৫. কোসম্বকৰত্থু
পরে চ ন ৰিজানন্তীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো কোসম্বকে ভিক্খূ আরব্ভ কথেসি.
কোসম্বিযঞ্হি ঘোসিতারামে পঞ্চসতপঞ্চসতপরিৰারা দ্ৰে ভিক্খূ ৰিহরিংসু ৰিনযধরো চ ধম্মকথিকো চ. তেসু ধম্মকথিকো একদিৰসং সরীরৰলঞ্জং কত্ৰা উদককোট্ঠকে আচমনউদকাৰসেসং ভাজনে ঠপেত্ৰাৰ নিক্খমি. পচ্ছা ৰিনযধরো তত্থ পৰিট্ঠো তং উদকং দিস্ৰা নিক্খমিত্ৰা ইতরং পুচ্ছি, ‘‘আৰুসো, তযা উদকং ঠপিত’’ন্তি? ‘‘আম, আৰুসো’’তি. ‘‘কিং পনেত্থ আপত্তিভাৰং ন জানাসী’’তি? ‘‘আম, ন জানামী’’তি. ‘‘হোতি, আৰুসো, এত্থ আপত্তী’’তি. ‘‘তেন হি পটিকরিস্সামি ন’’ন্তি. ‘‘সচে পন তে, আৰুসো, অসঞ্চিচ্চ অস্সতিযা কতং, নত্থি আপত্তী’’তি. সো তস্সা আপত্তিযা অনাপত্তিদিট্ঠি অহোসি. ৰিনযধরোপি অত্তনো নিস্সিতকানং ‘‘অযং ধম্মকথিকো আপত্তিং আপজ্জমানোপি ন জানাতী’’তি আরোচেসি. তে তস্স নিস্সিতকে দিস্ৰা ‘‘তুম্হাকং উপজ্ঝাযো আপত্তিং আপজ্জিত্ৰাপি আপত্তিভাৰং ন জানাতী’’তি আহংসু. তে গন্ত্ৰা অত্তনো উপজ্ঝাযস্স আরোচেসুং. সো এৰমাহ – ‘‘অযং ৰিনযধরো পুব্বে অনাপত্তীতি ৰত্ৰা ইদানি আপত্তীতি ৰদতি, মুসাৰাদী এসো’’তি. তে গন্ত্ৰা ‘‘তুম্হাকং উপজ্ঝাযো মুসাৰাদী’’তি আহংসু. তে এৰং অঞ্ঞমঞ্ঞং কলহং ৰড্ঢযিংসু. কতো ৰিনযধরো ওকাসং লভিত্ৰা ধম্মকথিকস্স আপত্তিযা অদস্সনে উক্খেপনীযকম্মমকাসি. ততো পট্ঠায তেসং পচ্চযদাযকা উপট্ঠাকাপি দ্ৰে কোট্ঠাসা অহেসুং, ওৰাদপটিগ্গাহকা ভিক্খুনিযোপি আরক্খদেৰতাপি তাসং সন্দিট্ঠসম্ভত্তা আকাসট্ঠদেৰতাপীতি যাৰ ব্রহ্মলোকা সব্বেপি পুথুজ্জনা দ্ৰে পক্খা অহেসুং. চাতুমহারাজিকং আদিং কত্ৰা যাৰ অকনিট্ঠভাৰনা পন একনিন্নাদং কোলাহলং অগমাসি.
