৩. চূল়পন্থকত্থেরৰত্থু
উট্ঠানেনপ্পমাদেনাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা ৰেল়ুৰনে ৰিহরন্তো চূল়পন্থকত্থেরং আরব্ভ কথেসি.
রাজগহে কির ধনসেট্ঠিকুলস্স ধীতা ৰযপ্পত্তকালে মাতাপিতূহি সত্তভূমিকস্স পাসাদস্স উপরিমতলে অতিৰিয রক্খিযমানা যোব্বনমদমত্ততায পুরিসলোলা হুত্ৰা অত্তনো দাসেনেৰ সদ্ধিং সন্থৰং কত্ৰা, ‘‘অঞ্ঞেপি মে ইদং কম্মং জানেয্যু’’ন্তি ভীতা এৰমাহ – ‘‘অম্হেহি ইমস্মিং ঠানে ন সক্কা ৰসিতুং. সচে মে মাতাপিতরো ইমং দোসং জানিস্সন্তি, খণ্ডাখণ্ডিকং মং করিস্সন্তি. ৰিদেসং গন্ত্ৰা ৰসিস্সামা’’তি. তে হত্থসারং গহেত্ৰা অগ্গদ্ৰারেন নিক্খমিত্ৰা, ‘‘যত্থ ৰা তত্থ ৰা অঞ্ঞেহি অজাননট্ঠানং গন্ত্ৰা ৰসিস্সামা’’তি উভোপি অগমংসু. তেসং একস্মিং ঠানে ৰসন্তানং সংৰাসমন্ৰায তস্সা কুচ্ছিস্মিং গব্ভো পতিট্ঠাসি. সা গব্ভপরিপাকং আগম্ম তেন সদ্ধিং মন্তেসি, ‘‘গব্ভো মে পরিপাকং গতো, ঞাতিবন্ধুৰিরহিতে ঠানে গব্ভৰুট্ঠানং নাম উভিন্নম্পি অম্হাকং দুক্খাৰহং, কুলগেহমেৰ গচ্ছামা’’তি. সো ‘‘সচাহং তত্থ গমিস্সামি, জীৰিতং মে নত্থী’’তি ভযেন ‘‘অজ্জ গচ্ছাম, স্ৰে গচ্ছামা’’তি দিৰসে অতিক্কামেসি. সা চিন্তেসি – ‘‘অযং বালো অত্তনো দোসমহন্ততায গন্তুং ন উস্সহতি, মাতাপিতরো নাম একন্তহিতাৰ, অযং গচ্ছতু ৰা, মা ৰা, অহং গমিস্সামী’’তি. সা তস্মিং গেহা নিক্খন্তে গেহপরিক্খারং পটিসামেত্ৰা অত্তনো কুলঘরং গতভাৰং অনন্তরগেহৰাসীনং আরোচেত্ৰা মগ্গং পটিপজ্জি.
সোপি ঘরং আগন্ত্ৰা তং অদিস্ৰা পটিৰিস্সকে পুচ্ছিত্ৰা, ‘‘সা কুলঘরং গতা’’তি সুত্ৰা ৰেগেন অনুবন্ধিত্ৰা অন্তরামগ্গে সম্পাপুণি. তস্সাপি তত্থেৰ গব্ভৰুট্ঠানং অহোসি. সো ‘‘কিং ইদং, ভদ্দে’’তি পুচ্ছি. ‘‘সামি, মে একো পুত্তো জাতো’’তি. ‘‘ইদানি কিং করিস্সামা’’তি? ‘‘যস্সত্থায মযং কুলঘরং গচ্ছেয্যাম, তং কম্মং অন্তরামগ্গেৰ নিপ্ফন্নং, তত্থ গন্ত্ৰা কিং করিস্সাম, নিৰত্তিস্সামা’’তি দ্ৰেপি একচিত্তা হুত্ৰা নিৰত্তিংসু. তস্স চ দারকস্স পন্থে জাতত্তা পন্থকোতি নামং করিংসু. তস্সা নচিরস্সেৰ অপরোপি গব্ভো পতিট্ঠহি. সব্বং পুরিমনযেনেৰ ৰিত্থারেতব্বং. তস্সপি দারকস্স পন্থে জাতত্তা পঠমজাতস্স মহাপন্থকোতি নামং কত্ৰা ইতরস্স চূল়পন্থকোতি নামং করিংসু. তে দ্ৰেপি দারকে গহেত্ৰা অত্তনো ৰসনট্ঠানমেৰ গতা. তেসং তত্থ ৰসন্তানং মহাপন্থকদারকো অঞ্ঞে দারকে ‘‘চূল়পিতা মহাপিতাতি, অয্যকো অয্যিকা’’তি চ ৰদন্তে সুত্ৰা মাতরং পুচ্ছি – ‘‘অম্ম, অঞ্ঞে দারকা ‘অয্যকো অয্যিকা’তিপি, ‘মহাপিতা চূল়পিতা’তিপি ৰদন্তি, কচ্চি অম্হাকঞ্ঞেৰ ঞাতকা