২. অঞ্ঞতরভিক্খুৰত্থু
দুন্নিগ্গহস্স লহুনোতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা সাৰত্থিযং জেতৰনে ৰিহরন্তো অঞ্ঞতরং ভিক্খুং আরব্ভ কথেসি.
কোসলরঞ্ঞো কির ৰিজিতে পব্বতপাদে মাতিকগামো নাম একো ঘনৰাসো গামো অহোসি. অথেকদিৰসং সট্ঠিমত্তা ভিক্খূ সত্থু সন্তিকে যাৰ অরহত্তা কম্মট্ঠানং কথাপেত্ৰা তং গামং গন্ত্ৰা পিণ্ডায পৰিসিংসু. অথ নে যো তস্স গামস্স সামিকো মাতিকো নাম, তস্স মাতা দিস্ৰা গেহে নিসীদাপেত্ৰা নানগ্গরসেন যাগুভত্তেন পরিৰিসিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, কত্থ গন্তুকামা’’তি পুচ্ছি. ‘‘যথা ফাসুকট্ঠানং মহাউপাসিকে’’তি. সা ‘‘ৰস্সাৰাসট্ঠানং, অয্যা, পরিযেসন্তি মঞ্ঞে’’তি ঞত্ৰা পাদমূলে নিপজ্জিত্ৰা, ‘‘সচে, অয্যা, ইমং তেমাসং ইধ ৰসিস্সন্তি, অহং তীণি সরণানি, পঞ্চ সীলানি গহেত্ৰা উপোসথকম্মং করিস্সামী’’তি আহ. ভিক্খূ ‘‘মযং ইমং নিস্সায ভিক্খায অকিলমন্তা ভৰনিস্সরণং কাতুং সক্খিস্সামা’’তি অধিৰাসযিংসু. সা তেসং ৰসনট্ঠানং ৰিহারং পটিজগ্গিত্ৰা অদাসি.
তে তত্থেৰ ৰসন্তা একদিৰসং সন্নিপতিত্ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং ওৰদিংসু, ‘‘আৰুসো, অম্হেহি পমাদচারং চরিতুং ন ৰট্টতি. অম্হাকঞ্হি সকগেহং ৰিয অট্ঠ মহানিরযা ৰিৰটদ্ৰারাযেৰ, ধরমানকবুদ্ধস্স খো পন সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা মযং আগতা, বুদ্ধা চ নাম পদানুপদিকং ৰিচরন্তেনাপি সঠেন আরাধেতুং ন সক্কা, যথাজ্ঝাসযেনেৰ আরাধেতুং সক্কা, অপ্পমত্তা হোথ, দ্ৰীহি একট্ঠানে ন ঠাতব্বং, ন নিসীদিতব্বং, সাযং খো পন থেরূপট্ঠানকালে পাতোৰ ভিক্খাচারকালে একতো ভৰিস্সাম, সেসকালে দ্ৰে একতো ন ভৰিস্সাম, অপিচ খো পন অফাসুকেন ভিক্খুনা আগন্ত্ৰা ৰিহারমজ্ঝে ঘণ্ডিযা পহতায ঘণ্ডিসঞ্ঞায আগন্ত্ৰা তস্স ভেসজ্জং করিস্সামা’’তি.
