰ হোতি, ‘‘ইমে চত্তারো জনা জৰমানা ন সোভন্তি, তাতা’’তি. ‘‘কতমং পন অপরং কারণং, অম্মা’’তি? ‘‘তাতা, মাতাপিতরো নাম ধীতরং অঙ্গপচ্চঙ্গানি সণ্ঠাপেত্ৰা পোসেন্তি. মযঞ্হি ৰিক্কিণেয্যভণ্ডং নাম, অম্হে পরকুলপেসনত্থায পোসেন্তি. সচে জৰমানানং নিৰত্থদুস্সকণ্ণে ৰা অক্কমিত্ৰা ভূমিযং ৰা পক্খলিত্ৰা পতিতকালে হত্থো ৰা পাদো ৰা ভিজ্জেয্য, কুলস্সেৰ ভারো ভৰেয্য, পসাধনভণ্ডং পন মে তেমেত্ৰা সুস্সিস্সতি. ইমং কারণং সল্লক্খেত্ৰা ন ধাৰিতাম্হি, তাতা’’তি.

ব্রাহ্মণা তস্সা কথনকালে দন্তসম্পত্তিং দিস্ৰা ‘‘এৰরূপা নো দন্তসম্পত্তি দিট্ঠপুব্বা’’তি তস্সা সাধুকারং দত্ৰা, ‘‘অম্ম, তুয্হমেৰেসা অনুচ্ছৰিকা’’তি ৰত্ৰা তং সুৰণ্ণমালং পিলন্ধযিংসু. অথ নে পুচ্ছি – ‘‘কতরনগরতো আগতাত্থ, তাতা’’তি? ‘‘সাৰত্থিতো, অম্মা’’তি. ‘‘সেট্ঠিকুলং কতরং নামা’’তি? ‘‘মিগারসেট্ঠি নাম, অম্মা’’তি. ‘‘অয্যপুত্তো কো নামা’’তি? ‘‘পুণ্ণৰড্ঢনকুমারো নাম, অম্মা’’তি. সা ‘‘সমানজাতিকং নো কুল’’ন্তি অধিৰাসেত্ৰা পিতু সাসনং পহিণি ‘‘অম্হাকং রথং পেসেতূ’’তি. কিঞ্চাপি হি সা আগমনকালে পদসা আগতা, সুৰণ্ণমালায পন পিলন্ধনকালতো পট্ঠায তথা গন্তুং ন লভতি, ইস্সরদারিকা রথাদীহি গচ্ছন্তি, ইতরা পকতিযানকং ৰা অভিরুহন্তি, ছত্তং ৰা তালপণ্ণং ৰা উপরি করোন্তি, তস্মিম্পি অসতি নিৰত্থসাটকস্স দসন্তং উক্খিপিত্ৰা অংসে খিপন্তা গচ্ছন্তি এৰ. তস্সা পন পিতা পঞ্চ রথসতানি পেসেসি. সা সপরিৰারা রথং আরুয্হ গতা. ব্রাহ্মণাপি একতোৰ অগমংসু. অথ নে সেট্ঠি পুচ্ছি – ‘‘কুতো আগতাত্থা’’তি? ‘‘সাৰত্থিতো মহাসেট্ঠী’’তি. ‘‘সেট্ঠি কতরো নামা’’তি? ‘‘মিগারসেট্ঠি নামা’’তি. ‘‘পুত্তো কো নামা’’তি? ‘‘পুণ্ণৰড্ঢনকুমারো নাম মহাসেট্ঠী’’তি. ‘‘ধনং কিত্তক’’ন্তি? ‘‘চত্তালীসকোটিযো মহাসেট্ঠী’’তি. ‘‘ধনং তাৰ অম্হাকং ধনং উপাদায কাকণিকমত্তং, দারিকায পন আরক্খমত্তায লদ্ধকালতো পট্ঠায কিং অঞ্ঞেন কারণেনা’’তি অধিৰাসেসি. সো তেসং সক্কারং কত্ৰা একাহদ্ৰীহং ৰসাপেত্ৰা উয্যোজেসি.

তে সাৰত্থিং গন্ত্ৰা মিগারসেট্ঠিস্স ‘‘লদ্ধা নো দারিকা’’তি আরোচযিংসু. ‘‘কস্স ধীতা’’তি? ‘‘ধনঞ্চযসেট্ঠিনো’’তি. সো ‘‘মহাকুলস্স মে দারিকা লদ্ধা, খিপ্পমেৰ নং আনেতুং ৰট্টতী’’তি তত্থ গমনত্থং রঞ্ঞো আরোচেসি. রাজা ‘‘‘মহাকুলং এতং মযা বিম্বিসারস্স সন্তিকা আনেত্ৰা সাকেতে নিৰেসিতং, তস্স সম্মানং কাতুং ৰট্টতী’তি অহম্পি আগমিস্সামী’’তি আহ, সো ‘‘সাধু, দেৰা’’তি ৰত্ৰা ধনঞ্চযসেট্ঠিনো সাসনং পেসেসি – ‘‘মযি আগচ্ছন্তে রাজাপি আগমিস্সতি, মহন্তং রাজবলং এত্তকস্স জনস্স কত্তব্বযুত্তকং কাতুং সক্খিস্সসি, ন সক্খিস্সসী’’তি? ইতরোপি ‘‘সচেপি দস রাজানো আগচ্ছন্তি, আগচ্ছন্তূ’’তি পটিসাসনং পেসেসি. মিগারসেট্ঠি তাৰ মহন্তে নগরে গেহগোপকমত্তং ঠপেত্ৰা সেসজনং আদায গন্ত্ৰা অড্ঢযোজনমত্তে ঠানে ঠত্ৰা ‘‘আগতাম্হা’’তি সাসনং পহিণি. ধনঞ্চযসেট্ঠি বহুপণ্ণাকারং পেসেত্ৰা ধীতরা সদ্ধিং মন্তেসি, ‘‘অম্ম, সসুরো কির তে কোসলরঞ্ঞা সদ্ধিং আগতো, তস্স কতরং গেহং পটিজগ্গিতব্বং, রঞ্ঞো কতরং, উপরাজাদীনং কতরানী’’তি? পণ্ডিতা সেট্ঠিধীতা ৰজিরগ্গতিখিণঞাণা কপ্পসতসহস্সং পত্থিতপত্থনা অভিনীহারসম্পন্না ‘‘সসুরস্স মে অসুকগেহং পটিজগ্গথ, রঞ্ঞো অসুকগেহং, উপরাজাদীনং অসুকানী’’তি সংৰিদহিত্ৰা দাসকম্মকরে পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘এত্তকা রঞ্ঞো কত্তব্বকিচ্চং করোথ, এত্তকা উপরাজাদীনং, হত্থিঅস্সাদযোপি তুম্হেযেৰ পটিজগ্গথ, অস্সবন্ধাদযোপি আগন্ত্ৰা মঙ্গলছণং অনুভৰিস্সন্তী’’তি সংৰিদহি. ‘‘কিং কারণা’’? ‘‘‘মযং ৰিসাখায মঙ্গলট্ঠানং গন্ত্ৰা ন কিঞ্চি লভিম্হ, অস্সরক্খণাদীনি করোন্তা সুখং ন ৰিচরিম্হা’তি কেচি ৰত্তুং মা লভিংসূ’’তি.

তং দিৰসমেৰ ৰিসাখায পিতা পঞ্চসতে সুৰণ্ণকারে পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘ধীতু মে মহালতাপসাধনং নাম করোথা’’তি রত্তসুৰণ্ণস্স নিক্খসহস্সং, তদনুরূপানি চ রজতমণিমুত্তাপৰাল়ৰজিরাদীনি দাপেসি. রাজা কতিপাহং ৰসিত্ৰাৰ ধনঞ্চযসেট্ঠিস্স সাসনং পহিণি ‘‘ন সক্কা সেট্ঠিনা অম্হাকং চিরং পোসনং নাম কাতুং, দানি দারিকায গমনকালং জানাতূ’’তি. সোপি রঞ্ঞো সাসনং পেসেসি – ‘‘ইদানি ৰস্সকালো আগতো, ন সক্কা চতুমাসং ৰিচরিতুং, তুম্হাকং বলকাযস্স যং যং লদ্ধুং ৰট্টতি, সব্বং তং মম ভারো, মযা পেসিতকালে দেৰো গমিস্সতী’’তি. ততো পট্ঠায সাকেতনগরং নিচ্চনক্খত্তং ৰিয অহোসি. রাজানং আদিং কত্ৰা সব্বেসং মালাগন্ধৰত্থাদীনি পটিযত্তানেৰ হোন্তি. ততো তে জনা চিন্তযিংসু – ‘‘সেট্ঠি অম্হাকমেৰ সক্কারং করোতী’’তি, এৰং তযো মাসা অতিক্কন্তা, পসাধনং পন তাৰ ন নিট্ঠাতি. কম্মন্তাধিট্ঠাযকা আগন্ত্ৰা সেট্ঠিনো আরোচেসুং – ‘‘অঞ্ঞং অসন্তং নাম নত্থি, বলকাযস্স পন ভত্তপচনদারূনি নপ্পহোন্তী’’তি. ‘‘গচ্ছথ, তাতা, ইমস্মিং নগরে পরিজিণ্ণা হত্থিসালাদযো চেৰ পরিজিণ্ণকানি চ গেহানি গহেত্ৰা পচথা’’তি. এৰং পচন্তানম্পি অড্ঢমাসো অতিক্কন্তো. ততো পুনপি ‘‘দারূনি নত্থী’’তি আরোচযিংসু. ‘‘ইমস্মিং কালে ন সক্কা দারূনি লদ্ধুং, দুস্সকোট্ঠাগারানি ৰিৰরিত্ৰা থূলসাটকেহি ৰট্টিযো কত্ৰা তেলচাটীসু তেমেত্ৰা ভত্তং পচথা’’তি. তে অড্ঢমাসং তথা অকংসু. এৰং চত্তারো মাসা অতিক্কন্তা, পসাধনম্পি নিট্ঠিতং.

