১২. দেৰদত্তৰত্থু
ইধ তপ্পতীতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো দেৰদত্তং আরব্ভ কথেসি.
দেৰদত্তস্স ৰত্থু পব্বজিতকালতো পট্ঠায যাৰ পথৰিপ্পৰেসনা দেৰদত্তং আরব্ভ ভাসিতানি সব্বানি জাতকানি ৰিত্থারেত্ৰা কথিতং. অযং পনেত্থ সঙ্খেপো – সত্থরি অনুপিযং নাম মল্লানং নিগমো অত্থি. তং নিস্সায অনুপিযম্বৰনে ৰিহরন্তেযেৰ তথাগতস্স লক্খণপটিগ্গহণদিৰসেযেৰ অসীতিসহস্সেহি ঞাতিকুলেহি ‘‘রাজা ৰা হোতু, বুদ্ধো ৰা, খত্তিযপরিৰারোৰ ৰিচরিস্সতী’’তি অসীতিসহস্সপুত্তা পটিঞ্ঞাতা. তেসু যেভুয্যেন পব্বজিতেসু ভদ্দিযং নাম রাজানং, অনুরুদ্ধং, আনন্দং, ভগুং, কিমিলং, দেৰদত্তন্তি ইমে ছ সক্যে অপব্বজন্তে দিস্ৰা, ‘‘মযং অত্তনো পুত্তে পব্বাজেম, ইমে ছ সক্যা ন ঞাতকা মঞ্ঞে, কস্মা ন পব্বজন্তী’’তি? কথং সমুট্ঠাপেসুং. অথ খো মহানামো সক্যো অনুরুদ্ধং উপসঙ্কমিত্ৰা, ‘‘তাত, অম্হাকং কুলা পব্বজিতো নত্থি, ত্ৰং ৰা পব্বজ, অহং ৰা পব্বজিস্সামী’’তি আহ. সো পন সুখুমালো হোতি সম্পন্নভোগো, ‘‘নত্থী’’তি ৰচনম্পি তেন ন সুতপুব্বং. একদিৰসঞ্হি তেসু ছসু খত্তিযেসু গুল়কীল়ং কীল়ন্তেসু অনুরুদ্ধো পূৰেন পরাজিতো পূৰত্থায পহিণি, অথস্স মাতা পূৰে সজ্জেত্ৰা পহিণি. তে খাদিত্ৰা পুন কীল়িংসু. পুনপ্পুনং তস্সেৰ পরাজযো হোতি. মাতা পনস্স পহিতে পহিতে তিক্খত্তুং পূৰে পহিণিত্ৰা চতুত্থৰারে ‘‘পূৰা নত্থী’’তি পহিণি. সো ‘‘নত্থী’’তি ৰচনস্স অসুকপুব্বত্তা ‘‘এসাপেকা পূৰৰিকতি ভৰিস্সতী’’তি মঞ্ঞমানো ‘‘নত্থিপূৰং মে আহরথা’’তি পেসেসি. মাতা পনস্স ‘‘নত্থিপূৰং কির, অয্যে, দেথা’’তি ৰুত্তে, ‘‘মম পুত্তেন ‘নত্থী’তি পদং ন সুতপুব্বং, ইমিনা পন উপাযেন নং এতমত্থং জানাপেস্সামী’’তি তুচ্ছং সুৰণ্ণপাতিং অঞ্ঞায সুৰণ্ণপাতিযা পটিকুজ্জিত্ৰা পেসেসি. নগরপরিগ্গাহিকা দেৰতা চিন্তেসুং – ‘‘অনুরুদ্ধসক্যেন অন্নভারকালে অত্তনো ভাগভত্তং উপরিট্ঠপচ্চেকবুদ্ধস্স দত্ৰা ‘‘‘নত্থী’তি মে ৰচনস্স সৰনং মা হোতু, ভোজনুপ্পত্তিট্ঠানজাননং মা ‘হোতূ’তি পত্থনা কতা, সচাযং তুচ্ছপাতিং পস্সিস্সতি, দেৰসমাগমং পৰিসিতুং ন লভিস্সাম, সীসম্পি নো সত্তধা ফলেয্যা’’তি. অথ নং পাতিং দিব্বপূৰেহি পুণ্ণং অকংসু. কস্সা গুল়মণ্ডলে ঠপেত্ৰা উগ্ঘাটিতমত্তায পূৰগন্ধো সকলনগরে ছাদেত্ৰা ঠিতো. পূৰখণ্ডং মুখে ঠপিতমত্তমেৰ সত্তরসহরণীসহস্সানি অনুফরি.