অথেকো অঞ্ঞতরো ভিক্খু তথাগতমুপসঙ্কমিত্ৰা উক্খেপকানং ৰিনযধরঅন্তেৰাসিকানং ‘‘ধম্মিকেনেৰাযং ৰিনযকম্মেন উক্খিত্তো’’তি লদ্ধিঞ্চ, উক্খিত্তানুৰত্তকানং ধম্মকথিকঅন্তেৰাসিকানং পন ‘‘অধম্মিকেনেৰ কম্মেন উক্খিত্তো’’তি লদ্ধিঞ্চ, উক্খেপকেহি ৰারিযমানানম্পি চ তেসং তং অনুপরিৰারেত্ৰা ৰিচরণভাৰঞ্চ আরোচেসি ভগৰা ‘‘সমগ্গা কির হোন্তূ’’তি দ্ৰে ৰারে পেসেত্ৰা ‘‘ন ইচ্ছন্তি, ভন্তে, সমগ্গা ভৰিতু’’ন্তি সুত্ৰা ততিযৰারে ‘‘ভিন্নো ভিক্খুসঙ্ঘো, ভিন্নো ভিক্খুসঙ্ঘো’’তি তেসং সন্তিকং গন্ত্ৰা উক্খেপকানং উক্খেপনে, ইতরেসঞ্চ আপত্তিযা অদস্সনে আদীনৰং কথেত্ৰা পুন তেসং তত্থেৰ একসীমাযং উপোসথাদীনি অনুজানিত্ৰা ভত্তগ্গাদীসু ভণ্ডনজাতানং ‘‘আসনন্তরিকায নিসীদিতব্ব’’ন্তি (মহাৰ. ৪৫৬) ভত্তগ্গে ৰত্তং পঞ্ঞাপেত্ৰা ‘‘ইদানিপি ভণ্ডনজাতাৰ ৰিহরন্তী’’তি সুত্ৰা তত্থ গন্ত্ৰা ‘‘অলং, ভিক্খৰে, মা ভণ্ডন’’ন্তিআদীনি ৰত্ৰা, ‘‘ভিক্খৰে, ভণ্ডনকলহৰিগ্গহৰিৰাদা নামেতে অনত্থকারকা. কলহং নিস্সায হি লটুকিকাপি সকুণিকা হত্থিনাগং জীৰিতক্খযং পাপেসী’’তি লটুকিকজাতকং (জা. ১.৫.৩৯ আদযো) কথেত্ৰা, ‘‘ভিক্খৰে, সমগ্গা হোথ, মা ৰিৰদথ. ৰিৰাদং নিস্সায হি অনেকসতসহস্সা ৰট্টকাপি জীৰিতক্খযং পত্তা’’তি ৰট্টকজাতকং (জা. ১.১.১১৮) কথেসি. এৰম্পি তেসু ভগৰতো ৰচনং অনাদিযন্তেসু অঞ্ঞতরেন ধম্মৰাদিনা তথাগতস্স ৰিহেসং অনিচ্ছন্তেন ‘‘আগমেতু, ভন্তে ভগৰা, ধম্মসামি, অপ্পোস্সুক্কো, ভন্তে ভগৰা, দিট্ঠধম্মসুখৰিহারমনুযুত্তো ৰিহরতু, মযমেৰ তেন ভণ্ডনেন কলহেন ৰিগ্গহেন ৰিৰাদেন পঞ্ঞাযিস্সামা’’তি (মহাৰ. ৪৫৭; ম. নি. ৩.২৩৬) ৰুত্তে অতীতং আহরি –
ভূতপুব্বং, ভিক্খৰে, বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তো নাম কাসিরাজা অহোসি. ব্রহ্মদত্তেন দীঘীতিস্স কোসলরঞ্ঞো রজ্জং অচ্ছিন্দিত্ৰা অঞ্ঞাতকৰেসেন ৰসন্তস্স পিতুনো মারিতভাৰঞ্চেৰ দীঘাৰুকুমারেন অত্তনো জীৰিতে দিন্নে ততো পট্ঠায তেসং সমগ্গভাৰঞ্চ কথেত্ৰা ‘‘তেসঞ্হি নাম, ভিক্খৰে, রাজূনং আদিন্নদণ্ডানং আদিন্নসত্থানং এৰরূপং খন্তিসোরচ্চং ভৰিস্সতি. ইধ খো তং, ভিক্খৰে, সোভেথ, যং তুম্হে এৰং স্ৰাখাতে