তেসু এৰং কতিকং কত্ৰা ৰিহরন্তেসু একদিৰসং সা উপাসিকা সপ্পিতেলফাণিতাদীনি গাহাপেত্ৰা দাসদাসিকম্মকরাদীহি পরিৰুতা সাযন্হসমযে তং ৰিহারং গন্ত্ৰা ৰিহারমজ্ঝে ভিক্খূ অদিস্ৰা, ‘‘কহং নু খো, অয্যা, গতা’’তি পুরিসে পুচ্ছিত্ৰা, ‘‘অত্তনো অত্তনো রত্তিট্ঠানদিৰাট্ঠানেসু নিসিন্না ভৰিস্সন্তি, অয্যে’’তি ৰুত্তে, ‘‘কিং নু খো কত্ৰা দট্ঠুং সক্খিস্সামী’’তি আহ. অথ নং ভিক্খুসঙ্ঘস্স কতিকৰত্তং জাননমনুস্সা আহংসু – ‘‘ঘণ্ডিযা পহতায সন্নিপতিস্সন্তি, অয্যে’’তি. সা চ ঘণ্ডিং পহরাপেসি. ভিক্খূ ঘণ্ডিসদ্দং সুত্ৰা, ‘‘কস্সচি অফাসুকং ভৰিস্সতী’’তি সকসকট্ঠানেহি নিক্খমিত্ৰা ৰিহারমজ্ঝে সন্নিপতিংসু. দ্ৰেপি জনা একমগ্গেনাগতা নাম নত্থি. উপাসিকা একেকট্ঠানতো একেকমেৰ আগচ্ছন্তং দিস্ৰা, ‘‘মম পুত্তেহি অঞ্ঞমঞ্ঞং কলহো কতো ভৰিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘং ৰন্দিত্ৰা পুচ্ছি – ‘‘কলহং নু খো, ভন্তে, করিত্থা’’তি? ‘‘ন করোম, মহাউপাসিকে’’তি. ‘‘সচে ৰো, ভন্তে, কলহো নত্থি, অথ কস্মা যথা অম্হাকং গেহং আগচ্ছন্তা সব্বে একতোৰ আগচ্ছথ, এৰং অনাগন্ত্ৰা একেকট্ঠানতো একেকাৰ আগতা’’তি? ‘‘মহাউপাসিকে, একেকস্মিং ঠানে নিসীদিত্ৰা সমণধম্মং করিম্হা’’তি. ‘‘কো এস, ভন্তে, সমণধম্মো নামা’’তি? ‘‘দ্ৰত্তিংসাকারে সজ্ঝাযং করোম, অত্তভাৰে চ খযৰযং পট্ঠপেম, মহাউপাসিকে’’তি. ‘‘কিং পন, ভন্তে, দ্ৰত্তিংসাকারে সজ্ঝাযং কাতুং, অত্তভাৰে চ খযৰযং পট্ঠপেতুং তুম্হাকমেৰ ৰট্টতি, উদাহু অম্হাকম্পীতি, কস্সচিপি অৰারিতো এস ধম্মো, মহাউপাসিকে’’তি. ‘‘তেন হি, ভন্তে, ময্হম্পি দ্ৰত্তিংসাকারং দেথ, অত্তভাৰে চ খযৰযপট্ঠপনং আচিক্খথা’’তি. ‘‘তেন হি উগ্গণ্হ, মহাউপাসিকে’’তি সব্বং উগ্গণ্হাপেসুং.
সা ততো পট্ঠায দ্ৰত্তিংসাকারে সজ্ঝাযং কত্ৰা অত্তনি খযৰযং পট্ঠপেত্ৰা তেহি ভিক্খূহি পুরেতরমেৰ তযো মগ্গে, তীণি চ ফলানি পাপুণি. মগ্গেনেৰ চস্সা চতস্সো পটিসম্ভিদা লোকিযঅভিঞ্ঞা চ আগমিংসু. সা মগ্গফলসুখতো ৰুট্ঠায দিব্বচক্খুনা ওলোকেত্ৰা, ‘‘কদা নু খো মম পুত্তেহি অযং ধম্মো অধিগতো’’তি উপধারেন্তী সব্বেপিমে সরাগা সদোসা সমোহা ঝানৰিপস্সনামত্তম্পি তেসং নত্থি, ‘‘কিং নু খো ময্হং পুত্তানং অরহত্তস্স উপনিস্সযো অত্থি, নত্থী’’তি আৰজ্জেত্ৰা, ‘‘অত্থী’’তি দিস্ৰা, ‘‘সেনাসনসপ্পাযং নু খো অত্থি, নত্থী’’তি আৰজ্জেত্ৰা তম্পি দিস্ৰা, ‘‘পুগ্গলসপ্পাযং নু খো লভন্তি, ন লভন্তী’’তি আৰজ্জেসি, পুগ্গলসপ্পাযম্পি দিস্ৰা, ‘‘আহারসপ্পাযং নু খো লভন্তি, ন লভন্তী’’তি উপধারেন্তী ‘‘আহারসপ্পাযং নেসং নত্থী’’তি দিস্ৰা ততো পট্ঠায নানাৰিধং যাগুং, অনেকপ্পকারং খজ্জকং, নানগ্গরসঞ্চ ভোজনং সম্পাদেত্ৰা গেহে ভিক্খূ নিসীদাপেত্ৰা দক্খিণোদকং দত্ৰা, ‘‘ভন্তে, তুম্হাকং যং যং রুচ্চতি, তং তং গহেত্ৰা পরিভুঞ্জথা’’তি নিয্যাদেসি. তে যথারুচি যাগুআদীনি গহেত্ৰা পরিভুঞ্জন্তি. তেসং সপ্পাযাহারং লভন্তানং চিত্তং একগ্গং অহোসি.