সো চিন্তেসি – ‘‘নাহং মাতু পিযো, এত্তকং মে কালং ইমং নত্থিপূৰং নাম ন পচি, ইতো পট্ঠায অঞ্ঞং পূৰং নাম ন খাদিস্সামী’’তি, সো গেহং গন্ত্ৰাৰ মাতরং পুচ্ছি – ‘‘অম্ম, তুম্হাকং অহং পিযো, অপ্পিযো’’তি? ‘‘তাত, একক্খিনো অক্খি ৰিয চ হদযং ৰিয চ অতিৰিয পিযো মে অহোসী’’তি. ‘‘অথ কস্মা এত্তকং কালং ময্হং নত্থি পূৰং ন পচিত্থ, অম্মা’’তি? সা চূল়ূপট্ঠাকং পুচ্ছি – ‘‘অত্থি কিঞ্চি পাতিযং, তাতা’’তি? ‘‘পরিপুণ্ণা, অয্যে, পাতি পূৰেহি, এৰরূপা পূৰা নাম মে ন দিট্ঠপুব্বা’’তি আরোচেসি. সা চিন্তেসি – ‘‘ময্হং পুত্তো পুঞ্ঞৰা কতাভিনীহারো ভৰিস্সতি, দেৰতাহি পাতিং পূরেত্ৰা পূৰা পহিতা ভৰিস্সন্তী’’তি. ‘‘অথ নং পুত্তো, অম্ম, ইতো পট্ঠাযাহং অঞ্ঞং পূৰং নাম ন খাদিস্সামি, নত্থিপূৰমেৰ পচেয্যাসী’’তি. সাপিস্স ততো পট্ঠায ‘‘পূৰং খাদিতুকামোম্হী’’তি ৰুত্তে তুচ্ছপাতিমেৰ অঞ্ঞায পাতিযা পটিকুচ্ছিত্ৰা পেসেসি. যাৰ অগারমজ্ঝে ৰসি, তাৰস্স দেৰতাৰ পূৰে পহিণিংসু.
সো এত্তকম্পি অজানন্তো পব্বজ্জং নাম কিং জানিস্সতি? তস্মা ‘‘কা এসা পব্বজ্জা নামা’’তি ভাতরং পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ওহারিতকেসমস্সুনা কাসাযনিৰত্থেন কট্ঠত্থরকে ৰা বিদলমঞ্চকে ৰা নিপজ্জিত্ৰা পিণ্ডায চরন্তেন ৰিহরিতব্বং. এসা পব্বজ্জা নামা’’তি ৰুত্তে, ‘‘ভাতিক, অহং সুখুমালো. নাহং সক্খিস্সামি পব্বজিতু’’ন্তি আহ. ‘‘তেন হি, তাত, কম্মন্তং উগ্গহেত্ৰা ঘরাৰাসং ৰস. ন হি সক্কা অম্হেসু একেন অপব্বজিতু’’ন্তি. অথ নং ‘‘কো এস কম্মন্তো নামা’’তি পুচ্ছি. ‘‘ভত্তুট্ঠানট্ঠানম্পি অজানন্তো কুলপুত্তো কম্মন্তং নাম কিং জানিস্সতী’’তি? একদিৰসঞ্হি তিণ্ণং খত্তিযানং কথা উদপাদি – ‘‘ভত্তং নাম কুহিং উট্ঠহতী’’তি? কিমিলো আহ – ‘‘কোট্ঠে উট্ঠহতী’’তি. অথ নং ভদ্দিযো ‘‘ত্ৰং ভত্তস্স উট্ঠানট্ঠানং ন জানাসি, ভত্তং নাম উক্খলিযং উট্ঠহতী’’তি আহ. অনুরুদ্ধো ‘‘তুম্হে দ্ৰেপি ন জানাথ, ভত্তং নাম রতনমকুল়ায সুৰণ্ণপাতিযং উট্ঠহতী’’তি আহ.
তেসু কির একদিৰসং কিমিলো কোট্ঠতো ৰীহী ওতারিযমানে দিস্ৰা, ‘‘এতে কোট্ঠেযেৰ জাতা’’তি সঞ্ঞী অহোসি. ভদ্দিযো একদিৰসং উক্খলিতো ভত্তং ৰড্ঢিযমানং দিস্ৰা ‘‘উক্খলিযঞ্ঞেৰ উপ্পন্ন’’ন্তি সঞ্ঞী অহোসি. অনুরুদ্ধেন পন নেৰ ৰীহী কোট্টেন্তা, ন ভত্তং পচন্তা, ন ৰড্ঢেন্তা দিট্ঠপুব্বা, ৰড্ঢেত্ৰা পন পুরতো ঠপিতমেৰ পস্সতি. সো ভুঞ্জিতুকামকালে ‘‘ভত্তং পাতিযং উট্ঠহতী’’তি সঞ্ঞমকাসি. এৰং তযোপি তে ভত্তুট্ঠানট্ঠানং ন জানন্তি. তেনাযং ‘‘কো এস কম্মন্তো নামা’’তি পুচ্ছিত্ৰা, ‘‘পঠমং খেত্তং কসাপেতব্ব’’ন্তিআদিকং সংৰচ্ছরে সংৰচ্ছরে কত্তব্বং কিচ্চং সুত্ৰা, ‘‘কদা কম্মন্তানং অন্তো পঞ্ঞাযিস্সতি, কদা মযং অপ্পোস্সুক্কা ভোগে ভুঞ্জিস্সামা’’তি ৰত্ৰা কম্মন্তানং অপরিযন্ততায অক্খাতায ‘‘তেন হি ত্ৰঞ্ঞেৰ ঘরাৰাসং ৰস, ন ময্হং এতেনত্থো’’তি মাতরং উপসঙ্কমিত্ৰা, ‘‘অনুজানাহি মং, অম্ম, পব্বজিস্সামী’’তি ৰত্ৰা তায নানপ্পকারেহি তিক্খত্তুং পটিক্খিপিত্ৰা, ‘‘সচে তে সহাযকো ভদ্দিযরাজা পব্বজিস্সতি, তেন সদ্ধিং পব্বজাহী’’তি ৰুত্তে তং উপসঙ্কমিত্ৰা, ‘‘মম খো, সম্ম, পব্বজ্জা তৰ পটিবদ্ধা’’তি ৰত্ৰা তং নানপ্পকারেহি সঞ্ঞাপেত্ৰা সত্তমে দিৰসে অত্তনা সদ্ধিং পব্বজনত্থায পটিঞ্ঞং গণ্হি.