তস্মিং পসাধনে চতস্সো ৰজিরনাল়িযো উপযোগং অগমংসু, মুত্তানং একাদস নাল়িযো, পৰাল়স্স বাৰীসতি নাল়িযো, মণীনং তেত্তিংস নাল়িযো. ইতি এতেহি চ অঞ্ঞেহি চ রতনেহি নিট্ঠানং অগমাসি. অসুত্তমযং পসাধনং রজতেন সুত্তকিচ্চং করিংসু. তং সীসে পটিমুক্কং পাদপিট্ঠিং গচ্ছতি. তস্মিং তস্মিং ঠানে মুদ্দিকা যোজেত্ৰা কতা সুৰণ্ণমযা গণ্ঠিকা হোন্তি, রজতমযা পাসকা, মত্থকমজ্ঝে একা মুদ্দিকা, দ্ৰীসু কণ্ণপিট্ঠীসু দ্ৰে, গলৰাটকে একা, দ্ৰীসু জত্তূসু দ্ৰে, দ্ৰীসু কপ্পরেসু দ্ৰে, দ্ৰীসু কটিপস্সেসু দ্ৰেতি. তস্মিং খো পন পসাধনে একং মোরং করিংসু, তস্স দক্খিণপক্খে রত্তসুৰণ্ণমযানি পঞ্চ পত্তসতানি অহেসুং, ৰামপক্খে পঞ্চ পত্তসতানি, তুণ্ডং পৰাল়মযং, অক্খীনি মণিমযানি, তথা গীৰা চ পিঞ্ছানি চ, পত্তনাল়িযো রজতমযা, তথা জঙ্ঘাযো. সো ৰিসাখায মত্থকমজ্ঝে পব্বতকূটে ঠত্ৰা নচ্চনমযূরো ৰিয খাযতি. পত্তনাল়িসহস্সস্স সদ্দো দিব্বসঙ্গীতং ৰিয পঞ্চঙ্গিকতূরিযঘোসো ৰিয চ পৰত্ততি. সন্তিকং উপগতাযেৰ তস্সা অমোরভাৰং জানন্তি. পসাধনং নৰকোটিঅগ্ঘনকং অহোসি, সতসহস্সং হত্থকম্মমূলং দীযিত্থ.

‘‘কিস্স পন নিস্সন্দেন তাযেতং পসাধনং লদ্ধ’’ন্তি? সা কির কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালে ৰীসতিযা ভিক্খুসহস্সানং চীৰরসাটকং দত্ৰা সুত্তম্পি সূচিযোপি রজনম্পি অত্তনো সন্তকমেৰ অদাসি. তস্স চীৰরদানস্স নিস্সন্দেন ইমং মহালতাপসাধনং লভি. ইত্থীনঞ্হি চীৰরদানং মহালতাপসাধনভণ্ডেন মত্থকং পপ্পোতি, পুরিসানং ইদ্ধিমযপত্তচীৰরেনাতি. এৰং মহাসেট্ঠি চতূহি মাসেহি ধীতু পরিৰচ্ছং কত্ৰা তস্সা দেয্যধম্মং দদমানো কহাপণপূরানি পঞ্চ সকটসতানি অদাসি, সুৰণ্ণভাজনপূরানি পঞ্চ, রজতভাজনপূরানি পঞ্চ, তম্বভাজনপূরানি পঞ্চ, পত্তুণ্ণৰত্থকোসেয্যৰত্থপূরানি পঞ্চ, সপ্পিপূরানি পঞ্চ, তেলপূরানি পঞ্চ, সালিতণ্ডুলপূরানি পঞ্চ, নঙ্গলফালাদিউপকরণপূরানি পঞ্চসকটসতানি অদাসি. এৰং কিরস্স অহোসি – ‘‘মম ধীতু গতট্ঠানে ‘অসুকেন নাম মে অত্থো’তি মা পরস্স গেহদ্ৰারং পহিণী’’তি. তস্মা সব্বূপকরণানি দাপেসি. একেকস্মিং রথে সব্বালঙ্কারপটিমণ্ডিতা তিস্সো তিস্সো ৰণ্ণদাসিযো ঠপেত্ৰা পঞ্চ রথসতানি অদাসি. ‘‘এতং ন্হাপেন্তিযো ভোজেন্তিযো অলঙ্করোন্তিযো ৰিচরথা’’তি দিযড্ঢসহস্সপরিচারিকাযো অদাসি. অথস্স এতদহোসি – ‘‘মম ধীতু গাৰো দস্সামী’’তি. সো পুরিসে আণাপেসি – ‘‘গচ্ছথ ভণে চূল়ৰজস্স দ্ৰারং ৰিৰরিত্ৰা তীসু গাৰুতেসু তিস্সো ভেরিযো গহেত্ৰা তিট্ঠথ, পুথুলতো উসভমত্তে ঠানে উভোসু পস্সেসু তিট্ঠথ. গাৰীনং ততো পরং গন্তুং মা অদত্থ. এৰং ঠিতকালে ভেরিসঞ্ঞং করেয্যাথা’’তি. তে তথা অকংসু. তে গাৰীনং ৰজতো নিক্খমিত্ৰা গাৰুতং গতকালে ভেরিসঞ্ঞং অকংসু, পুন অড্ঢযোজনং গতকালে অকংসু. পুনপি তিগাৰুতং গতকালে ভেরিসঞ্ঞং অকংসু, পুথুলতো গমনঞ্চ নিৰারেসুং. এৰং দীঘতো তিগাৰুতে, পুথুলতো উসভমত্তে ঠানে গাৰিযো অঞ্ঞমঞ্ঞং নিঘংসন্তিযো অট্ঠংসু.

মহাসেট্ঠি ‘‘মম ধীতু এত্তকা গাৰো অলং, দ্ৰারং পিদহথা’’তি ৰজদ্ৰারং পিদহাপেসি. দ্ৰারস্মিং পিদহিতে ৰিসাখায পুঞ্ঞবলেন বলৰগাৰো চ ধেনুযো চ উপ্পতিত্ৰা উপ্পতিত্ৰা নিক্খমিংসু. মনুস্সানং ৰারেন্তানং ৰারেন্তানমেৰ সট্ঠিসহস্সা বলৰগাৰো চ সট্ঠিসহস্সা ধেনুযো চ নিক্খন্তা, তত্তকা বলৰৰচ্ছা তাসং ধেনূনং উসভা উপ্পতিত্ৰা অনুবন্ধা অহেসুং. ‘‘কিস্স পন নিস্সন্দেন এৰং গাৰো গতা’’তি? নিৰারেন্তানং নিৰারেন্তানং দিন্নদানস্স. সা কির কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালে কিকিস্স রঞ্ঞো সত্তন্নং ধীতানং কনিট্ঠা সঙ্ঘদাসী নাম হুত্ৰা ৰীসতিযা ভিক্খুসহস্সানং পঞ্চগোরসদানং দদমানা থেরানঞ্চ দহরানঞ্চ সামণেরানঞ্চ পত্তং পিদহিত্ৰা, ‘‘অলং, অল’’ন্তি নিৰারেন্তানম্পি ‘‘ইদং মধুরং, ইদং মনাপ’’ন্তি অদাসি. এৰং তস্স নিস্সন্দেন ৰারিযমানাপি গাৰো নিক্খমিংসু. সেট্ঠিনা এত্তকস্স ধনস্স দিন্নকালে সেট্ঠিভরিযা আহ – ‘‘তুম্হেহি ময্হং ধীতু সব্বং সংৰিদহিতং, ৰেয্যাৰচ্চকরা পন দাসদাসিযো ন সংৰিদহিতা, কিং কারণা’’তি? ‘‘মম ধীতরি সসিনেহনিস্সিনেহানং জাননত্থং. অহঞ্হি তায সদ্ধিং আগচ্ছমানকে গীৰায গহেত্ৰা ন পহিণামি, যানং আরুয্হ গমনকালেযেৰ এতায সদ্ধিং গন্তুকামা গচ্ছন্তু, মা অগন্তুকামাতি ৰক্খামী’’তি আহ.

অথ ‘‘স্ৰে মম ধীতা গমিস্সতী’’তি গব্ভে নিসিন্নো ধীতরং সমীপে নিসীদাপেত্ৰা, ‘‘অম্ম, পতিকুলে ৰসন্তিযা নাম ইমঞ্চ ইমঞ্চ আচারং রক্খিতুং ৰট্টতী’’তি ওৰাদমদাসি. অযম্পি মিগারসেট্ঠি অনন্তরগব্ভে নিসিন্নো ধনঞ্চযসেট্ঠিনো ওৰাদং অস্সোসি. সোপি সেট্ঠি ধীতরং এৰং ওৰদি –

‘‘অম্ম, সসুরকুলে ৰসন্তিযা নাম অন্তোঅগ্গি বহি ন নীহরিতব্বো, বহিঅগ্গি অন্তো ন পৰেসেতব্বো, দদন্তস্সেৰ দাতব্বং, অদদন্তস্স ন দাতব্বং, দদন্তস্সাপি অদদন্তস্সাপি দাতব্বং, সুখং নিসীদিতব্বং, সুখং ভুঞ্জিতব্বং, সুখং নিপজ্জিতব্বং, অগ্গি পরিচরিতব্বো, অন্তোদেৰতা নমস্সিতব্বা’’তি.

