৮. ধম্মদেৰপুত্তচরিযাৰণ্ণনা
৬৬. অট্ঠমে মহাপক্খোতি মহাপরিৰারো. মহিদ্ধিকোতি মহতিযা দেৰিদ্ধিযা সমন্নাগতো. ধম্মো নাম মহাযক্খোতি নামেন ধম্মো নাম মহানুভাৰো দেৰপুত্তো. সব্বলোকানুকম্পকোতি ৰিভাগং অকত্ৰা মহাকরুণায সব্বলোকং অনুগ্গণ্হনকো.
মহাসত্তো হি তদা কামাৰচরদেৰলোকে ধম্মো নাম দেৰপুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তি. সো দিব্বালঙ্কারপটিমণ্ডিতো দিব্বরথমভিরুয্হ অচ্ছরাগণপরিৰুতো মনুস্সেসু সাযমাসং ভুঞ্জিত্ৰা অত্তনো অত্তনো ঘরদ্ৰারেসু সুখকথায নিসিন্নেসু পুণ্ণমুপোসথদিৰসে গামনিগমরাজধানীসু আকাসে ঠত্ৰা ‘‘পাণাতিপাতাদীহি দসহি অকুসলকম্মপথেহি ৰিরমিত্ৰা তিৰিধসুচরিতধম্মং পূরেথ, মত্তেয্যা পেত্তেয্যা সামঞ্ঞা ব্রহ্মঞ্ঞা কুলে জেট্ঠাপচাযিনো ভৰথ, সগ্গপরাযনা হুত্ৰা মহন্তং যসং অনুভৰিস্সথা’’তি মনুস্সে দসকুসলকম্মপথে সমাদপেন্তো জম্বুদীপং পদক্খিণং করোতি. তেন ৰুত্তং –
৬৭. ‘‘দসকুসলকম্মপথে, সমাদপেন্তো মহাজনং;
চরামি গামনিগমং, সমিত্তো সপরিজ্জনো’’তি.
তত্থ সমিত্তোতি ধম্মিকেহি ধম্মৰাদীহি সহাযেহি সসহাযো.
তেন চ সমযেন অধম্মো নামেকো দেৰপুত্তো কামাৰচরদেৰলোকে নিব্বত্তি. ‘‘সো পাণং হনথ, অদিন্নং আদিযথা’’তিআদিনা নযেন সত্তে অকুসলকম্মপথে সমাদপেন্তো মহতিযা পরিসায পরিৰুতো জম্বুদীপং ৰামং করোতি. তেন ৰুত্তং –
৬৮. ‘‘পাপো কদরিযো যক্খো, দীপেন্তো দস পাপকে;
সোপেত্থ মহিযা চরতি, সমিত্তো সপরিজ্জনো’’তি.
তত্থ পাপোতি পাপধম্মেহি সমন্নাগতো. কদরিযোতি থদ্ধমচ্ছরী. যক্খোতি দেৰপুত্তো. দীপেন্তো দস পাপকেতি সব্বলোকে গোচরং নাম সত্তানং উপভোগপরিভোগায জাতং. তস্মা সত্তে ৰধিত্ৰা যংকিঞ্চি কত্ৰা চ অত্তা পীণেতব্বো, ইন্দ্রিযানি সন্তপ্পেতব্বানীতিআদিনা নযেন পাণাতিপাতাদিকে দস লামকধম্মে কত্তব্বে কত্ৰা পকাসেন্তো. সোপেত্থাতি সোপি অধম্মো দেৰপুত্তো ইমস্মিং জম্বুদীপে. মহিযাতি ভূমিযা আসন্নে, মনুস্সানং দস্সনসৰনূপচারেতি অত্থো.
৬৯. তত্থ যে সত্তা সাধুকম্মিকা ধম্মগরুনো, তে ধম্মং দেৰপুত্তং তথা আগচ্ছন্তমেৰ দিস্ৰা আসনা ৰুট্ঠায গন্ধমালাদীহি পূজেন্তা যাৰ চক্খুপথসমতিক্কমনা তাৰ অভিত্থৰন্তি, পঞ্জলিকা নমস্সমানা তিট্ঠন্তি, তস্স ৰচনং সুত্ৰা অপ্পমত্তা সক্কচ্চং পুঞ্ঞানি করোন্তি. যে পন সত্তা পাপসমাচারা কুরূরকম্মন্তা, তে অধম্মস্স ৰচনং সুত্ৰা অব্ভনুমোদন্তি, ভিয্যোসোমত্তায পাপানি সমাচরন্তি. এৰং তে তদা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স উজুৰিপচ্চনীকৰাদা চেৰ উজুৰিপচ্চনীককিরিযা চ হুত্ৰা লোকে ৰিচরন্তি. তেনাহ ভগৰা ‘‘ধম্মৰাদী অধম্মো চ, উভো পচ্চনিকা ময’’ন্তি.