তে একগ্গেন চিত্তেন ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা ন চিরস্সেৰ সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পত্ৰা চিন্তযিংসু – ‘‘অহো মহাউপাসিকা অম্হাকং পতিট্ঠা জাতা, সচে মযং সপ্পাযাহারং ন লভিম্হ, ন নো মগ্গফলপটিৰেধো অভৰিস্স, ইদানি ৰুট্ঠৰস্সা পৰারেত্ৰা সত্থু সন্তিকং গমিস্সামা’’তি. তে ‘‘সত্থারং দট্ঠুকামম্হা’’তি মহাউপাসিকং আপুচ্ছিংসু. ‘‘মহাউপাসিকা সাধু, অয্যা’’তি. তে অনুগন্ত্ৰা পুনপি, ‘‘ভন্তে, অম্হে ওলোকেয্যাথা’’তি বহূনি পিযৰচনানি ৰত্ৰা পটিনিৰত্তি. তেপি খো ভিক্খূ সাৰত্থিং গন্ত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসিন্না ‘‘কচ্চি, ভিক্খৰে, খমনীযং, কচ্চি যাপনীযং, ন চ পিণ্ডকেন কিলমিত্থা’’তি ৰুত্তে ‘‘খমনীযং, ভন্তে, যাপনীযং, ভন্তে, পিণ্ডকেন পন নেৰ কিলমিম্হ. অম্হাকঞ্হি মাতিকমাতা নামেকা উপাসিকা চিত্তাচারং ঞত্ৰা, ‘অহো ৰত নো এৰরূপং নাম আহারং পটিযাদেয্যা’তি চিন্তিতে যথাচিন্তিতং আহারং পটিযাদেত্ৰা অদাসী’’তি তস্সা গুণকথং কথযিংসু.
অঞ্ঞতরো ভিক্খু তস্সা গুণকথং সুত্ৰা তত্থ গন্তুকামো হুত্ৰা সত্থু সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা, ‘‘ভন্তে, তং গামং গমিস্সামী’’তি সত্থারং আপুচ্ছিত্ৰা জেতৰনতো নিক্খমিত্ৰা অনুপুব্বেন তং গামং পত্ৰা ৰিহারং পৰিসনদিৰসেযেৰ চিন্তেসি – ‘‘অযং কির উপাসিকা চিন্তিতচিন্তিতং জানাতি, অহঞ্চ মগ্গকিলন্তো ৰিহারং পটিজগ্গিতুং ন সক্খিস্সামি, অহো ৰত মে ৰিহারপটিজগ্গকং মনুস্সং পেসেয্যা’’তি. উপাসিকা গেহে নিসিন্নাৰ আৰজ্জেন্তী তমত্থং ঞত্ৰা, ‘‘গচ্ছ, ৰিহারং পটিজগ্গিত্ৰা এহী’’তি মনুস্সং পেসেসি. ইতরোপি পানীযং পিৰিতুকামো ‘‘অহো ৰত মে সক্খরপানকং কত্ৰা পেসেয্যা’’তি চিন্তেসি. উপাসিকা তম্পি পেসেসি. সো পুনদিৰসে ‘‘পাতোৰ সিনিদ্ধযাগুং মে সউত্তরিভঙ্গং পেসেতূ’’তি চিন্তেসি. উপাসিকা তথা অকাসি. সো যাগুং পিৰিত্ৰা, ‘‘অহো ৰত মে এৰরূপং খজ্জকং পেসেয্যা’’তি চিন্তেসি. উপাসিকা তম্পি পেসেসি. সো চিন্তেসি – ‘‘অযং উপাসিকা মযা সব্বং চিন্তিতচিন্তিতং পেসেসি, অহং এতং দট্ঠুকামো, অহো ৰত মে নানগ্গরসভোজনং গাহাপেত্ৰা সযমেৰ আগচ্ছেয্যা’’তি. উপাসিকা ‘‘মম পুত্তো মং দট্ঠুকামো, আগমনং মে পচ্চাসীসতী’’তি ভোজনং গাহাপেত্ৰা ৰিহারং গন্ত্ৰা তস্স অদাসি. সো কতভত্তকিচ্চো ‘‘মাতিকমাতা নাম ত্ৰং, মহাউপাসিকে’’তি পুচ্ছি. ‘‘আম, তাতা’’তি. ‘‘ত্ৰং পরচিত্তং জানাসী’’তি? ‘‘কিং মং পুচ্ছসি, তাতা’’তি? ‘‘মযা চিন্তিতচিন্তিতং