ইমং দসৰিধং ওৰাদং দত্ৰা পুনদিৰসে সব্বা সেনিযো সন্নিপাতেত্ৰা রাজসেনায মজ্ঝে অট্ঠ কুটুম্বিকে পাটিভোগে গহেত্ৰা, ‘‘সচে মে গতট্ঠানে ধীতু দোসো উপ্পজ্জতি, তুম্হেহি সোধেতব্বো’’তি ৰত্ৰা নৰকোটিঅগ্ঘনকেন মহালতাপসাধনেন ধীতরং পসাধেত্ৰা ন্হানচুণ্ণমূলকং চতুপণ্ণাসকোটিধনং দত্ৰা যানং আরোপেত্ৰা সাকেতস্স সামন্তা অত্তনো সন্তকেসু অনুরাধপুরমত্তেসু চুদ্দসসু ভত্তগামেসু ভেরিং চরাপেসি – ‘‘মম ধীতরা সদ্ধিং গন্তুকামা গচ্ছন্তূ’’তি. তে সদ্দং সুত্ৰাৰ – ‘‘অম্হাকং অয্যায গমনকালে কিং অম্হাকং ইধা’’তি চুদ্দস গামকা কিঞ্চি অসেসেত্ৰা নিক্খমিংসু? ধনঞ্চযসেট্ঠিপি রঞ্ঞো চ মিগারসেট্ঠিনো চ সক্কারং কত্ৰা থোকং অনুগন্ত্ৰা তেহি সদ্ধিং ধীতরং উয্যোজেসি.

মিগারসেট্ঠিপি সব্বপচ্ছতো যানকে নিসীদিত্ৰা গচ্ছন্তো বলকাযং দিস্ৰা, ‘‘কে নামেতে’’তি পুচ্ছি. ‘‘সুণিসায ৰো ৰেয্যাৰচ্চকরা দাসিদাসা’’তি. ‘‘এত্তকে কো পোসেস্স’’তি? ‘‘পোথেত্ৰা তে পলাপেথ, অপলাযন্তে ইতো দণ্ডং করোথা’’তি. ৰিসাখা পন ‘‘অপেথ, মা ৰারেথ, বলমেৰ বলস্স ভত্তং দস্সতী’’তি আহ. সেট্ঠি এৰং ৰুত্তেপি, ‘‘অম্ম, নত্থি অম্হাকং এতেহি অত্থো, কো এতে পোসেস্সতী’’তি লেড্ডুদণ্ডাদীহি পোথেত্ৰা পলাপেত্ৰা সেসকে ‘‘অলং অম্হাকং এত্তকেহী’’তি গহেত্ৰা পাযাসি. অথ ৰিসাখা সাৰত্থিনগরদ্ৰারং সম্পত্তকালে চিন্তেসি – ‘‘পটিচ্ছন্নযানস্মিং নু খো নিসীদিত্ৰা পৰিসিস্সামি, উদাহু রথে ঠত্ৰা’’তি. অথস্সা এতদহোসি – ‘‘পটিচ্ছন্নযানেন মে পৰিসন্তিযা মহালতাপসাধনস্স ৰিসেসো ন পঞ্ঞাযিস্সতী’’তি. সা সকলনগরস্স অত্তানং দস্সেন্তী রথে ঠত্ৰা নগরং পাৰিসি. সাৰত্থিৰাসিনো ৰিসাখায সম্পত্তিং দিস্ৰা, ‘‘এসা কির ৰিসাখা নাম, এৰরূপা অযং সম্পত্তি এতিস্সাৰ অনুচ্ছৰিকা’’তি আহংসু. ইতি সা মহাসম্পত্তিযা সেট্ঠিনো গেহং পাৰিসি. গতদিৰসে চস্সা সকলনগরৰাসিনো ‘‘অম্হাকং ধনঞ্চযসেট্ঠি অত্তনো নগরং সম্পত্তানং মহাসক্কারং অকাসী’’তি যথাসত্তি যথাবলং পণ্ণাকারং পহিণিংসু. ৰিসাখা পহিতপহিতং পণ্ণাকারং তস্মিংযেৰ নগরে অঞ্ঞমঞ্ঞেসু কুলেসু সব্বত্থকমেৰ দাপেসি. ইতি সা ‘‘ইদং ময্হং মাতু দেথ, ইদং ময্হং পিতু দেথ, ইদং ময্হং ভাতু দেথ, ইদং ময্হং ভগিনিযা দেথা’’তি তেসং তেসং ৰযানুরূপং পিযৰচনং ৰত্ৰা পণ্ণাকারং পেসেন্তী সকলনগরৰাসিনো ঞাতকে ৰিয অকাসি. অথস্সা রত্তিভাগসমনন্তরে আজঞ্ঞৰল়ৰায গব্ভৰুট্ঠানং অহোসি. সা দাসীহি দণ্ডদীপিকা গাহাপেত্ৰা তত্থ গন্ত্ৰা ৰল়ৰং উণ্হোদকেন ন্হাপেত্ৰা তেলেন মক্খাপেত্ৰা অত্তনো ৰসনট্ঠানমেৰ অগমাসি.

মিগারসেট্ঠিপি পুত্তস্স আৰাহমঙ্গলং করোন্তো ধুরৰিহারে ৰসন্তম্পি তথাগতং অমনসিকরিত্ৰা দীঘরত্তং নগ্গসমণকেসু পতিট্ঠিতেন পেমেন চোদিযমানো ‘‘ময্হং অয্যানম্পি সক্কারং করিস্সামী’’তি একদিৰসং অনেকসতেসু নৰভাজনেসু নিরুদকপাযাসং পচাপেত্ৰা পঞ্চসতে অচেলকে নিমন্তাপেত্ৰা অন্তোগেহং পৰেসেত্ৰা, ‘‘আগচ্ছতু মে সুণিসা, অরহন্তে ৰন্দতূ’’তি ৰিসাখায সাসনং পহিণি. সা ‘‘অরহন্তো’’তি ৰচনং সুত্ৰা সোতাপন্না অরিযসাৰিকা হট্ঠতুট্ঠা হুত্ৰা তেসং ভোজনট্ঠানং আগন্ত্ৰা তে ওলোকেত্ৰা, ‘‘এৰরূপা হিরোত্তপ্পৰিরহিতা অরহন্তা নাম ন হোন্তি, কস্মা মং সসুরো পক্কোসাপেসী’’তি, ‘‘ধী, ধী’’তি সেট্ঠিং গরহিত্ৰা অত্তনো ৰসনট্ঠানমেৰ গতা. অচেলকা তং দিস্ৰা সব্বে একপ্পহারেনেৰ সেট্ঠিং গরহিংসু – ‘‘কিং ত্ৰং, গহপতি, অঞ্ঞং নালত্থ, সমণস্স গোতমস্স সাৰিকং মহাকাল়কণ্ণিং ইধ পৰেসেসি, ৰেগেন নং ইমস্মা গেহা নিক্কড্ঢাপেহী’’তি. সো ‘‘ন সক্কা মযা ইমেসং ৰচনমত্তেনেৰ নিক্কড্ঢাপেতুং, মহাকুলস্স সা ধীতা’’তি চিন্তেত্ৰা, ‘‘অয্যা, দহরা নাম জানিত্ৰা ৰা অজানিত্ৰা ৰা করেয্যুং, তুম্হে তুণ্হী হোথা’’তি তে উয্যোজেত্ৰা সযং মহারহে আসনে নিসীদিত্ৰা সুৰণ্ণপাতিযং নিরুদকং মধুপাযাসং পরিভুঞ্জি.

তস্মিং সমযে একো পিণ্ডপাতিকত্থেরো পিণ্ডায চরন্তো তং নিৰেসনং পাৰিসি. ৰিসাখা সসুরং বীজযমানা ঠিতা তং দিস্ৰা ‘‘সসুরস্স আচিক্খিতুং অযুত্ত’’ন্তি যথা সো থেরং পস্সতি, এৰং অপগন্ত্ৰা অট্ঠাসি. সো পন বালো থেরং দিস্ৰাপি অপস্সন্তো ৰিয হুত্ৰা অধোমুখো ভুঞ্জতেৰ. ৰিসাখা ‘‘থেরং দিস্ৰাপি মে সসুরো সঞ্ঞং ন করোতী’’তি ঞত্ৰা, ‘‘অতিচ্ছথ, ভন্তে, ময্হং সসুরো পুরাণং খাদতী’’তি আহ. সো নিগণ্ঠেহি কথিতকালে অধিৰাসেত্ৰাপি ‘‘পুরাণং খাদতী’’তি ৰুত্তক্খণেযেৰ হত্থং অপনেত্ৰা, ‘‘ইমং পাযাসং ইতো নীহরথ, এতং ইমস্মা গেহা নিক্কড্ঢথ, অযং মং এৰরূপে মঙ্গলকালে অসুচিখাদকং নাম করোতী’’তি আহ. তস্মিং খো পন নিৰেসনে সব্বেপি দাসকম্মকরা ৰিসাখায সন্তকাৰ, কো নং হত্থে ৰা পাদে ৰা গণ্হিস্সতি, মুখেন কথেতুং সমত্থোপি নত্থি. ৰিসাখা সসুরস্স কথং সুত্ৰা আহ – ‘‘তাত, ন এত্তকেনেৰ মযং নিক্খমাম, নাহং তুম্হেহি উদকতিত্থতো কুম্ভদাসী ৰিয আনীতা, ধরমানকমাতাপিতূনং ধীতরো নাম ন এত্তকেনেৰ নিক্খমন্তি, এতেনেৰ মে কারণেন পিতা ইধাগমনকালে অট্ঠ কুটুম্বিকে পক্কোসাপেত্ৰা ‘সচে মে ধীতু দোসো উপ্পজ্জতি, সোধেয্যাথা’তি ৰত্ৰা মং তেসং হত্থে ঠপেসি, তে পক্কোসাপেত্ৰা ময্হং দোসাদোসং সোধাপেথা’’তি.

