৫৫. ভদ্দিযৰগ্গো
১. লকুণ্ডকভদ্দিযত্থেরঅপদানৰণ্ণনা
পঞ্চপঞ্ঞাসমৰগ্গে পঠমাপদানে পদুমুত্তরো নাম জিনোতিআদিকং আযস্মতো লকুণ্ডকভদ্দিযত্থেরস্স অপদানং. অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযানি পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে হংসৰতীনগরে মহাভোগকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো সত্থু ধম্মং সুণন্তো নিসিন্নো সত্থারং একং ভিক্খুং মঞ্জুস্সরানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৰা সযম্পি তং ঠানন্তরং পত্থেন্তো বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স সপ্পিসক্খরাদিমধুররসসম্মিস্সং মহাদানং দত্ৰা ‘‘অহম্পি, ভন্তে, অনাগতে অযং ভিক্খু ৰিয একস্স বুদ্ধস্স সাসনে মঞ্জুস্সরানং অগ্গো ভৰেয্য’’ন্তি পণিধানং অকাসি. ভগৰা তস্স অনন্তরাযং দিস্ৰা ব্যাকরিত্ৰা পক্কামি.
সো যাৰতাযুকং পুঞ্ঞানি কত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো উভযসম্পত্তিযো অনুভৰিত্ৰা ফুস্সভগৰতো কালে চিত্রকোকিলো হুত্ৰা নিব্বত্তো রাজুয্যানতো মধুরং অম্বফলং তুণ্ডেনাদায গচ্ছন্তো সত্থারং দিস্ৰা পসন্নমানসো ‘‘দস্সামি বুদ্ধস্সা’’তি চিত্তং উপ্পাদেসি. সত্থা তস্স চিত্তাচারং ঞত্ৰা পত্তং গহেত্ৰা নিসীদি. কোকিলো দসবলস্স পত্তে অম্বপক্কং ঠপেসি. সত্থা তস্স সোমনস্সুপ্পাদনত্থং তস্স পস্সন্তস্সেৰ তং পরিভুঞ্জি. অথ সো কোকিলো পসন্নমানসো তেনেৰ পীতিসুখেন সত্তাহং ৰীতিনামেসি. তেনেৰ পুঞ্ঞকম্মেন উপ্পন্নুপ্পন্নভৰে মঞ্জুস্সরো অহোসি. কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালে ৰড্ঢকিকুলে নিব্বত্তেত্ৰা জেট্ঠকৰড্ঢকী হুত্ৰা পাকটো অহোসি. পরিনিব্বুতে ভগৰতি তস্স সরীরধাতুযো নিদহিতুং সত্তযোজনপ্পমাণে থূপে আরদ্ধে সো আহ – ‘‘যোজনাৰট্টং যোজনুব্বেধং করোমা’’তি. তে সব্বে তস্স ৰচনে অট্ঠংসু. ইতি অপ্পমাণস্স বুদ্ধস্স ওরপ্পমাণং চেতিযং কারেসি, তেন কম্মেন নিব্বত্তট্ঠানে অঞ্ঞেহি হীনপ্পমাণো অহোসি. সো অম্হাকং ভগৰতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৰা অতিরস্সতায চ সুৰণ্ণপটিমা ৰিয সুন্দরসরীরতায চ লকুণ্ডকভদ্দিযোতি পঞ্ঞাযিত্থ. সো অপরভাগে সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৰা বহুস্সুতো ধম্মকথিকো হুত্ৰা মধুরেন সরেন পরেসং ধম্মং কথেসি.
অথেকস্মিং উস্সৰদিৰসে একেন ব্রাহ্মণেন সদ্ধিং রথেন গচ্ছন্তী একা গণিকা থেরং দিস্ৰা দন্তৰিদংসকং হসি. থেরো তস্সা দন্তট্ঠিকে নিমিত্তং গহেত্ৰা ঝানং উপ্পাদেত্ৰা তং পাদকং কত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অনাগামী অহোসি, সো অভিণ্হং কাযগতায সতিযা ৰিহরন্তো একদিৰসং আযস্মতা ধম্মসেনাপতিনা ওৰদিযমানো অনুসাসিযমানো অরহত্তে পতিট্ঠহি. একচ্চে ভিক্খূ চ সামণেরা চ তস্স অরহত্তপ্পত্তভাৰং অজানন্তো কণ্ণেসু গহেত্ৰা কড্ঢন্তি, সীসে বাহায হত্থপাদাদীসু ৰা গহেত্ৰা চালেত্ৰা কীল়ন্তা ৰিহেঠেসুং. অথ ভগৰা সুত্ৰা – ‘‘মা, ভিক্খৰে, মম পুত্তং ৰিহেঠেথা’’তি আহ. ততো পট্ঠায তং ‘‘অরহা’’তি জানিত্ৰা ন ৰিহেঠেসুং.
