৪. মহাসুদস্সনচরিযাৰণ্ণনা
২৮. চতুত্থে কুসাৰতিম্হি নগরেতি কুসাৰতীনামকে নগরে, যস্মিং ঠানে এতরহি কুসিনারা নিৰিট্ঠা. মহীপতীতি খত্তিযো, নামেন মহাসুদস্সনো নাম. চক্কৰত্তীতি চক্করতনং ৰত্তেতি চতূহি ৰা সম্পত্তিচক্কেহি ৰত্ততি, তেহি চ পরং পৰত্তেতি, পরহিতায চ ইরিযাপথচক্কানং ৰত্তো এতস্মিং অত্থীতিপি চক্কৰত্তী. অথ ৰা চতূহি অচ্ছরিযধম্মেহি সঙ্গহৰত্থূহি চ সমন্নাগতেন, পরেহি অনভিভৰনীযস্স অনতিক্কমনীযস্স আণাসঙ্খাতস্স চক্কস্স ৰত্তো এতস্মিং অত্থীতিপি চক্কৰত্তী. পরিণাযকরতনপুব্বঙ্গমেন হত্থিরতনাদিপমুখেন মহাবলকাযেন পুঞ্ঞানুভাৰনিব্বত্তেন কাযবলেন চ সমন্নাগতত্তা মহব্বলো. যদা আসিন্তি সম্বন্ধো. তত্রাযং অনুপুব্বিকথা –
অতীতে কির মহাপুরিসো সুদস্সনত্তভাৰতো ততিযে অত্তভাৰে গহপতিকুলে নিব্বত্তো ধরমানকস্স বুদ্ধস্স সাসনে একং থেরং অরঞ্ঞৰাসং ৰসন্তং অত্তনো কম্মেন অরঞ্ঞং পৰিট্ঠো রুক্খমূলে নিসিন্নং দিস্ৰা ‘‘ইধ মযা অয্যস্স পণ্ণসালং কাতুং ৰট্টতী’’তি চিন্তেত্ৰা অত্তনো কম্মং পহায দব্বসম্ভারং ছিন্দিত্ৰা নিৰাসযোগ্গং পণ্ণসালং কত্ৰা দ্ৰারং যোজেত্ৰা কট্ঠত্থরণং কত্ৰা ‘‘করিস্সতি নু খো পরিভোগং, ন নু খো করিস্সতী’’তি একমন্তে নিসীদি. থেরো অন্তোগামতো আগন্ত্ৰা পণ্ণসালং পৰিসিত্ৰা কট্ঠত্থরণে নিসীদি. মহাসত্তোপি নং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘ফাসুকা, ভন্তে, পণ্ণসালা’’তি পুচ্ছি. ফাসুকা, ভদ্দমুখ, পব্বজিতসারুপ্পাতি. ৰসিস্সথ, ভন্তে, ইধাতি? আম, উপাসকাতি. সো অধিৰাসনাকারেনেৰ ‘‘ৰসিস্সতী’’তি ঞত্ৰা ‘‘নিবদ্ধং ময্হং ঘরদ্ৰারং আগন্তব্ব’’ন্তি পটিজানাপেত্ৰা নিচ্চং অত্তনো ঘরেযেৰ ভত্তৰিস্সগ্গং কারাপেসি. সো পণ্ণসালাযং কটসারকং পত্থরিত্ৰা মঞ্চপীঠং পঞ্ঞপেসি, অপস্সেনং নিক্খিপি, পাদকঠলিকং ঠপেসি, পোক্খরণিং খণি, চঙ্কমং কত্ৰা ৰালুকং ওকিরি, পরিস্সযৰিনোদনত্থং পণ্ণসালং কণ্টকৰতিযা পরিক্খিপি, তথা পোক্খরণিং চঙ্কমঞ্চ. তেসং অন্তোৰতিপরিযন্তে তালপন্তিযো রোপেসি. এৰমাদিনা আৰাসং নিট্ঠাপেত্ৰা থেরস্স তিচীৰরং আদিং কত্ৰা সব্বং সমণপরিক্খারং অদাসি. থেরস্স হি তদা বোধিসত্তেন তিচীৰরপিণ্ডপাতপত্তথালকপরিস্সাৰনধমকরণপরিভোগভাজনছত্তুপাহনউদকতুম্বসূচিকত্তর- যট্ঠিআরকণ্টকপিপ্ফলিনখচ্ছেদনপদীপেয্যাদি পব্বজিতানং পরিভোগজাতং অদিন্নং নাম নাহোসি. সো পঞ্চ সীলানি রক্খন্তো উপোসথং করোন্তো যাৰজীৰং থেরং উপট্ঠহি. থেরো তত্থেৰ ৰসন্তো অরহত্তং পত্ৰা পরিনিব্বাযি.