ধম্মৰিনযে পব্বজিতা সমানা খমা চ ভৰেয্যাথ সোরতা চা’’তি ওৰদিত্ৰাপি নেৰ তে সমগ্গে কাতুং অসক্খি. সো তায আকিণ্ণৰিহারতায উক্কণ্ঠিতো ‘‘অহং খো ইদানি আকিণ্ণো দুক্খং ৰিহরামি, ইমে চ ভিক্খূ মম ৰচনং ন করোন্তি. যংনূনাহং এককোৰ গণম্হা ৰূপকট্ঠো ৰিহরেয্য’’ন্তি চিন্তেত্ৰা কোসম্বিযং পিণ্ডায চরিত্ৰা অনপলোকেত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘং এককোৰ অত্তনো পত্তচীৰরমাদায বালকলোণকগামং গন্ত্ৰা তত্থ ভগুত্থেরস্স একচারিকৰত্তং কথেত্ৰা পাচিনৰংসমিগদাযে তিণ্ণং কুলপুত্তানং সামগ্গিযানিসংসং কথেত্ৰা যেন পালিলেয্যকং অত্থি, তদৰসরি. তত্র সুদং ভগৰা পালিলেয্যকং উপনিস্সায রক্খিতৰনসণ্ডে ভদ্দসালমূলে পালিলেয্যকেন হত্থিনা উপট্ঠিযমানো ফাসুকং ৰস্সাৰাসং ৰসি.
কোসম্বিৰাসিনোপি খো উপাসকা ৰিহারং গন্ত্ৰা সত্থারং অপস্সন্তা ‘‘কুহিং, ভন্তে, সত্থা’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘পালিলেয্যকৰনসণ্ডং গতো’’তি. ‘‘কিং কারণা’’তি? ‘‘অম্হে সমগ্গে কাতুং ৰাযমি, মযং পন ন সমগ্গা অহুম্হা’’তি. ‘‘কিং, ভন্তে, তুম্হে সত্থু সন্তিকে পব্বজিত্ৰা তস্মিং সামগ্গিং করোন্তে সমগ্গা নাহুৰত্থা’’তি? ‘‘এৰমাৰুসো’’তি. ‘‘মনুস্সা ইমে সত্থু সন্তিকে পব্বজিত্ৰা তস্মিং সামগ্গিং করোন্তেপি সমগ্গা ন জাতা, মযং ইমে নিস্সায সত্থারং দট্ঠুং ন লভিম্হা, ইমেসং নেৰ আসনং দস্সাম, ন অভিৰাদনাদীনি করিস্সামা’’তি ততো পট্ঠায তেসং সামীচিমত্তম্পি ন করিংসু. তে অপ্পাহারতায সুস্সমানা কতিপাহেনেৰ উজুকা হুত্ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং অচ্চযং দেসেত্ৰা খমাপেত্ৰা ‘‘উপাসকা মযং সমগ্গা জাতা, তুম্হেপি নো পুরিমসদিসা হোথা’’তি আহংসু. ‘‘খমাপিতো পন ৰো, ভন্তে, সত্থা’’তি. ‘‘ন খমাপিতো, আৰুসো’’তি. ‘‘তেন হি সত্থারং খমাপেথ, সত্থু খমাপিতকালে মযম্পি তুম্হাকং পুরিমসদিসা ভৰিস্সামা’’তি. তে অন্তোৰস্সভাৰেন সত্থু সন্তিকং গন্তুং অৰিসহন্তা দুক্খেন তং অন্তোৰস্সং ৰীতিনামেসুং. সত্থা পন তেন হত্থিনা উপট্ঠিযমানো সুখং ৰসি. সোপি হি হত্থিনাগো গণং পহায ফাসুৰিহারত্থাযেৰ তং ৰনসণ্ডং পাৰিসি.