এৰং পন গচ্ছন্তে কালে অথেকদিৰসং তেসং রথা আকাসে সম্মুখা অহেসুং. অথ নেসং পরিসা ‘‘তুম্হে কস্স, তুম্হে কস্সা’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘মযং ধম্মস্স, মযং অধম্মস্সা’’তি ৰত্ৰা মগ্গা ওক্কমিত্ৰা দ্ৰিধা জাতা. ধম্মস্স পন অধম্মস্স চ রথা অভিমুখা হুত্ৰা ঈসায ঈসং আহচ্চ অট্ঠংসু. ‘‘তৰ রথং ওক্কমাপেত্ৰা ময্হং মগ্গং দেহি, তৰ রথং ওক্কমাপেত্ৰা ময্হং মগ্গং দেহী’’তি অঞ্ঞমঞ্ঞং মগ্গদাপনত্থং ৰিৰাদং অকংসু. পরিসা চ নেসং আৰুধানি অভিহরিত্ৰা যুদ্ধসজ্জা অহেসুং. যং সন্ধায ৰুত্তং –
‘‘ধুরে ধুরং ঘট্টযন্তা, সমিম্হা পটিপথে উভো’’.
৭০. ‘‘কলহো ৰত্ততী ভেস্মা, কল্যাণপাপকস্স চ;
মগ্গা ওক্কমনত্থায, মহাযুদ্ধো উপট্ঠিতো’’তি.
তত্থ ধুরে ধুরন্তি একস্স রথীসায ইতরস্স রথীসং ঘট্টযন্তা. সমিম্হাতি সমাগতা সম্মুখীভূতা. পুন উভোতি ৰচনং উভোপি মযং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স পচ্চনীকা হুত্ৰা লোকে ৰিচরন্তা একদিৰসং পটিমুখং আগচ্ছন্তা দ্ৰীসু পরিসাসু উভোসু পস্সেসু মগ্গতো ওক্কন্তাসু সহ রথেন মযং উভো এৰ সমাগতাতি দস্সনত্থং ৰুত্তং. ভেস্মাতি ভযজনকো. কল্যাণপাপকস্স চাতি কল্যাণস্স চ পাপকস্স চ. মহাযুদ্ধো উপট্ঠিতোতি মহাসঙ্গামো পচ্চুপট্ঠিতো আসি.
অঞ্ঞমঞ্ঞস্স হি পরিসায চ যুজ্ঝিতুকামতা জাতা. তত্থ হি ধম্মো অধম্মং আহ – ‘‘সম্ম, ত্ৰং অধম্মো, অহং ধম্মো, মগ্গো ময্হং অনুচ্ছৰিকো, তৰ রথং ওক্কমাপেত্ৰা ময্হং মগ্গং দেহী’’তি. ইতরো ‘‘অহং দল়্হযানো বলৰা অসন্তাসী, তস্মা মগ্গং ন দেমি, যুদ্ধং পন করিস্সামি, যো যুদ্ধে জিনিস্সতি, তস্স মগ্গো হোতূ’’তি আহ. তেনেৰাহ –
‘‘যসোকরো পুঞ্ঞকরোহমস্মি, সদাত্থুতো সমণব্রাহ্মণানং;
মগ্গারহো দেৰমনুস্সপূজিতো, ধম্মো অহং দেহি অধম্ম মগ্গং.
‘‘অধম্মযানং দল়্হমারুহিত্ৰা, অসন্তসন্তো বলৰাহমস্মি;
স কিস্স হেতুম্হি তৰজ্জ দজ্জং, মগ্গং অহং ধম্ম অদিন্নপুব্বং.
‘‘ধম্মো হৰে পাতুরহোসি পুব্বে, পচ্ছা অধম্মো উদপাদি লোকে;
জেট্ঠো চ সেট্ঠো চ সনন্তনো চ, উয্যাহি জেট্ঠস্স কনিট্ঠ মগ্গা.
‘‘ন যাচনায নপি পাতিরূপা, ন অরহতা তেহং দদেয্য মগ্গং;
যুদ্ধঞ্চ নো হোতু উভিন্নমজ্জ, যুদ্ধম্হি যো জেস্সতি তস্স মগ্গো.
‘‘সব্বা দিসা অনুৰিসটোহমস্মি, মহব্বলো অমিতযসো অতুল্যো;
গুণেহি সব্বেহি উপেতরূপো, ধম্মো অধম্ম ত্ৰং কথং ৰিজেস্সসি.