১২. সো অরহা হুত্ৰা সঞ্জাতসোমনস্সো অত্তনো পুব্বচরিতাপদানং পকাসেন্তো পদুমুত্তরো নাম জিনোতিআদিমাহ. মঞ্জুনাভিনিকূজহন্তি মধুরেন পেমনিযেন সরেন অভিনিকূজিং সদ্দং নিচ্ছারেসিং অহন্তি অত্থো. সেসমেত্থ সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰাতি.
লকুণ্ডকভদ্দিযত্থেরঅপদানৰণ্ণনা সমত্তা.
২. কঙ্খারেৰতত্থেরঅপদানৰণ্ণনা
৩৪. দুতিযাপদানে পদুমুত্তরো নাম জিনোতিআদিকং আযস্মতো কঙ্খারেৰতত্থেরস্স অপদানং. অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযানি পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তো, তং সব্বং পাঠানুসারেন সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰাতি.
কঙ্খারেৰতত্থেরঅপদানৰণ্ণনা সমত্তা.
৩. সীৰলিত্থেরঅপদানৰণ্ণনা
ততিযাপদানে পদুমুত্তরো নাম জিনোতিআদিকং আযস্মতো সীৰলিত্থেরস্স অপদানং. অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযানি পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তো হেট্ঠা ৰুত্তনযেন ৰিহারং গন্ত্ৰা পরিসায পরিযন্তে ঠিতো ধম্মং সুণন্তো সত্থারং একং ভিক্খুং লাভীনং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৰা ‘‘মযাপি অনাগতে এৰরূপেন ভৰিতুং ৰট্টতী’’তি দসবলং নিমন্তেত্ৰা সত্তাহং বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খসঙ্ঘস্স মহাদানং দত্ৰা, ‘‘ভন্তে, ইমিনা অধিকারকম্মেন ন অঞ্ঞং সম্পত্তিং পত্থেমি, অনাগতে পন একস্স বুদ্ধস্স সাসনে অহম্পি তুম্হেহি সো এতদগ্গে ঠপিতভিক্খু ৰিয লাভীনং অগ্গো ভৰেয্য’’ন্তি পত্থনং অকাসি. সত্থা তস্স অনন্তরাযতং দিস্ৰা ‘‘অযং তে পত্থনা অনাগতে গোতমস্স বুদ্ধস্স সন্তিকে সমিজ্ঝিস্সতী’’তি ব্যাকরিত্ৰা পক্কামি. সো কুলপুত্তো যাৰজীৰং কুসলং কত্ৰা দেৰমনুস্সেসু উভযসম্পত্তিযো অনুভৰিত্ৰা ৰিপস্সিস্স ভগৰতো কালে বন্ধুমতীনগরতো অৰিদূরে একস্মিং গামকে নিব্বত্তি, তস্মিং সমযে বন্ধুমতীনগরৰাসিনো রঞ্ঞা সদ্ধিং সাকচ্ছিত্ৰা দসবলস্স দানং অদংসু.
একদিৰসং সব্বে একতো হুত্ৰা দানং দেন্তা ‘‘কিং নু খো অম্হাকং দানগ্গে নত্থী’’তি (অ. নি. অট্ঠ. ১.১.২০৭; থেরগা. অট্ঠ. ১.৫৯ সীৰলিত্থেরগাথাৰণ্ণনা) ওলোকেন্তা মধুঞ্চ গুল়দধিঞ্চ নাদ্দসংসু. তে ‘‘যতো কুতোচি আহরিস্সামা’’তি জনপদতো নগরপৰিসনমগ্গেসু পুরিসে ঠপেসুং. তদা এস কুলপুত্তো অত্তনো গামতো গুল়দধিৰারকং গহেত্ৰা ‘‘কিঞ্চিদেৰ আহরিস্সামী’’তি নগরং গচ্ছন্তো ‘‘মুখং ধোৰিত্ৰা ধোতহত্থপাদো পৰিসিস্সামী’’তি ফাসুকট্ঠানং ওলোকেন্তো নঙ্গলসীসপ্পমাণং নিম্মক্খিকদণ্ডকমধুং দিস্ৰা ‘‘পুঞ্ঞেন মে ইদং উপ্পন্ন’’ন্তি গহেত্ৰা নগরং পাৰিসি. নাগরেহি ঠপিতপুরিসো তং দিস্ৰা, ‘‘মারিস, কস্স ইমং হরসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘ন কস্সচি, সামি, ৰিক্কাযিকং মে ইদ’’ন্তি. ‘‘তেন হি ইমং কহাপণং গহেত্ৰা এতং মধুঞ্চ গুল়দধিঞ্চ দেহী’’তি.
