৭. কপিরাজচরিযাৰণ্ণনা

৬৭. সত্তমে যদা অহং কপি আসিন্তি যস্মিং কালে অহং কপিযোনিযং নিব্বত্তিত্ৰা ৰুদ্ধিমন্ৰায নাগবলো থামসম্পন্নো অস্সপোতকপ্পমাণো মহাসরীরো কপি হোমি. নদীকূলে দরীসযেতি একিস্সা নদিযা তীরে একস্মিং দরীভাগে যদা ৰাসং কপ্পেমীতি অত্থো.

তদা কির বোধিসত্তো যূথপরিহরণং অকত্ৰা একচরো হুত্ৰা ৰিহাসি. তস্সা পন নদিযা ৰেমজ্ঝে একো দীপকো নানপ্পকারেহি অম্বপনসাদীহি ফলরুক্খেহি সম্পন্নো. বোধিসত্তো থামজৰসম্পন্নতায নদিযা ওরিমতীরতো উপ্পতিত্ৰা দীপকস্স পন নদিযা চ মজ্ঝে একো পিট্ঠিপাসাণো অত্থি, তস্মিং পততি. ততো উপ্পতিত্ৰা তস্মিং দীপকে পততি. সো তত্থ নানপ্পকারানি ফলাফলানি খাদিত্ৰা সাযং তেনেৰ উপাযেন পচ্চাগন্ত্ৰা অত্তনো ৰসনট্ঠানে ৰসিত্ৰা পুনদিৰসেপি তথেৰ করোতি. ইমিনা নিযামেন ৰাসং কপ্পেসি.

তস্মিং পন কালে একো কুম্ভীলো সপজাপতিকো তস্সং নদিযং ৰসতি. তস্স ভরিযা বোধিসত্তং অপরাপরং গচ্ছন্তং দিস্ৰা তস্স হদযমংসে দোহল়ং উপ্পাদেত্ৰা কুম্ভীলং আহ – ‘‘ময্হং খো, অয্যপুত্ত, ইমস্স ৰানরস্স হদযমংসে দোহল়ো উপ্পন্নো’’তি. সো ‘‘সাধু, ভদ্দে, লচ্ছসী’’তি ৰত্ৰা ‘‘অজ্জ তং সাযং দীপকতো আগচ্ছন্তমেৰ গণ্হিস্সামী’’তি গন্ত্ৰা পিট্ঠিপাসাণে নিপজ্জি. বোধিসত্তো তং দিৰসং গোচরং চরিত্ৰা সাযন্হসমযে দীপকে ঠিতোৰ পাসাণং ওলোকেত্ৰা ‘‘অযং পাসাণো ইদানি উচ্চতরো খাযতি, কিং নু খো কারণ’’ন্তি চিন্তেসি. মহাসত্তস্স হি উদকপ্পমাণঞ্চ পাসাণপ্পমাণঞ্চ সুৰৰত্থাপিতমেৰ হোতি. তেনস্স এতদহোসি – ‘‘অজ্জ ইমিস্সা নদিযা উদকং নেৰ হাযতি, অথ চ পনাযং পাসাণো মহা হুত্ৰা পঞ্ঞাযতি, কচ্চি নু খো এত্থ ময্হং গহণত্থায কুম্ভীলো নিপন্নো’’তি?

সো ‘‘ৰীমংসিস্সামি তাৰ ন’’ন্তি তত্থেৰ ঠত্ৰা পাসাণেন সদ্ধিং কথেন্তো ৰিয ‘‘ভো, পাসাণা’’তি ৰত্ৰা পটিৰচনং অলভন্তো যাৰততিযং ‘‘ভো, পাসাণা’’তি আহ. পাসাণো পটিৰচনং ন দেতি. পুনপি বোধিসত্তো ‘‘কিং, ভো পাসাণ, অজ্জ ময্হং পটিৰচনং ন দেসী’’তি আহ. কুম্ভীলো ‘‘অদ্ধা অযং পাসাণো অঞ্ঞেসু দিৰসেসু ৰানরিন্দস্স পটিৰচনং দেতি মঞ্ঞে, অজ্জ পন মযা ওত্থরিতত্তা ন দেতি, হন্দাহং দস্সামিস্স পটিৰচন’’ন্তি চিন্তেত্ৰা ‘‘কিং ৰানরিন্দা’’তি আহ. ‘‘কোসি ত্ৰ’’ন্তি? ‘‘অহং কুম্ভীলো’’তি. ‘‘কিমত্থং এত্থ নিপন্নোসী’’তি? ‘‘তৰ হদযং পত্থযমানো’’তি. বোধিসত্তো চিন্তেসি – ‘‘অঞ্ঞো মে গমনমগ্গো নত্থি, পটিরুদ্ধং ৰত মে গমন’’ন্তি. তেন ৰুত্তং –