সেট্ঠি ‘‘কল্যাণং এসা কথেতী’’তি অট্ঠ কুটুম্বিকে পক্কোসাপেত্ৰা, ‘‘অযং দারিকা মঙ্গলকালে নিসীদিত্ৰা সুৰণ্ণপাতিযং নিরুদকপাযাসং পরিভুঞ্জন্তং মং ‘অসুচিখাদকো’তি ৰদতী’’তি আহ, ‘‘ইমিস্সা দোসং আরোপেত্ৰা ইমং গেহতো নিক্কড্ঢথা’’তি. ‘‘এৰং কির, অম্মা’’তি. নাহং এৰং ৰদামি, একস্মিং পন পিণ্ডপাতিকত্থেরে ঘরদ্ৰারে ঠিতে সসুরো মে অপ্পোদকং মধুপাযাসং পরিভুঞ্জন্তো তং ন মনসিকরোতি, অহং ‘‘ময্হং সসুরো ইমস্মিং অত্তভাৰে পুঞ্ঞং ন করোতি, পুরাণপুঞ্ঞমেৰ খাদতী’’তি চিন্তেত্ৰা, ‘‘অতিচ্ছথ, ভন্তে, ময্হং সসুরো পুরাণং খাদতী’’তি অৰচং, ‘‘এত্থ মে কো দোসো’’তি? ‘‘অয্য, ইধ দোসো নত্থি, অম্হাকং ধীতা যুত্তং কথেতি, ত্ৰং কস্মা কুজ্ঝসী’’তি? ‘‘অয্যা, এস তাৰ দোসো মা হোতু, অযং পন একদিৰসং মজ্ঝিমযামে দাসীপরিৰুতা পচ্ছাগেহং অগমাসী’’তি. ‘‘এৰং কির, অম্মা’’তি. ‘‘তাতা, নাহং অঞ্ঞেন কারণেন গতা, ইমস্মিং পন গেহে আজানেয্যৰল়ৰায ৰিজাতায সঞ্ঞম্পি অকত্ৰা নিসীদিতুং নাম অযুত্ত’’ন্তি দণ্ডদীপিকা গাহাপেত্ৰা উণ্হোদকাদীনিপি গাহাপেত্ৰা দাসীহি সদ্ধিং গন্ত্ৰা ৰল়ৰায ৰিজাতপরিহারং কারাপেসিং, ‘‘এত্থ মে কো দোসো’’তি? ‘‘অয্য, ইধ দোসো নত্থি, অম্হাকং ধীতা তৰ গেহে দাসীহিপি অকত্তব্বযুত্তকং কম্মং করোতি, ত্ৰং কিং এত্থ দোসং পস্সসী’’তি?

অয্যা, ইধাপি তাৰ দোসো মা হোতু, ইমিস্সা পন পিতা ইধাগমনকালে ইমং ওৰদন্তো গুয্হে পটিচ্ছন্নে দস ওৰাদে অদাসি, তেসং অত্থং ন জানামি, তেসং মে অত্থং কথেতু. ইমিস্সা পন পিতা ‘‘অন্তোঅগ্গি বহি ন নীহরিতব্বো’’তি আহ, ‘‘সক্কা নু খো অম্হেহি উভতো পটিৰিস্সকগেহানং অগ্গিং অদত্ৰা ৰসিতু’’ন্তি? ‘‘এৰং কির, অম্মা’’তি. ‘‘তাতা, ময্হং পিতা ন এতং সন্ধায কথেসি. ইদং পন সন্ধায কথেসি – ‘অম্ম, তৰ সস্সুসসুরসামিকানং অগুণং দিস্ৰা বহি তস্মিং তস্মিং গেহে ঠত্ৰা মা কথেসি. এৰরূপো হি অগ্গিসদিসো অগ্গি নাম নত্থী’’’তি.

অয্যা, এতং তাৰ এৰং হোতু, ইমিস্সা পন পিতা ‘‘বাহিরতো অগ্গি ন অন্তো পৰেসেতব্বো’’তি আহ, ‘‘কিং সক্কা অম্হেহি অন্তো অগ্গিম্হি নিব্বুতে বাহিরতো অগ্গিং অনাহরিতু’’ন্তি? ‘‘এৰং কির, অম্মা’’তি. তাতা, ময্হং পিতা ন এতং সন্ধায কথেসি, ইদং পন সন্ধায কথেসি – সচে পটিৰিস্সকগেহেসু ইত্থিযো ৰা পুরিসা ৰা সস্সুসসুরসামিকানং অগুণং কথেন্তি, তেহি কথিতং আহরিত্ৰা ‘‘অসুকো নাম তুম্হাকং এৰঞ্চ এৰঞ্চ অগুণং কথেতী’’তি পুন মা কথেয্যাসি. ‘‘এতেন হি অগ্গিনা সদিসো অগ্গি নাম নত্থী’’তি. এৰং ইমস্মিম্পি কারণে সা নিদ্দোসাৰ অহোসি. যথা চ এত্থ, এৰং সেসেসুপি.

তেসু পন অযমধিপ্পাযো – যম্পি হি তস্সা পিতরা ‘‘যে দদন্তি, তেসংযেৰ দাতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং. তং ‘‘যাচিতকং উপকরণং গহেত্ৰা যে পটিদেন্তি, তেসঞ্ঞেৰ দাতব্ব’’ন্তি সন্ধায ৰুত্তং.

‘‘যে ন দেন্তি, তেসং ন দাতব্ব’’ন্তি ইদম্পি যে যাচিতকং গহেত্ৰা ন পটিদেন্তি, তেসং ন দাতব্বন্তি সন্ধায ৰুত্তং.

‘‘দদন্তস্সাপি অদদন্তস্সাপি দাতব্ব’’ন্তি ইদং পন দলিদ্দেসু ঞাতিমিত্তেসু সম্পত্তেসু তে পটিদাতুং সক্কোন্তু ৰা মা ৰা, তেসং দাতুমেৰ ৰট্টতীতি সন্ধায ৰুত্তং.

‘‘সুখং নিসীদিতব্ব’’ন্তি ইদম্পি সস্সুসসুরসামিকে দিস্ৰা ৰুট্ঠাতব্বট্ঠানে নিসীদিতুং ন ৰট্টতীতি সন্ধায ৰুত্তং.

‘‘সুখং ভুঞ্জিতব্ব’’ন্তি ইদং পন সস্সুসসুরসামিকেহি পুরেতরং অভুঞ্জিত্ৰা তে পরিৰিসিত্ৰা সব্বেহি লদ্ধালদ্ধং ঞত্ৰা পচ্ছা সযং ভুঞ্জিতুং ৰট্টতীতি সন্ধায ৰুত্তং.

‘‘সুখং নিপজ্জিতব্ব’’ন্তি ইদম্পি সস্সুসসুরসামিকেহি পুরেতরং সযনং আরুয্হ ন নিপজ্জিতব্বং, তেসং কত্তব্বযুত্তকং ৰত্তপটিৰত্তং কত্ৰা পচ্ছা সযং নিপজ্জিতুং যুত্তন্তি সন্ধায ৰুত্তং.

‘‘অগ্গি পরিচরিতব্বো’’তি ইদং পন সস্সুম্পি সসুরম্পি সামিকম্পি অগ্গিক্খন্ধং ৰিয উরগরাজানং ৰিয চ কত্ৰা পস্সিতুং ৰট্টতীতি সন্ধায ৰুত্তং.

‘‘অন্তোদেৰতা নমস্সিতব্বা’’তি ইদম্পি সস্সুঞ্চ সসুরঞ্চ সামিকঞ্চ দেৰতা ৰিয কত্ৰা দট্ঠুং ৰট্টতীতি সন্ধায ৰুত্তং. এৰং সেট্ঠি ইমেসং দসওৰাদানং অত্থং সুত্ৰা পটিৰচনং অপস্সন্তো অধোমুখো নিসীদি.

অথ নং কুটুম্বিকা ‘‘কিং সেট্ঠি অঞ্ঞোপি অম্হাকং ধীতু দোসো অত্থী’’তি পুচ্ছিংসু. ‘‘নত্থি, অয্যা’’তি. ‘‘অথ কস্মা নং নিদ্দোসং অকারণেন গেহা নিক্কড্ঢাপেসী’’তি এৰং ৰুত্তে ৰিসাখা আহ – ‘‘তাতা, কিঞ্চাপি ময্হং সসুরস্স ৰচনেন পঠমমেৰ গমনং ন যুত্তং, পিতা পন মে আগমনকালে মম দোসসোধনত্থায মং তুম্হাকং হত্থে ঠপেসি, তুম্হেহি চ মে নিদ্দোসভাৰো ঞাতো, ইদানি চ ময্হং গন্তুং যুত্ত’’ন্তি দাসিদাসে ‘‘যানাদীহি সজ্জাপেথা’’তি আণাপেসি. অথ নং সেট্ঠি কুটুম্বিকে গহেত্ৰা ‘‘অম্ম, মযা অজানিত্ৰাৰ কথিতং, খমাহি মে’’তি আহ. ‘‘তাত, তুম্হাকং খমিতব্বং তাৰ খমামি, অহং পন বুদ্ধসাসনে অৰেচ্চপ্পসন্নস্স কুলস্স ধীতা, ন মযং ৰিনা ভিক্খুসঙ্ঘেন ৰত্তাম, সচে মম রুচিযা ভিক্খুসঙ্ঘং পটিজগ্গিতুং লভামি, ৰসিস্সামী’’তি. ‘‘অম্ম, ত্ৰং যথারুচিযা তৰ সমণে পটিজগ্গা’’তি আহ.

