৩. চম্পেয্যনাগচরিযাৰণ্ণনা
২০. ততিযে চম্পেয্যকোতি অঙ্গমগধরট্ঠানং অন্তরে চম্পা নাম নদী, তস্সা হেট্ঠা নাগভৰনম্পি অৰিদূরভৰত্তা চম্পা নাম, তত্থ জাতো নাগরাজা চম্পেয্যকো. তদাপি ধম্মিকো আসিন্তি তস্মিং চম্পেয্যনাগরাজকালেপি অহং ধম্মচারী অহোসিং.
বোধিসত্তো হি তদা চম্পানাগভৰনে নিব্বত্তিত্ৰা চম্পেয্যো নাম নাগরাজা অহোসি, মহিদ্ধিকো মহানুভাৰো. সো তত্থ নাগরজ্জং কারেন্তো দেৰরাজভোগসম্পত্তিসদিসইস্সরিযসম্পত্তিং অনুভৰন্তো পারমিপূরণস্স অনোকাসভাৰতো ‘‘কিং মে ইমায তিরচ্ছানযোনিযা, উপোসথৰাসং ৰসিত্ৰা ইতো মুচ্চিত্ৰা সম্মদেৰ পারমিযো পূরেস্সামী’’তি ততো পট্ঠায অত্তনো পাসাদেযেৰ উপোসথকম্মং করোতি. অলঙ্কতনাগমাণৰিকা তস্স সন্তিকং আগচ্ছন্তি. সো ‘‘ইধ মে সীলস্স অন্তরাযো ভৰিস্সতী’’তি পাসাদতো নিক্খমিত্ৰা উয্যানে নিসীদতি. তত্রাপি তা আগচ্ছন্তি. সো চিন্তেসি – ‘‘ইধ মে সীলস্স সংকিলেসো ভৰিস্সতি, ইতো নাগভৰনতো নিক্খমিত্ৰা মনুস্সলোকং গন্ত্ৰা উপোসথৰাসং ৰসিস্সামী’’তি. সো ততো পট্ঠায উপোসথদিৰসেসু নাগভৰনা নিক্খমিত্ৰা একস্স পচ্চন্তগামস্স অৰিদূরে মগ্গসমীপে ৰম্মিকমত্থকে ‘‘মম চম্মাদীহি অত্থিকা চম্মাদীনি গণ্হন্তু, কীল়াসপ্পং ৰা কাতুকামা কীল়াসপ্পং করোন্তূ’’তি সরীরং দানমুখে ৰিস্সজ্জেত্ৰা ভোগে আভুজিত্ৰা নিপন্নো উপোসথৰাসং ৰসতি চাতুদ্দসিযং পঞ্চদসিযঞ্চ, পাটিপদে নাগভৰনং গচ্ছতি. তস্সেৰং উপোসথং করোন্তস্স দীঘো অদ্ধা ৰীতিৰত্তো.
অথ বোধিসত্তো সুমনায নাম অত্তনো অগ্গমহেসিযা ‘‘দেৰ, ত্ৰং মনুস্সলোকং গন্ত্ৰা উপোসথং উপৰসসি, সো চ সাসঙ্কো সপ্পটিভযো’’তি ৰুত্তো মঙ্গলপোক্খরণিতীরে ঠত্ৰা ‘‘সচে মং, ভদ্দে, কোচি পহরিত্ৰা কিলমেস্সতি, ইমিস্সা পোক্খরণিযা উদকং আৰিলং ভৰিস্সতি. সচে সুপণ্ণো গণ্হিস্সতি, উদকং পক্কুথিস্সতি. সচে অহিতুণ্ডিকো গণ্হিস্সতি, উদকং লোহিতৰণ্ণং ভৰিস্সতী’’তি তীণি নিমিত্তানি তস্সা আচিক্খিত্ৰা চাতুদ্দসীউপোসথং অধিট্ঠায নাগভৰনা নিক্খমিত্ৰা তত্থ গন্ত্ৰা ৰম্মিকমত্থকে নিপজ্জি সরীরসোভায ৰম্মিকং সোভযমানো. সরীরঞ্হিস্স রজতদামং ৰিয সেতং অহোসি, মত্থকো রত্তকম্বলগেণ্ডুকো ৰিয, সরীরং নঙ্গলসীসপ্পমাণং ভূরিদত্তকালে (জা. ২.২২.৭৮৪ আদযো) পন ঊরুপ্পমাণং, সঙ্খপালকালে (জা. ২.১৭.১৪৩ আদযো) একদোণিকনাৰপ্পমাণং.
