২. কুম্ভঘোসকসেট্ঠিৰত্থু

উট্ঠানৰতোতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা ৰেল়ুৰনে ৰিহরন্তো কুম্ভঘোসকং আরব্ভ কথেসি. রাজগহনগরস্মিঞ্হি রাজগহসেট্ঠিনো গেহে অহিৰাতরোগো উপ্পজ্জি, তস্মিং উপ্পন্নে মক্খিকা আদিং কত্ৰা যাৰ গাৰা পঠমং তিরচ্ছানগতা মরন্তি, ততো দাসকম্মকরো, সব্বপচ্ছা গেহসামিকা, তস্মা সো রোগো সব্বপচ্ছা সেট্ঠিঞ্চ জাযঞ্চ গণ্হি. তে রোগেন ফুট্ঠা পুত্তং সন্তিকে ঠিতং ওলোকেত্ৰা অস্সুপুণ্ণেহি নেত্তেহি তং আহংসু – ‘‘তাত, ইমস্মিং কির রোগে উপ্পন্নে ভিত্তিং ভিন্দিত্ৰা পলাযন্তাৰ জীৰিতং লভন্তি, ত্ৰং অম্হে অনোলোকেত্ৰা পলাযিত্ৰা জীৰন্তো পুনাগন্ত্ৰা অম্হাকং অসুকট্ঠানে নাম চত্তালীস ধনকোটিযো নিদহিত্ৰা ঠপিতা, তা উদ্ধরিত্ৰা জীৰিকং কপ্পেয্যাসী’’তি. সো তেসং ৰচনং সুত্ৰা রুদমানো মাতাপিতরো ৰন্দিত্ৰা মরণভযভীতো ভিত্তিং ভিন্দিত্ৰা পলাযিত্ৰা পব্বতগহনং গন্ত্ৰা দ্ৰাদস ৰস্সানি তত্থ ৰসিত্ৰা মাতাপিতুৰসনট্ঠানং পচ্চাগঞ্ছি.

অথ নং দহরকালে গন্ত্ৰা পরূল়্হকেসমস্সুকালে আগতত্তা ন কোচি সঞ্জানি. সো মাতাপিতূহি দিন্নসঞ্ঞাৰসেন ধনট্ঠানং গন্ত্ৰা ধনস্স অরোগভাৰং ঞত্ৰা চিন্তেসি – ‘‘মং ন কোচি সঞ্জানাতি, সচাহং ধনং উদ্ধরিত্ৰা ৰলঞ্জিস্সামি, ‘একেন দুগ্গতেন নিধি উদ্ধটো’তি মং গহেত্ৰা ৰিহেঠেয্যুং, যংনূনাহং ভতিং কত্ৰা জীৰেয্য’’ন্তি. অথেকং পিলোতিকং নিৰাসেত্ৰা, ‘‘অত্থি কোচি ভতকেন অত্থিকো’’তি পুচ্ছন্তো ভতকৰীথিং পাপুণি. অথ নং ভতকা দিস্ৰা, ‘‘সচে অম্হাকং একং কম্মং করিস্সসি, ভত্তৰেতনং তে দস্সামা’’তি আহংসু. ‘‘কিং কম্মং নামা’’তি? ‘‘পবোধনচোদনকম্মং. সচে উস্সহসি, পাতোৰ উট্ঠায ‘তাতা, উট্ঠহথ, সকটানি সন্নয্হথ, গোণে যোজেথ, হত্থিঅস্সানং তিণত্থায গমনৰেলা; অম্মা, তুম্হেপি উট্ঠহথ, যাগুং পচথ, ভত্তং পচথা’তি ৰিচরিত্ৰা আরোচেহী’’তি. সো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছি. অথস্স ৰসনত্থায একং ঘরং অদংসু. সো দেৰসিকং তং কম্মং অকাসি.