ততো ভদ্দিযো সক্যরাজা অনুরুদ্ধো আনন্দো ভগু কিমিলো দেৰদত্তোতি ইমে ছ খত্তিযা উপালিকপ্পকসত্তমা দেৰা ৰিয দিব্বসম্পত্তিং সত্তাহং সম্পত্তিং অনুভৰিত্ৰা উয্যানং গচ্ছন্তা ৰিয চতুরঙ্গিনিযা সেনায নিক্খমিত্ৰা পরৰিসযং পত্ৰা রাজাণায সেনং নিৰত্তাপেত্ৰা পরৰিসযং ওক্কমিংসু. তত্থ ছ খত্তিযা অত্তনো অত্তনো আভরণানি ওমুঞ্চিত্ৰা ভণ্ডিকং কত্ৰা, ‘‘হন্দ ভণে, উপালি, নিৰত্তস্সু, অলং তে এত্তকং জীৰিকাযা’’তি তস্স অদংসু. সো তেসং পাদমূলে পরিৰত্তিত্ৰা পরিদেৰিত্ৰা তেসং আণং অতিক্কমিতুং অসক্কোন্তো উট্ঠায তং গহেত্ৰা নিৰত্তি. তেসং দ্ৰিধা জাতকালে, ৰনং আরোদনপ্পত্তং ৰিয পথৰীকম্পমানাকারপ্পত্তা ৰিয অহোসি. উপালি কপ্পকোপি থোকং গন্ত্ৰা নিৰত্তিত্ৰা ‘‘চণ্ডা খো সাকিযা, ‘ইমিনা কুমারা নিপ্পাতিতা’তি ঘাতেয্যুম্পি মং. ইমে হি নাম সক্যকুমারা এৰরূপং সম্পত্তিং পহায ইমানি অনগ্ঘানি আভরণানি খেল়পিণ্ডং ৰিয ছড্ডেত্ৰা পব্বজিস্সন্তি, কিমঙ্গং পনাহ’’ন্তি ভণ্ডিকং ওমুঞ্চিত্ৰা তানি আভরণানি রুক্খে লগ্গেত্ৰা ‘‘অত্থিকা গণ্হন্তূ’’তি ৰত্ৰা তেসং সন্তিকং গন্ত্ৰা তেহি ‘‘কস্মা নিৰত্তোসী’’তি পুট্ঠো তমত্থং আরোচেসি. অথ নং তে আদায সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা, ‘‘মযং, ভন্তে, সাকিযা নাম মাননিস্সিতা, অযং অম্হাকং দীঘরত্তং পরিচারকো, ইমং পঠমতরং পব্বাজেথ, মযমস্স অভিৰাদনাদীনি করিস্সাম, এৰং নো মানো নিম্মানাযিস্সতী’’তি ৰত্ৰা তং পঠমতরং পব্বাজেত্ৰা পচ্ছা সযং পব্বজিংসু. তেসু আযস্মা ভদ্দিযো তেনেৰ অন্তরৰস্সেন তেৰিজ্জো অহোসি. আযস্মা অনুরুদ্ধো দিব্বচক্খুকো হুত্ৰা পচ্ছা মহাৰিতক্কসুত্তং (অ. নি. ৮.৩০) সুত্ৰা অরহত্তং পাপুণি. আযস্মা আনন্দো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি. ভগুত্থেরো চ কিমিলত্থেরো চ অপরভাগে ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তং পাপুণিংসু. দেৰদত্তো পোথুজ্জনিকং ইদ্ধিং পত্তো.
অপরভাগে সত্থরি কোসম্বিযং ৰিহরন্তে সসাৰকসঙ্ঘস্স তথাগতস্স মহন্তো লাভসক্কারো নিব্বত্তি. ৰত্থভেসজ্জাদিহত্থা মনুস্সা ৰিহারং পৰিসিত্ৰা ‘‘কুহিং সত্থা, কুহিং সারিপুত্তত্থেরো, কুহিং মহামোগ্গল্লানত্থেরো, কুহিং মহাকস্সপত্থেরো, কুহিং ভদ্দিযত্থেরো, কুহিং অনুরুদ্ধত্থেরো, কুহিং আনন্দত্থেরো, কুহিং ভগুত্থেরো, কুহিং কিমিলত্থেরো’’তি অসীতিমহাসাৰকানং নিসিন্নট্ঠানং ওলোকেন্তা ৰিচরন্তি. ‘‘দেৰদত্তত্থেরো কুহিং নিসিন্নো ৰা, ঠিতো ৰা’’তি পুচ্ছন্তো নাম নত্থি. সো চিন্তেসি – ‘‘অহম্পি এতেহি সদ্ধিঞ্ঞেৰ পব্বজিতো, এতেপি খত্তিযপব্বজিতা, অহম্পি খত্তিযপব্বজিতো, লাভসক্কারহত্থা মনুস্সা এতেযেৰ পরিযেসন্তি, মম নামং গহেতাপি নত্থি. কেন নু খো সদ্ধিং একতো হুত্ৰা কং পসাদেত্ৰা মম লাভসক্কারং নিব্বত্তেয্য’’ন্তি. অথস্স এতদহোসি – ‘‘অযং খো রাজা বিম্বিসারো পঠমদস্সনেনেৰ একাদসহি নহুতেহি সদ্ধিং সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠিতো, ন সক্কা এতেন সদ্ধিং একতো ভৰিতুং, কোসলরঞ্ঞাপি সদ্ধিং ন সক্কা ভৰিতুং. অযং খো পন রঞ্ঞো পুত্তো অজাতসত্তু কুমারো কস্সচি গুণদোসে