তদা একো বারাণসিমাণৰো তক্কসিলং গন্ত্ৰা অলম্পাযনমন্তং উগ্গণ্হিত্ৰা তেন মগ্গেন অত্তনো গামং গচ্ছন্তো মহাসত্তং দিস্ৰা ‘‘কিং মে তুচ্ছহত্থেন গামং গন্তুং, ইমং নাগং গহেত্ৰা গামনিগমরাজধানীসু কীল়াপেন্তো ধনং উপ্পাদেত্ৰাৰ গমিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা দিব্বোসধানি গহেত্ৰা দিব্বমন্তং পরিৰত্তেত্ৰা তস্স সন্তিকং অগমাসি. দিব্বমন্তং সুতকালতো পট্ঠায মহাসত্তস্স কণ্ণেসু তত্তসলাকাপৰেসনকালো ৰিয অহোসি, মত্থকে সিখরেন অভিমন্থিযমানো ৰিয. সো ‘‘কো নু খো এসো’’তি ভোগন্তরতো সীসং উক্খিপিত্ৰা ওলোকেন্তো অহিতুণ্ডিকং দিস্ৰা চিন্তেসি – ‘‘মম ৰিসং উগ্গতেজং, সচাহং কুজ্ঝিত্ৰা নাসাৰাতং ৰিস্সজ্জেস্সামি, এতস্স সরীরং ভুসমুট্ঠি ৰিয ৰিপ্পকিরিস্সতি, অথ মে সীলং খণ্ডং ভৰিস্সতি, ন নং ওলোকেস্সামী’’তি. সো অক্খীনি নিম্মীলেত্ৰা সীসং ভোগন্তরে ঠপেসি. অহিতুণ্ডিকব্রাহ্মণো ওসধং খাদিত্ৰা মন্তং পরিৰত্তেত্ৰা খেল়ং মহাসত্তস্স সরীরে ওসিঞ্চি. ওসধানঞ্চ মন্তস্স চ আনুভাৰেন খেল়েন ফুট্ঠফুট্ঠট্ঠানে ফোটানং উট্ঠানকালো ৰিয অহোসি.
অথ সো নঙ্গুট্ঠে গহেত্ৰা আকড্ঢিত্ৰা দীঘসো নিপজ্জাপেত্ৰা অজপদেন দণ্ডেন উপ্পীল়েত্ৰা দুব্বলং কত্ৰা সীসং দল়্হং গহেত্ৰা নিপ্পীল়েসি. মহাসত্তো মুখং ৰিৰরি. অথস্স মুখে খেল়ং ওসিঞ্চিত্ৰা ওসধমন্তবলেন দন্তে ভিন্দি. মুখং লোহিতস্স পূরি. মহাসত্তো অত্তনো সীলভেদভযেন এৰরূপং দুক্খং অধিৰাসেন্তো অক্খীনি উম্মীলেত্ৰা ওলোকনমত্তম্পি নাকাসি. সোপি ‘‘নাগরাজানং দুব্বলং করিস্সামী’’তি নঙ্গুট্ঠতো পট্ঠায অট্ঠীনি সংচুণ্ণযমানো ৰিয সকলসরীরং মদ্দিত্ৰা পট্টকৰেঠনং নাম ৰেঠেসি, তন্তমজ্জিতং নাম মজ্জি, নঙ্গুট্ঠে গহেত্ৰা দুস্সপোথনং নাম পোথেসি. মহাসত্তস্স সকলসরীরং লোহিতমক্খিতং অহোসি, সো মহাৰেদনং অধিৰাসেসি.
অথস্স দুব্বলভাৰং ঞত্ৰা ৰল্লীহি পেল়ং করিত্ৰা তত্থ নং পক্খিপিত্ৰা পচ্চন্তগামং নেত্ৰা মহাজনস্স মজ্ঝে কীল়াপেসি. নীলাদীসু ৰণ্ণেসু ৰট্টচতুরস্সাদীসু সণ্ঠানেসু অণুংথূলাদীসু পমাণেসু যং যং ব্রাহ্মণো ইচ্ছতি, মহাসত্তো তং তদেৰ কত্ৰা নচ্চতি, ফণসতম্পি ফণসহস্সম্পি করোতিযেৰ. মহাজনো পসীদিত্ৰা বহুধনমদাসি. একদিৰসমেৰ কহাপণসহস্সঞ্চেৰ সহস্সগ্ঘনিকে চ পরিক্খারে লভি. ব্রাহ্মণো আদিতোৰ ‘‘সহস্সং লভিত্ৰা ৰিস্সজ্জেস্সামী’’তি চিন্তেসি. তং পন ধনং লভিত্ৰা ‘‘পচ্চন্তগামেযেৰ তাৰ মে এত্তকং ধনং লদ্ধং, রাজরাজমহামত্তানং দস্সিতে কীৰ বহুং ধনং লভিস্সামী’’তি সকটঞ্চ সুখযানকঞ্চ গহেত্ৰা সকটে পরিক্খারে ঠপেত্ৰা সুখযানকে নিসিন্নো ‘‘মহন্তেন পরিৰারেন মহাসত্তং গামনিগমরাজধানীসু কীল়াপেন্তো বারাণসিযং উগ্গসেনরঞ্ঞো সন্তিকে কীল়াপেত্ৰা ৰিস্সজ্জেস্সামী’’তি অগমাসি. সো মণ্ডূকে মারেত্ৰা নাগরঞ্ঞো দেতি. নাগরাজা ‘‘পুনপ্পুনং মং নিস্সায মারেস্সতী’’তি ন খাদতি. অথস্স মধুলাজে অদাসি. তেপি ‘‘সচাহং গোচরং গণ্হিস্সামি, অন্তোপেল়াযমেৰ মরণং ভৰিস্সতী’’তি ন খাদতি.