সব্বমকাসি, তেন তং পুচ্ছামী’’তি. ‘‘পরচিত্তজাননকভিক্খূ বহূ, তাতা’’তি? ‘‘নাহং অঞ্ঞে পুচ্ছামি, তুৰং পুচ্ছামি, উপাসিকে’’তি. এৰং সন্তেপি উপাসিকা ‘‘পরচিত্তং জানামী’’তি অৰত্ৰা ‘‘পরচিত্তং জানন্তা নাম এৰং করোন্তি পুত্তা’’তি আহ. সো ‘‘ভারিযং ৰতিদং কম্মং, পুথুজ্জনা নাম সোভনম্পি অসোভনম্পি চিন্তেন্তি, সচাহং কিঞ্চি অযুত্তং চিন্তযিস্সামি, সহ ভণ্ডকেন চোরং চূল়ায গণ্হন্তী ৰিয মং ৰিপ্পকারং পাপেয্য, মযা ইতো পলাযিতুং ৰট্টতী’’তি চিন্তেত্ৰা, ‘‘উপাসিকে, অহং গমিস্সামী’’তি আহ. ‘‘কহং, অয্যা’’তি? ‘‘সত্থু সন্তিকং, উপাসিকে’’তি. ‘‘ৰসথ তাৰ, ভন্তে, ইধা’’তি. ‘‘ন ৰসিস্সামি, উপাসিকে, গমিস্সামেৰা’’তি নিক্খমিত্ৰা সত্থু সন্তিকং অগমাসি. অথ নং সত্থা ‘‘কিং ভিক্খু ন ত্ৰং তত্থ ৰসসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘আম, ভন্তে, ন সক্কা তত্থ ৰসিতু’’ন্তি. ‘‘কিং কারণা ভিক্খূ’’তি? ‘‘ভন্তে, সা উপাসিকা চিন্তিতচিন্তিতং সব্বং জানাতি, পুথুজ্জনা চ নাম সোভনম্পি অসোভনম্পি চিন্তেন্তি, সচাহং কিঞ্চি অযুত্তং চিন্তেস্সামি, সহ ভণ্ডকেন চোরং চূল়ায গণ্হন্তী ৰিয মং ৰিপ্পকারং পাপেস্সতী’’তি চিন্তেত্ৰা আগতোম্হীতি. ‘‘ভিক্খু, তত্থেৰ তযা ৰসিতুং ৰট্টতী’’তি, ‘‘ন সক্কোমি, ভন্তে, নাহং তত্থ ৰসিস্সামী’’তি. ‘‘তেন হি ত্ৰং, ভিক্খু, একমেৰ রক্খিতুং সক্খিস্সসী’’তি. ‘‘কিং, ভন্তে’’তি? ‘‘তৰ চিত্তমেৰ রক্খ, চিত্তং নামেতং দুরক্খং, ত্ৰং অত্তনো চিত্তমেৰ নিগ্গণ্হ, মা অঞ্ঞং কিঞ্চি চিন্তযি, চিত্তং নামেতং দুন্নিগ্গহ’’ন্তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –
৩৫. ‘‘দুন্নিগ্গহস্স লহুনো, যত্থকামনিপাতিনো;
চিত্তস্স দমথো সাধু, চিত্তং দন্তং সুখাৰহ’’ন্তি.
তত্থ চিত্তং নামেতং দুক্খেন নিগ্গয্হতীতি দুন্নিগ্গহং. লহুং উপ্পজ্জতি চ নিরুজ্ঝতি চাতি লহু. তস্স দুন্নিগ্গহস্স লহুনো. যত্থকামনিপাতিনোতি যত্থ কত্থচিদেৰ নিপতনসীলস্স. এতঞ্হি লভিতব্বট্ঠানং ৰা অলভিতব্বট্ঠানং ৰা যুত্তট্ঠানং ৰা অযুত্তট্ঠানং ৰা ন জানাতি, নেৰ জাতিং ওলোকেতি, ন গোত্তং, ন ৰযং. যত্থ যত্থ ইচ্ছতি, তত্থ তত্থেৰ নিপততীতি ‘‘যত্থকামনিপাতী’’তি ৰুচ্চতি. তস্স এৰরূপস্স চিত্তস্স দমথো সাধু চতূহি অরিযমগ্গেহি দন্তভাৰো যথা নিব্বিসেৰনং হোতি, তথা কতভাৰো সাধু. কিং কারণা? ইদঞ্হি চিত্তং দন্তং সুখাৰহং নিব্বিসেৰনং কতং মগ্গফলসুখং পরমত্থনিব্বানসুখঞ্চ আৰহতীতি.
দেসনাপরিযোসানে সম্পত্তপরিসায বহূ সোতাপন্নাদযো অহেসুং, মহাজনস্স সাত্থিকা ধম্মদেসনা জাতাতি.