নত্থী’’তি? ‘‘আম, তাত, অম্হাকং এত্থ ঞাতকা নত্থি. রাজগহনগরে পন ৰো ধনসেট্ঠি নাম অয্যকো, তত্থ অম্হাকং বহূ ঞাতকা’’তি. ‘‘কস্মা তত্থ ন গচ্ছথ, অম্মা’’তি? সা অত্তনো অগমনকারণং পুত্তস্স অকথেত্ৰা পুত্তেসু পুনপ্পুনং কথেন্তেসু সামিকং আহ – ‘‘ইমে দারকা মং অতিৰিয কিলমেন্তি, কিং নো মাতাপিতরো দিস্ৰা মংসং খাদিস্সন্তি, এহি, দারকানং অয্যককুলং দস্সেস্সামা’’তি? ‘‘অহং সম্মুখা ভৰিতুং ন সক্খিস্সামি, তে পন নযিস্সামী’’তি. ‘‘সাধু যেন কেনচি উপাযেন দারকানং অয্যককুলমেৰ দট্ঠুং ৰট্টতী’’তি. দ্ৰেপি জনা দারকে আদায অনুপুব্বেন রাজগহং পত্ৰা নগরদ্ৰারে একিস্সা সালায পৰিসিত্ৰা দারকমাতা দ্ৰে দারকে গহেত্ৰা অত্তনো আগতভাৰং মাতাপিতূনং আরোচাপেসি. তে তং সাসনং সুত্ৰা, ‘‘সংসারে ৰিচরন্তানং ন পুত্তো ন ধীতা ভূতপুব্বা নাম নত্থি, তে অম্হাকং মহাপরাধিকা, ন সক্কা তেহি অম্হাকং চক্খুপথে ঠাতুং, এত্তকং নাম ধনং গহেত্ৰা দ্ৰেপি জনা ফাসুকট্ঠানং গন্ত্ৰা জীৰন্তু, দারকে পন ইধ পেসেন্তূ’’তি ধনং দত্ৰা দূতং পাহেসুং.
তেহি পেসিতং ধনং গহেত্ৰা দারকে আগতদূতানঞ্ঞেৰ হত্থে দত্ৰা পহিণিংসু. দারকা অয্যককুলে ৰড্ঢন্তি. তেসু চূল়পন্থকো অতিদহরো, মহাপন্থকো পন অয্যকেন সদ্ধিং দসবলস্স ধম্মকথং সোতুং গচ্ছতি. তস্স নিচ্চং সত্থু সন্তিকং গচ্ছন্তস্স পব্বজ্জায চিত্তং নমি. সো অয্যকং আহ – ‘‘সচে মং অনুজানেয্যাথ, অহং পব্বজেয্য’’ন্তি. ‘‘কিং ৰদেসি, তাত, সকলস্স লোকস্সপি মে পব্বজ্জাতো তৰ পব্বজ্জা ভদ্দিকা. সচে সক্কোসি পব্বজাহী’’তি. তং সত্থু সন্তিকং নেত্ৰা, ‘‘কিং, গহপতি, দারকো তে লদ্ধো’’তি ৰুত্তে, ‘‘আম, ভন্তে, অযং মে নত্তা তুম্হাকং সন্তিকে পব্বজিতুকামো’’তি আহ. সত্থা অঞ্ঞতরং পিণ্ডপাতচারিকং ভিক্খুং ‘‘ইমং দারকং পব্বাজেহী’’তি আণাপেসি. থেরো তস্স তচপঞ্চককম্মট্ঠানং আচিক্খিত্ৰা পব্বাজেসি. সো বহুং বুদ্ধৰচনং উগ্গণ্হিত্ৰা পরিপুণ্ণৰস্সো উপসম্পদং লভিত্ৰা যোনিসোমনসিকারেন কম্মট্ঠানং করোন্তো অরহত্তং পাপুণি. সো ঝানসুখেন ফলসুখেন ৰীতিনামেন্তো চিন্তেসি – ‘‘সক্কা নু খো ইদং সুখং চূল়পন্থকস্স দাতু’’ন্তি! ততো অয্যকসেট্ঠিস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা এৰমাহ – ‘‘মহাসেট্ঠি, সচে অনুজানেয্যাথ, অহং চূল়পন্থকং পব্বাজেয্য’’ন্তি. ‘‘পব্বাজেথ, ভন্তে’’তি. সেট্ঠি কির সাসনে চ সুপ্পসন্নো, ‘‘কতরধীতায ৰো এতে পুত্তা’’তি পুচ্ছিযমানো চ ‘‘পলাতধীতাযা’’তি ৰত্তুং লজ্জতি, তস্মা সুখেনেৰ তেসং পব্বজ্জং অনুজানি. থেরো চূল়পন্থকং পব্বাজেত্ৰা সীলেসু পতিট্ঠাপেসি. সো পব্বজিত্ৰাৰ দন্ধো অহোসি.