অথস্স একদিৰসং রাজা বিম্বিসারো সদ্দমস্সোসি. সো পন সব্বরৰঞ্ঞূ অহোসি. তস্মা ‘‘মহাধনস্স পুরিসস্সেস সদ্দো’’তি আহ. অথস্স সন্তিকে ঠিতা একা পরিচারিকা ‘‘রাজা যং ৰা তং ৰা ন কথেস্সতি, ইদং মযা ঞাতুং ৰট্টতী’’তি চিন্তেত্ৰা – ‘‘গচ্ছ, তাত, এতং জানাহী’’তি একং পুরিসং পহিণি. সো ৰেগেন গন্ত্ৰা তং দিস্ৰা আগন্ত্ৰা, ‘‘একো ভতকানং ভতিকারকো কপণমনুস্সো এসো’’তি আরোচেসি. রাজা তস্স ৰচনং সুত্ৰা তুণ্হী হুত্ৰা দুতিযদিৰসেপি ততিযদিৰসেপি তং তস্স সদ্দং সুত্ৰা তথেৰ আহ. সাপি পরিচারিকা তথেৰ চিন্তেত্ৰা পুনপ্পুনং পেসেত্ৰা, ‘‘কপণমনুস্সো এসো’’তি ৰুত্তে চিন্তেসি – ‘‘রাজা ‘কপণমনুস্সো এসো’তি ৰচনং সুত্ৰাপি ন সদ্দহতি, পুনপ্পুনং ‘মহাধনস্স পুরিসস্সেস সদ্দো’তি ৰদতি, ভৰিতব্বমেত্থ কারণেন, যথাসভাৰতো এতং ঞাতুং ৰট্টতী’’তি. সা রাজানং আহ, ‘‘দেৰ, অহং সহস্সং লভমানা ধীতরং আদায গন্ত্ৰা এতং ধনং রাজকুলং পৰেসেস্সামী’’তি. রাজা তস্সা সহস্সং দাপেসি.

সা তং গহেত্ৰা ধীতরং একং মলিনধাতুকং ৰত্থং নিৰাসাপেত্ৰা তায সদ্ধিং রাজগেহতো নিক্খমিত্ৰা মগ্গপটিপন্না ৰিয ভতকৰীথিং গন্ত্ৰা একং ঘরং পৰিসিত্ৰা, ‘‘অম্ম, মযং মগ্গপটিপন্না, একাহদ্ৰীহং ইধ ৰিস্সমিত্ৰা গমিস্সামা’’তি আহ. ‘‘অম্ম, বহূনি ঘরমানুসকানি, ন সক্কা ইধ ৰসিতুং, এতং কুম্ভঘোসকস্স গেহং তুচ্ছং, তত্থ গচ্ছথা’’তি. সা তত্থ গন্ত্ৰা, ‘‘সামি, মযং মগ্গপটিপন্নকা, একাহদ্ৰীহং ইধ ৰসিস্সামা’’তি ৰত্ৰা তেন পুনপ্পুনং পটিক্খিত্তাপি, ‘‘সামি, অজ্জেকদিৰসমত্তং ৰসিত্ৰা পাতোৰ গমিস্সামা’’তি নিক্খমিতুং ন ইচ্ছি. সা তত্থেৰ ৰসিত্ৰা পুনদিৰসে তস্স অরঞ্ঞগমনৰেলায, ‘‘সামি, তৰ নিৰাপং দত্ৰা যাহি, আহারং তে পচিস্সামী’’তি ৰত্ৰা, ‘‘অলং, অম্ম, অহমেৰ পচিত্ৰা ভুঞ্জিস্সামী’’তি ৰুত্তে পুনপ্পুনং নিবন্ধিত্ৰা তেন দিন্নে গহিতমত্তকেযেৰ কত্ৰা অন্তরাপণতো ভাজনানি চেৰ পরিসুদ্ধতণ্ডুলাদীনি চ আহরাপেত্ৰা রাজকুলে পচননিযামেন সুপরিসুদ্ধং ওদনং, সাধুরসানি চ দ্ৰে তীণি সূপব্যঞ্জনানি পচিত্ৰা তস্স অরঞ্ঞতো আগতস্স অদাসি. অথ নং ভুঞ্জিত্ৰা মুদুচিত্ততং আপন্নং ঞত্ৰা, ‘‘সামি, কিলন্তম্হ, একাহদ্ৰীহং ইধেৰ হোমা’’তি আহ. সো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছি.