২৯. বোধিসত্তোপি যাৰতাযুকং পুঞ্ঞং কত্ৰা দেৰলোকে নিব্বত্তিত্ৰা ততো চুতো মনুস্সলোকং আগচ্ছন্তো কুসাৰতিযা রাজধানিযা নিব্বত্তিত্ৰা মহাসুদস্সনো নাম রাজা অহোসি চক্কৰত্তী. তস্সিস্সরিযানুভাৰো ‘‘ভূতপুব্বং, আনন্দ, রাজা মহাসুদস্সনো নাম অহোসি খত্তিযো মুদ্ধাৰসিত্তো’’তিআদিনা (দী. নি. ২.২৪২) নযেন সুত্তে আগতো এৰ. তস্স কির চতুরাসীতি নগরসহস্সানি কুসাৰতীরাজধানিপ্পমুখানি, চতুরাসীতি পাসাদসহস্সানি ধম্মপাসাদপ্পমুখানি, চতুরাসীতি কূটাগারসহস্সানি মহাব্যূহকূটাগারপ্পমুখানি, তানি সব্বানি তস্স থেরস্স কতায একিস্সা পণ্ণসালায নিস্সন্দেন নিব্বত্তানি, চতুরাসীতি পল্লঙ্কসহস্সানি নাগসহস্সানি অস্সসহস্সানি রথসহস্সানি তস্স দিন্নস্স মঞ্চপীঠস্স, চতুরাসীতি মণিসহস্সানি তস্স দিন্নস্স পদীপস্স, চতুরাসীতি পোক্খরণিসহস্সানি একপোক্খরণিযা, চতুরাসীতি ইত্থিসহস্সানি পুত্তসহস্সানি গহপতিসহস্সানি চ পত্তথালকাদিপরিভোগারহস্স পব্বজিতপরিক্খারদানস্স, চতুরাসীতি ধেনুসহস্সানি পঞ্চগোরসদানস্স, চতুরাসীতি ৰত্থকোট্ঠসহস্সানি নিৰাসনপারুপনদানস্স, চতুরাসীতি থালিপাকসহস্সানি ভোজনদানস্স নিস্সন্দেন নিব্বত্তানি. সো সত্তহি রতনেহি চতূহি ইদ্ধীহি চ সমন্নাগতো রাজাধিরাজা হুত্ৰা সকলং সাগরপরিযন্তং পথৰিমণ্ডলং ধম্মেন অভিৰিজিয অজ্ঝাৰসন্তো অনেকসতেসু ঠানেসু দানসালাযো কারেত্ৰা মহাদানং পট্ঠপেসি. দিৰসস্স তিক্খত্তুং নগরে ভেরিং চরাপেসি ‘‘যো যং ইচ্ছতি, সো দানসালাসু আগন্ত্ৰা তং গণ্হাতূ’’তি. তেন ৰুত্তং ‘‘তত্থাহং দিৰসে তিক্খত্তুং, ঘোসাপেমি তহিং তহি’’ন্তিআদি.
তত্থ তত্থাতি তস্মিং নগরে. ‘‘তদাহ’’ন্তিপি পাঠো, তস্স তদা অহং, মহাসুদস্সনকালেতি অত্থো. তহিং তহিন্তি তস্মিং তস্মিং ঠানে, তস্স তস্স পাকারস্স অন্তো চ বহি চাতি অত্থো. কো কিং ইচ্ছতীতি ব্রাহ্মণাদীসু যো কোচি সত্তো অন্নাদীসু দেয্যধম্মেসু যং কিঞ্চি ইচ্ছতি. পত্থেতীতি তস্সেৰ ৰেৰচনং. কস্স কিং দীযতু ধনন্তি অনেকৰারং পরিযাযন্তরেহি চ দানঘোসনায পৰত্তিতভাৰদস্সনত্থং ৰুত্তং, এতেন দানপারমিযা সরূপং দস্সেতি. দেয্যধম্মপটিগ্গাহকৰিকপ্পরহিতা হি বোধিসত্তানং দানপারমীতি.