সো চিন্তেসি – ‘‘ইদং মে ন বহুং অগ্ঘতি, অযঞ্চ একপ্পহারেনেৰ বহুং দেতি, ৰীমংসিস্সামী’’তি. ততো নং আহ – ‘‘নাহং এককহাপণেন দেমী’’তি. ‘‘যদি এৰং দ্ৰে কহাপণে গহেত্ৰা দেহী’’তি. ‘‘দ্ৰীহিপি ন দেমী’’তি. এতেনুপাযেন ৰড্ঢেত্ৰা যাৰ সহস্সং পাপুণি, সো চিন্তেসি – ‘‘অতিঅঞ্ছিতুং ন ৰট্টতি, হোতু তাৰ ইমিনা কত্তব্বকম্মং পুচ্ছিস্সামী’’তি. অথ নং আহ – ‘‘ন ইদং বহুঅগ্ঘনকং, ত্ৰং পন বহুং দেসি, কেন কম্মেন ইদং গণ্হসী’’তি. ‘‘ইধ, ভো, নগরৰাসিনো রঞ্ঞা সদ্ধিং পটিৰিরুজ্ঝিত্ৰা ৰিপস্সিসম্মাসম্বুদ্ধস্স দানং দেন্তা ইদং দ্ৰযং দানগ্গে অপস্সন্তা মং পরিযেসাপেন্তি. সচে ইদং দ্ৰযং ন লভিস্সন্তি, নাগরানং পরাজযো ভৰিস্সতি. তস্মা সহস্সং দত্ৰা গণ্হামী’’তি. ‘‘কিং পনেতং নাগরানং এৰ ৰট্টতি, উদাহু অঞ্ঞেসম্পি দাতুং ৰট্টতী’’তি? ‘‘যস্স কস্সচি দাতুং অৰারিতমেত’’ন্তি. ‘‘অত্থি পন কোচি নাগরানং দানে একদিৰসং সহস্সং দাতা’’তি? ‘‘নত্থি, সম্মা’’তি. ‘‘ইমেসং মে দ্ৰিন্নং সহস্সগ্ঘনকভাৰং জানাসী’’তি? ‘‘আম, জানামী’’তি. ‘‘তেন হি গচ্ছ, নাগরানং আরোচেহি – ‘একো পুরিসো ইমানি দ্ৰে মূলেন ন দেতি, তুম্হেহি সদ্ধিং সহত্থেনেৰ দাতুকামো, তুম্হে ইমেসং দ্ৰিন্নং কারণা নিব্বিতক্কা হোথা’’তি. ‘‘ত্ৰং ইমস্মিং দানে জেট্ঠকভাগস্স কাযসক্খী হোহী’’তি ৰত্ৰা গতো. সো পন কুলপুত্তো গামতো পরিব্বযত্থং গহিতকহাপণেন পঞ্চকটুকং গহেত্ৰা চুণ্ণং কত্ৰা দধিতো কঞ্চিযং ৰাহেত্ৰা তত্থ মধুপটলং পীল়েত্ৰা পঞ্চকটুকচুণ্ণেন যোজেত্ৰা পদুমিনিপত্তে পক্খিপিত্ৰা তং সংৰিদহিত্ৰা আদায দসবলস্স অৰিদূরে নিসীদি. মহাজনেহি আহরিযমানস্স সক্কারস্স অন্তরে অত্তনো পত্তৰারং ওলোকেন্তো ওকাসং ঞত্ৰা সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা, ‘‘ভন্তে, অযং মে দুগ্গতসক্কারো, ইমং মে অনুকম্পং পটিচ্চ পটিগ্গণ্হথা’’তি. সত্থা তস্সানুকম্পং পটিচ্চ চতুমহারাজেহি দত্তিযেন সেলমযপত্তেন তং পটিগ্গহেত্ৰা যথা অট্ঠসট্ঠিযা ভিক্খুসতসহস্সস্স দিয্যমানং ন খীযতি, এৰং অধিট্ঠাসি.