‘‘লোহেন ৰে হঞ্ঞতি জাতরূপং, ন জাতরূপেন হনন্তি লোহং;
সচে অধম্মো হঞ্ছতি ধম্মমজ্জ, অযো সুৰণ্ণং ৰিয দস্সনেয্যং.
‘‘সচে তুৰং যুদ্ধবলো অধম্ম, ন তুয্হং ৰুড্ঢা চ গরূ চ অত্থি;
মগ্গঞ্চ তে দম্মি পিযাপ্পিযেন, ৰাচা দুরুত্তানিপি তে খমামী’’তি. (জা. ১.১১.২৬-৩২);
ইমা হি তেসং ৰচনপটিৰচনকথা.
তত্থ যসোকরোতি ধম্মে নিযোজনৰসেন দেৰমনুস্সানং যসদাযকো. দুতিযপদেপি এসেৰ নযো. সদাত্থুতোতি সদা থুতো নিচ্চপ্পসত্থো. স কিস্স হেতুম্হি তৰজ্জ দজ্জন্তি সোম্হি অহং অধম্মো অধম্মযানরথং অভিরুল়্হো অভীতো বলৰা, কিংকারণা অজ্জ, ভো ধম্ম, কস্সচি অদিন্নপুব্বং মগ্গং তুয্হং দম্মি. পাতুরহোসীতি পঠমকপ্পিককালে ইমস্মিং লোকে দসকুসলকম্মপথধম্মো পুব্বে পাতুরহোসি, পচ্ছা অধম্মো. জেট্ঠো চাতি পুরে নিব্বত্তভাৰেন অহং জেট্ঠো চ সেট্ঠো চ পোরাণকো চ, ত্ৰং পন কনিট্ঠো, তস্মা ‘‘মগ্গা উয্যাহী’’তি ৰদতি.
নপি পাতিরূপাতি অহঞ্হি ভোতো নেৰ যাচনায ন পটিরূপৰচনেন ন মগ্গারহতায মগ্গং দদেয্যং. অনুৰিসটোতি অহং চতস্সো দিসা চতস্সো অনুদিসাতি সব্বা দিসা অত্তনো গুণেন পত্থটো পঞ্ঞাতো. লোহেনাতি অযোমুট্ঠিকেন. হঞ্ছতীতি হনিস্সতি. যুদ্ধবলো অধম্মাতি সচে তুৰং যুদ্ধবলো অসি অধম্ম. ৰুড্ঢা চ গরূ চাতি যদি তুয্হং ইমে ৰুড্ঢা ইমে গরূ পণ্ডিতাতি এতং নত্থি. পিযাপ্পিযেনাতি পিযেন ৰিয অপ্পিযেন, অপ্পিযেনপি দদন্তো (জা. অট্ঠ. ৪.১১.৩২) পিযেন ৰিয তে মগ্গং দদামীতি অত্থো.
৭১. মহাসত্তো হি তদা চিন্তেসি – ‘‘সচাহং ইমং পাপপুগ্গলং সব্বলোকস্স অহিতায পটিপন্নং এৰং মযা ৰিলোমগ্গাহং গহেত্ৰা ঠিতং অচ্ছরং পহরিত্ৰা ‘অনাচার মা ইধ তিট্ঠ, সীঘং পটিক্কম ৰিনস্সা’তি ৰদেয্যং, সো তঙ্খণঞ্ঞেৰ মম ধম্মতেজেন ভুসমুট্ঠি ৰিয ৰিকিরেয্য, ন খো পন মেতং পতিরূপং, স্ৰাহং সব্বলোকং অনুকম্পন্তো ‘লোকত্থচরিযং মত্থকং পাপেস্সামী’তি পটিপজ্জামি, অযং খো পন পাপো আযতিং মহাদুক্খভাগী, স্ৰাযং মযা ৰিসেসতো অনুকম্পিতব্বো, তস্মাস্স মগ্গং দস্সামি, এৰং মে সীলং সুৰিসুদ্ধং অখণ্ডিতং ভৰিস্সতী’’তি. এৰং পন চিন্তেত্ৰা বোধিসত্তে ‘‘সচে তুৰং যুদ্ধবলো’’তি গাথং ৰত্ৰা থোকং মগ্গতো ওক্কন্তমত্তে এৰ অধম্মো রথে ঠাতুং অসক্কোন্তো অৰংসিরো পথৰিযং পতিত্ৰা পথৰিযা ৰিৰরে দিন্নে গন্ত্ৰা অৰীচিম্হি এৰ নিব্বত্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘যদিহং তস্স কুপ্পেয্য’’ন্তিআদি.