‘‘পদ্মং যথা কোকনদং সুগন্ধং,
পাতো সিযা ফুল্লমৰীতগন্ধং;
অঙ্গীরসং পস্স ৰিরোচমানং,
তপন্তমাদিচ্চমিৰন্তলিক্খে’’তি. (সং. নি. ১.১২৩; অ. নি. ৫.১৯৫) –
ইমং একং গাথং চতূহি মাসেহি উগ্গণ্হিতুং নাসক্খি. সো কির কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালে পব্বজিত্ৰা পঞ্ঞৰা হুত্ৰা অঞ্ঞতরস্স দন্ধভিক্খুনো উদ্দেসগ্গহণকালে পরিহাসকেল়িং অকাসি. সো ভিক্খু তেন পরিহাসেন লজ্জিতো নেৰ উদ্দেসং গণ্হি, ন সজ্ঝাযমকাসি. তেন কম্মেন অযং পব্বজিত্ৰাৰ দন্ধো জাতো, গহিতগহিতং পদং উপরূপরিপদং গণ্হন্তস্স নস্সতি. তস্স ইমমেৰ গাথং উগ্গহেতুং ৰাযমন্তস্স চত্তারো মাসা অতিক্কন্তা. অথ নং মহাপন্থকো, ‘‘চূল়পন্থক, ত্ৰং ইমস্মিং সাসনে অভব্বো, চতূহি মাসেহি একং গাথম্পি গণ্হিতুং ন সক্কোসি, পব্বজিতকিচ্চং পন কথং মত্থকং পাপেস্সসি, নিক্খম ইতো’’তি ৰিহারা নিক্কড্ঢি. চূল়পন্থকো বুদ্ধসাসনে সিনেহেন গিহিভাৰং ন পত্থেতি.
তস্মিঞ্চ কালে মহাপন্থকো ভত্তুদ্দেসকো অহোসি. জীৰকো কোমারভচ্চো বহুং মালাগন্ধৰিলেপনং আদায অত্তনো অম্বৰনং গন্ত্ৰা সত্থারং পূজেত্ৰা ধম্মং সুত্ৰা উট্ঠাযাসনা দসবলং ৰন্দিত্ৰা মহাপন্থকং উপসঙ্কমিত্ৰা, ‘‘কিত্তকা, ভন্তে, সত্থু সন্তিকে ভিক্খূ’’তি পুচ্ছি. ‘‘পঞ্চমত্তানি ভিক্খুসতানী’’তি. ‘‘স্ৰে, ভন্তে, বুদ্ধপ্পমুখানি পঞ্চ ভিক্খুসতানি আদায অম্হাকং নিৰেসনে ভিক্খং গণ্হথা’’তি. ‘‘উপাসক, চূল়পন্থকো নাম ভিক্খু দন্ধো অৰিরুল়্হিধম্মো, তং ঠপেত্ৰা সেসানং নিমন্তনং সম্পটিচ্ছামী’’তি থেরো আহ. তং সুত্ৰা চূল়পন্থকো চিন্তেসি – ‘‘থেরো এত্তকানং ভিক্খূনং নিমন্তনং সম্পটিচ্ছন্তো মং বাহিরং কত্ৰা সম্পটিচ্ছতি, নিস্সংসযং ময্হং ভাতিকস্স মযি চিত্তং ভিন্নং ভৰিস্সতি, কিং দানি ময্হং ইমিনা সাসনেন, গিহী হুত্ৰা দানাদীনি পুঞ্ঞানি করোন্তো জীৰিস্সামী’’তি? সো পুনদিৰসে পাতোৰ ৰিব্ভমিতুং পাযাসি.
সত্থা পচ্চূসকালেযেৰ লোকং ৰোলোকেন্তো ইমং কারণং দিস্ৰা পঠমতরং গন্ত্ৰা চূল়পন্থকস্স গমনমগ্গে দ্ৰারকোট্ঠকে চঙ্কমন্তো অট্ঠাসি. চূল়পন্থকো গচ্ছন্তো সত্থারং দিস্ৰা উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা অট্ঠাসি. অথ নং সত্থা ‘‘কুহিং পন ত্ৰং, চূল়পন্থক, ইমায ৰেলায গচ্ছসী’’তি আহ. ‘‘ভাতা মং, ভন্তে, নিক্কড্ঢতি, তেনাহং ৰিব্ভমিতুং গচ্ছামী’’তি. ‘‘চূল়পন্থক, তৰ পব্বজ্জা নাম মম সন্তকা, ভাতরা নিক্কড্ঢিতো কস্মা মম সন্তিকং নাগঞ্ছি, এহি, কিং তে গিহিভাৰেন, মম সন্তিকে ভৰিস্সসী’’তি চক্কঙ্কিততলেন পাণিনা তং সিরসি পরামসিত্ৰা আদায গন্ত্ৰা গন্ধকুটিপ্পমুখে নিসীদাপেত্ৰা, ‘‘চূল়পন্থক, পুরত্থাভিমুখো হুত্ৰা ইমং পিলোতিকং ‘রজোহরণং রজোহরণ’ন্তি পরিমজ্জন্তো ইধেৰ হোহী’’তি ইদ্ধিযা অভিসঙ্খতং পরিসুদ্ধং পিলোতিকং দত্ৰা কালে আরোচিতে ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো জীৰকস্স গেহং গন্ত্ৰা পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদি. চূল়পন্থকোপি সূরিযং ওলোকেন্তো তং পিলোতিকং ‘‘রজোহরণং রজোহরণ’’ন্তি পরিমজ্জন্তো নিসীদি. তস্স তং পিলোতিকখণ্ডং পরিমজ্জন্তস্স কিলিট্ঠং অহোসি. ততো চিন্তেসি – ‘‘ইদং পিলোতিকখণ্ডং অতিৰিয পরিসুদ্ধং, ইমং পন অত্তভাৰং নিস্সায পুরিমপকতিং ৰিজহিত্ৰা এৰং কিলিট্ঠং জাতং, অনিচ্চা ৰত সঙ্খারা’’তি খযৰযং পট্ঠপেন্তো ৰিপস্সনং ৰড্ঢেসি. সত্থা ‘‘চূল়পন্থকস্স চিত্তং ৰিপস্সনং আরুল়্হ’’ন্তি ঞত্ৰা, ‘‘চূল়পন্থক, ত্ৰং পিলোতিকখণ্ডমেৰ সংকিলিট্ঠং ‘রজং রজ’ন্তি মা সঞ্ঞং করি, অব্ভন্তরে পন তে রাগরজাদযো অত্থি, তে হরাহী’’তি ৰত্ৰা ওভাসং ৰিস্সজ্জেত্ৰা পুরতো নিসিন্নো ৰিয পঞ্ঞাযমানরূপো হুত্ৰা ইমা গাথা অভাসি –
‘‘রাগো রজো ন চ পন রেণু ৰুচ্চতি,
রাগস্সেতং অধিৰচনং রজোতি;
এতং রজ্জং ৰিপ্পজহিত্ৰ ভিক্খৰো,
ৰিহরন্তি তে ৰিগতরজস্স সাসনে.
‘‘দোসো রজো ন চ পন রেণু ৰুচ্চতি,
দোসস্সেতং অধিৰচনং রজোতি;
এতং রজং ৰিপ্পজহিত্ৰ ভিক্খৰো,
ৰিহরন্তি তে ৰিগতরজস্স সাসনে.
‘‘মোহো রজো ন চ পন রেণু ৰুচ্চতি,
মোহস্সেতং অধিৰচনং রজোতি;
এতং রজং ৰিপ্পজহিত্ৰ ভিক্খৰো,
ৰিহরন্তি তে ৰিগতরজস্স সাসনে’’তি. (মহানি. ২০৯);
গাথাপরিযোসানে চূল়পন্থকো সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণি. সহ পটিসম্ভিদাহিযেৰস্স তীণি পিটকানি আগমিংসু.
সো কির পুব্বে রাজা হুত্ৰা নগরং পদক্খিণং করোন্তো নলাটতো সেদে মুচ্চন্তে পরিসুদ্ধেন সাটকেন নলাটন্তং পুঞ্ছি, সাটকো কিলিট্ঠো অহোসি. সো ‘‘ইমং সরীরং নিস্সায এৰরূপো পরিসুদ্ধো সাটকো পকতিং জহিত্ৰা কিলিট্ঠো জাতো, অনিচ্চা ৰত সঙ্খারা’’তি অনিচ্চসঞ্ঞং পটিলভি. তে কারণেনস্স রজোহরণমেৰ পচ্চযো জাতো.
জীৰকোপি খো কোমারভচ্চো দসবলস্স দক্খিণোদকং উপনামেসি. সত্থা ‘‘ননু, জীৰক, ৰিহারে ভিক্খূ অত্থী’’তি হত্থেন পত্তং পিদহি. মহাপন্থকো ‘‘ননু, ভন্তে, ৰিহারে ভিক্খূ নত্থী’’তি আহ. সত্থা ‘‘অত্থি, জীৰকা’’তি আহ. জীৰকো ‘‘তেন হি ভণে গচ্ছ, ৰিহারে ভিক্খূনং অত্থিভাৰং ৰা নত্থিভাৰং ৰা ত্ৰঞ্ঞেৰ জানাহী’’তি পুরিসং পেসেসি. তস্মিং খণে চূল়পন্থকো ‘‘ময্হং ভাতিকো ‘ৰিহারে ভিক্খূ নত্থী’তি ভণতি, ৰিহারে ভিক্খূনং অত্থিভাৰমস্স পকাসেস্সামী’’তি সকলং অম্বৰনং ভিক্খূনঞ্ঞেৰ পূরেসি. একচ্চে ভিক্খূ চীৰরকম্মং করোন্তি, একচ্চে রজনকম্মং করোন্তি, একচ্চে সজ্ঝাযং করোন্তি. এৰং অঞ্ঞমঞ্ঞঅসদিসং ভিক্খুসহস্সং মাপেসি. সো পুরিসো ৰিহারে বহূ ভিক্খূ দিস্ৰা নিৰত্তিত্ৰা, ‘‘অয্য, সকলং অম্বৰনং ভিক্খূহি পরিপুণ্ণ’’ন্তি জীৰকস্স আরোচেসি. থেরোপি খো তত্থেৰ –
‘‘সহস্সক্খত্তুমত্তানং, নিম্মিনিত্ৰান পন্থকো;
নিসীদম্বৰনে রম্মে, যাৰ কালপ্পৰেদনা’’তি.