সত্থা তস্স ভিক্খুনো ইমং ওৰাদং দত্ৰা, ‘‘গচ্ছ, ভিক্খু, অঞ্ঞং কিঞ্চি অচিন্তযিত্ৰা তত্থেৰ ৰসাহী’’তি পহিণি. সো ভিক্খু সত্থু সন্তিকা ওৰাদং লভিত্ৰা তত্থ অগমাসি. কিঞ্চি বহিদ্ধা চিন্তনং নাম ন চিন্তেসি. মহাউপাসিকাপি দিব্বেন চক্খুনা ওলোকেন্তী থেরং দিস্ৰা, ‘‘ইদানি ওৰাদদাযকং আচরিযং লভিত্ৰা পুনাগতো মম পুত্তো’’তি অত্তনো ঞাণেনেৰ পরিচ্ছিন্দিত্ৰা তস্স সপ্পাযাহারং পটিযাদেত্ৰা অদাসি. সো সপ্পাযভোজনং সেৰিত্ৰা কতিপাহেনেৰ অরহত্তং পত্ৰা মগ্গফলসুখেন ৰীতিনামেন্তো ‘‘অহো মহাউপাসিকা ময্হং পতিট্ঠা জাতা, অহং ইমং নিস্সায ভৰনিস্সরণং পত্তোম্হী’’তি চিন্তেত্ৰা, ‘‘ইমস্মিং তাৰ মে অত্তভাৰে পতিট্ঠা জাতা, সংসারে পন মে সংসরন্তস্স অঞ্ঞেসুপি অত্তভাৰেসু অযং পতিট্ঠা ভূতপুব্বা, নো’’তি উপধারেন্তো একূনঅত্তভাৰসতং অনুস্সরি. সাপি একূনঅত্তভাৰসতে তস্স পাদপরিচারিকা অঞ্ঞেসু পটিবদ্ধচিত্তা হুত্ৰা তং জীৰিতা ৰোরোপেসি. থেরো তস্সা এত্তকং অগুণং দিস্ৰা, ‘‘অহো মযং মহাউপাসিকা ভারিযং কম্মং অকাসী’’তি চিন্তেসি.
মহাউপাসিকাপি গেহে নিসিন্নাৰ ‘‘কিং নু খো ময্হং পুত্তস্স পব্বজিতকিচ্চং মত্তকং পত্তং, নো’’তি উপধারযমানা তস্স অরহত্তপত্তিং ঞত্ৰা উত্তরি উপধারিযমানা, ‘‘মম পুত্তো অরহত্তং পত্ৰা অহো ৰত মে অযং উপাসিকা মহতী পতিট্ঠা জাতা’’তি চিন্তেত্ৰা, ‘‘অতীতেপি নু খো মে অযং পতিট্ঠা ভূতপুব্বা, নো’’তি উপধারেন্তো একূনঅত্তভাৰসতং অনুস্সরি, ‘‘অহং খো পন একূনঅত্তভাৰসতে অঞ্ঞেহি সদ্ধিং একতো হুত্ৰা এতং জীৰিতা ৰোরোপেসিং, অযং মে এত্তকং অগুণং দিস্ৰা ‘অহো ভারিযং কম্মং কতং উপাসিকাযা’’তি চিন্তেসি. ‘‘অত্থি নু খো এৰং সংসারে সংসরন্তিযা মম পুত্তস্স উপকারো কতপুব্বো’’তি উপধারযমানা ততো উত্তরিং সতমং অত্তভাৰং অনুস্সরিত্ৰা সতমে অত্তভাৰে মযা এতস্স পাদপরিচারিকায হুত্ৰা এতস্মিং জীৰিতা ৰোরোপনট্ঠানে জীৰিতদানং দিন্নং, অহো মযা মম পুত্তস্স মহাউপকারো কতপুব্বো’’তি গেহে নিসিন্নাৰ উত্তরিং ৰিসেসেত্ৰা ‘‘উপধারেথা’’তি আহ. সো দিব্বায সোতধাতুযা সদ্দং সুত্ৰা ৰিসেসেত্ৰা সতমং অত্তভাৰং অনুস্সরিত্ৰা তত্থ তায অত্তনো জীৰিতস্স দিন্নভাৰং দিস্ৰা, ‘‘অহো মম ইমায মহাউপাসিকায উপকারো কতপুব্বো’’তি অত্তমনো হুত্ৰা তস্সা তত্থেৰ চতূসু মগ্গফলেসু পঞ্হং কথেত্ৰা অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযীতি.
অঞ্ঞতরভিক্খুৰত্থু দুতিযং.