ন জানাতি, এতেন সদ্ধিং একতো ভৰিস্সামী’’তি. সো কোসম্বিতো রাজগহং গন্ত্ৰা কুমারকৰণ্ণং অভিনিম্মিনিত্ৰা চত্তারো আসীৰিসে চতূসু হত্থপাদেসু একং গীৰায পিলন্ধিত্ৰা একং সীসে চুম্বটকং কত্ৰা একং একংসং করিত্ৰা ইমায অহিমেখলায আকাসতো ওরুয্হ অজাতসত্তুস্স উচ্ছঙ্গে নিসীদিত্ৰা তেন ভীতেন ‘‘কোসি ত্ৰ’’ন্তি ৰুত্তে ‘‘অহং দেৰদত্তো’’তি ৰত্ৰা তস্স ভযৰিনোদনত্থং তং অত্তভাৰং পটিসংহরিত্ৰা সঙ্ঘাটিপত্তচীৰরধরো পুরতো ঠত্ৰা তং পসাদেত্ৰা লাভসক্কারং নিব্বত্তেসি. সো লাভসক্কারাভিভূতো ‘‘অহং ভিক্খুসঙ্ঘং পরিহরিস্সামী’’তি পাপকং চিত্তং উপ্পাদেত্ৰা সহ চিত্তুপ্পাদেন ইদ্ধিতো পরিহাযিত্ৰা সত্থারং ৰেল়ুৰনৰিহারে সরাজিকায পরিসায ধম্মং দেসেন্তং ৰন্দিত্ৰা উট্ঠাযাসনা অঞ্জলিং পগ্গয্হ – ‘‘ভগৰা, ভন্তে, এতরহি জিণ্ণো ৰুড্ঢো মহল্লকো, অপ্পোস্সুক্কো দিট্ঠধম্মসুখৰিহারং অনুযুঞ্জতু, অহং ভিক্খুসঙ্ঘং পরিহরিস্সামি, নিয্যাদেথ মে ভিক্খুসঙ্ঘ’’ন্তি ৰত্ৰা সত্থারা খেল়াসকৰাদেন অপসাদেত্ৰা পটিক্খিত্তো অনত্তমনো ইমং পঠমং তথাগতে আঘাতং বন্ধিত্ৰা পক্কামি.
অথস্স ভগৰা রাজগহে পকাসনীযকম্মং কারেসি. সো ‘‘পরিচ্চত্তো দানি অহং সমণেন গোতমেন, ইদানিস্স অনত্থং করিস্সামী’’তি অজাতসত্তুং উপসঙ্কমিত্ৰা, ‘‘পুব্বে খো, কুমার, মনুস্সা দীঘাযুকা, এতরহি অপ্পাযুকা. ঠানং খো পনেতং ৰিজ্জতি, যং ত্ৰং কুমারোৰ সমানো কালং করেয্যাসি, তেন হি ত্ৰং, কুমার, পিতরং হন্ত্ৰা রাজা হোহি, অহং ভগৰন্তং হন্ত্ৰা বুদ্ধো ভৰিস্সামী’’তি ৰত্ৰা তস্মিং রজ্জে পতিট্ঠিতে তথাগতস্স ৰধায পুরিসে পযোজেত্ৰা তেসু সোতাপত্তিফলং পত্ৰা নিৰত্তেসু সযং গিজ্ঝকূটপব্বতং অভিরুহিত্ৰা, ‘‘অহমেৰ সমণং গোতমং জীৰিতা ৰোরোপেস্সামী’’তি সিলং পৰিজ্ঝিত্ৰা রুহিরুপ্পাদককম্মং কত্ৰা ইমিনাপি উপাযেন মারেতুং অসক্কোন্তো পুন নাল়াগিরিং ৰিস্সজ্জাপেসি. তস্মিং আগচ্ছন্তে আনন্দত্থেরো অত্তনো জীৰিতং সত্থু পরিচ্চজিত্ৰা পুরতো অট্ঠাসি. সত্থা নাগং দমেত্ৰা নগরা নিক্খমিত্ৰা ৰিহারং গন্ত্ৰা অনেকসহস্সেহি উপাসকেহি অভিহটং মহাদানং পরিভুঞ্জিত্ৰা তস্মিং দিৰসে সন্নিপতিতানং অট্ঠারসকোটিসঙ্খাতানং রাজগহৰাসীনং অনুপুব্বিং কথং কথেত্ৰা চতুরাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযে জাতে ‘‘অহো আযস্মা আনন্দো মহাগুণো, তথারূপে নাম হত্থিনাগে আগচ্ছন্তে অত্তনো জীৰিতং পরিচ্চজিত্ৰা সত্থু পুরতোৰ অট্ঠাসী’’তি থেরস্স গুণকথং সুত্ৰা ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ, পুব্বেপেস মমত্থায জীৰিতং পরিচ্চজিযেৰা’’তি ৰত্ৰা ভিক্খূহি যাচিতো চূল়হংস (জা. ১.১৫.১৩৩ আদযো; ২.২১.১ আদযো) – মহাহংস (জা. ২.২১.৮৯ আদযো) – কক্কটকজাতকানি (জা. ১.৩.৪৯ আদযো) কথেসি. দেৰদত্তস্সাপি কম্মং নেৰ পাকটং, তথা রঞ্ঞো মারাপিতত্তা, ন ৰধকানং পযোজিতত্তা ন সিলায পৰিদ্ধত্তা পাকটং অহোসি, যথা নাল়াগিরিহত্থিনো ৰিস্সজ্জিতত্তা. তদা হি মহাজনো ‘‘রাজাপি দেৰদত্তেনেৰ মারাপিতো, ৰধকোপি পযোজিতো, সিলাপি অপৰিদ্ধা. ইদানি পন তেন নাল়াগিরি ৰিস্সজ্জাপিতো, এৰরূপং নাম পাপকং গহেত্ৰা রাজা ৰিচরতী’’তি কোলাহলমকাসি.