ৰিসাখা দসবলং নিমন্তাপেত্ৰা পুনদিৰসে নিৰেসনং পৰেসেসি. নগ্গসমণাপি সত্থু মিগারসেট্ঠিনো গেহং গমনভাৰং সুত্ৰা গন্ত্ৰা গেহং পরিৰারেত্ৰা নিসীদিংসু. ৰিসাখা দক্খিণোদকং দত্ৰা ‘‘সব্বো সক্কারো পটিযাদিতো, সসুরো মে আগন্ত্ৰা দসবলং পরিৰিসতূ’’তি সাসনং পেসেসি. অথ নং গন্তুকামং আজীৰকা ‘‘মা খো ত্ৰং, গহপতি, সমণস্স গোতমস্স সন্তিকং গচ্ছা’’তি নিৰারেসুং. সো ‘‘সুণ্হা মে সযমেৰ পরিৰিসতূ’’তি সাসনং পহিণি. সা বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং পরিৰিসিত্ৰা নিট্ঠিতে ভত্তকিচ্চে পুন সাসনং পেসেসি – ‘‘সসুরো মে আগন্ত্ৰা ধম্মকথং সুণাতূ’’তি. অথ নং ‘‘ইদানি অগমনং নাম অতিৰিয অযুত্ত’’ন্তি ধম্মং সোতুকামতায গচ্ছন্তং পুন তে আহংসু – ‘‘তেন হি সমণস্স গোতমস্স ধম্মং সুণন্তো বহিসাণিযা নিসীদিত্ৰা সুণাহী’’তি. পুরেতরমেৰস্স গন্ত্ৰা সাণিং পরিক্খিপিংসু. সো গন্ত্ৰা বহিসাণিযং নিসীদি. সত্থা ‘‘ত্ৰং বহিসাণিযং ৰা নিসীদ, পরকুট্টে ৰা পরসেলে ৰা পরচক্কৰাল়ে ৰা পন নিসীদ, অহং বুদ্ধো নাম সক্কোমি তং মম সদ্দং সাৰেতু’’ন্তি মহাজম্বুং খন্ধে গহেত্ৰা চালেন্তো ৰিয অমতৰস্সং ৰস্সেন্তো ৰিয চ ধম্মং দেসেতুং অনুপুব্বিং কথং আরভি.

সম্মাসম্বুদ্ধে চ পন ধম্মং দেসেন্তে পুরতো ঠিতাপি পচ্ছতো ঠিতাপি চক্কৰাল়সতং চক্কৰাল়সহস্সং অতিক্কমিত্ৰা ঠিতাপি অকনিট্ঠভৰনে ঠিতাপি ‘‘সত্থা মমঞ্ঞেৰ ওলোকেতি, ময্হমেৰ ধম্মং দেসেতী’’তি ৰদন্তি. সত্থা হি তং তং ওলোকেন্তো ৰিয তেন তেন সদ্ধিং সল্লপন্তো ৰিয চ অহোসি. চন্দসমা কির বুদ্ধা. যথা চন্দো গগনমজ্ঝে ঠিতো ‘‘ময্হং উপরি চন্দো, ময্হং উপরি চন্দো’’তি সব্বসত্তানং খাযতি, এৰমেৰ যত্থ কত্থচি ঠিতানং অভিমুখে ঠিতা ৰিয খাযন্তি. ইদং কির তেসং অলঙ্কতসীসং ছিন্দিত্ৰা অঞ্জিতঅক্খীনি উপ্পাটেত্ৰা হদযমংসং উপ্পাটেত্ৰা পরস্স দাসত্থায জালিসদিসে পুত্তে কণ্হাজিনাসদিসা ধীতরো মদ্দিসদিসা পজাপতিযো পরিচ্চজিত্ৰা দিন্নদানস্স ফলং. মিগারসেট্ঠিপি খো তথাগতে ধম্মদেসনং ৰিনিৰত্তেন্তে বহিসাণিযং নিসিন্নোৰ সহস্স নযপটিমণ্ডিতে সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠায অচলায সদ্ধায সমন্নাগতো তীসু রতনেসু নিক্কঙ্খো হুত্ৰা সাণিকণ্ণং উক্খিপিত্ৰা আগন্ত্ৰা সুণ্হায থনং মুখেন গহেত্ৰা, ‘‘ত্ৰং মে অজ্জতো পট্ঠায মাতা’’তি তং মাতুট্ঠানে ঠপেসি. ততো পট্ঠায মিগারমাতা নাম জাতা. পচ্ছাভাগে পুত্তং লভিত্ৰাপি মিগারোতিস্স নামমকাসি.

মহাসেট্ঠি সুণ্হায থনং ৰিস্সজ্জেত্ৰা গন্ত্ৰা ভগৰতো দ্ৰীসু পাদেসু সিরসা নিপতিত্ৰা পাদে পাণীহি চ পরিসম্বাহন্তো মুখেন চ পরিচুম্বন্তো ‘‘মিগারো অহং, ভন্তে, মিগারো অহং, ভন্তে’’তি তিক্খত্তুং নামং সাৰেত্ৰা, ‘‘অহং, ভন্তে, এত্তকং কালং যত্থ নাম দ্ৰিন্নং মহপ্ফলন্তি ন জানামি, ইদানি চ মে সুণিসং নিস্সায ঞাতং, সব্বা অপাযদুক্খা মুত্তোম্হি, সুণিসা মে ইমং গেহং আগচ্ছন্তী মম অত্থায হিতায সুখায আগতা’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –

‘‘সোহং অজ্জ পজানামি, যত্থ দিন্নং মহপ্ফলং;

অত্থায ৰত মে ভদ্দা, সুণিসা ঘরমাগতা’’তি.

ৰিসাখা পুনদিৰসত্থাযপি সত্থারং নিমন্তেসি. অথস্সা পুনদিৰসেপি সস্সু সোতাপত্তিফলং পত্তা. ততো পট্ঠায তং গেহং সাসনস্স ৰিৰটদ্ৰারং অহোসি. ততো সেট্ঠি চিন্তেসি – ‘‘বহূপকারা মে সুণিসা পসন্নাকারমস্সা করিস্সামি, এতিস্সা ভারিযং পসাধনং নিচ্চকালং পসাধেতুং ন সক্কা, সল্লহুকমস্সা দিৰা চ রত্তো চ সব্বইরিযাপথেসু পসাধনযোগ্গং পসাধনং কারেস্সামী’’তি সতসহস্সগ্ঘনকং ঘনমট্ঠকং নাম পসাধনং কারেত্ৰা তস্মিং নিট্ঠিতে বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং নিমন্তেত্ৰা সক্কচ্চং ভোজেত্ৰা ৰিসাখং সোল়সহি গন্ধোদকঘটেহি ন্হাপেত্ৰা সত্থু সম্মুখে ঠপেত্ৰা পসাধেত্ৰা সত্থারং ৰন্দাপেসি. সত্থা অনুমোদনং কত্ৰা ৰিহারমেৰ গতো. ৰিসাখাপি ততো পট্ঠায দানাদীনি পুঞ্ঞানি করোন্তী সত্থু সন্তিকা অট্ঠ ৰরে (মহাৰ. ৩৫০) লভিত্ৰা গগনতলে চন্দলেখা ৰিয পঞ্ঞাযমানা পুত্তধীতাহি ৰুড্ঢিং পাপুণি. তস্সা কির দস পুত্তা দস ধীতরো চ অহেসুং. তেসু একেকস্স দস দস পুত্তা দস দস ধীতরো অহেসুং. তেসু তেসুপি একেকস্স দস দস পুত্তা দস দস ধীতরো চাতি এৰমস্সা পুত্তনত্তপনত্তসন্তানৰসেন পৰত্তানি ৰীসাধিকানি চত্তারি সতানি অট্ঠ চ পাণসহস্সানি অহেসুং. তেনাহু পোরাণা –

‘‘ৰিসাখা ৰীসতি পুত্তা, নত্তা চ চতুরো সতা;

পনত্তা অট্ঠসহস্সা, জম্বুদীপে সুপাকটা’’তি.