৩০. ইদানি দানঘোসনায তস্স তস্স দেয্যধম্মস্স অনুচ্ছৰিকপুগ্গলপরিকিত্তনং দস্সেতুং ‘‘কো ছাতকো’’তিআদি ৰুত্তং.
তত্থ ছাতকোতি জিঘচ্ছিতো. তসিতোতি পিপাসিতো. কো মালং কো ৰিলেপনন্তিপি ‘‘ইচ্ছতী’’তি পদং আনেত্ৰা যোজেতব্বং. নগ্গোতি ৰত্থৰিকলো, ৰত্থেন অত্থিকোতি অধিপ্পাযো. পরিদহিস্সতীতি নিৰাসিস্সতি.
৩১. কো পথে ছত্তমাদেতীতি কো পথিকো পথে মগ্গে অত্তনো ৰস্সৰাতাতপরক্খণত্থং ছত্তং গণ্হাতি, ছত্তেন অত্থিকোতি অত্থো. কোপাহনা মুদূ সুভাতি দস্সনীযতায সুভা সুখসম্ফস্সতায মুদূ উপাহনা অত্তনো পাদানং চক্খূনঞ্চ রক্খণত্থং. কো আদেতীতি কো তাহি অত্থিকোতি অধিপ্পাযো. সাযঞ্চ পাতো চাতি এত্থ চ-সদ্দেন মজ্ঝন্হিকে চাতি আহরিত্ৰা ৰত্তব্বং. ‘‘দিৰসে তিক্খত্তুং ঘোসাপেমী’’তি হি ৰুত্তং.
৩২. ন তং দসসু ঠানেসূতি তং দানং ন দসসু ঠানেসু পটিযত্তন্তি যোজনা. নপি ঠানসতেসু ৰা পটিযত্তং, অপি চ খো অনেকসতেসু ঠানেসু পটিযত্তং. যাচকে ধনন্তি যাচকে উদ্দিস্স ধনং পটিযত্তং উপক্খটং. দ্ৰাদসযোজনাযামে হি নগরে সত্তযোজনৰিত্থতে সত্তসু পাকারন্তরেসু সত্ত তালপন্তিপরিক্খেপা, তাসু তালপন্তীসু চতুরাসীতি পোক্খরণিসহস্সানি পাটিযেক্কং পোক্খরণিতীরে মহাদানং পট্ঠপিতং. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –
‘‘পট্ঠপেসি খো, আনন্দ, রাজা মহাসুদস্সনো তাসং পোক্খরণীনং তীরে এৰরূপং দানং অন্নং অন্নত্থিকস্স, পানং পানত্থিকস্স, ৰত্থং ৰত্থত্থিকস্স, যানং যানত্থিকস্স, সযনং সযনত্থিকস্স, ইত্থিং ইত্থিত্থিকস্স, হিরঞ্ঞং হিরঞ্ঞত্থিকস্স, সুৰণ্ণং সুৰণ্ণত্থিকস্সা’’তি (দী. নি. ২.২৫৪).