২১. ব্রাহ্মণো মাসমত্তেন বারাণসিং পত্ৰা দ্ৰারগামকে তং কীল়াপেন্তো বহুধনং লভি. রাজাপি নং পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘অম্হাকম্পি কীল়াপেহী’’তি আহ. ‘‘সাধু, দেৰ, স্ৰে পন্নরসে তুম্হাকং কীল়াপেস্সামী’’তি আহ. রাজা ‘‘স্ৰে নাগরাজা রাজঙ্গণে নচ্চিস্সতি, মহাজনো সন্নিপতিত্ৰা পস্সতূ’’তি ভেরিং চরাপেত্ৰা পুনদিৰসে রাজঙ্গণং অলঙ্কারাপেত্ৰা ব্রাহ্মণং পক্কোসাপেসি. সো রতনপেল়ায মহাসত্তং নেত্ৰা ৰিচিত্তত্থরে পেল়ং ঠপেত্ৰা নিসীদি. রাজাপি পাসাদা ওরুয্হ মহাজনপরিৰুতো রাজাসনে নিসীদি. ব্রাহ্মণো মহাসত্তং নীহরিত্ৰা নচ্চাপেসি. মহাসত্তো তেন চিন্তিতচিন্তিতাকারং দস্সেসি. মহাজনো সকভাৰেন সন্ধারেতুং ন সক্কোতি. চেলুক্খেপসহস্সানি পৰত্তন্তি. বোধিসত্তস্স উপরি রতনৰস্সং ৰস্সি. তেন ৰুত্তং ‘‘তদাপি মং ধম্মচারি’’ন্তিআদি.
তত্থ তদাপীতি যদাহং চম্পেয্যকো নাগরাজা হোমি, তদাপি. ধম্মচারিন্তি দসকুসলকম্মপথধম্মং এৰ চরতি, ন অণুমত্তম্পি অধম্মন্তি ধম্মচারী. উপৰুট্ঠউপোসথন্তি অট্ঠঙ্গসমন্নাগতস্স অরিযুপোসথসীলস্স রক্খণৰসেন উপৰসিতউপোসথং. রাজদ্ৰারম্হি কীল়তীতি বারাণসিযং উগ্গসেনরঞ্ঞো গেহদ্ৰারে কীল়াপেতি.
২২. যং যং সো ৰণ্ণং চিন্তযীতি সো অহিতুণ্ডিকব্রাহ্মণো ‘‘যং যং নীলাদিৰণ্ণং হোতূ’’তি চিন্তেসি. তেন ৰুত্তং ‘‘নীলং ৰ পীতলোহিত’’ন্তি. তত্থ নীলং ৰাতি ৰা-সদ্দো অনিযমত্থো, গাথাসুখত্থং রস্সং কত্ৰা ৰুত্তো, তেন ৰাসদ্দেন ৰুত্তাৰসিট্ঠং ওদাতাদিৰণ্ণৰিসেসঞ্চেৰ ৰট্টাদিসণ্ঠানৰিসেসঞ্চ অণুংথূলাদিপমাণৰিসেসঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. তস্স চিত্তানুৰত্তন্তোতি তস্স অহিতুণ্ডিকস্স চিত্তং অনুৰত্তন্তো. চিন্তিতসন্নিভোতি তেন চিন্তিতচিন্তিতাকারেন পেক্খজনস্স উপট্ঠহামীতি দস্সেতি.