আযু ৰীসৰস্সসতং অহোসি, সীসে একম্পি পলিতং নাম নাহোসি, নিচ্চং সোল়সৰস্সুদ্দেসিকা ৰিয অহোসি. তং পুত্তনত্তপনত্তপরিৰারং ৰিহারং গচ্ছন্তিং দিস্ৰা, ‘‘কতমা এত্থ ৰিসাখা’’তি পরিপুচ্ছিতারো হোন্তি? যে নং গচ্ছন্তিং পস্সন্তি, ‘‘ইদানি থোকং গচ্ছতু, গচ্ছমানাৰ নো, অয্যা সোভতী’’তি, চিন্তেন্তি. যে নং ঠিতং নিসিন্নং নিপন্নং পস্সন্তি, ‘‘ইদানি থোকং নিপজ্জতু, নিপন্নাৰ নো, অয্যা, সোভতী’’তি চিন্তেন্তি. ইতি সা ‘‘চতূসু ইরিযাপথেসু অসুকইরিযাপথেন নাম ন সোভতী’’তি ৰত্তব্বা ন হোতি. পঞ্চন্নং খো পন হত্থীনং বলং ধারেতি. রাজা ‘‘ৰিসাখা কির পঞ্চন্নং হত্থীনং বলং ধারেতী’’তি সুত্ৰা তস্সা ৰিহারং গন্ত্ৰা ধম্মং সুত্ৰা আগমনৰেলায থামং ৰীমংসিতুকামো হত্থিং ৰিস্সজ্জাপেসি, সো সোণ্ডং উক্খিপিত্ৰা ৰিসাখাভিমুখো অগমাসি. তস্সা পরিৰারিত্থিযো পঞ্চসতা একচ্চা পলাযিংসু, একচ্চা ন পরিস্সজ্জিত্ৰা ‘‘কিং ইদ’’ন্তি ৰুত্তে – ‘‘রাজা কির তে, অয্যে, বলং ৰীমংসিতুকামো হত্থিং ৰিস্সজ্জাপেসী’’তি ৰদিংসু. ৰিসাখা ইমং দিস্ৰা, ‘‘কিং পলাযিতেন, কথং নু খো তং গণ্হিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা, ‘‘সচে তং দল়্হং গণ্হিস্সামি, ৰিনস্সেয্যা’’তি দ্ৰীহি অঙ্গুলীহি সোণ্ডায গহেত্ৰা পটিপণামেসি. হত্থী অত্তানং সন্ধারেত্ৰা ঠাতুং নাসক্খি, রাজঙ্গণে উক্কুটিকো হুত্ৰা পতিতো. মহাজনো সাধুকারং অদাসি. সাপি সপরিৰারা সোত্থিনা গেহং অগমাসি.

তেন খো পন সমযেন সাৰত্থিযং ৰিসাখা মিগারমাতা বহুপুত্তা হোতি বহুনত্তা অরোগপুত্তা অরোগনত্তা অভিমঙ্গলসম্মতা, তাৰতকেসু পুত্তনত্তেসু একোপি অন্তরা মরণং পত্তো নাম নাহোসি. সাৰত্থিৰাসিনো মঙ্গলেসু ছণেসু ৰিসাখং পঠমং নিমন্তেত্ৰা ভোজেন্তি. অথেকস্মিং উস্সৰদিৰসে মহাজনে মণ্ডিতপসাধিতে ধম্মস্সৰনায ৰিহারং গচ্ছন্তে ৰিসাখাপি নিমন্তিতট্ঠানে ভুঞ্জিত্ৰা মহালতাপসাধনং পসাধেত্ৰা মহাজনেন সদ্ধিং ৰিহারং গন্ত্ৰা আভরণানি ওমুঞ্চিত্ৰা উত্তরাসঙ্গেন ভণ্ডিকং বন্ধিত্ৰা দাসিযা অদাসি. যং সন্ধায ৰুত্তং –

‘‘তেন খো পন সমযেন সাৰত্থিযং উস্সৰো হোতি, মনুস্সা অলঙ্কতপটিযত্তা আরামং গচ্ছন্তি, ৰিসাখাপি মিগারমাতা অলঙ্কতপটিযত্তা ৰিহারং গচ্ছতি. অথ খো ৰিসাখা মিগারমাতা আভরণানি ওমুঞ্চিত্ৰা উত্তরাসঙ্গেন ভণ্ডিকং বন্ধিত্ৰা দাসিযা অদাসি ‘হন্দ জে ইমং ভণ্ডিকং গণ্হাহী’’’তি (পাচি. ৫০৩).

সা কির ৰিহারং গচ্ছন্তী চিন্তেসি – ‘‘এৰরূপং মহগ্ঘং পসাধনং সীসে পটিমুক্কং যাৰ পাদপিট্ঠিং অলঙ্কারং অলঙ্করিত্ৰা ৰিহারং পৰিসিতুং অযুত্ত’’ন্তি নং ওমুঞ্চিত্ৰা ভণ্ডিকং কত্ৰা অত্তনো পুঞ্ঞেনেৰ নিব্বত্তায পঞ্চহত্থিথামধরায দাসিযা হত্থে অদাসি. সা এৰ কির তং গণ্হিতুং সক্কোতি. তেন নং আহ – ‘‘অম্ম, ইমং পসাধনং গণ্হ, সত্থুসন্তিকা নিৰত্তনকালে পসাধেস্সামি ন’’ন্তি. তং পন দত্ৰা ঘনমট্ঠকং পসাধনং পসাধেত্ৰা সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা ধম্মং অস্সোসি, ধম্মস্সৰনাৰসানে ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা উট্ঠায পক্কামি. সাপিস্সা দাসী তং পসাধনং পমুট্ঠা. ধম্মং সুত্ৰা পন পক্কন্তায পরিসায সচে কিঞ্চি পমুট্ঠং হোতি, তং আনন্দত্থেরো পটিসামেতি. ইতি সো তং দিৰসং মহালতাপসাধনং দিস্ৰা সত্থু আরোচেসি – ‘‘ভন্তে, ৰিসাখা পসাধনং পমুস্সিত্ৰা গতা’’তি. ‘‘একমন্তং ঠপেহি, আনন্দা’’তি. থেরো তং উক্খিপিত্ৰা সোপানপস্সে লগ্গেত্ৰা ঠপেসি.

ৰিসাখাপি সুপ্পিযায সদ্ধিং ‘‘আগন্তুকগমিকগিলানাদীনং কত্তব্বযুত্তকং জানিস্সামী’’তি অন্তোৰিহারে ৰিচরি. তা পন উপাসিকাযো অন্তোৰিহারে দিস্ৰা সপ্পিমধুতেলাদীহি অত্থিকা পকতিযাৰ দহরা চ সামণেরা চ থালকাদীনি গহেত্ৰা উপসঙ্কমন্তি. তস্মিম্পি দিৰসে তথেৰ করিংসু. অথেকং গিলানং ভিক্খুং দিস্ৰা সুপ্পিযা (মহাৰ. ২৮০) ‘‘কেনত্থো অয্যস্সা’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘পটিচ্ছাদনীযেনা’’তি ৰুত্তে হোতু, অয্য, পেসেস্সামীতি দুতিযদিৰসে কপ্পিযমংসং অলভন্তী অত্তনো ঊরুমংসেন কত্তব্বকিচ্চং কত্ৰা পুন সত্থরি পসাদেন পাকতিকসরীরাৰ অহোসি. ৰিসাখাপি গিলানে চ দহরে চ সামণেরে চ ওলোকেত্ৰা অঞ্ঞেন দ্ৰারেন নিক্খমিত্ৰা ৰিহারূপচারে ঠিতা, ‘‘অম্ম, পসাধনং আহর পসাধেস্সামী’’তি আহ. তস্মিং খণে সা দাসী পমুস্সিত্ৰা নিক্খন্তভাৰং ঞত্ৰা, ‘‘অয্যে, পমুট্ঠাম্হী’’তি আহ. ‘‘তেন হি গন্ত্ৰা গণ্হিত্ৰা এহি, সচে পন ময্হং অয্যেন আনন্দত্থেরেন উক্খিপিত্ৰা অঞ্ঞস্মিং ঠানে ঠপিতং হোতি, মা আহরেয্যাসি, অয্যস্সেৰ তং মযা পরিচ্চত্ত’’ন্তি. জানাতি কির সা ‘‘কুলমনুস্সানং পমুট্ঠভণ্ডকং থেরো পটিসামেতী’’তি; তস্মা এৰমাহ. থেরোপি তং দাসিং দিস্ৰাৰ ‘‘কিমত্থং আগতাসী’’তি পুচ্ছিত্ৰা, ‘‘অয্যায মে পসাধনং পমুস্সিত্ৰা আগতাম্হী’’তি ৰুত্তে, ‘‘এতস্মিং মে সোপানপস্সে ঠপিতং, গচ্ছ নং গণ্হাহী’’তি আহ. সা, ‘‘অয্য, তুম্হাকং হত্থেন আমট্ঠভণ্ডকং ময্হং অয্যায অনাহারিযং কত’’ন্তি ৰত্ৰা তুচ্ছহত্থাৰ গন্ত্ৰা, ‘‘কিং, অম্মা’’তি ৰিসাখায পুট্ঠা তমত্থং আরোচেসি. ‘‘অম্ম, নাহং মম অয্যেন আমট্ঠভণ্ডং পিলন্ধিস্সামি, পরিচ্চত্তং মযা. অয্যানং পন পটিজগ্গিতুং দুক্খং, তং ৰিস্সজ্জেত্ৰা কপ্পিযভণ্ডং উপনেস্সামি, গচ্ছ, তং আহরাহী’’তি. সা গন্ত্ৰা আহরি. ৰিসাখা তং অপিলন্ধিত্ৰাৰ কম্মারে পক্কোসাপেত্ৰা অগ্ঘাপেসি. তেহি ‘‘নৰ কোটিযো অগ্ঘতি, হত্থকারাপণিযং পনস্স সতসহস্স’’ন্তি ৰুত্তে পসাধনং যানে ঠপাপেত্ৰা ‘‘তেন হি তং ৰিক্কিণথা’’তি আহ. ভত্তকং ধনং দত্ৰা গণ্হিংতু ন কোচি সক্খিস্সতি. তঞ্হি পসাধনং পসাধেতুং অনুচ্ছৰিকা ইত্থিযো নাম দুল্লভা. পথৰিমণ্ডলস্মিঞ্হি তিস্সোৰ ইত্থিযো মহালতাপসাধনং লভিংসু ৰিসাখা মহাউপাসিকা, বন্ধুলমল্লসেনাপতিস্স ভরিযা, মল্লিকা, বারাণসীসেট্ঠিনো ধীতাতি.