‘‘পীল়িতো সুসুমারেন, গমনং ন লভামহং’’.

৬৮. ‘‘যম্হোকাসে অহং ঠত্ৰা, ওরা পারং পতামহং;

তত্থচ্ছি সত্তুৰধকো, কুম্ভীলো লুদ্দদস্সনো’’তি.

তত্থ ‘‘পীল়িতো সুসুমারেনা’’তি অদ্ধগাথায ৰুত্তমেৰত্থং. ‘‘যম্হোকাসে’’তি গাথায পাকটং করোতি. তত্থ যম্হোকাসেতি যস্মিং নদীমজ্ঝে ঠিতপিট্ঠিপাসাণসঙ্খাতে পদেসে ঠত্ৰা. ওরাতি দীপকসঙ্খাতা ওরতীরা. পারন্তি তদা মম ৰসনট্ঠানভূতং নদিযা পরতীরং. পতামহন্তি উপ্পতিত্ৰা পতামি অহং. তত্থচ্ছীতি তস্মিং পিট্ঠিপাসাণপ্পদেসে সত্তুভূতো ৰধকো একন্তেনেৰ ঘাতকো পচ্চত্থিকো লুদ্দদস্সনো ঘোররূপো ভযানকদস্সনো নিসীদি.

অথ মহাসত্তো চিন্তেসি – ‘‘অঞ্ঞো মে গমনমগ্গো নত্থি, অজ্জ মযা কুম্ভীলো ৰঞ্চেতব্বো, এৰঞ্হি অযঞ্চ মহতা পাপতো মযা পরিমোচিতো সিযা, ময্হঞ্চ জীৰিতং লদ্ধ’’ন্তি. সো কুম্ভীলং আহ – ‘‘সম্ম, কুম্ভীল, অহং তুয্হং উপরি পতিস্সামী’’তি. কুম্ভীলো ‘‘ৰানরিন্দ, পপঞ্চং অকত্ৰা ইতো আগচ্ছাহী’’তি আহ. মহাসত্তো ‘‘অহং আগচ্ছামি, ত্ৰং পন অত্তনো মুখং ৰিৰরিত্ৰা মং তৰ সন্তিকং আগতকালে গণ্হাহী’’তি অৰোচ. কুম্ভীলানঞ্চ মুখে ৰিৰটে অক্খীনি নিম্মীলন্তি. সো তং কারণং অসল্লক্খেন্তো মুখং ৰিৰরি. অথস্স অক্খীনি নিম্মীলিংসু. সো মুখং ৰিৰরিত্ৰা সব্বসো নিম্মীলিতক্খী হুত্ৰা নিপজ্জি. মহাসত্তো তস্স তথাভাৰং ঞত্ৰা দীপকতো উপ্পতিতো গন্ত্ৰা কুম্ভীলস্স মত্থকং অক্কমিত্ৰা ততো উপ্পতন্তো ৰিজ্জুলতা ৰিয ৰিজ্জোতমানো পরতীরে অট্ঠাসি. তেন ৰুত্তং –

৬৯. ‘‘সো মং অসংসি এহীতি, অহম্পেমীতি তং ৰদিং;

তস্স মত্থকমক্কম্ম, পরকূলে পতিট্ঠহি’’ন্তি.

তত্থ অসংসীতি অভাসি. অহম্পেমীতি অহম্পি আগচ্ছামীতি তং কথেসিং.