৩৩. তত্থাযং দানস্স পৰত্তিতাকারো – মহাপুরিসো হি ইত্থীনঞ্চ পুরিসানঞ্চ অনুচ্ছৰিকে অলঙ্কারে কারেত্ৰা ইত্থিমত্তমেৰ তত্থ পরিচারৰসেন সেসঞ্চ সব্বং পরিচ্চাগৰসেন ঠপেত্ৰা ‘‘রাজা মহাসুদস্সনো দানং দেতি, তং যথাসুখং পরিভুঞ্জথা’’তি ভেরিং চরাপেসি. মহাজনা পোক্খরণিতীরং গন্ত্ৰা ন্হত্ৰা ৰত্থাদীনি নিৰাসেত্ৰা মহাসম্পত্তিং অনুভৰিত্ৰা যেসং তাদিসানি অত্থি, তে পহায গচ্ছন্তি. যেসং নত্থি, তে গহেত্ৰা গচ্ছন্তি. যে হত্থিযানাদীসুপি নিসীদিত্ৰা যথাসুখং ৰিচরিত্ৰা ৰরসযনেসুপি সযিত্ৰা সম্পত্তিং অনুভৰিত্ৰা ইত্থীহিপি সদ্ধিং সম্পত্তিং অনুভৰিত্ৰা সত্তৰিধরতনপসাধনানি পসাধেত্ৰা সম্পত্তিং অনুভৰিত্ৰা যং যং অত্থিকা, তং তং গহেত্ৰা গচ্ছন্তি, অনত্থিকা ওহায গচ্ছন্তি. তম্পি দানং উট্ঠায সমুট্ঠায দেৰসিকং দীযতেৰ. তদা জম্বুদীপৰাসীনং অঞ্ঞং কম্মং নত্থি, দানং পরিভুঞ্জন্তা সম্পত্তিং অনুভৰন্তা ৰিচরন্তি. ন তস্স দানস্স কালপরিচ্ছেদো অহোসি. রত্তিঞ্চাপি দিৰাপি যদা যদা অত্থিকা আগচ্ছন্তি, তদা তদা দীযতেৰ. এৰং মহাপুরিসো যাৰজীৰং সকলজম্বুদীপং উন্নঙ্গলং কত্ৰা মহাদানং পৰত্তেসি. তেন ৰুত্তং ‘‘দিৰা ৰা যদি ৰা রত্তিং, যদি এতি ৰনিব্বকো’’তিআদি.
তত্থ দিৰা ৰা যদি ৰা রত্তিং, যদি এতীতি এতেনস্স যথাকালং দানং দস্সেতি. যাচকানঞ্হি লাভাসায উপসঙ্কমনকালো এৰ বোধিসত্তানং দানস্স কালো নাম. ৰনিব্বকোতি যাচকো. লদ্ধা যদিচ্ছকং ভোগন্তি এতেন যথাভিরুচিতং দানং. যো যো হি যাচকো যং যং দেয্যধম্মং ইচ্ছতি, তস্স তস্স তংতদেৰ বোধিসত্তো দেতি. ন তস্স মহগ্ঘদুল্লভাদিভাৰং অত্তনো উপরোধং চিন্তেসি. পূরহত্থোৰ গচ্ছতীতি এতেন যাৰদিচ্ছকং দানং দস্সেতি, যত্তকঞ্হি যাচকা ইচ্ছন্তি, তত্তকং অপরিহাপেত্ৰাৰ মহাসত্তো দেতি উল়ারজ্ঝাসযতায চ মহিদ্ধিকতায চ.
৩৪. ‘‘যাৰজীৰিক’’ন্তি এতেন দানস্স কালপরিযন্তাভাৰং দস্সেতি. সমাদানতো পট্ঠায হি মহাসত্তা যাৰপারিপূরি ৰেমজ্ঝে ন কালপরিচ্ছেদং করোন্তি, বোধিসম্ভারসম্ভরণে সঙ্কোচাভাৰেন অন্তরন্তরা অৰোসানাপত্তিতো মরণেনপি অনুপচ্ছেদো এৰ, ততো পরম্পি তথেৰ পটিপজ্জনতো, ‘‘যাৰজীৰিক’’ন্তি পন মহাসুদস্সনচরিতস্স ৰসেন ৰুত্তং. নপাহং দেস্সং ধনং দম্মীতি ইদং ধনং নাম ময্হং ন দেস্সং অমনাপন্তি এৰরূপং মহাদানং দেন্তো গেহতো চ ধনং নীহরাপেমি. নপি নত্থি নিচযো মযীতি মম সমীপে ধননিচযো ধনসঙ্গহো নাপি নত্থি, সল্লেখৰুত্তিসমণো ৰিয অসঙ্গহোপি ন হোমীতি অত্থো. ইদং যেন অজ্ঝাসযেন তস্সিদং মহাদানং পৰত্তিতং, তং দস্সেতুং ৰুত্তং.
৩৫. ইদানি তং উপমায ৰিভাৰেতুং ‘‘যথাপি আতুরো নামা’’তিআদিমাহ. তত্থিদং উপমাসংসন্দনেন সদ্ধিং অত্থদস্সনং – যথা নাম আতুরো রোগাভিভূতো পুরিসো রোগতো অত্তানং পরিমোচেতুকামো ধনেন হিরঞ্ঞসুৰণ্ণাদিনা ৰেজ্জং তিকিচ্ছকং তপ্পেত্ৰা আরাধেত্ৰা যথাৰিধি পটিপজ্জন্তো ততো রোগতো ৰিমুচ্চতি.