তস্মা ৰিসাখা সযমেৰ তস্স মূলং দত্ৰা সতসহস্সাধিকা নৰ কোটিযো সকটে আরোপেত্ৰা ৰিহারং নেত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, ময্হং অয্যেন আনন্দত্থেরেন মম পসাধনং হত্থেন আমট্ঠং, তেন আমট্ঠকালতো পট্ঠায ন সক্কা তং মযা পিলন্ধিতুং. তং পন ৰিস্সজ্জেত্ৰা কপ্পিযং উপনেস্সামীতি ৰিক্কিণাপেন্তী অঞ্ঞং তং গণ্হিতুং সমত্থং অদিস্ৰা অহমেৰ তস্স মূলং গাহাপেত্ৰা আগতা, চতূসু পচ্চযেসু কতরপচ্চযেন উপনেস্সামি, ভন্তে’’তি. পাচীনদ্ৰারে সঙ্ঘস্স ৰসনট্ঠানং কাতুং তে যুত্তং ৰিসাখেতি ‘‘যুত্তং, ভন্তে’’তি ৰিসাখা তুট্ঠমানসা নৰকোটীহি ভূমিমেৰ গণ্হি. অপরাহি নৰকোটীহি ৰিহারং কাতুং আরভি.

অথেকদিৰসং সত্থা পচ্চূসসমযে লোকং ৰোলোকেন্তো দেৰলোকা চৰিত্ৰা ভদ্দিযনগরে সেট্ঠিকুলে নিব্বত্তস্স ভদ্দিযস্স নাম সেট্ঠিপুত্তস্স উপনিস্সযসম্পত্তিং দিস্ৰা অনাথপিণ্ডিকস্স গেহে ভত্তকিচ্চং কত্ৰা উত্তরদ্ৰারাভিমুখো অহোসি. পকতিযা হি সত্থা ৰিসাখায গেহে ভিক্খং গণ্হিত্ৰা দক্খিণদ্ৰারেন নিক্খমিত্ৰা জেতৰনে ৰসতি. অনাথপিণ্ডিকস্স গেহে ভিক্খং গহেত্ৰা পাচীনদ্ৰারেন নিক্খমিত্ৰা পুব্বারামে ৰসতি. উত্তরদ্ৰারং সন্ধায গচ্ছন্তংযেৰ ভগৰন্তং দিস্ৰা, ‘‘চারিকং পক্কমিস্সতী’’তি জানন্তি. ৰিসাখাপি তং দিৰসং ‘‘সত্থা উত্তরদ্ৰারাভিমুখো গতো’’তি সুত্ৰা ৰেগেন গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা আহ – ‘‘চারিকং গন্তুকামত্থ, ভন্তে’’তি? ‘‘আম, ৰিসাখে’’তি. ‘‘ভন্তে, এত্তকং ধনং পরিচ্চজিত্ৰা তুম্হাকং ৰিহারং কারেমি, নিৰত্তথ, ভন্তে’’তি. ‘‘অনিৰত্তগমনং ইদং ৰিসাখে’’তি. সা ‘‘অদ্ধা হেতুসম্পন্নং কঞ্চি পস্সিস্সতি ভগৰা’’তি চিন্তেত্ৰা, ‘‘তেন হি, ভন্তে, ময্হং কতাকতৰিজাননকং একং ভিক্খুং নিৰত্তেত্ৰা গচ্ছথা’’তি আহ. ‘‘যং রুচ্চসি, তস্স পত্তং গণ্হ ৰিসাখে’’তি আহ. সা কিঞ্চাপি আনন্দত্থেরং পিযাযতি, ‘‘মহামোগ্গল্লানত্থেরো ইদ্ধিমা, এতং মে নিস্সায কম্মং লহুং নিপ্ফজ্জিস্সতী’’তি পন চিন্তেত্ৰা থেরস্স পত্তং গণ্হি. থেরো সত্থারং ওলোকেসি. সত্থা ‘‘তৰ পরিৰারে পঞ্চসতে ভিক্খূ গহেত্ৰা নিৰত্ত মোগ্গল্লানা’’তি আহ. সো তথা অকাসি. তস্সানুভাৰেন পঞ্ঞাসসট্ঠিযোজনানিপি রুক্খত্থায চ পাসাণত্থায চ গতা মনুস্সা মহন্তে মহন্তে রুক্খে চ পাসাণে চ গহেত্ৰা তং দিৰসমেৰ আগচ্ছন্তি, নেৰ সকটে রুক্খপাসাণে আরোপেন্তা কিলমন্তি, ন অক্খো ভিজ্জতি. ন চিরস্সেৰ দ্ৰেভূমিকং পাসাদং করিংসু. হেট্ঠাভূমিযং পঞ্চ গব্ভসতানি, উপরিভূমিযং পঞ্চ গব্ভসতানীতি গব্ভসহস্সপটিমণ্ডিতো পাসাদো অহোসি. অট্ঠকরীসে পরিসুদ্ধে ভূমিভাগে পাসাদং কারাপেসি, ‘‘সুদ্ধপাসাদো পন ন সোভতী’’তি তং পরিৰারেত্ৰা পঞ্চ পধানৰেত্তগেহসতানি, পঞ্চ চূল়পাসাদসতানি, পঞ্চ দীঘমাল়কসতানি কারাপেসি.

অথ সত্থা নৰহি মাসেহি চারিকং চরিত্ৰা পুন সাৰত্থিং অগমাসি. ৰিসাখাযপি পাসাদে কম্মং নৰহি মাসেহি নিট্ঠিতং. পাসাদকূটং ঘনকোট্টিতরত্তসুৰণ্ণেনেৰ সট্ঠিউদকঘটগণ্হনকং কারাপেসি. ‘‘সত্থা জেতৰনৰিহারং গচ্ছতী’’তি চ সুত্ৰা পচ্চুগ্গমনং কত্ৰা সত্থারং অত্তনো ৰিহারং নেত্ৰা পটিঞ্ঞং গণ্হি, ‘‘ভন্তে, ইমং চতুমাসং ভিক্খুসঙ্ঘং গহেত্ৰা ইধেৰ ৰসথ, পাসাদমহং করিস্সামী’’তি. সত্থা অধিৰাসেসি. সা ততো পট্ঠায বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স ৰিহারে এৰ দানং দেতি. অথস্সা একা সহাযিকা সতসহস্সগ্ঘনকং একং ৰত্থং আদায আগন্ত্ৰা, ‘‘সহাযিকে অহং ইমং ৰত্থং তৰ পাসাদে ভূমত্থরণসঙ্খেপেন অত্থরিতুকামা, অত্থরণট্ঠানং মে আচিক্খথা’’তি আহ. ‘‘সাধু সহাযিকে, সচে ত্যাহং ‘ওকাসো নত্থী’তি ৰক্খামি, ত্ৰং ‘মে ওকাসং অদাতুকামা’তি মঞ্ঞিস্সসি, সযমেৰ পাসাদস্স দ্ৰে ভূমিযো গব্ভসহস্সঞ্চ ওলোকেত্ৰা অত্থরণট্ঠানং জানাহী’’তি আহ. সা সতসহস্সগ্ঘনকং ৰত্থং গহেত্ৰা তত্থ তত্থ ৰিচরন্তী ততো অপ্পতরমূলং ৰত্থং অদিস্ৰা ‘‘নাহং ইমস্মিং পাসাদে পুঞ্ঞভাগং লভামী’’তি দোমনস্সপ্পত্তা একস্মিং ঠানে রোদন্তী অট্ঠাসি. অথ নং আনন্দত্থেরো দিস্ৰা, ‘‘কস্মা রোদসী’’তি পুচ্ছি. সা তমত্থং আরোচেসি. থেরো ‘‘মা চিন্তযি, অহং তে অত্থরণট্ঠানং আচিক্খিস্সামী’’তি ৰত্ৰা, ‘‘সোপানপাদমূলে পাদধোৰনট্ঠানে ইমং পাদপুঞ্ছনকং কত্ৰা অত্থরাহি, ভিক্খূ পাদে ধোৰিত্ৰা পঠমং এত্থ পাদং পুঞ্ছিত্ৰা অন্তো পৰিসিস্সন্তি, এৰং তে মহপ্ফলং ভৰিস্সতী’’তি আহ. ৰিসাখায কিরেতং অসল্লক্খিতট্ঠানং.

ৰিসাখা চত্তারো মাসে অন্তোৰিহারে বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স দানং অদাসি, অৰসানদিৰসে ভিক্খুসঙ্ঘস্স চীৰরসাটকে অদাসি. সঙ্ঘনৰকেন লদ্ধচীৰরসাটকা সহস্সগ্ঘনকা হোন্তি. সব্বেসং পত্তানি পূরেত্ৰা ভেসজ্জং অদাসি. দানপরিচ্চাগে নৰ কোটিযো অগমংসু. ইতি ৰিহারস্স ভূমিগ্গহণে নৰ কোটিযো, ৰিহারস্স কারাপনে নৰ, ৰিহারমহে নৰাতি সব্বাপি সত্তৰীসতি কোটিযো সা বুদ্ধসাসনে পরিচ্চজি. ইত্থিভাৰে ঠত্ৰা মিচ্ছাদিট্ঠিকস্স গেহে ৰসমানায এৰরূপো মহাপরিচ্চাগো নাম অঞ্ঞিস্সা নত্থি. সা ৰিহারমহস্স নিট্ঠিতদিৰসে ৰড্ঢমানকচ্ছাযায পুত্তনত্তপনত্তপরিৰুতা ‘‘যং যং মযা পুব্বে পত্থিতং, সব্বমেৰ মত্থকং পত্ত’’ন্তি পাসাদং অনুপরিযাযন্তী পঞ্চহি গাথাহি মধুরসদ্দেন ইমং উদানং উদানেসি –

‘‘কদাহং পাসাদং রম্মং, সুধামত্তিকলেপনং;

ৰিহারদানং দস্সামি, সঙ্কপ্পো ময্হ পূরিতো.