২৩. ন কেৰলঞ্চ তেন চিন্তিতাকারদস্সনং এৰ ময্হং আনুভাৰো. অপি চ থলং করেয্যমুদকং, উদকম্পি থলং করেতি থলং মহাপথৰিং গহেত্ৰা উদকং, উদকম্পি গহেত্ৰা পথৰিং কাতুং সক্কুণেয্যং এৰং মহানুভাৰো চ. যদিহং তস্স কুপ্পেয্যন্তি তস্স অহিতুণ্ডিকস্স অহং যদি কুজ্ঝেয্যং. খণেন ছারিকং করেতি কোধুপ্পাদক্খণে এৰ ভস্মং করেয্যং.
২৪. এৰং ভগৰা তদা অত্তনো উপ্পজ্জনকানত্থপটিবাহনে সমত্থতং দস্সেত্ৰা ইদানি যেন অধিপ্পাযেন তং পটিবাহনং ন কতং, তং দস্সেতুং ‘‘যদি চিত্তৰসী হেস্স’’ন্তিআদিমাহ.
তস্সত্থো – ‘‘অযং অহিতুণ্ডিকো মং অতিৰিয বাধতি, ন মে আনুভাৰং জানাতি, হন্দস্স মে আনুভাৰং দস্সেস্সামী’’তি কুজ্ঝিত্ৰা ওলোকনমত্তেনাপি যদি চিত্তৰসী অভৰিস্সং, অথ সো ভুসমুট্ঠি ৰিয ৰিপ্পকিরিস্সতি. অহং যথাসমাদিন্নতো পরিহাযিস্সামি সীলতো. তথা চ সতি সীলেন পরিহীনস্স খণ্ডিতসীলস্স য্ৰাযং মযা দীপঙ্করদসবলস্স পাদমূলতো পট্ঠায অভিপত্থিতো, উত্তমত্থো বুদ্ধভাৰো সো ন সিজ্ঝতি.
২৫. কামং ভিজ্জতুযং কাযোতি অযং চাতুমহাভূতিকো ওদনকুম্মাসূপচযো অনিচ্চুচ্ছাদনপরিমদ্দনভেদনৰিদ্ধংসনধম্মো কাযো কিঞ্চাপি ভিজ্জতু ৰিনস্সতু, ইধেৰ ইমস্মিং এৰ ঠানে মহাৰাতে খিত্তভুসমুট্ঠি ৰিয ৰিপ্পকিরীযতু, নেৰ সীলং পভিন্দেয্যং, ৰিকিরন্তে ভুসং ৰিযাতি সীলং পন উত্তমত্থসিদ্ধিযা হেতুভূতং ইমস্মিং কল়েৰরে ভুসমুট্ঠি ৰিয ৰিপ্পকিরন্তেপি নেৰ ভিন্দেয্যং, কাযজীৰিতেসু নিরপেক্খো হুত্ৰা সীলপারমিংযেৰ পূরেমীতি চিন্তেত্ৰা তং তাদিসং দুক্খং তদা অধিৰাসেসিন্তি দস্সেতি.
অথ মহাসত্তস্স পন অহিতুণ্ডিকহত্থগতস্স মাসো পরিপূরি, এত্তকং কালং নিরাহারোৰ অহোসি. সুমনা ‘‘অতিচিরাযতি মে সামিকো, কো নু খো পৰত্তী’’তি পোক্খরণিং ওলোকেন্তী লোহিতৰণ্ণং উদকং দিস্ৰা ‘‘অহিতুণ্ডিকেন গহিতো ভৰিস্সতী’’তি ঞত্ৰা নাগভৰনা নিক্খমিত্ৰা ৰম্মিকসন্তিকং গন্ত্ৰা মহাসত্তস্স গহিতট্ঠানং কিলমিতট্ঠানঞ্চ দিস্ৰা রোদিত্ৰা কন্দিত্ৰা পচ্চন্তগামং গন্ত্ৰা পুচ্ছিত্ৰা তং পৰত্তিং সুত্ৰা বারাণসিং গন্ত্ৰা রাজদ্ৰারে আকাসে রোদমানা অট্ঠাসি. মহাসত্তো নচ্চন্তোৰ আকাসং উল্লোকেন্তো তং দিস্ৰা লজ্জিতো পেল়ং পৰিসিত্ৰা নিপজ্জি.