যথাহ – ‘‘অহং খো আকিণ্ণো ৰিহরামি হত্থীহি হত্থীনীহি হত্থিকলভেহি হত্থিচ্ছাপেহি, ছিন্নগ্গানি চেৰ তিণানি খাদামি, ওভগ্গোভগ্গঞ্চ মে সাখাভঙ্গং খাদন্তি, আৰিলানি চ পানীযানি পিৰামি, ওগাহা চস্স মে উত্তিণ্ণস্স হত্থিনিযো কাযং উপনিঘংসন্তিযো গচ্ছন্তি, যংনূনাহং একোৰ গণম্হা ৰূপকট্ঠো ৰিহরেয্য’’ন্তি (মহাৰ. ৪৬৭; উদা. ৩৫). অথ খো সো হত্থিনাগো যূথা অপক্কম্ম যেন পালিলেয্যকং রক্খিতৰনসণ্ডং ভদ্দসালমূলং, যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা পন ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা ওলোকেন্তো অঞ্ঞং কিঞ্চি অদিস্ৰা ভদ্দসালমূলং পাদেনেৰ পহরন্তো তচ্ছেত্ৰা সোণ্ডায সাখং গহেত্ৰা সম্মজ্জি. ততো পট্ঠায সোণ্ডায ঘটং গহেত্ৰা পানীযং পরিভোজনীযং উপট্ঠাপেতি, উণ্হোদকেন অত্থে সতি উণ্হোদকং পটিযাদেতি. কথং? হত্থেন কট্ঠানি ঘংসিত্ৰা অগ্গিং সম্পাদেতি, তত্থ দারূনি পক্খিপন্তো অগ্গিং জালেত্ৰা তত্থ পাসাণে পক্খিপিত্ৰা পচিত্ৰা দারুদণ্ডকেন পৰট্টেত্ৰা পরিচ্ছিন্নায খুদ্দকসোণ্ডিকায খিপতি, ততো হত্থং ওতারেত্ৰা উদকস্স তত্তভাৰং জানিত্ৰা গন্ত্ৰা সত্থারং ৰন্দতি. সত্থা ‘‘উদকং তে তাপিতং পালিলেয্যকা’’তি ৰত্ৰা তত্থ গন্ত্ৰা ন্হাযতি. অথস্স নানাৰিধানি ফলানি আহরিত্ৰা দেতি. যদা পন সত্থা গামং পিণ্ডায পৰিসতি, তদা সত্থু পত্তচীৰরমাদায কুম্ভে পতিট্ঠপেত্ৰা সত্থারা সদ্ধিংযেৰ গচ্ছতি. সত্থা গামূপচারং পত্ৰা ‘‘পালিলেয্যক ইতো পট্ঠায তযা গন্তুং ন সক্কা, আহার মে পত্তচীৰর’’ন্তি আহরাপেত্ৰা গামং পিণ্ডায পাৰিসি. সোপি যাৰ সত্থু নিক্খমনা তত্থেৰ ঠত্ৰা আগমনকালে পচ্চুগ্গমনং কত্ৰা পুরিমনযেনেৰ পত্তচীৰরং গহেত্ৰা ৰসনট্ঠানে ওতারেত্ৰা ৰত্তং দস্সেত্ৰা সাখায বীজতি, রত্তিং ৰাল়মিগপরিপন্থনিৰারণত্থং মহন্তং দণ্ডং সোণ্ডায গহেত্ৰা ‘‘সত্থারং রক্খিস্সামী’’তি যাৰ অরুণুগ্গমনা ৰনসণ্ডস্স অন্তরন্তরেন ৰিচরতি, ততো পট্ঠাযযেৰ কির সো ৰনসণ্ডো পালিলেয্যকরক্খিতৰনসণ্ডো নাম জাতো. অরুণে উগ্গতে মুখোদকদানং আদিং কত্ৰা তেনেৰূপাযেন সব্বৰত্তানি করোতি.