‘‘কদাহং মঞ্চপীঠঞ্চ, ভিসিবিম্বোহনানি চ;

সেনাসনভণ্ডং দস্সামি, সঙ্কপ্পো ময্হ পূরিতো.

‘‘কদাহং সলাকভত্তং, সুচিং মংসূপসেচনং;

ভোজনদানং দস্সামি, সঙ্কপ্পো ময্হ পূরিতো.

‘‘কদাহং কাসিকং ৰত্থং, খোমকপ্পাসিকানি চ;

চীৰরদানং দস্সামি, সঙ্কপ্পো ময্হ পূরিতো.

‘‘কদাহং সপ্পিনৰনীতং, মধুতেলঞ্চ ফাণিতং;

ভেসজ্জদানং দস্সামি, সঙ্কপ্পো ময্হ পূরিতো’’তি.

ভিক্খূ তস্সা সদ্দং সুত্ৰা সত্থু আরোচযিংসু – ‘‘ভন্তে, অম্হেহি এত্তকে অদ্ধানে ৰিসাখায গাযনং নাম ন দিট্ঠপুব্বং, সা অজ্জ পুত্তনত্তপনত্তপরিৰুতা গাযমানা পাসাদং অনুপরিযাযতি, কিং নু খ্ৰস্সা পিত্তং ৰা কুপিতং, উদাহু উম্মত্তিকা জাতা’’তি? সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৰে, ময্হং ধীতা গাযতি, অত্তনো পনস্সা অজ্ঝাসযো পরিপুণ্ণো, সা ‘পত্থিতপত্থনা মে মত্থকং পত্তা’তি তুট্ঠমানসা উদানং উদানেন্তী ৰিচরতী’’তি ৰত্ৰা ‘‘কদা পন, ভন্তে, তায পত্থনা পত্থিতা’’তি? ‘‘সুণিস্সথ, ভিক্খৰে’’তি. ‘‘সুণিস্সাম, ভন্তে’’তি ৰুত্তে অতীতং আহরি –

‘‘অতীতে, ভিক্খৰে, ইতো কপ্পসতসহস্সমত্থকে পদুমুত্তরো নাম বুদ্ধো লোকে নিব্বত্তি. তস্স ৰস্সসতসহস্সং আযু অহোসি, খীণাসৰানং সতসহস্সপরিৰারো, নগরং হংসৰতী নাম, পিতা সুনন্দো নাম রাজা, মাতা সুজাতা নাম দেৰী, তস্স অগ্গউপট্ঠাযিকা একা উপাসিকা অট্ঠ ৰরে যাচিত্ৰা মাতুট্ঠানে ঠত্ৰা সত্থারং চতূহি পচ্চযেহি পটিজগ্গন্তী সাযংপাতং উপট্ঠানং গচ্ছতি. তস্সা একা সহাযিকা তায সদ্ধিং ৰিহারং নিবদ্ধং গচ্ছতি. সা তস্সা সত্থারা সদ্ধিং ৰিস্সাসেন কথনঞ্চ ৰল্লভভাৰঞ্চ দিস্ৰা, ‘কিং নু খো কত্ৰা এৰং বুদ্ধানং ৰল্লতা হোতী’তি চিন্তেত্ৰা সত্থারং পুচ্ছি – ‘ভন্তে, এসা ইত্থী তুম্হাকং কিং হোতী’’’তি? ‘‘উপট্ঠাযিকানং অগ্গা’’তি. ‘‘ভন্তে, কিং কত্ৰা উপট্ঠাযিকানং অগ্গা হোতী’’তি? ‘‘কপ্পসতসহস্সং পত্থনং পত্থেত্ৰা’’তি. ‘‘ইদানি পত্থেত্ৰা লদ্ধুং সক্কা, ভন্তে’’তি. ‘‘আম, সক্কা’’তি. ‘‘তেন হি, ভন্তে, ভিক্খুসতসহস্সেন সদ্ধিং সত্তাহং ময্হং ভিক্খং গণ্হথা’’তি আহ. সত্থা অধিৰাসেসি. সা সত্তাহং দানং দত্ৰা ওসানদিৰসে চীৰরসাটকে দত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা পাদমূলে নিপজ্জিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, নাহং ইমস্স দানস্স ফলেন দেৰিস্সরিযাদীনং অঞ্ঞতরং পত্থেমি, তুম্হাদিসস্স পনেকস্স বুদ্ধস্স সন্তিকে অট্ঠ ৰরে লভিত্ৰা মাতুট্ঠানে ঠত্ৰা চতূহি পচ্চযেহি পটিজগ্গিতুং সমত্থানং অগ্গা ভৰেয্য’’ন্তি পত্থনং পট্ঠপেসি. সত্থা ‘‘সমিজ্ঝিস্সতি নু খো ইমিস্সা পত্থনা’’তি অনাগতং আৰজ্জেন্তো কপ্পসতসহস্সং ওলোকেত্ৰা ‘‘কপ্পসতসহস্সপরিযোসানে গোতমো নাম বুদ্ধো উপ্পজ্জিস্সতি, তদা ত্ৰং ৰিসাখা নাম উপাসিকা হুত্ৰা তস্স সন্তিকে অট্ঠ ৰরে লভিত্ৰা মাতুট্ঠানে ঠত্ৰা চতূহি পচ্চযেহি পটিজগ্গন্তীনং উপট্ঠাযিকানং অগ্গা ভৰিস্সসী’’তি আহ. তস্সা সা সম্পত্তি স্ৰেৰ লদ্ধব্বা ৰিয অহোসি.

সা যাৰতাযুকং পুঞ্ঞং কত্ৰা ততো চুতা দেৰলোকে নিব্বত্তিত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তী কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালে কিকিস্স কাসিরঞ্ঞো সত্তন্নং ধীতানং কনিট্ঠা সঙ্ঘদাসী নাম হুত্ৰা পরকুলং অগন্ত্ৰা তাহি জেট্ঠভগিনীহি সদ্ধিং দীঘরত্তং দানাদীনি পুঞ্ঞানি কত্ৰা কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধস্স পাদমূলেপি ‘‘অনাগতে তুম্হাদিসস্স বুদ্ধস্স মাতুট্ঠানে ঠত্ৰা চতুপচ্চযদাযিকানং অগ্গা ভৰেয্য’’ন্তি পত্থনং অকাসি. সা ততো পট্ঠায পন দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তী ইমস্মিং অত্তভাৰে মেণ্ডকসেট্ঠিপুত্তস্স ধনঞ্চযসেট্ঠিনো ধীতা হুত্ৰা নিব্বত্তা. ময্হং সাসনে বহূনি পুঞ্ঞানি অকাসি. ইতি খো, ভিক্খৰে, ‘‘ন ময্হং ধীতা গাযতি, পত্থিতপত্থনায পন নিপ্ফত্তিং দিস্ৰা উদানং উদানেতী’’তি ৰত্ৰা সত্থা ধম্মং দেসেন্তো, ‘‘ভিক্খৰে, যথা নাম ছেকো মালাকারো নানাপুপ্ফানং মহন্তং রাসিং কত্ৰা নানপ্পকারে মালাগুণে করোতি, এৰমেৰ ৰিসাখায নানপ্পকারানি পুঞ্ঞানি কাতুং চিত্তং নমতী’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –

৫৩. ‘‘যথাপি পুপ্ফরাসিম্হা, কযিরা মালাগুণে বহূ;

এৰং জাতেন মচ্চেন, কত্তব্বং কুসলং বহু’’ন্তি.

তত্থ পুপ্ফরাসিম্হাতি নানপ্পকারানং পুপ্ফানং রাসিম্হা. কযিরাতি করেয্য. মালাগুণে বহূতি একতো ৰণ্টিকমালাদিভেদা নানপ্পকারা মালাৰিকতিযো. মচ্চেনাতি মরিতব্বসভাৰতায ‘‘মচ্চো’’তি লদ্ধনামেন সত্তেন চীৰরদানাদিভেদং বহুং কুসলং কত্তব্বং. তত্থ পুপ্ফরাসিগ্গহণং বহুপুপ্ফদস্সনত্থং. সচে হি অপ্পানি পুপ্ফানি হোন্তি, মালাকারো চ ছেকো নেৰ বহূ মালাগুণে কাতুং সক্কোতি, অছেকো পন অপ্পেসু বহূসুপি পুপ্ফেসু ন সক্কোতিযেৰ. বহূসু পন পুপ্ফেসু সতি ছেকো মালাকারো দক্খো কুসলো বহূ মালাগুণে করোতি, এৰমেৰ সচে একচ্চস্স সদ্ধা মন্দা হোতি, ভোগা চ বহূ সংৰিজ্জন্তি, নেৰ সক্কোতি বহূনি কুসলানি কাতুং, মন্দায চ পন সদ্ধায মন্দেসু চ পন ভোগেসু ন সক্কোতি. উল়ারায চ পন সদ্ধায মন্দেসু চ ভোগেসু ন সক্কোতিযেৰ. উল়ারায চ পন সদ্ধায উল়ারেসু চ ভোগেসু সতি সক্কোতি. তথারূপা চ ৰিসাখা উপাসিকা. তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং – ‘‘যথাপি…পে… কত্তব্বং কুসলং বহু’’ন্তি.

দেসনাৰসানে বহূ সোতাপন্নাদযো অহেসুং. মহাজনস্স সাত্থিকা ধম্মদেসনা জাতাতি.

ৰিসাখাৰত্থু অট্ঠমং