তত্থ যদিহং তস্স কুপ্পেয্যন্তি তস্স অধম্মস্স যদি অহং কুজ্ঝেয্যং. যদি ভিন্দে তপোগুণন্তি তেনেৰস্স কুজ্ঝনেন ময্হং তপোগুণং সীলসংৰরং যদি ৰিনাসেয্যং. সহপরিজনং তস্সাতি সপরিজনং তং অধম্মং. রজভূতন্তি রজমিৰ ভূতং, রজভাৰং পত্তং অহং করেয্যং.
৭২. অপিচাহন্তি এত্থ অহন্তি নিপাতমত্তং. সীলরক্খাযাতি সীলরক্খণত্থং. নিব্বাপেত্ৰানাতি পটিকচ্চেৰ খন্তিমেত্তানুদ্দযস্স উপট্ঠাপিতত্তা তস্মিং অধম্মে উপ্পজ্জনককোধস্স অনুপ্পাদনেনেৰ দোসপরিল়াহৰূপসমনেন মানসং ৰূপসমেত্ৰা. সহ জনেনোক্কমিত্ৰাতি ময্হং পরিজনেন সদ্ধিং মগ্গা ওক্কমিত্ৰা তস্স পাপস্স অধম্মস্স অহং মগ্গং অদাসিং.
৭৩. সহ পথতো ওক্কন্তেতি ৰুত্তনযেন চিত্তস্স ৰূপসমং কত্ৰা ‘‘মগ্গং তে দম্মী’’তি চ ৰত্ৰা থোকং মগ্গতো সহ ওক্কমনেন. পাপযক্খস্সাতি অধম্মদেৰপুত্তস্স. তাৰদেতি তঙ্খণং এৰ মহাপথৰী ৰিৰরমদাসি. জাতকট্ঠকথাযং পন ‘‘মগ্গঞ্চ তে দম্মী’’তি গাথায কথিতক্খণেযেৰাতি ৰুত্তং.
এৰং তস্মিং ভূমিযং পতিতে চতুনহুতাধিকদ্ৰিযোজনসতসহস্সবহলা সকলং ৰরাৰরং ধারেন্তীপি মহাপথৰী ‘‘নাহমিমং পাপপুরিসং ধারেমী’’তি কথেন্তী ৰিয তেন ঠিতট্ঠানে দ্ৰিধা ভিজ্জি. মহাসত্তো পন তস্মিং নিপতিত্ৰা অৰীচিম্হি নিব্বত্তে রথধুরে যথাঠিতোৰ সপরিজনো মহতা দেৰানুভাৰেন গমনমগ্গেনেৰ গন্ত্ৰা অত্তনো ভৰনং পাৰিসি. তেনাহ ভগৰা –
‘‘খন্তীবলো যুদ্ধবলং ৰিজেত্ৰা, হন্ত্ৰা অধম্মং নিহনিত্ৰ ভূম্যা;
পাযাসি ৰিত্তো অভিরুয্হ সন্দনং, মগ্গেনেৰ অতিবলো সচ্চনিক্কমো’’তি. (জা. ১.১১.৩৪);
তদা অধম্মো দেৰদত্তো অহোসি, তস্স পরিসা দেৰদত্তপরিসা, ধম্মো লোকনাথো, তস্স পরিসা বুদ্ধপরিসা.
ইধাপি হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ সেসপারমিযো যথারহং নিদ্ধারেতব্বা. তথা ইধাপি দিব্বেহি আযুৰণ্ণযসসুখআধিপতেয্যেহি দিব্বেহেৰ উল়ারেহি কামগুণেহি সমপ্পিতস্স সমঙ্গীভূতস্স অনেকসহস্সসঙ্খাহি অচ্ছরাহি সব্বকালং পরিচারিযমানস্স মহতি পমাদট্ঠানে ঠিতস্স সতো ঈসকম্পি পমাদং অনাপজ্জিত্ৰা ‘‘লোকত্থচরিযং মত্থকং পাপেস্সামী’’তি মাসে মাসে পুণ্ণমিযং ধম্মং দীপেন্তো সপরিজনো মনুস্সপথে ৰিচরিত্ৰা মহাকরুণায সব্বসত্তে অধম্মতো ৰিৰেচেত্ৰা ধম্মে নিযোজনং, অধম্মেন সমাগতোপি তেন কতং অনাচারং অগণেত্ৰা তত্থ চিত্তং অকোপেত্ৰা খন্তিমেত্তানুদ্দযমেৰ পচ্চুপট্ঠপেত্ৰা অখণ্ডং সুৰিসুদ্ধঞ্চ কত্ৰা অত্তনো সীলস্স রক্খণন্তি এৰমাদযো মহাসত্তস্স গুণানুভাৰা ৰিভাৰেতব্বাতি.
ধম্মদেৰপুত্তচরিযাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.