অথেকো মক্কটো তং হত্থিং উট্ঠায সমুট্ঠায দিৰসে দিৰসে তথাগতস্স আভিসমাচারিকং করোন্তং দিস্ৰা ‘‘অহম্পি কিঞ্চিদেৰ করিস্সামী’’তি ৰিচরন্তো একদিৰসং নিম্মক্খিকং দণ্ডকমধুং দিস্ৰা দণ্ডকং ভঞ্জিত্ৰা দণ্ডকেনেৰ সদ্ধিং মধুপটলং সত্থু সন্তিকং আহরিত্ৰা কদলিপত্তং ছিন্দিত্ৰা তত্থ ঠপেত্ৰা অদাসি. সত্থা গণ্হি. মক্কটো ‘‘করিস্সতি নু খো পরিভোগং ন করিস্সতী’’তি ওলোকেন্তো গহেত্ৰা নিসিন্নং দিস্ৰা ‘‘কিং নু খো’’তি চিন্তেত্ৰা দণ্ডকোটিযং গহেত্ৰা পরিৰত্তেত্ৰা উপধারেন্তো অণ্ডকানি দিস্ৰা তানি সণিকং অপনেত্ৰা পুন অদাসি. সত্থা পরিভোগমকাসি. সো তুট্ঠমানসো তং তং সাখং গহেত্ৰা নচ্চন্তোৰ অট্ঠাসি. অথস্স গহিতসাখাপি অক্কন্তসাখাপি ভিজ্জিংসু. সো একস্মিং খাণুমত্থকে পতিত্ৰা নিৰিট্ঠগত্তো সত্থরি পসন্নেনেৰ চিত্তেন কালং কত্ৰা তাৰতিংসভৰনে তিংসযোজনিকে কনকৰিমানে নিব্বত্তি, অচ্ছরাসহস্সপরিৰারো মক্কটদেৰপুত্তো নাম অহোসি.
তথাগতস্স তত্থ হত্থিনাগেন উপট্ঠিযমানস্স ৰসনভাৰো সকলজম্বুদীপে পাকটো অহোসি. সাৰত্থিনগরতো ‘‘অনাথপিণ্ডিকো ৰিসাখা চ মহাউপাসিকা’’তিএৰমাদীনি মহাকুলানি আনন্দত্থেরস্স সাসনং পহিণিংসু ‘‘সত্থারং নো, ভন্তে, দস্সেথা’’তি. দিসাৰাসিনোপি পঞ্চসতা ভিক্খূ ৰুট্ঠৰস্সা আনন্দত্থেরং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘চিরস্সুতা নো, আৰুসো আনন্দ, ভগৰতো সম্মুখা ধম্মী কথা, সাধু মযং, আৰুসো আনন্দ, লভেয্যাম ভগৰতো সম্মুখা ধম্মিং কথং সৰনাযা’’তি যাচিংসু. থেরো তে ভিক্খূ আদায তত্থ গন্ত্ৰা ‘‘তেমাসং একৰিহারিনো তথাগতস্স সন্তিকং এত্তকেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং উপসঙ্কমিতুং অযুত্ত’’ন্তি চিন্তেত্ৰা তে ভিক্খূ বহি ঠপেত্ৰা এককোৰ সত্থারং উপসঙ্কমি. পালিলেয্যকো তং দিস্ৰা দণ্ডমাদায পক্খন্দি. সত্থা ওলোকেত্ৰা অপেহি ‘‘অপেহি পালিলেয্যক, মা নিৰারযি, বুদ্ধুপট্ঠাকো এসো’’তি আহ. সো তত্থেৰ দণ্ডং ছড্ডেত্ৰা পত্তচীৰরপটিগ্গহণং আপুচ্ছি. থেরো নাদাসি. নাগো ‘‘সচে উগ্গহিতৰত্তো ভৰিস্সতি, সত্থু নিসীদনপাসাণফলকে অত্তনো পরিক্খারং ন ঠপেস্সতী’’তি চিন্তেসি. থেরো পত্তচীৰরং ভূমিযং ঠপেসি. ৰত্তসম্পন্না হি গরূনং আসনে ৰা সযনে ৰা অত্তনো পরিক্খারং ন ঠপেন্তি.