রাজা মহাজনস্স কথং সুত্ৰা পঞ্চ থালিপাকসতানি নীহরাপেত্ৰা ন পুন তস্সূপট্ঠানং অগমাসি, নাগরাপিস্স কুলং উপগতস্স ভিক্খামত্তম্পি ন অদংসু. সো পরিহীনলাভসক্কারো কোহঞ্ঞেন জীৰিতুকামো সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্চ ৰত্থূনি যাচিত্ৰা ভগৰতো ‘‘অলং, দেৰদত্ত, যো ইচ্ছতি, সো আরঞ্ঞকো হোতূ’’তি পটিক্খিত্তো কস্সাৰুসো, ৰচনং সোভনং, কিং তথাগতস্স উদাহু মম, অহঞ্হি উক্কট্ঠৰসেন এৰং ৰদামি, ‘‘সাধু, ভন্তে, ভিক্খূ যাৰজীৰং আরঞ্ঞকা অস্সু, পিণ্ডপাতিকা, পংসুকূলিকা, রুক্খমূলিকা, মচ্ছমংসং ন খাদেয্যু’’ন্তি. ‘‘যো দুক্খা মুচ্চিতুকামো, সো মযা সদ্ধিং আগচ্ছতূ’’তি ৰত্ৰা পক্কামি. তস্স ৰচনং সুত্ৰা একচ্চে নৰকপব্বজিতা মন্দবুদ্ধিনো ‘‘কল্যাণং দেৰদত্তো আহ, এতেন সদ্ধিং ৰিচরিস্সামা’’তি তেন সদ্ধিং একতো অহেসুং. ইতি সো পঞ্চসতেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং তেহি পঞ্চহি ৰত্থূহি লূখপ্পসন্নং জনং সঞ্ঞাপেন্তো কুলেসু ৰিঞ্ঞাপেত্ৰা ৰিঞ্ঞাপেত্ৰা ভুঞ্জন্তো সঙ্ঘভেদায পরক্কমি. সো ভগৰতা, ‘‘সচ্চং কির ত্ৰং, দেৰদত্ত, সঙ্ঘভেদায পরক্কমসি চক্কভেদাযা’’তি পুট্ঠো ‘‘সচ্চং ভগৰা’’তি ৰত্ৰা, ‘‘গরুকো খো, দেৰদত্ত, সঙ্ঘভেদো’’তিআদীহি ওৰদিতোপি সত্থু ৰচনং অনাদিযিত্ৰা পক্কন্তো আযস্মন্তং আনন্দং রাজগহে পিণ্ডায চরন্তং দিস্ৰা, ‘‘অজ্জতগ্গে দানাহং, আৰুসো আনন্দ, অঞ্ঞত্রেৰ ভগৰতা, অঞ্ঞত্র, ভিক্খুসঙ্ঘা উপোসথং করিস্সামি, সঙ্ঘকম্মং করিস্সামী’’তি আহ. থেরো তমত্থং ভগৰতো আরোচেসি. তং ৰিদিত্ৰা সত্থা উপ্পন্নধম্মসংৰেগো হুত্ৰা, ‘‘দেৰদত্তো সদেৰকস্স লোকস্স অনত্থনিস্সিতং অত্তনো অৰীচিম্হি পচ্চনককম্মং করোতী’’তি ৰিতক্কেত্ৰা –
‘‘সুকরানি অসাধূনি, অত্তনো অহিতানি চ;
যং ৰে হিতঞ্চ সাধুঞ্চ, তং ৰে পরমদুক্কর’’ন্তি. (ধ. প. ১৬৩) –
ইমং গাথং ৰত্ৰা পুন ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘সুকরং সাধুনা সাধু, সাধু পাপেন দুক্করং;
পাপং পাপেন সুকরং, পাপমরিযেহি দুক্কর’’ন্তি. (উদা. ৪৮; চূল়ৰ. ৩৪৩);
অথ খো দেৰদত্তো উপোসথদিৰসে অত্তনো পরিসায সদ্ধিং একমন্তং নিসীদিত্ৰা, ‘‘যস্সিমানি পঞ্চ ৰত্থূনি খমন্তি, সো সলাকং গণ্হতূ’’তি ৰত্ৰা পঞ্চসতেহি ৰজ্জিপুত্তকেহি নৰকেহি অপ্পকতঞ্ঞূহি সলাকায গহিতায সঙ্ঘং ভিন্দিত্ৰা তে ভিক্খূ আদায গযাসীসং অগমাসি. তস্স তত্থ গতভাৰং সুত্ৰা সত্থা তেসং ভিক্খূনং আনযনত্থায দ্ৰে অগ্গসাৰকে পেসেসি. তে তত্থ গন্ত্ৰা আদেসনাপাটিহারিযানুসাসনিযা চেৰ ইদ্ধিপাটিহারিযানুসাসনিযা চ অনুসাসন্তা তে অমতং পাযেত্ৰা আদায আকাসেন আগমিংসু. কোকালিকোপি খো ‘‘উট্ঠেহি, আৰুসো দেৰদত্ত, নীতা তে ভিক্খূ সারিপুত্তমোগ্গল্লানেহি, ননু ত্ৰং মযা ৰুত্তো ‘মা, আৰুসো, সারিপুত্তমোগ্গল্লানে ৰিস্সাসী’তি. পাপিচ্ছা সারিপুত্তমোগ্গল্লানা, পাপিকানং