যস্মা পন তং দীপকং অম্বজম্বুপনসাদিফলরুক্খসণ্ডমণ্ডিতং রমণীযং নিৰাসযোগ্গঞ্চ, ‘‘আগচ্ছামী’’তি পন পটিঞ্ঞায দিন্নত্তা সচ্চং অনুরক্খন্তো মহাসত্তোপি ‘‘আগমিস্সামেৰা’’তি তথা অকাসি. তেন ৰুত্তং –

৭০. ‘‘ন তস্স অলিকং ভণিতং, যথা ৰাচং অকাসহ’’ন্তি.

যস্মা চেতং সচ্চানুরক্খণং অত্তনো জীৰিতং পরিচ্চজিত্ৰা কতং, তস্মা আহ –

‘‘সচ্চেন মে সমো নত্থি, এসা মে সচ্চপারমী’’তি.

কুম্ভীলো পন তং অচ্ছরিযং দিস্ৰা ‘‘ইমিনা ৰানরিন্দেন অতিঅচ্ছেরকং কত’’ন্তি চিন্তেত্ৰা ‘‘ভো ৰানরিন্দ, ইমস্মিং লোকে চতূহি ধম্মেহি সমন্নাগতো পুগ্গলো অমিত্তে অভিভৰতি, তে সব্বেপি তুয্হং অব্ভন্তরে অত্থি মঞ্ঞে’’তি আহ –

‘‘যস্সেতে চতুরো ধম্মা, ৰানরিন্দ, যথা তৰ;

সচ্চং ধম্মো ধিতি চাগো, দিট্ঠং সো অতিৰত্ততী’’তি. (জা. ১.২.১৪৭);

তত্থ যস্সাতি যস্স কস্সচি পুগ্গলস্স. এতেতি ইদানি ৰত্তব্বে পচ্চক্খতো দস্সেতি. চতুরো ধম্মাতি চত্তারো গুণা. সচ্চন্তি ৰচীসচ্চং, ‘‘মম সন্তিকং আগমিস্সামী’’তি ৰত্ৰা মুসাৰাদং অকত্ৰা আগতো এৰাতি এতং তে ৰচীসচ্চং. ধম্মোতি ৰিচারণপঞ্ঞা, ‘‘এৰং কতে ইদং নাম ভৰিস্সতী’’তি পৰত্তা তে এসা ৰিচারণপঞ্ঞা. ধিতীতি অব্বোচ্ছিন্নং ৰীরিযং ৰুচ্চতি, এতম্পি তে অত্থি. চাগোতি অত্তপরিচ্চাগো, ত্ৰং অত্তানং পরিচ্চজিত্ৰা মম সন্তিকং আগতো, যং পনাহং গণ্হিতুং নাসক্খিং, ময্হমেৰেস দোসো. দিট্ঠন্তি পচ্চামিত্তং. সো অতিৰত্ততীতি যস্স পুগ্গলস্স যথা তৰ এৰং এতে চত্তারো ধম্মা অত্থি, সো যথা মং ত্ৰং অজ্জ অতিক্কন্তো, তথেৰ অত্তনো পচ্চামিত্তং অতিক্কমতি অভিভৰতীতি.

এৰং কুম্ভীলো বোধিসত্তং পসংসিত্ৰা অত্তনো ৰসনট্ঠানং গতো. তদা কুম্ভীলো দেৰদত্তো অহোসি, তস্স ভরিযা চিঞ্চমাণৰিকা, কপিরাজা পন লোকনাথো.

তস্স ইধাপি হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ সেসপারমিযো নিদ্ধারেতব্বা. তথা উদকস্স পাসাণস্স চ পমাণৰৰত্থানেন ইদানি পাসাণো উচ্চতরো খাযতীতি পরিগ্গণ্হনৰসেন পাসাণস্স উপরি সুসুমারস্স নিপন্নভাৰজাননং, পাসাণেন কথনাপদেসেন তস্সত্থস্স নিচ্ছযগমনং, সুসুমারস্স উপরি অক্কমিত্ৰা সহসা পরতীরে পতিট্ঠানৰসেন সীঘকারিতায তস্স মহতা পাপতো পরিমোচনং, অত্তনো জীৰিতরক্খণং, সচ্চৰাচানুরক্খণঞ্চাতি এৰমাদযো গুণানুভাৰা ৰিভাৰেতব্বাতি.

কপিরাজচরিযাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.