৩৬. তথেৰ এৰমেৰ অহম্পি অট্টভূতং সকললোকং কিলেসরোগতো সকলসংসারদুক্খরোগতো চ পরিমোচেতুকামো তস্স ততো পরিমোচনস্স অযং সব্বসাপতেয্যপরিচ্চাগো দানপারমিউপাযোতি জানমানো বুজ্ঝমানো অসেসতো দেয্যধম্মস্স পটিগ্গাহকানঞ্চ ৰসেন অনৰসেসতো মহাদানস্স ৰসেন সত্তানং অজ্ঝাসযং পরিপূরেতুং অত্তনো চ ন ময্হং দানপারমী পরিপুণ্ণা, তস্মা ঊনমনন্তি পৰত্তং ঊনং মনং পূরযিতুং পৰত্তযিতুং ৰনিব্বকে যাচকে অদাসিং তং দানং এৰরূপং মহাদানং দদামি, তঞ্চ খো তস্মিং দানধম্মে তস্স চ ফলে নিরালযো অনপেক্খো অপচ্চাসো কিঞ্চিপি অপচ্চাসীসমানো কেৰলং সম্বোধিমনুপত্তিযা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমেৰ অধিগন্তুং দেমীতি.
এৰং মহাসত্তো মহাদানং পৰত্তেন্তো অত্তনো পুঞ্ঞানুভাৰনিব্বত্তং ধম্মপাসাদং অভিরুয্হ মহাব্যূহকূটাগারদ্ৰারে এৰ কামৰিতক্কাদযো নিৰত্তেত্ৰা তত্থ সোৰণ্ণমযে রাজপল্লঙ্কে নিসিন্নো ঝানাভিঞ্ঞাযো নিব্বত্তেত্ৰা ততো নিক্খমিত্ৰা সোৰণ্ণমযং কূটাগারং পৰিসিত্ৰা তত্থ রজতমযে পল্লঙ্কে নিসিন্নো চত্তারো ব্রহ্মৰিহারে ভাৰেত্ৰা চতুরাসীতি ৰস্সসহস্সানি ঝানসমাপত্তীহি ৰীতিনামেত্ৰা মরণসমযে দস্সনায উপগতানং সুভদ্দাদেৰীপমুখানং চতুরাসীতিযা ইত্থাগারসহস্সানং অমচ্চপারিসজ্জাদীনঞ্চ –
‘‘অনিচ্চা ৰত সঙ্খারা, উপ্পাদৰযধম্মিনো;
উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুজ্ঝন্তি, তেসং ৰূপসমো সুখো’’তি. (দী. নি. ২.২২১, ২৭২; সং. নি. ১.১৮৬; ২.১৪৩) –
ইমায গাথায ওৰদিত্ৰা আযুপরিযোসানে ব্রহ্মলোকপরাযনো অহোসি.
তদা সুভদ্দাদেৰী রাহুলমাতা অহোসি, পরিণাযকরতনং রাহুলো, সেসপরিসা বুদ্ধপরিসা, মহাসুদস্সনো পন লোকনাথো.
ইধাপি দস পারমিযো সরূপতো লব্ভন্তি এৰ, দানজ্ঝাসযস্স পন উল়ারতায দানপারমী এৰ পাল়িযং আগতা. সেসধম্মা হেট্ঠা ৰুত্তনযা এৰ. তথা উল়ারে সত্তরতনসমুজ্জলে চতুদীপিস্সরিযেপি ঠিতস্স তাদিসং ভোগসুখং অনলঙ্করিত্ৰা কামৰিতক্কাদযো দূরতো ৰিক্খম্ভেত্ৰা তথারূপে মহাদানে পৰত্তেন্তস্সেৰ চতুরাসীতি ৰস্সসহস্সানি সমাপত্তীহি ৰীতিনামেত্ৰা অনিচ্চতাদিপটিসংযুত্তং ধম্মকথং কত্ৰাপি ৰিপস্সনায অনুস্সুক্কনং সব্বত্থ অনিস্সঙ্গতাতি এৰমাদযো গুণানুভাৰা নিদ্ধারেতব্বাতি.
মহাসুদস্সনচরিযাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.