ইচ্ছানং ৰসং গতা’’তি ৰত্ৰা জণ্ণুকেন হদযমজ্ঝে পহরি, তস্স তত্থেৰ উণ্হং লোহিতং মুখতো উগ্গঞ্ছি. আযস্মন্তং পন সারিপুত্তং ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতং আকাসেন আগচ্ছন্তং দিস্ৰা ভিক্খূ আহংসু – ‘‘ভন্তে, আযস্মা সারিপুত্তো গমনকালে অত্তদুতিযো গতো, ইদানি মহাপরিৰারো আগচ্ছন্তো সোভতী’’তি. সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ সারিপুত্তো সোভতি, পুব্বে তিরচ্ছানযোনিযং নিব্বত্তকালেপি ময্হং পুত্তো মম সন্তিকং আগচ্ছন্তো সোভিযেৰা’’তি ৰত্ৰা –
‘‘হোতি সীলৰতং অত্থো, পটিসন্থারৰুত্তিনং;
লক্খণং পস্স আযন্তং, ঞাতিসঙ্ঘপুরক্খতং;
অথ পস্সসিমং কাল়ং, সুৰিহীনংৰ ঞাতিভী’’তি. (জা. ১.১.১১) –
ইদং জাতকং কথেসি. পুন ভিক্খূহি, ‘‘ভন্তে, দেৰদত্তো কির দ্ৰে অগ্গসাৰকে উভোসু পস্সেসু নিসীদাপেত্ৰা ‘বুদ্ধলীল়ায ধম্মং দেসেস্সামী’তি তুম্হাকং অনুকিরিযং করোতী’’তি ৰুত্তে, ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ, পুব্বেপেস মম অনুকিরিযং কাতুং ৰাযমি, ন পন সক্খী’’তি ৰত্ৰা –
‘‘অপি ৰীরক পস্সেসি, সকুণং মঞ্জুভাণকং;
মযূরগীৰসঙ্কাসং, পতিং ময্হং সৰিট্ঠকং.
‘‘উদকথলচরস্স পক্খিনো,
নিচ্চং আমকমচ্ছভোজিনো;
তস্সানুকরং সৰিট্ঠকো,
সেৰালে পলিগুণ্ঠিতো মতো’’তি. (জা. ১.২.১০৭-১০৮) –
আদিনা জাতকং ৰত্ৰা অপরাপরেসুপি দিৰসেসু তথানুরূপমেৰ কথং আরব্ভ –
‘‘অচারি ৰতাযং ৰিতুদং ৰনানি,
কট্ঠঙ্গরুক্খেসু অসারকেসু;
অথাসদা খদিরং জাতসারং,
যত্থব্ভিদা গরুল়ো উত্তমঙ্গ’’ন্তি. (জা. ১.২.১২০);
‘‘লসী চ তে নিপ্ফলিকা, মত্থকো চ পদালিতো;
সব্বা তে ফাসুকা ভগ্গা, অজ্জ খো ত্ৰং ৰিরোচসী’’তি. (জা. ১.১.১৪৩) –
এৰমাদীনি জাতকানি কথেসি. পুন ‘‘অকতঞ্ঞূ দেৰদত্তো’’তি কথং আরব্ভ –
‘‘অকরম্হস তে কিচ্চং, যং বলং অহুৰম্হসে;
মিগরাজ নমো ত্যত্থু, অপি কিঞ্চি লভামসে.
‘‘মম লোহিতভক্খস্স, নিচ্চং লুদ্দানি কুব্বতো;
দন্তন্তরগতো সন্তো, তং বহুং যম্পি জীৰসী’’তি. (জা. ১.৪.২৯-৩০) –
আদীনি জাতকানি কথেসি. পুন ৰধায পরিসক্কনমস্স আরব্ভ –
‘‘ঞাতমেতং কুরুঙ্গস্স, যং ত্ৰং সেপণ্ণি সিয্যসি;
অঞ্ঞং সেপণ্ণি গচ্ছামি, ন মে তে রুচ্চতে ফল’’ন্তি. (জা. ১.১.২১) –
আদীনি জাতকানি কথেসি. পুনদিৰসে ‘‘উভতো পরিহীনো দেৰদত্তো লাভসক্কারতো চ সামঞ্ঞতো চা’’তি কথাসু পৰত্তমানাসু ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ দেৰদত্তো পরিহীনো, পুব্বেপেস পরিহীনোযেৰা’’তি ৰত্ৰা –
‘‘অক্খী ভিন্না পটো নট্ঠো, সখিগেহে চ ভণ্ডনং;
উভতো পদুট্ঠা কম্মন্তা, উদকম্হি থলম্হি চা’’তি. (জা. ১.১.১৩৯) –