অথ সত্থা তং পুরিসং আহ – ‘‘ৰিহারং গন্ত্ৰা ‘সত্থা চূল়পন্থকং নাম পক্কোসতী’তি ৰদেহী’’তি. তেন গন্ত্ৰা তথা ৰুত্তে, ‘‘অহং চূল়পন্থকো, অহং চূল়পন্থকো’’তি মুখসহস্সং উট্ঠহি. সো পুরিসো পুন গন্ত্ৰা, ‘‘সব্বেপি কির, ভন্তে, চূল়পন্থকাযেৰ নামা’’তি আহ. ‘‘তেন হি গন্ত্ৰা যো ‘অহং চূল়পন্থকো’তি পঠমং ৰদতি, তং হত্থে গণ্হ, অৰসেসা অন্তরধাযিস্সন্তী’’তি. সো তথা অকাসি. তাৰদেৰ সহস্সমত্তা ভিক্খূ অন্তরধাযিংসু. থেরোপি তেন পুরিসেন সদ্ধিং অগমাসি. সত্থা ভত্তকিচ্চপরিযোসানে জীৰকং আমন্তেসি – ‘‘জীৰক, চূল়পন্থকস্স পত্তং গণ্হাহি, অযং তে অনুমোদনং করিস্সতী’’তি. জীৰকো তথা অকাসি. থেরো সীহনাদং নদন্তো তরুণসীহো ৰিয তীহি পিটকেহি সঙ্খোভেত্ৰা অনুমোদনমকাসি. সত্থা উট্ঠাযাসনা ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো ৰিহারং গন্ত্ৰা ভিক্খূহি ৰত্তে দস্সিতে গন্ধকুটিপ্পমুখে ঠত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘস্স সুগতোৰাদং দত্ৰা কম্মট্ঠানং কথেত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘং উয্যোজেত্ৰা সুরভিগন্ধৰাসিতং গন্ধকুটিং পৰিসিত্ৰা দক্খিণেন পস্সেন সীহসেয্যং উপগতো. অথ সাযন্হসমযে ভিক্খূ ইতো চিতো চ সমোসরিত্ৰা রত্তকম্বলসাণিযা পরিক্খিত্তা ৰিয নিসীদিত্ৰা সত্থু গুণকথং আরভিংসু, ‘‘আৰুসো, মহাপন্থকো চূল়পন্থকস্স অজ্ঝাসযং অজানন্তো চতূহি মাসেহি একং গাথং উগ্গণ্হাপেতুং ন সক্কোতি, ‘দন্ধো অয’ন্তি ৰিহারা নিক্কড্ঢি, সম্মাসম্বুদ্ধো পন অত্তনো অনুত্তরধম্মরাজতায একস্মিংযেৰস্স অন্তরভত্তে সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং অদাসি, তীণি পিটকানি সহ পটিসম্ভিদাহিযেৰ আগতানি, অহো বুদ্ধানং বলং নাম মহন্ত’’ন্তি.
অথ ভগৰা ধম্মসভাযং ইমং কথাপৰত্তিং ঞত্ৰা, ‘‘অজ্জ মযা গন্তুং ৰট্টতী’’তি বুদ্ধসেয্যায উট্ঠায সুরত্তদুপট্টং নিৰাসেত্ৰা ৰিজ্জুলতং ৰিয কাযবন্ধনং বন্ধিত্ৰা রত্তকম্বলসদিসং সুগতমহাচীৰরং পারুপিত্ৰা সুরভিগন্ধকুটিতো নিক্খম্ম মত্তৰরৰারণসীহৰিজম্ভিতৰিলাসেন অনন্তায বুদ্ধলীল়ায ধম্মসভং গন্ত্ৰা অলঙ্কতমণ্ডলমাল়মজ্ঝে সুপঞ্ঞত্তৰরবুদ্ধাসনং অভিরুয্হ ছব্বণ্ণবুদ্ধরংসিযো ৰিস্সজ্জেন্তো অণ্ণৰকুচ্ছিং খোভযমানো যুগন্ধরমত্থকে বালসূরিযো ৰিয আসনমজ্ঝে নিসীদি. সম্মাসম্বুদ্ধে পন আগতমত্তে ভিক্খুসঙ্ঘো কথং পচ্ছিন্দিত্ৰা তুণ্হী অহোসি. সত্থা মুদুকেন মেত্তচিত্তেন পরিসং ওলোকেত্ৰা, ‘‘অযং পরিসা অতিৰিয সোভতি, একস্সপি হত্থকুক্কুচ্চং ৰা পাদকুক্কুচ্চং ৰা উক্কাসিতসদ্দো ৰা খিপিতসদ্দো ৰা নত্থি, সব্বেপি ইমে বুদ্ধগারৰেন সগারৰা, বুদ্ধতেজেন তজ্জিতা. মযি আযুকপ্পম্পি অকথেত্ৰা নিসিন্নে পঠমং কথং সমুট্ঠাপেত্ৰা ন