সো কুলপুত্তো নিট্ঠিতভত্তকিচ্চং ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসিন্নো আহ – ‘‘দিট্ঠো মে, ভন্তে ভগৰা, অজ্জ বন্ধুমতীনগরৰাসীহি তুম্হাকং সক্কারো আহরিযমানো, অহম্পি ইমস্স নিস্সন্দেন নিব্বত্তনিব্বত্তভৰে লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তো ভৰেয্য’’ন্তি. সত্থা ‘‘এৰং হোতু কুলপুত্তা’’তি ৰত্ৰা তস্স চ নগরৰাসীনঞ্চ ভত্তানুমোদনং কত্ৰা পক্কামি. সো কুলপুত্তো যাৰজীৰং কুসলং কত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সুপ্পৰাসায রাজধীতুযা কুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং গণ্হি. তস্স পটিসন্ধিগ্গহণকালতো পট্ঠায সাযং পাতঞ্চ পঞ্চপণ্ণাকারসতানি সুপ্পৰাসায উপনীযন্তি. অথস্স সা পুঞ্ঞৰীমংসনত্থং হত্থেন বীজপচ্ছিং ফুসাপেন্তী অট্ঠাসি. একেকবীজতো সলাকসতং সলাকসহস্সম্পি নিগ্গচ্ছতি, একেককরীসখেত্ততো পণ্ণাসম্পি সট্ঠিপি সকটপমাণানি উপ্পজ্জন্তি. কোট্ঠপূরণকালেপিস্সা কোট্ঠদ্ৰারং হত্থেন ফুসন্তিযা রাজধীতায পুঞ্ঞেন গণ্হন্তানং গহিতগহিতং পুন পূরতি. পরিপুণ্ণভত্তকুম্ভিতোপি ‘‘রাজধীতায পুঞ্ঞ’’ন্তি ৰত্ৰা যস্স কস্সচি দেন্তা নং যাৰ ন উক্কড্ঢন্তি, ন তাৰ ভত্তং খীযতি. দারকে কুচ্ছিগতেযেৰ সত্ত ৰস্সানি অতিক্কমিংসু.
গব্ভে পন পরিপক্কে সত্তাহং মহাদুক্খং অনুভোসি. সা সামিকং আমন্তেত্ৰা – ‘‘পুরে মরণা জীৰমানা দানং দস্সামী’’তি সত্থু সন্তিকং পেসেসি – ‘‘গচ্ছ, সামি, ইমং পৰত্তিং সত্থু আরোচেত্ৰা সত্থারং নিমন্তেহি, যঞ্চ সত্থা ৰদতি, তং সাধুকং উপলক্খেত্ৰা আগন্ত্ৰা ময্হং কথেহী’’তি. সো গন্ত্ৰা তস্সা সাসনং সত্থু আরোচেসি – ‘‘সত্থু ভন্তে, কোল়িযধীতা পাদে ৰন্দতী’’তি. সত্থা তস্সা অনুকম্পং পটিচ্চ – ‘‘সুখিনী হোতু সুপ্পৰাসা কোল়িযধীতা অরোগা, অরোগং পুত্তং ৰিজাযতূ’’তি আহ. সো তং সুত্ৰা ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা অত্তনো গামাভিমুখো পাযাসি. তস্স পুরে আগমনাযেৰ সুপ্পৰাসায কুচ্ছিতো ধম্মকরণতো উদকং ৰিয গব্ভো নিক্খমি, পরিৰারেত্ৰা নিসিন্নজনো অস্সুমুখো রোদিতুং আরদ্ধো হট্ঠতুট্ঠোৰ তস্সা সামিকস্স তুট্ঠিসাসনং আরোচেতুং অগমাসি. সো তেসং ইঙ্গিতং দিস্ৰা – ‘‘দসবলেন কথিতকথা নিপ্ফন্না ভৰিস্সতি মঞ্ঞে’’তি চিন্তেসি. সো আগন্ত্ৰা সত্থু কথং রাজধীতায কথেসি. রাজধীতা তযা নিমন্তিতং জীৰভত্তমেৰ মঙ্গলভত্তং ভৰিস্সতি, গচ্ছ সত্তাহং দসবলং নিমন্তেহীতি. সো তথা অকাসি. সত্তাহং বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স মহাদানং পৰত্তযিংসু. সো দারকো ঞাতীনং সন্তত্তচিত্তং নিব্বাপেন্তো সীতলভাৰং কুরুমানো জাতোতি, সীৰলিত্ৰেৰ নামং করিংসু. সো সত্ত ৰস্সানি গব্ভে ৰসিতত্তা জাতকালতো পট্ঠায সব্বকম্মক্খমো অহোসি. ধম্মসেনাপতি সারিপুত্তত্থেরো সত্তমে দিৰসে তেন সদ্ধিং কথাসল্লাপমকাসি. সত্থাপি ইমং গাথং অভাসি –