আদীনি জাতকানি কথেসি. এৰং রাজগহে ৰিহরন্তোৰ দেৰদত্তং আরব্ভ বহূনি জাতকানি কথেত্ৰা রাজগহতো সাৰত্থিং গন্ত্ৰা জেতৰনে ৰিহারে ৰাসং কপ্পেসি. দেৰদত্তোপি খো নৰ মাসে গিলানো পচ্ছিমে কালে সত্থারং দট্ঠুকামো হুত্ৰা অত্তনো সাৰকে আহ – ‘‘অহং সত্থারং দট্ঠুকামো, তং মে দস্সেথা’’তি. ‘‘ত্ৰং সমত্থকালে সত্থারা সদ্ধিং ৰেরী হুত্ৰা অচরি, ন মযং তত্থ নেস্সামা’’তি ৰুত্তে, ‘‘মা মং নাসেথ, মযা সত্থরি আঘাতো কতো, সত্থু পন মযি কেসগ্গমত্তোপি আঘাতো নত্থি’’. সো হি ভগৰা –
‘‘ৰধকে দেৰদত্তম্হি, চোরে অঙ্গুলিমালকে;
ধনপালে রাহুলে চ, সব্বত্থ সমমানসো’’তি. (অপ. থের ১.১.৫৮৫; মি. প. ৬.৬.৫) –
‘‘দস্সেথ মে ভগৰন্ত’’ন্তি পুনপ্পুনং যাচি. অথ নং তে মঞ্চকেনাদায নিক্খমিংসু. তস্স আগমনং সুত্ৰা ভিক্খূ সত্থু আরোচেসুং – ‘‘ভন্তে, দেৰদত্তো কির তুম্হাকং দস্সনত্থায আগচ্ছতী’’তি. ‘‘ন, ভিক্খৰে, সো তেনত্তভাৰেন মং পস্সিতুং লভিস্সতী’’তি. দেৰদত্তো কির পঞ্চন্নং ৰত্থূনং আযাচিতকালতো পট্ঠায পুন বুদ্ধং দট্ঠুং ন লভতি, অযং ধম্মতা. ‘‘অসুকট্ঠানঞ্চ অসুকট্ঠানঞ্চ আগতো, ভন্তে’’তি. ‘‘যং ইচ্ছতি, তং করোতু, ন সো মং পস্সিতুং লভিস্সতী’’তি. ‘‘ভন্তে, ইতো যোজনমত্তং আগতো, অড্ঢযোজনং, গাৰুতং, জেতৰনপোক্খরণীসমীপং আগতো, ভন্তে’’তি. ‘‘সচেপি অন্তোজেতৰনং পৰিসতি, নেৰ মং পস্সিতুং লভিস্সতী’’তি. দেৰদত্তং গহেত্ৰা আগতা জেতৰনপোক্খরণীতীরে মঞ্চং ওতারেত্ৰা পোক্খরণিং ন্হাযিতুং ওতরিংসু. দেৰদত্তোপি খো মঞ্চতো ৰুট্ঠায উভো পাদে ভূমিযং ঠপেত্ৰা নিসীদি. পাদা পথৰিং পৰিসিংসু. সো অনুক্কমেন যাৰ গোপ্ফকা, যাৰ জণ্ণুকা, যাৰ কটিতো, যাৰ থনতো, যাৰ গীৰতো পৰিসিত্ৰা হনুকট্ঠিকস্স ভূমিযং পৰিট্ঠকালে –
‘‘ইমেহি অট্ঠীহি তমগ্গপুগ্গলং,
দেৰাতিদেৰং নরদম্মসারথিং;
সমন্তচক্খুং সতপুঞ্ঞলক্খণং,
পাণেহি বুদ্ধং সরণং উপেমী’’তি. (মি. প. ৪.১.৩) –
ইমং গাথমাহ. ইদং কির ঠানং দিস্ৰা তথাগতো দেৰদত্তং পব্বাজেসি. সচে হি ন সো পব্বজিস্স, গিহী হুত্ৰা কম্মঞ্চ ভারিযং অকরিস্স, আযতিং ভৰনিস্সরণপচ্চযং কাতুং ন সক্খিস্স, পব্বজিত্ৰা চ পন কিঞ্চাপি কম্মং ভারিযং করিস্সতি, আযতিং ভৰনিস্সরণপচ্চযং কাতুং সক্খিস্সতীতি তং সত্থা পব্বাজেসি. সো হি ইতো সতসহস্সকপ্পমত্থকে অট্ঠিস্সরো নাম পচ্চেকবুদ্ধো ভৰিস্সতি, সো পথৰিং পৰিসিত্ৰা অৰীচিম্হি নিব্বত্তি. নিচ্চলে বুদ্ধে অপরজ্ঝভাৰেন পন নিচ্চলোৰ হুত্ৰা পচ্চতূতি যোজনসতিকে অন্তো অৰীচিম্হি যোজনসতুব্বেধমেৰস্স সরীরং নিব্বত্তি. সীসং যাৰ কণ্ণসক্খলিতো উপরি অযকপল্লং পাৰিসি, পাদা যাৰ গোপ্ফকা হেট্ঠা অযপথৰিযং পৰিট্ঠা, মহাতালক্খন্ধপরিমাণং অযসূলং পচ্ছিমভিত্তিতো নিক্খমিত্ৰা পিট্ঠিমজ্ঝং ভিন্দিত্ৰা উরেন নিক্খমিত্ৰা পুরিমভিত্তিং পাৰিসি, অপরং দক্খিণভিত্তিতো নিক্খমিত্ৰা দক্খিণপস্সং ভিন্দিত্ৰা ৰামপস্সেন নিক্খমিত্ৰা উত্তরভিত্তিং পাৰিসি, অপরং উপরি কপল্লতো নিক্খমিত্ৰা মত্থকং ভিন্দিত্ৰা অধোভাগেন নিক্খমিত্ৰা অযপথৰিং পাৰিসি. এৰং সো তত্থ নিচ্চলোৰ পচ্চি.