কথেস্সন্তি. কথাসমুট্ঠাপনৰত্তং নাম মযাৰ জানিতব্বং, অহমেৰ পঠমং কথেস্সামী’’তি মধুরেন ব্রহ্মস্সরেন ভিক্খূ আমন্তেত্ৰা, ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না, কা চ পন ৰো অন্তরাকথা ৰিপ্পকতা’’তি পুচ্ছিত্ৰা, ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে, ‘‘ন, ভিক্খৰে, চূল়পন্থকো ইদানেৰ দন্ধো, পুব্বেপি দন্ধোযেৰ. ন কেৰলঞ্চস্সাহং ইদানেৰ অৰস্সযো জাতো, পুব্বেপি অৰস্সযো অহোসিমেৰ. পুব্বে পনাহং ইমং লোকিযকুটুম্বস্স সামিকং অকাসিং, ইদানি লোকুত্তরকুটুম্বস্সা’’তি ৰত্ৰা তমত্থং ৰিত্থারতো সোতুকামেহি ভিক্খূহি আযাচিতো অতীতং আহরি –
‘‘অতীতে, ভিক্খৰে, বারাণসিনগরৰাসী একো মাণৰো তক্কসিলং গন্ত্ৰা সিপ্পুগ্গহণত্থায দিসাপামোক্খস্স আচরিযস্স ধম্মন্তেৰাসিকো হুত্ৰা পঞ্চন্নং মাণৰকসতানং অন্তরে অতিৰিয আচরিযস্স উপকারকো অহোসি, পাদপরিকম্মাদীনি সব্বকিচ্চানি করোতি. দন্ধতায পন কিঞ্চি উগ্গণ্হিতুং ন সক্কো’’তি. আচরিযো ‘‘অযং মম বহূপকারো, সিক্খাপেস্সামি ন’’ন্তি ৰাযমন্তোপি কিঞ্চি সিক্খাপেতুং ন সক্কোতি. সো চিরং ৰসিত্ৰা একগাথম্পি উগ্গণ্হিতুং অসক্কোন্তো উক্কণ্ঠিত্ৰা ‘‘গমিস্সামী’’তি আচরিযং আপুচ্ছি. আচরিযো চিন্তেসি – ‘‘অযং ময্হং উপকারকো, পণ্ডিতভাৰমস্স পচ্চাসীসামি, ন নং কাতুং সক্কোমি, অৰস্সং মযা ইমস্স পচ্চুপকারো কাতব্বো, একমস্স মন্তং বন্ধিত্ৰা দস্সামী’’তি সো তং অরঞ্ঞং নেত্ৰা ‘‘ঘট্টেসি ঘট্টেসি, কিং কারণা ঘট্টেসি? অহম্পি তং জানামি জানামী’’তি ইমং মন্তং বন্ধিত্ৰা উগ্গণ্হাপেন্তো অনেকসতক্খত্তুং পরিৰত্তাপেত্ৰা, ‘‘পঞ্ঞাযতি তে’’তি পুচ্ছিত্ৰা, ‘‘আম, পঞ্ঞাযতী’’তি ৰুত্তে ‘‘দন্ধেন নাম ৰাযামং কত্ৰা পগুণং কতং সিপ্পং ন পলাযতী’’তি চিন্তেত্ৰা মগ্গপরিব্বযং দত্ৰা, ‘‘গচ্ছ, ইমং মন্তং নিস্সায জীৰিস্সসি, অপলাযনত্থায পনস্স নিচ্চং সজ্ঝাযং করেয্যাসী’’তি ৰত্ৰা তং উয্যোজেসি. অথস্স মাতা বারাণসিযং সম্পত্তকালে ‘‘পুত্তো মে সিপ্পং সিক্খিত্ৰা আগতো’’তি মহাসক্কারসম্মানং অকাসি.
তদা বারাণসিরাজা ‘‘অত্থি নু খো মে কাযকম্মাদীসু কোচি দোসো’’তি পচ্চৰেক্খন্তো অত্তনো অরুচ্চনকং কিঞ্চি কম্মং অদিস্ৰা ‘‘অত্তনো ৰজ্জং নাম অত্তনো ন পঞ্ঞাযতি, পরেসং পঞ্ঞাযতি, নাগরানং পরিগ্গণ্হিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা সাযং অঞ্ঞাতকৰেসেন নিক্খমিত্ৰা, ‘‘সাযমাসং ভুঞ্জিত্ৰা নিসিন্নমনুস্সানং কথাসল্লাপো নাম নানপ্পকারকো হোতি, ‘সচাহং অধম্মেন রজ্জং কারেমি, পাপেন অধম্মিকেন রঞ্ঞা দণ্ডবলিআদীহি হতম্হা’তি ৰক্খন্তি. ‘সচে ধম্মেন রজ্জং কারেমি, দীঘাযুকো হোতু নো রাজা’তিআদীনি ৰত্ৰা মম গুণং কথেস্সন্তী’’তি তেসং তেসং গেহানং ভিত্তিঅনুসারেনেৰ ৰিচরতি.