অথস্স সাযম্পি পুনদিৰসেপি মধুরভত্তং পচিত্ৰা অদাসি. অথ মুদুচিত্ততং তস্স ঞত্ৰা ‘‘সামি, কতিপাহং ইধেৰ ৰসিস্সামা’’তি. তত্থ ৰসমানা তিখিণেন সত্থেন তস্স মঞ্চৰাণং হেট্ঠাঅটনিযং তহং তহং ছিন্দি. মঞ্চো তস্মিং আগন্ত্ৰা নিসিন্নমত্তেযেৰ হেট্ঠা ওলম্বি. সো ‘‘কস্মা অযং মঞ্চো এৰং ছিজ্জিত্ৰা গতো’’তি আহ. ‘‘সামি, দহরদারকে ৰারেতুং ন সক্কোমি, এত্থেৰ সন্নিপতন্তী’’তি. ‘‘অম্ম, ইদং মে দুক্খং তুম্হে নিস্সায জাতং. অহঞ্হি পুব্বে কত্থচি গচ্ছন্তো দ্ৰারং পিদহিত্ৰা গচ্ছামী’’তি. ‘‘কিং করোমি, তাত, ৰারেতুং ন সক্কোমী’’তি. সা ইমিনাৰ নিযামেন দ্ৰে তযো দিৰসে ছিন্দিত্ৰা তেন উজ্ঝাযিত্ৰা খীযিত্ৰা ৰুচ্চমানাপি তথেৰ ৰত্ৰা পুন একং দ্ৰে রজ্জুকে ঠপেত্ৰা সেসে ছিন্দি. তং দিৰসং তস্মিং নিসিন্নমত্তেযেৰ সব্বং ৰাণং ভূমিযং পতি, সীসং জণ্ণুকেহি সদ্ধিং একতো অহোসি, সো উট্ঠায, ‘‘কিং করোমি, ইদানি কুহিং গমিস্সামি, নিপজ্জনমঞ্চস্সপি তুম্হেহি অসামিকো ৰিয কতোম্হী’’তি আহ. ‘‘তাত, কিং করোমি, পটিৰিস্সকদারকে ৰারেতুং ন সক্কোমি, হোতু, মা চিন্তযি, ইমায নাম ৰেলায কুহিং গমিস্সসী’’তি ধীতরং আমন্তেত্ৰা, ‘‘অম্ম, তৰ ভাতিকস্স নিপজ্জনোকাসং করোহী’’তি আহ. সা একপস্সে সযিত্ৰা ‘‘ইধাগচ্ছ, সামী’’তি আহ. ইতরোপি নং ‘‘গচ্ছ, তাত, ভগিনিযা সদ্ধিং নিপজ্জা’’তি ৰদেসি. সো তায সদ্ধিং একমঞ্চে নিপজ্জিত্ৰা তং দিৰসঞ্ঞেৰ সন্থৰং অকাসি, কুমারিকা পরোদি. অথ নং মাতা পুচ্ছি – ‘‘কিং, অম্ম, রোদসী’’তি? ‘‘অম্ম, ইদং নাম জাত’’ন্তি. ‘‘হোতু, অম্ম, কিং সক্কা কাতুং, তযাপি একং ভত্তারং ইমিনাপেকং পাদপরিচারিকং লদ্ধুং ৰট্টতী’’তি তং জামাতরং অকাসি. তে সমগ্গৰাসং ৰসিংসু.