রাজা তস্স পেল়ং পৰিট্ঠকালে ‘‘কিং নু খো কারণ’’ন্তি ইতো চিতো চ ওলোকেন্তো তং আকাসে ঠিতং দিস্ৰা ‘‘কা নু ত্ৰ’’ন্তি পুচ্ছিত্ৰা তস্সা নাগকঞ্ঞাভাৰং সুত্ৰা ‘‘নিস্সংসযং খো নাগরাজা ইমং দিস্ৰা লজ্জিতো পেল়ং পৰিট্ঠো, অযঞ্চ যথাদস্সিতো ইদ্ধানুভাৰো নাগরাজস্সেৰ, ন অহিতুণ্ডিকস্সা’’তি নিট্ঠং গন্ত্ৰা ‘‘এৰং মহানুভাৰো অযং নাগরাজা, কথং নাম ইমস্স হত্থং গতো’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘অযং ধম্মচারী সীলৰা নাগরাজা, চাতুদ্দসীপন্নরসীসু উপোসথং উপৰসন্তো অত্তনো সরীরং দানমুখে নিয্যাতেত্ৰা মহামগ্গসমীপে ৰম্মিকমত্থকে নিপজ্জতি, তত্থাযমেতেন গহিতো, ইমস্স দেৰচ্ছরাপটিভাগা অনেকসহস্সা ইত্থিযো, দেৰলোকসম্পত্তিসদিসা নাগভৰনসম্পত্তি, অযং মহিদ্ধিকো মহানুভাৰো সকলপথৰিং পরিৰত্তেতুং সমত্থো, কেৰলং ‘সীলং মে ভিজ্জিস্সতী’তি এৰরূপং ৰিপ্পকারং দুক্খঞ্চ অনুভোতী’’তি চ সুত্ৰা সংৰেগপ্পত্তো তাৰদেৰ তস্স অহিতুণ্ডিকস্স ব্রাহ্মণস্স বহুং ধনং মহন্তঞ্চ যসং ইস্সরিযঞ্চ দত্ৰা – ‘‘হন্দ, ভো, ইমং নাগরাজানং ৰিস্সজ্জেহী’’তি ৰিস্সজ্জাপেসি.
মহাসত্তো নাগৰণ্ণং অন্তরধাপেত্ৰা মাণৰকৰণ্ণেন দেৰকুমারো ৰিয অট্ঠাসি. সুমনাপি আকাসতো ওতরিত্ৰা তস্স সন্তিকে অট্ঠাসি. নাগরাজা রঞ্ঞো অঞ্জলিং কত্ৰা ‘‘এহি, মহারাজ, ময্হং নিৰেসনং পস্সিতুং আগচ্ছাহী’’তি যাচি. তেনাহ ভগৰা –
‘‘মুত্তো চম্পেয্যকো নাগো, রাজানং এতদব্রৰি;
‘নমো তে কাসিরাজত্থু, নমো তে কাসিৰড্ঢন;
অঞ্জলিং তে পগ্গণ্হামি, পস্সেয্যং মে নিৰেসন’’ন্তি.
অথ রাজা তস্স নাগভৰনগমনং অনুজানি. মহাসত্তো তং সপরিসং গহেত্ৰা নাগভৰনং নেত্ৰা অত্তনো ইস্সরিযসম্পত্তিং দস্সেত্ৰা কতিপাহং তত্থ ৰসাপেত্ৰা ভেরিং চরাপেসি – ‘‘সব্বা রাজপরিসা যাৰদিচ্ছকং হিরঞ্ঞসুৰণ্ণাদিকং ধনং গণ্হতূ’’তি. রঞ্ঞো চ অনেকেহি সকটসতেহি ধনং পেসেসি. ‘‘মহারাজ, রঞ্ঞা নাম দানং দাতব্বং, সীলং রক্খিতব্বং, ধম্মিকা রক্খাৰরণগুত্তি সব্বত্থ সংৰিদহিতব্বা’’তি দসহি রাজধম্মকথাহি ওৰদিত্ৰা ৰিস্সজ্জেসি. রাজা মহন্তেন যসেন নাগভৰনা নিক্খমিত্ৰা বারাণসিমেৰ গতো. ততো পট্ঠায কির জম্বুদীপতলে হিরঞ্ঞসুৰণ্ণং জাতং. মহাসত্তো সীলানি রক্খিত্ৰা অন্ৰদ্ধমাসং উপোসথকম্মং কত্ৰা সপরিসো সগ্গপুরং পূরেসি.
তদা অহিতুণ্ডিকো দেৰদত্তো অহোসি, সুমনা রাহুলমাতা, উগ্গসেনো সারিপুত্তত্থেরো, চম্পেয্যকো নাগরাজা লোকনাথো.
তস্স ইধাপি যথারহং সেসপারমিযো নিদ্ধারেতব্বা. ইধ বোধিসত্তস্স অচ্ছরিযানুভাৰা হেট্ঠা ৰুত্তনযা এৰাতি.
চম্পেয্যনাগচরিযাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.