তস্মিং খণে উমঙ্গচোরা দ্ৰিন্নং গেহানং অন্তরে উমঙ্গং ভিন্দন্তি একউমঙ্গেনেৰ দ্ৰে গেহানি পৰিসনত্থায. রাজা তে দিস্ৰা গেহচ্ছাযায অট্ঠাসি. তেসং উমঙ্গং ভিন্দিত্ৰা গেহং পৰিসিত্ৰা ভণ্ডকং ওলোকিতকালে মাণৰো পবুজ্ঝিত্ৰা তং মন্তং সজ্ঝাযন্তো ‘‘ঘট্টেসি ঘট্টেসি, কিং কারণা ঘট্টেসি? অহম্পি তং জানামি জানামী’’তি আহ. তে তং সুত্ৰা, ‘‘ইমিনা কিরম্হা ঞাতা, ইদানি নো নাসেস্সতী’’তি নিৰত্থৰত্থানিপি ছড্ডেত্ৰা ভীতা সম্মুখসম্মুখট্ঠানেনেৰ পলাযিংসু. রাজা তে পলাযন্তে দিস্ৰা ইতরস্স চ মন্তসজ্ঝাযনসদ্দং সুত্ৰা গেহঞ্ঞেৰ ৰৰত্থপেত্ৰা নাগরানং পরিগ্গণ্হিত্ৰা নিৰেসনং পাৰিসি. সো ৰিভাতায পন রত্তিযা পাতোৰেকং পুরিসং পক্কোসিত্ৰা আহ – ‘‘গচ্ছ ভণে, অসুকৰীথিযং নাম যস্মিং গেহে উমঙ্গো ভিন্নো, তত্থ তক্কসিলতো সিপ্পং উগ্গণ্হিত্ৰা আগতমাণৰো অত্থি, তং আনেহী’’তি. সো গন্ত্ৰা ‘‘রাজা তং পক্কোসতী’’তি ৰত্ৰা মাণৰং আনেসি. অথ নং রাজা আহ – ‘‘ত্ৰং, তাত, তক্কসিলতো সিপ্পং উগ্গণ্হিত্ৰা আগতমাণৰো’’তি? ‘‘আম, দেৰা’’তি. ‘‘অম্হাকম্পি তং সিপ্পং দেহী’’তি. ‘‘সাধু, দেৰ, সমানাসনে নিসীদিত্ৰা গণ্হাহী’’তি. রাজাপি তথা কত্ৰা মন্তং গহেত্ৰা ‘‘অযং তে আচরিযভাগো’’তি সহস্সং অদাসি.
তদা সেনাপতি রঞ্ঞো কপ্পকং আহ – ‘‘কদা রঞ্ঞো মস্সুং করিস্সসী’’তি? ‘‘স্ৰে ৰা পরসুৰে ৰা’’তি. সো তস্স সহস্সং দত্ৰা ‘‘কিচ্চং মে অত্থী’’তি ৰত্ৰা, ‘‘কিং, সামী’’তি ৰুত্তে ‘‘রঞ্ঞো মস্সুকম্মং করোন্তো ৰিয হুত্ৰা খুরং অতিৰিয পহংসিত্ৰা গলনাল়িং ছিন্দ, ত্ৰং সেনাপতি ভৰিস্সসি, অহং রাজা’’তি. সো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা রঞ্ঞো মস্সুকম্মকরণদিৰসে গন্ধোদকেন মস্সুং তেমেত্ৰা খুরং পহংসিত্ৰা নলাটন্তে গহেত্ৰা, ‘‘খুরো থোকং কুণ্ঠধারো, একপ্পহারেনেৰ গলনাল়িং ছিন্দিতুং ৰট্টতী’’তি পুন একমন্তং ঠত্ৰা খুরং পহংসি. তস্মিং খণে রাজা অত্তনো মন্তং সরিত্ৰা সজ্ঝাযং করোন্তো ‘‘ঘট্টেসি ঘট্টেসি, কিং কারণা ঘট্টেসি? অহম্পি তং জানামি জানামী’’তি আহ. ন্হাপিতস্স নলাটতো সেদা মুচ্চিংসু. সো ‘‘জানাতি মম কারণং রাজা’’তি ভীতো খুরং ভূমিযং খিপিত্ৰা পাদমূলে উরেন নিপজ্জি. রাজানো নাম ছেকা হোন্তি, তেন তং এৰমাহ – ‘‘অরে, দুট্ঠ, ন্হাপিত, ‘ন মং রাজা জানাতী’তি সঞ্ঞং করোসী’’তি. ‘‘অভযং মে দেহি, দেৰা’’তি. ‘‘হোতু, মা ভাযি, কথেহী’’তি. সেনাপতি মে, দেৰ, সহস্সং দত্ৰা, ‘‘রঞ্ঞো মস্সুং করোন্তো ৰিয গলনাল়িং ছিন্দ, অহং রাজা হুত্ৰা তং সেনাপতিং করিস্সামী’’তি আহাতি. রাজা তং সুত্ৰা ‘‘আচরিযং মে নিস্সায জীৰিতং লদ্ধ’’ন্তি চিন্তেত্ৰা সেনাপতিং পক্কোসাপেত্ৰা, ‘‘অম্ভো, সেনাপতি, কিং নাম তযা মম সন্তিকা ন লদ্ধং, ইদানি তং দট্ঠুং ন সক্কোমি, মম রট্ঠা নিক্খমাহী’’তি তং রট্ঠা পব্বাজেত্ৰা আচরিযং পক্কোসাপেত্ৰা, ‘‘আচরিয, তং নিস্সায মযা জীৰিতং লদ্ধ’’ন্তি ৰত্ৰা মহন্তং সক্কারং করিত্ৰা তস্স সেনাপতিট্ঠানং অদাসি. ‘‘সো তদা চূল়পন্থকো অহোসি, সত্থা দিসাপামোক্খো আচরিযো’’তি.