থেরো সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসীদি. সত্থা ‘‘আনন্দ, একোৰ আগতোসী’’তি পুচ্ছিত্ৰা পঞ্চসতেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং আগতভাৰং সুত্ৰা ‘‘কহং পনেতে’’তি ৰত্ৰা ‘‘তুম্হাকং চিত্তং অজানন্তো বহি ঠপেত্ৰা আগতোম্হী’’তি ৰুত্তে ‘‘পক্কোসাহি নে’’তি আহ. থেরো তথা অকাসি. তে ভিক্খূ আগন্ত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. সত্থা তেহি সদ্ধিং পটিসন্থারং কত্ৰা তেহি ভিক্খূহি, ‘‘ভন্তে ভগৰা, হি বুদ্ধসুখুমালো চেৰ খত্তিযসুখুমালো চ, তুম্হেহি তেমাসং এককেহি তিট্ঠন্তেহি নিসীদন্তেহি চ দুক্করং কতং, ৰত্তপটিৰত্তকারকোপি মুখোদকাদিদাযকোপি নাহোসি মঞ্ঞে’’তি ৰুত্তে, ‘‘ভিক্খৰে, পালিলেয্যকহত্থিনা মম সব্বকিচ্চানি কতানি. এৰরূপঞ্হি সহাযং লভন্তেন একতোৰ ৰসিতুং যুত্তং, অলভন্তস্স একচারিকভাৰোৰ সেয্যো’’তি ৰত্ৰা ইমা নাগৰগ্গে তিস্সো গাথা অভাসি –
‘‘সচে লভেথ নিপকং সহাযং,
সদ্ধিংচরং সাধুৰিহারি ধীরং;
অভিভুয্য সব্বানি পরিস্সযানি,
চরেয্য তেনত্তমনো সতীমা.
‘‘নো চে লভেথ নিপকং সহাযং,
সদ্ধিংচরং সাধুৰিহারি ধীরং;
রাজাৰ রট্ঠং ৰিজিতং পহায,
একো চরে মাতঙ্গরঞ্ঞেৰ নাগো.
‘‘একস্স চরিতং সেয্যো,
নত্থি বালে সহাযতা;
একো চরে ন চ পাপানি কযিরা,
অপ্পোস্সুক্কো মাতঙ্গরঞ্ঞেৰ নাগো’’তি. (মহাৰ. ৪৬৪; ম. নি. ৩.২৩৭; ধ. প. ৩২৮-৩৩০; সু. নি. ৪৫-৪৬);
গাথাপরিযোসানে পঞ্চসতাপি তে ভিক্খূ অরহত্তে পতিট্ঠহিংসু. আনন্দত্থেরোপি অনাথপিণ্ডিকাদীহি পেসিতসাসনং আরোচেত্ৰা, ‘‘ভন্তে, অনাথপিণ্ডিকপ্পমুখা তে পঞ্চ অরিযসাৰককোটিযো তুম্হাকং আগমনং পচ্চাসীসন্তী’’তি আহ. সত্থা ‘‘তেন হি গণ্হাহি পত্তচীৰর’’ন্তি পত্তচীৰরং গাহাপেত্ৰা নিক্খমি. নাগো গন্ত্ৰা গতমগ্গে তিরিযং অট্ঠাসি. ‘‘কিং করোতি, ভন্তে, নাগো’’তি? ‘‘তুম্হাকং, ভিক্খৰে, ভিক্খং দাতুং পচ্চাসীসতি, দীঘরত্তং খো পনাযং ময্হং উপকারকো, নাস্স চিত্তং কোপেতুং ৰট্টতি, নিৰত্তথ, ভিক্খৰে’’তি সত্থা ভিক্খূ গহেত্ৰা নিৰত্তি. হত্থীপি ৰনসণ্ডং পৰিসিত্ৰা পনসকদলিফলাদীনি নানাফলানি সংহরিত্ৰা