‘‘যোমং পলিপথং দুগ্গং, সংসারং মোহমচ্চগা;
তিণ্ণো পারঙ্গতো ঝাযী, অনেজো অকথংকথী;
অনুপাদায নিব্বুতো, তমহং ব্রূমি ব্রাহ্মণ’’ন্তি. (ধ. প. ৪১৪; সু. নি. ৬৪৩);
অথ নং থেরো এৰমাহ – ‘‘কিং পন তযা এৰরূপং দুক্খং অনুভৰিত্ৰা পব্বজিতুং ন ৰট্টতী’’তি? ‘‘লভন্তো পব্বজেয্যং, ভন্তে’’তি. সুপ্পৰাসা তং থেরেন সদ্ধিং কথেন্তং দিস্ৰা – ‘‘কিং নু খো মে পুত্তো ধম্মসেনাপতিনা কথেতী’’তি থেরং উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছি – ‘‘ময্হং পুত্তো তুম্হেহি সদ্ধিং কিং কথেতি, ভন্তে’’তি? অত্তনা অনুভুত্তগব্ভৰাসদুক্খং কথেত্ৰা – ‘‘তুম্হেহি অনুঞ্ঞাতো পব্বজিস্সামী’’তি ৰদতীতি. ‘‘সাধু ভন্তে, পব্বাজেথ ন’’ন্তি. থেরো তং ৰিহারং নেত্ৰা তচপঞ্চককম্মট্ঠানং দত্ৰা পব্বাজেন্তো, ‘‘সীৰলি, তুয্হং অঞ্ঞেন ওৰাদেন কম্মং নত্থি, তযা সত্ত ৰস্সানি অনুভুত্তদুক্খমেৰ পচ্চৰেক্খাহী’’তি. ‘‘ভন্তে, পব্বজ্জাযেৰ তুম্হাকং ভারো, যং পন মযা সক্কা কাতুং, তমহং জানিস্সামী’’তি. সো পন পঠমকেসৰট্টিযা ওরোপিতক্খণেযেৰ সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসি, দুতিযায ওরোপিতক্খণে সকদাগামিফলে, ততিযায অনাগামিফলে পতিট্ঠাসি. সব্বেসংযেৰ কেসানং ওরোপনঞ্চ অরহত্তফলসচ্ছিকিরিযা চ অপুরে অপচ্ছা অহোসি.
অথ ভিক্খুসঙ্ঘে কথা উদপাদি – ‘‘অহো এৰং পুঞ্ঞৰাপি থেরো সত্তমাসাধিকানি সত্ত সংৰচ্ছরানি মাতুগব্ভে ৰসিত্ৰা সত্ত দিৰসানি মূল়্হগব্ভে ৰসী’’তি. সত্থা আগন্ত্ৰা – ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা – ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে – ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইমিনা কুলপুত্তেন ইমায জাতিযা কতকম্ম’’ন্তি ৰত্ৰা অতীতং আহরিত্ৰা অতীতে, ভিক্খৰে, বুদ্ধুপ্পাদতো পুরেতরমেৰ এস কুলপুত্তো বারাণসিযং রাজকুলে নিব্বত্তো, পিতু অচ্চযেন রজ্জে পতিট্ঠায ৰিভৰসম্পন্নো পাকটো অহোসি. তদা একো পচ্চন্তরাজা ‘‘রজ্জং গণ্হিস্সামী’’তি আগন্ত্ৰা নগরং উপরুন্ধিত্ৰা খন্ধাৰারং কারেত্ৰা ৰিহাসি. অথ রাজা মাতুযা সদ্ধিং সমানচ্ছন্দো হুত্ৰা সত্তাহং খন্ধাৰারনগরে চতূসু দিসাসু দ্ৰারং পিধাপেসি, নিক্খমন্তানং পৰিসন্তানঞ্চ দ্ৰারমূল়্হং অহোসি. অথ মিগদাযৰিহারে পচ্চেকবুদ্ধা উগ্ঘোসেসুং. রাজা সুত্ৰা দ্ৰারং ৰিৰরাপেসীতি. পচ্চন্তরাজাপি পলাযি. সো তেন কম্মৰিপাকেন নরকাদীসু দুক্খমনুভৰিত্ৰা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে রাজকুলে নিব্বত্তোপি মাতুযা সদ্ধিং ইমং এৰরূপং দুক্খমনুভৰি. তস্স পন পব্বজিতকালতো পট্ঠায ভিক্খুসঙ্ঘস্স চত্তারো পচ্চযা যদিচ্ছকং উপ্পজ্জন্তি. এৰং এত্থ ৰত্থু সমুট্ঠিতং.