সা কতিপাহচ্চযেন রঞ্ঞো সাসনং পেসেসি – ‘‘ভতকৰীথিযং ছণং করোন্তু. যস্স পন ঘরে ছণো ন করীযতি, তস্স এত্তকো নাম দণ্ডোতি ঘোসনং কারেতূ’’তি. রাজা তথা কারেসি. অথ নং সস্সু আহ – ‘‘তাত, ভতকৰীথিযং রাজাণায ছণো কত্তব্বো জাতো, কিং করোমা’’তি? ‘‘অম্ম, অহং ভতিং করোন্তোপি জীৰিতুং ন সক্কোমি, কিং করিস্সামী’’তি? ‘‘তাত, ঘরাৰাসং ৰসন্তা নাম ইণম্পি গণ্হন্তি, রঞ্ঞো আণা অকাতুং ন লব্ভা. ইণতো নাম যেন কেনচি উপাযেন মুচ্চিতুং সক্কা, গচ্ছ, কুতোচি একং ৰা দ্ৰে ৰা কহাপণে আহরা’’তি আহ. সো উজ্ঝাযন্তো খীযন্তো গন্ত্ৰা চত্তালীসকোটিধনট্ঠানতো একমেৰ কহাপণং আহরি. সা তং কহাপণং রঞ্ঞো পেসেত্ৰা অত্তনো কহাপণেন ছণং কত্ৰা পুন কতিপাহচ্চযেন তথেৰ সাসনং পহিণি. পুন রাজা তথেৰ ‘‘ছণং করোন্তু, অকরোন্তানং এত্তকো দণ্ডো’’তি আণাপেসি. পুনপি সো তায তথেৰ ৰত্ৰা নিপ্পীল়িযমানো গন্ত্ৰা তযো কহাপণে আহরি. সা তেপি কহাপণে রঞ্ঞো পেসেত্ৰা পুন কতিপাহচ্চযেন তথেৰ সাসনং পহিণি – ‘‘ইদানি পুরিসে পেসেত্ৰা ইমং পক্কোসাপেতূ’’তি. রাজা পেসেসি. পুরিসা গন্ত্ৰা, ‘‘কুম্ভঘোসকো নাম কতরো’’তি পুচ্ছিত্ৰা পরিযেসন্তা তং দিস্ৰা ‘‘এহি, ভো রাজা, তং পক্কোসতী’’তি আহংসু. সো ভীতো ‘‘ন মং রাজা জানাতী’’তিআদীনি ৰত্ৰা গন্তুং ন ইচ্ছি. অথ নং বলক্কারেন হত্থাদীসু গহেত্ৰা আকড্ঢিংসু. সা ইত্থী তে দিস্ৰা, ‘‘অরে, দুব্বিনীতা, তুম্হে মম জামাতরং হত্থাদীসু গহেতুং অননুচ্ছৰিকা’’তি তজ্জেত্ৰা, ‘‘এহি, তাত, মা ভাযি, রাজানং দিস্ৰা তৰ হত্থাদিগাহকানং হত্থেযেৰ ছিন্দাপেস্সামী’’তি ধীতরং আদায পুরতো হুত্ৰা রাজগেহং পত্ৰা ৰেসং পরিৰত্তেত্ৰা সব্বালঙ্কারপটিমণ্ডিতা একমন্তং অট্ঠাসি. ইতরম্পি পরিকড্ঢিত্ৰা আনযিংসুযেৰ.

অথ নং ৰন্দিত্ৰা ঠিতং রাজা আহ – ‘‘ত্ৰং কুম্ভঘোসকো নামা’’তি? ‘‘আম, দেৰা’’তি. ‘‘কিং কারণা মহাধনং ৰঞ্চেত্ৰা খাদসী’’তি? ‘‘কুতো মে, দেৰ, ধনং ভতিং কত্ৰা জীৰন্তস্সা’’তি? ‘‘মা এৰং করি, কিং অম্হে ৰঞ্চেসী’’তি? ‘‘ন ৰঞ্চেমি, দেৰ, নত্থি মে ধন’’ন্তি. অথস্স রাজা তে কহাপণে দস্সেত্ৰা, ‘‘ইমে কস্স কহাপণা’’তি আহ. সো সঞ্জানিত্ৰা, ‘‘অহো বালোম্হি, কথং নু খো ইমে রঞ্ঞো হত্থং পত্তা’’তি ইতো চিতো চ ওলোকেন্তো তা দ্ৰেপি পটিমণ্ডিতপসাধনা গব্ভদ্ৰারমূলে ঠিতা দিস্ৰা, ‘‘ভারিযং ৰতিদং কম্মং, ইমাহি রঞ্ঞা পযোজিতাহি ভৰিতব্ব’’ন্তি চিন্তেসি. অথ নং রাজা ‘‘ৰদেহি, ভো, কস্মা এৰং করোসী’’তি আহ. ‘‘নিস্সযো মে নত্থি, দেৰা’’তি. ‘‘মাদিসো নিস্সযো ভৰিতুং ন ৰট্টতী’’তি. ‘‘কল্যাণং, দেৰ, সচে মে দেৰো অৰস্সযো হোতী’’তি. ‘‘হোমি, ভো, কিত্তকং তে ধন’’ন্তি? ‘‘চত্তালীসকোটিযো, দেৰা’’তি. ‘‘কিং লদ্ধুং ৰট্টতী’’তি? ‘‘সকটানি দেৰা’’তি? রাজা অনেকসতানি সকটানি যোজাপেত্ৰা পহিণিত্ৰা তং ধনং আহরাপেত্ৰা রাজঙ্গণে রাসিং কারাপেত্ৰা রাজগহৰাসিনো সন্নিপাতাপেত্ৰা, ‘‘অত্থি কস্সচি ইমস্মিং নগরে ‘‘এত্তকং ধন’’ন্তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘নত্থি, দেৰা’’তি. ‘‘কিং পনস্স কাতুং ৰট্টতী’’তি? ‘‘সক্কারং, দেৰা’’তি ৰুত্তে মহন্তেন সক্কারেন তং সেট্ঠিট্ঠানে ঠপেত্ৰা ধীতরং তস্সেৰ দত্ৰা তেন সদ্ধিং সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা ‘‘ভন্তে, পস্সথিমং পুরিসং, এৰরূপো ধিতিমা নাম নত্থি, চত্তালীসকোটিৰিভৰো হোন্তোপি উপ্পিলাৰিতাকারং ৰা অস্মিমানমত্তং ৰা ন করোতি, কপণো ৰিয পিলোতিকং নিৰাসেত্ৰা ভতকৰীথিযং ভতিং কত্ৰা জীৰন্তো মযা ইমিনা নাম উপাযেন ঞাতো. জানিত্ৰা চ পন পক্কোসাপেত্ৰা সধনভাৰং সম্পটিচ্ছাপেত্ৰা তং ধনং আহরাপেত্ৰা সেট্ঠিট্ঠানে ঠপিতো, ধীতা চস্স মযা দিন্না. ভন্তে, মযা চ এৰরূপো ধিতিমা ন দিট্ঠপুব্বো’’তি আহ.