রাসিং কত্ৰা পুনদিৰসে ভিক্খূনং অদাসি. পঞ্চসতা ভিক্খূ সব্বানি খেপেতুং নাসক্খিংসু. ভত্তকিচ্চপরিযোসানে সত্থা পত্তচীৰরং গাহেত্ৰা নিক্খমি. নাগো ভিক্খূনং অন্তরন্তরেন গন্ত্ৰা সত্থু পুরতো তিরিযং অট্ঠাসি. ‘‘কিং করোতি, ভন্তে, নাগো’’তি? ‘‘অযঞ্হি ভিক্খৰে, তুম্হে পেসেত্ৰা মং নিৰত্তেতুকামো’’তি. অথ নং সত্থা ‘‘পালিলেয্যক, ইদং পন মম অনিৰত্তগমনং, তৰ ইমিনা অত্তভাৰেন ঝানং ৰা ৰিপস্সনং ৰা মগ্গফলং ৰা নত্থি, তিট্ঠ ত্ৰ’’ন্তি আহ. তং সুত্ৰা নাগো মুখে সোণ্ডং পক্খিপিত্ৰা রোদন্তো পচ্ছতো পচ্ছতো অগমাসি. সো হি সত্থারং নিৰত্তেতুং লভন্তো তেনেৰ নিযামেন যাৰজীৰং পটিজগ্গেয্য, সত্থা পন তং গামূপচারং পত্ৰা ‘‘পালিলেয্যক ইতো পট্ঠায তৰ অভূমি, মনুস্সাৰাসো সপরিপন্থো, তিট্ঠ ত্ৰ’’ন্তি আহ. সো রোদমানো তত্থেৰ ঠত্ৰা সত্থরি চক্খুপথং ৰিজহন্তে হদযেন ফলিতেন কালং কত্ৰা সত্থরি পসাদেন তাৰতিংসভৰনে তিংসযোজনিকে কনকৰিমানে অচ্ছরাসহস্সমজ্ঝে নিব্বত্তি, পালিলেয্যকদেৰপুত্তোযেৰস্স নামং অহোসি.
সত্থাপি অনুপুব্বেন জেতৰনং অগমাসি. কোসম্বকা ভিক্খূ ‘‘সত্থা কির সাৰত্থিং আগতো’’তি সুত্ৰা সত্থারং খমাপেতুং তত্থ অগমংসু. কোসলরাজা ‘‘তে কির কোসম্বকা ভণ্ডনকারকা ভিক্খূ আগচ্ছন্তী’’তি সুত্ৰা সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘অহং, ভন্তে, তেসং মম ৰিজিতং পৰিসিতুং ন দস্সামী’’তি আহ. ‘‘মহারাজ, সীলৰন্তা এতে ভিক্খূ, কেৰলং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিৰাদেন মম ৰচনং ন গণ্হিংসু, ইদানি মং খমাপেতুং আগচ্ছন্তি, আগচ্ছন্তু মহারাজা’’তি. অনাথপিণ্ডিকোপি ‘‘অহং, ভন্তে, তেসং ৰিহারং পৰিসিতুং ন দস্সামী’’তি ৰত্ৰা তথেৰ ভগৰতা পটিক্খিত্তো তুণ্হী অহোসি. সাৰত্থিযং অনুপ্পত্তানং পন তেসং ভগৰা একমন্তে ৰিৰিত্তং কারাপেত্ৰা সেনাসনং দাপেসি. অঞ্ঞে ভিক্খূ তেহি সদ্ধিং নেৰ একতো নিসীদন্তি, ন তিট্ঠন্তি, আগতাগতা সত্থারং পুচ্ছন্তি – ‘‘কতমেতে, ভন্তে, ভণ্ডনকারকা কোসম্বকা ভিক্খূ’’তি? সত্থা ‘‘এতে’’তি দস্সেতি. ‘‘এতে কির তে, এতে কির তে’’তি আগতাগতেহি