অপরভাগে সত্থা সাৰত্থিং অগমাসি. থেরো ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা, ‘‘ভন্তে, ময্হং পুঞ্ঞবলং ৰীমংসিস্সামি, পঞ্চভিক্খুসতানি দেথা’’তি. ‘‘গণ্হ, সীৰলী’’তি. সো পঞ্চসতে ভিক্খূ গহেত্ৰা হিমৰন্তাভিমুখং গচ্ছন্তো অটৰিমগ্গং গচ্ছতি. তস্স পঠমং দিট্ঠনিগ্রোধে অধিৰত্থা দেৰতা সত্ত দিৰসানি দানং অদাসি. ইতি সো –
‘‘নিগ্রোধং পঠমং পস্সি, দুতিযং পণ্ডৰপব্বতং;
ততিযং অচিরৰতিযং, চতুত্থং ৰরসাগরং.
‘‘পঞ্চমং হিমৰন্তং সো, ছট্ঠং ছদ্দন্তুপাগমি;
সত্তমং গন্ধমাদনং, অট্ঠমং অথ রেৰত’’ন্তি. (অ. নি. অট্ঠ. ১.১.২০৭; থেরগা. অট্ঠ. ১.৫৯ সীৰলিত্থেরগাথাৰণ্ণনা) –
সব্বট্ঠানেসু সত্ত সত্ত দিৰসানেৰ দানং অদংসু. গন্ধমাদনপব্বতে পন নাগদত্তদেৰরাজা সত্তসু দিৰসেসু একদিৰসং খীরপিণ্ডপাতং অদাসি, একদিৰসং সপ্পিপিণ্ডপাতং অদাসি. অথ নং ভিক্খুসঙ্ঘো আহ – ‘‘আৰুসো, ইমস্স দেৰরঞ্ঞো নেৰ ধেনুযো দুয্হমানা পঞ্ঞাযন্তি, ন দধিনিম্মথনং, কুতো তে, দেৰরাজ, ইদং উপ্পজ্জতী’’তি? ‘‘ভন্তে, কস্সপদসবলস্স কালে খীরসলাকভত্তদানস্সেতং ফল’’ন্তি দেৰরাজা আহ.
অপরভাগে সত্থা খদিরৰনিযরেৰতত্থেরস্স পচ্চুগ্গমনং অকাসি. কথং? অথাযস্মা সারিপুত্তো সত্থারং আহ – ‘‘ভন্তে, ময্হং কির কনিট্ঠভাতা রেৰতো পব্বজিতো, সো অভিরমেয্য ৰা ন ৰা, গন্ত্ৰা নং পস্সিস্সামী’’তি. ভগৰা রেৰতস্স আরদ্ধৰিপস্সকভাৰং ঞত্ৰা দ্ৰে ৰারে পটিক্খিপিত্ৰা ততিযৰারে যাচিতো অরহত্তপ্পত্তভাৰং ঞত্ৰা – সারিপুত্ত, অহম্পি গমিস্সামি ভিক্খূনং আরোচেহীতি. থেরো ভিক্খূ সন্নিপাতাপেত্ৰা – ‘‘আৰুসো, সত্থা চারিকং চরিতুকামো, গন্তুকামা আগচ্ছন্তূ’’তি সব্বেসংযেৰ আরোচেসি. দসবলস্স চারিকত্থায গমনকালে ওহিয্যমানকভিক্খূ নাম অপ্পকা হোন্তি, ‘‘সত্থু সুৰণ্ণৰণ্ণং সরীরং পস্সিস্সাম, মধুরধম্মকথং ৰা সুণিস্সামা’’তি যেভুয্যেন গন্তুকামা বহুতরাৰ হোন্তি. ইতি সত্থা মহাভিক্খুসঙ্ঘপরিৰারো ‘‘রেৰতং পস্সিস্সামা’’তি নিক্খন্তো.
অথেকস্মিং পদেসে আনন্দত্থেরো দ্ৰেধাপথং পত্ৰা ভগৰন্তং পুচ্ছি – ‘‘ভন্তে, ইমস্মিং ঠানে দ্ৰেধাপথো, কতরমগ্গেন ভিক্খুসঙ্ঘো গচ্ছতূ’’তি? ‘‘কতরমগ্গো, আনন্দ, উজুকো’’তি? ‘‘ভন্তে, উজুমগ্গো তিংসযোজনিকো অমনুস্সপথো. পরিহারমগ্গো পন সট্ঠিযোজনিকো খেমো সুভিক্খো’’তি. ‘‘আনন্দ, সীৰলি, অম্হেহি সদ্ধিং আগতো’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, আগতো’’তি. ‘‘তেন হি সঙ্ঘো উজুমগ্গমেৰ গচ্ছতু, সীৰলিস্স পুঞ্ঞং ৰীমংসিস্সামা’’তি. সত্থা ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰারো সীৰলিত্থেরস্স পুঞ্ঞৰীমংসনত্থং তিংসযোজনমগ্গং অভিরুহি (অ. নি. অট্ঠ. ১.১.২০৩).