সত্থা ইমং অতীতং আহরিত্ৰা, ‘‘এৰং, ভিক্খৰে, পুব্বেপি চূল়পন্থকো দন্ধোযেৰ অহোসি, তদাপিস্সাহং অৰস্সযো হুত্ৰা তং লোকিযকুটুম্বে পতিট্ঠাপেসি’’ন্তি ৰত্ৰা পুন একদিৰসং ‘‘অহো সত্থা চূল়পন্থকস্স অৰস্সযো জাতো’’তি কথায সমুট্ঠিতায চূল়সেট্ঠিজাতকে অতীতৰত্থুং কথেত্ৰা –
‘‘অপ্পকেনাপি মেধাৰী, পাভতেন ৰিচক্খণো;
সমুট্ঠাপেতি অত্তানং, অণুং অগ্গিংৰ সন্ধম’’ন্তি. (জা. ১.১.৪) –
গাথং ৰত্ৰা, ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰাহং ইমস্স অৰস্সযো জাতো, পুব্বেপি অৰস্সযো অহোসিমেৰ. পুব্বে পনাহং ইমং লোকিযকুটুম্বস্স সামিকং অকাসিং, ইদানি লোকুত্তরকুটুম্বস্স. তদা হি চূল়ন্তেৰাসিকো চূল়পন্থকো অহোসি, চূল়সেট্ঠি পন পণ্ডিতো ব্যত্তো নক্খত্তকোৰিদো অহমেৰা’’তি জাতকং সমোধানেসি.
পুনেকদিৰসং ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং, ‘‘আৰুসো, চূল়পন্থকো চতূহি মাসেহি চতুপ্পদং গাথং গহেতুং অসক্কোন্তোপি ৰীরিযং অনোস্সজ্জিত্ৰাৰ অরহত্তে পতিট্ঠিতো, ইদানি লোকুত্তরধম্মকুটুম্বস্স সামিকো জাতো’’তি. সত্থা আগন্ত্ৰা, ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা, ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে, ‘‘ভিক্খৰে, মম সাসনে আরদ্ধৰীরিযো ভিক্খু লোকুত্তরধম্মস্স সামিকো হোতিযেৰা’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –
২৫. ‘‘উট্ঠানেনপ্পমাদেন, সংযমেন দমেন চ;
দীপং কযিরাথ মেধাৰী, যং ওঘো নাভিকীরতী’’তি.
তত্থ দীপং কযিরাথাতি ৰীরিযসঙ্খাতেন উট্ঠানেন, সতিযা অৰিপ্পৰাসাকারসঙ্খাতেন অপ্পমাদেন, চতুপারিসুদ্ধিসীলসঙ্খাতেন সংযমেন, ইন্দ্রিযদমেন চাতি ইমেহি কারণভূতেহি চতূহি ধম্মেহি ধম্মোজপঞ্ঞায সমন্নাগতো মেধাৰী ইমস্মিং অতিৰিয দুল্লভপতিট্ঠতায অতিগম্ভীরে সংসারসাগরে অত্তনো পতিট্ঠানভূতং অরহত্তফলং দীপং কযিরাথ করেয্য, কাতুং সক্কুণেয্যাতি অত্থো. কীদিসং? যং ওঘো নাভিকীরতীতি যং চতুব্বিধোপি কিলেসোঘো অভিকিরিতুং ৰিদ্ধংসেতুং ন সক্কোতি. ন হি সক্কা অরহত্তং ওঘেন অভিকিরিতুন্তি.
গাথাপরিযোসানে বহূ সোতাপন্নাদযো অহেসুং. এৰং দেসনা সম্পত্তপরিসায সাত্থিকা জাতাতি.
চূল়পন্থকত্থেরৰত্থু ততিযং.