অঙ্গুলিকা দস্সিযমানা লজ্জায সীসং উক্খিপিতুং অসক্কোন্তা ভগৰতো পাদমূলে নিপজ্জিত্ৰা ভগৰন্তং খমাপেসুং. সত্থা ‘‘ভারিযং ৰো, ভিক্খৰে, কতং, তুম্হে হি নাম মাদিসস্স বুদ্ধস্স সন্তিকে পব্বজিত্ৰা মযি সামগ্গিং করোন্তে মম ৰচনং ন করিত্থ, পোরাণকপণ্ডিতাপি ৰজ্ঝপ্পত্তানং মাতাপিতূনং ওৰাদং সুত্ৰা তেসু জীৰিতা ৰোরোপিযমানেসুপি তং অনতিক্কমিত্ৰা পচ্ছা দ্ৰীসু রট্ঠেসু রজ্জং কারযিংসূ’’তি ৰত্ৰা পুনদেৰ কোসম্বিকজাতকং (জা. ১.৯.১০ আদযো) কথেত্ৰা ‘‘এৰং, ভিক্খৰে, দীঘাৰুকুমারো মাতাপিতূসু জীৰিতা ৰোরোপিযমানেসুপি তেসং ওৰাদং অনতিক্কমিত্ৰা পচ্ছা ব্রহ্মদত্তস্স ধীতরং লভিত্ৰা দ্ৰীসু কাসিকোসলরট্ঠেসু রজ্জং কারেসি, তুম্হেহি পন মম ৰচনং অকরোন্তেহি ভারিযং কত’’ন্তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –
৬. ‘‘পরে চ ন ৰিজানন্তি, মযমেত্থ যমামসে;
যে চ তত্থ ৰিজানন্তি, ততো সম্মন্তি মেধগা’’তি.
তত্থ পরেতি পণ্ডিতে ঠপেত্ৰা ততো অঞ্ঞে ভণ্ডনকারকা পরে নাম. তে তত্থ সঙ্ঘমজ্ঝে কোলাহলং করোন্তা ‘‘মযং যমামসে উপরমাম ৰিনস্সাম সততং সমিতং মচ্চুসন্তিকং গচ্ছামা’’তি ন ৰিজানন্তি. যে চ তত্থ ৰিজানন্তীতি যে তত্থ পণ্ডিতা ‘‘মযং মচ্চুসন্তিকং গচ্ছামা’’তি ৰিজানন্তি. ততো সম্মন্তি মেধগাতি এৰঞ্হি তে জানন্তা যোনিসোমনসিকারং উপ্পাদেত্ৰা মেধগানং কলহানং ৰূপসমায পটিপজ্জন্তি. অথ নেসং তায পটিপত্তিযা তে মেধগা সম্মন্তীতি. অথ ৰা পরে চাতি পুব্বে মযা ‘‘মা, ভিক্খৰে, ভণ্ডন’’ন্তিআদীনি ৰত্ৰা ওৰদিযমানাপি মম ওৰাদস্স অপটিগ্গহণেন অতিক্কমনেন অমামকা পরে নাম. ‘‘মযং ছন্দাদিৰসেন মিচ্ছাগাহং গহেত্ৰা এত্থ সঙ্ঘমজ্ঝে যমামসে ভণ্ডনাদীনং ৰুদ্ধিযা ৰাযমামা’’তি ন ৰিজানন্তি. ইদানি পন যোনিসো পচ্চৰেক্খমানা তত্থ তুম্হাকং অন্তরে যে চ পণ্ডিতপুরিসা ‘‘পুব্বে মযং ছন্দাদিৰসেন ৰাযমন্তা অযোনিসো পটিপন্না’’তি ৰিজানন্তি, ততো তেসং সন্তিকা তে পণ্ডিতপুরিসে নিস্সায ইমে দানি কলহসঙ্খাতা মেধগা সম্মন্তীতি অযমেত্থ অত্থোতি.
গাথাপরিযোসানে সম্পত্তভিক্খূ সোতাপত্তিফলাদীসু পতিট্ঠহিংসূতি.
কোসম্বকৰত্থু পঞ্চমং.