মগ্গং অভিরুহনট্ঠানতো পট্ঠায দেৰসঙ্ঘো যোজনে যোজনে ঠানে নগরং মাপেত্ৰা বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স ৰসনত্থায ৰিহারে পটিযাদেসি. দেৰপুত্তা রঞ্ঞা পেসিতকম্মকারা ৰিয হুত্ৰা যাগুখজ্জকাদীনি গহেত্ৰা – ‘‘কহং, অয্যো সীৰলী’’তি পুচ্ছন্তা গচ্ছন্তি. থেরো সক্কারসম্মানং গাহাপেত্ৰা সত্থু সন্তিকং গচ্ছতি. সত্থা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং পরিভুঞ্জি. ইমিনাৰ নিযামেন সত্থা সক্কারং অনুভৰন্তো দেৰসিকং যোজনপরমং গন্ত্ৰা তিংসযোজনিকং কন্তারং অতিক্কম্ম খদিরৰনিযরেৰতত্থেরস্স ৰসনট্ঠানং পত্তো, থেরো সত্থু আগমনং ঞত্ৰা অত্তনো ৰসনট্ঠানে বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স পহোনকৰিহারে দসবলস্স গন্ধকুটিং রত্তিট্ঠানদিৰাট্ঠানানি চ ইদ্ধিযা মাপেত্ৰা তথাগতস্স পচ্চুগ্গমনং গতো. সত্থা অলঙ্কতপটিযত্তেন মগ্গেন ৰিহারং পাৰিসি. অথ তথাগতে গন্ধকুটিং পৰিট্ঠে ভিক্খূ ৰস্সগ্গেন পত্তসেনাসনানি পৰিসিংসু. দেৰতা ‘‘অকালো আহারস্সা’’তি অট্ঠৰিধং পানকং আহরিংসু. সত্থা সঙ্ঘেন সদ্ধিং পানকং পিৰি. ইমিনা নিযামেনেৰ তথাগতস্স সক্কারসম্মানং অনুভৰন্তস্সেৰ অদ্ধমাসো অতিক্কন্তো.
অথেকচ্চে উক্কণ্ঠিতভিক্খূ একস্মিং ঠানে নিসীদিত্ৰা কথং উপ্পাদযিংসু – ‘‘দসবলো ‘ময্হং অগ্গসাৰকস্স কনিট্ঠভাতা’তি ৰত্ৰা এৰরূপং নৰকম্মিকং ভিক্খুং পস্সিতুং আগতো, ইমস্স ৰিহারস্স সন্তিকে জেতৰনৰিহারো ৰা ৰেল়ুৰনৰিহারাদযো ৰা কিং করিস্সন্তি? অযম্পি ভিক্খু এৰরূপস্স নৰকম্মস্স কারকো, কিং নাম সমণধম্মং করিস্সতী’’তি? অথ সত্থা চিন্তেসি – ‘‘মযি ইধ চিরং ৰসন্তে ইদং ঠানং আকিণ্ণং ভৰিস্সতি, আরঞ্ঞকা নাম ভিক্খূ পৰিৰেকত্থিকা হোন্তি, রেৰতস্স ফাসুৰিহারো ন ভৰিস্সতী’’তি. ততো থেরস্স দিৰাট্ঠানং গতো. থেরোপি এককোৰ চঙ্কমনকোটিযং আলম্বনফলকং নিস্সায পাসাণফলকে নিসিন্নো সত্থারং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং দিস্ৰা পচ্চুগ্গন্ত্ৰা ৰন্দি.