তং সুত্ৰা সত্থা ‘‘এৰং জীৰন্তস্স জীৰিকং ধম্মিকজীৰিকং নাম, মহারাজ, চোরিকাদিকম্মং পন ইধলোকে চেৰ পীল়েতি হিংসেতি, পরলোকে চ, ততোনিদানং সুখং নাম নত্থি. পুরিসস্স হি ধনপারিজুঞ্ঞকালে কসিং ৰা ভতিং ৰা কত্ৰা জীৰিকমেৰ ধম্মিকজীৰিকং নাম. এৰরূপস্স হি ৰীরিযসম্পন্নস্স সতিসম্পন্নস্স কাযৰাচাহি পরিসুদ্ধকম্মস্স পঞ্ঞায নিসম্মকারিনো কাযাদীহি সঞ্ঞতস্স ধম্মজীৰিকং জীৰন্তস্স সতিঅৰিপ্পৰাসে ঠিতস্স ইস্সরিযং ৰড্ঢতিযেৰা’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –

২৪. ‘‘উট্ঠানৰতো সতীমতো,

সুচিকম্মস্স নিসম্মকারিনো;

সঞ্ঞতস্স ধম্মজীৰিনো,

অপ্পমত্তস্স যসোভিৰড্ঢতী’’তি.

তত্থ উট্ঠানৰতোতি উট্ঠানৰীরিযৰন্তস্স. সতিমতোতি সতিসম্পন্নস্স. সুচিকম্মস্সাতি নিদ্দোসেহি নিরপরাধেহি কাযকম্মাদীহি সমন্নাগতস্স. নিসম্মকারিনোতি এৰঞ্চে ভৰিস্সতি, এৰং করিস্সামীতি ৰা, ইমস্মিং কম্মে এৰং কতে ইদং নাম ভৰিস্সতীতি ৰা এৰং নিদানং সল্লক্খেত্ৰা রোগতিকিচ্ছনং ৰিয সব্বকম্মানি নিসামেত্ৰা উপধারেত্ৰা করোন্তস্স. সঞ্ঞতস্সাতি কাযাদীহি সঞ্ঞতস্স নিচ্ছিদ্দস্স. ধম্মজীৰিনোতি অগারিকস্স তুলাকূটাদীনি ৰজ্জেত্ৰা কসিগোরক্খাদীহি, অনগারিকস্স ৰেজ্জকম্মদূতকম্মাদীনি ৰজ্জেত্ৰা ধম্মেন সমেন ভিক্খাচরিযায জীৰিকং কপ্পেন্তস্স. অপ্পমত্তস্সাতি অৰিপ্পৰুত্থসতিনো. যসোভিৰড্ঢতীতি ইস্সরিযভোগসম্পন্নসঙ্খাতো চেৰ কিত্তিৰণ্ণভণনসঙ্খাতো চ যসো অভিৰড্ঢতীতি.

গাথাপরিযোসানে কুম্ভঘোসকো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি. অঞ্ঞেপি বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পাপুণিংসু. এৰং মহাজনস্স সাত্থিকা ধম্মদেসনা জাতাতি.

কুম্ভঘোসকসেট্ঠিৰত্থু দুতিযং.