ভিক্খূ ‘‘এত্তকং ঠানং দেৰদত্তো আগচ্ছন্তো সত্থারং দট্ঠুং অলভিত্ৰাৰ পথৰিং পৰিট্ঠো’’তি কথং সমুট্ঠাপেসুং. সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৰে, দেৰদত্তো ইদানেৰ মযি অপরজ্ঝিত্ৰা পথৰিং পাৰিসি, পুব্বেপি পৰিট্ঠোযেৰা’’তি ৰত্ৰা হত্থিরাজকালে মগ্গমূল়্হং পুরিসং সমস্সাসেত্ৰা অত্তনো পিট্ঠিং আরোপেত্ৰা খেমন্তং পাপিতস্স পুন তিক্খত্তুং আগন্ত্ৰা অগ্গট্ঠানে মজ্ঝিমট্ঠানে মূলেহি এৰং দন্তে ছিন্দিত্ৰা ততিযৰারে মহাপুরিসস্স চক্খুপথং অতিক্কমন্তস্স তস্স পথৰিং পৰিট্ঠভাৰং দীপেতুং –
‘‘অকতঞ্ঞুস্স পোসস্স, নিচ্চং ৰিৰরদস্সিনো;
সব্বং চে পথৰিং দজ্জা, নেৰ নং অভিরাধযে’’তি. (জা. ১.১.৭২; ১.৯.১০৭) –
ইদং জাতকং কথেত্ৰা পুনপি তথেৰ কথায সমুট্ঠিতায খন্তিৰাদিভূতে অত্তনি অপরজ্ঝিত্ৰা কলাবুরাজভূতস্স তস্স পথৰিং পৰিট্ঠভাৰং দীপেতুং খন্তিৰাদিজাতকঞ্চ (জা. ১.৪.৪৯ আদযো), চূল়ধম্মপালভূতে অত্তনি অপরজ্ঝিত্ৰা মহাপতাপরাজভূতস্স তস্স পথৰিং পৰিট্ঠভাৰং দীপেতুং চূল়ধম্মপালজাতকঞ্চ (জা. ১.৫.৪৪ আদযো) কথেসি.
পথৰিং পৰিট্ঠে পন দেৰদত্তে মহাজনো হট্ঠতুট্ঠো ধজপটাককদলিযো উস্সাপেত্ৰা পুণ্ণঘটে ঠপেত্ৰা ‘‘লাভা ৰত নো’’তি মহন্তং ছণং অনুভোতি. তমত্থং ভগৰতো আরোচেসুং. ভগৰা ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদানেৰ দেৰদত্তে মতে মহাজনো তুস্সতি, পুব্বেপি তুস্সিযেৰা’’তি ৰত্ৰা সব্বজনস্স অপ্পিযে চণ্ডে ফরুসে বারাণসিযং পিঙ্গলরঞ্ঞে নাম মতে মহাজনস্স তুট্ঠভাৰং দীপেতুং –
‘‘সব্বো জনো হিংসিতো পিঙ্গলেন,
তস্মিং মতে পচ্চযা ৰেদযন্তি;
পিযো নু তে আসি অকণ্হনেত্তো,
কস্মা তুৰং রোদসি দ্ৰারপাল.
‘‘ন মে পিযো আসি অকণ্হনেত্তো,
ভাযামি পচ্চাগমনায তস্স;
ইতো গতো হিংসেয্য মচ্চুরাজং,
সো হিংসিতো আনেয্য পুন ইধা’’তি. (জা. ১.২.১৭৯-১৮০) –
ইদং পিঙ্গলজাতকং কথেসি. ভিক্খূ সত্থারং পুচ্ছিংসু – ‘‘ইদানি, ভন্তে, দেৰদত্তো কুহিং নিব্বত্তো’’তি? ‘‘অৰীচিমহানিরযে, ভিক্খৰে’’তি. ‘‘ভন্তে, ইধ তপ্পন্তো ৰিচরিত্ৰা পুন গন্ত্ৰা তপ্পনট্ঠানেযেৰ নিব্বত্তো’’তি. ‘‘আম, ভিক্খৰে, পব্বজিতা ৰা হোন্তু গহট্ঠা ৰা, পমাদৰিহারিনো উভযত্থ তপ্পন্তিযেৰা’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –
১৭. ‘‘ইধ তপ্পতি পেচ্চ তপ্পতি, পাপকারী উভযত্থ তপ্পতি;
পাপং মে কতন্তি তপ্পতি, ভিয্যো তপ্পতি দুগ্গতিং গতো’’তি.
তত্থ ইধ তপ্পতীতি ইধ কম্মতপ্পনেন দোমনস্সমত্তেন তপ্পতি. পেচ্চাতি পরলোকে পন ৰিপাকতপ্পনেন অতিদারুণেন অপাযদুক্খেন তপ্পতি. পাপকারীতি নানপ্পকারস্স পাপস্স কত্তা. উভযত্থাতি ইমিনা ৰুত্তপ্পকারেন তপ্পনেন উভযত্থ তপ্পতি নাম. পাপং মেতি সো হি কম্মতপ্পনেন কপ্পন্তো ‘‘পাপং মে কত’’ন্তি তপ্পতি. তং অপ্পমত্তকং তপ্পনং, ৰিপাকতপ্পনেন পন তপ্পন্তো ভিয্যো তপ্পতি দুগ্গতিং গতো অতিফরুসেন তপ্পনেন অতিৰিয তপ্পতীতি.
গাথাপরিযোসানে বহূ সোতাপন্নাদযো অহেসুং. দেসনা মহাজনস্স সাত্থিকা জাতাতি.
দেৰদত্তৰত্থু দ্ৰাদসমং.