অথ নং সত্থা পুচ্ছি – ‘‘রেৰত, ইদং ৰাল়মিগট্ঠানং, চণ্ডানং হত্থিঅস্সাদীনং সদ্দং সুত্ৰা কিং করোসী’’তি? ‘‘তেসং মে, ভন্তে, সদ্দং সুণতো অরঞ্ঞপীতি নাম উপ্পন্না’’তি. সত্থা ইমস্মিং ঠানে রেৰতত্থেরস্স পঞ্চহি গাথাসতেহি অরঞ্ঞানিসংসং নাম কথেত্ৰা পুনদিৰসে অৰিদূরট্ঠানে পিণ্ডায চরিত্ৰা রেৰতত্থেরং আমন্তেত্ৰা যেহি ভিক্খূহি থেরস্স অৰণ্ণো কথিতো, তেসং কত্তরযট্ঠিউপাহনতেলনাল়িছত্তানং পমুস্সনভাৰমকাসি. তে অত্তনো পরিক্খারত্থায নিৰত্তা আগতমগ্গেনেৰ গচ্ছন্তাপি তং ঠানং সল্লক্খেতুং ন সক্কোন্তি. পঠমঞ্হি তে অলঙ্কতপটিযত্তেন মগ্গেন গন্ত্ৰা, তংদিৰসং পন ৰিসমমগ্গেন গচ্ছন্তা তস্মিং তস্মিং ঠানে উক্কুটিকং নিসীদন্তা জণ্ণুকেহি গচ্ছন্তি. তে গুম্বে চ গচ্ছে চ কণ্ডকে চ মদ্দন্তা অত্তনা ৰসিতসভাগট্ঠানং গন্ত্ৰা তস্মিং তস্মিং খদিরখাণুকে লগ্গিতং অত্তনো ছত্তং সঞ্জানন্তি, উপাহনং কত্তরযট্ঠিং তেলনাল়িঞ্চ সঞ্জানন্তি. তে তস্মিং সমযে ‘‘ইদ্ধিমা অযং ভিক্খূ’’তি ঞত্ৰা অত্তনো পরিক্খারমাদায ‘‘দসবলস্স পটিযত্তসক্কারো নাম এৰরূপো হোতী’’তি ৰদন্তা অগমংসু.
পুরতো আগতে ভিক্খূ, ৰিসাখা উপাসিকা, অত্তনো গেহে নিসিন্নকালে পুচ্ছি – ‘‘মনাপং নু খো, ভন্তে, রেৰতস্স ৰসনট্ঠান’’ন্তি? ‘‘মনাপং, উপাসিকে, নন্দৰনচিত্তলতাৰনপটিভাগং তং সেনাসন’’ন্তি. অথ তেসং পচ্ছতো আগতে ভিক্খূ পুচ্ছি – ‘‘মনাপং, অয্যা, রেৰতস্স ৰসনট্ঠান’’ন্তি? ‘‘মা পুচ্ছ, উপাসিকে, কথেতুং অযুত্তট্ঠানং, এতং উজ্জঙ্গলসক্খরপাসাণৰিসমখদিরৰনং এৰ, তত্থ সো ভিক্খু ৰসতী’’তি.
ৰিসাখা পুরিমানং পচ্ছিমানঞ্চ ভিক্খূনং কথং সুত্ৰা, ‘‘কেসং নু খো কথা সচ্চা’’তি পচ্ছাভত্তং গন্ধমালং আদায দসবলস্স উপট্ঠানং গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসিন্না সত্থারং পুচ্ছি – ‘‘ভন্তে, রেৰতত্থেরস্স ৰসনট্ঠানং একচ্চে অয্যা ৰণ্ণেন্তি, একচ্চে নিন্দন্তি, কিমেতং, ভন্তে’’তি? ‘‘ৰিসাখে, রমণিযং ৰা হোতু মা ৰা, যস্মিং ঠানে অরিযানং চিত্তং রমতি, তদেৰ ঠানং রমণিযং নামা’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –
‘‘গামে ৰা যদি ৰারঞ্ঞে, নিন্নে ৰা যদি ৰা থলে;
যত্থ অরহন্তো ৰিহরন্তি, তং ভূমিরামণেয্যক’’ন্তি. (ধ. প. ৯৮; থেরগা. ৯৯১; সং. নি. ১.২৬১);
অপরভাগে ভগৰা অরিযগণমজ্ঝে নিসিন্নো থেরং ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং লাভীনং যদিদং, সীৰলী’’তি (অ. নি. ১.১৯৮, ২০৭) এতদগ্গে ঠপেসি.
৫৪. অথাযস্মা সীৰলিত্থেরো অরহত্তং পত্ৰা পত্তএতদগ্গট্ঠানো অত্তনো পুব্বকম্মং সরিত্ৰা সোমনস্সজাতো পুব্বচরিতাপদানং পকাসেন্তো পদুমুত্তরো নাম জিনোতিআদিমাহ. অনুত্তানত্থপদৰণ্ণনমেৰ করিস্সাম.
৫৫. সীলং তস্স অসঙ্খেয্যন্তি তস্স পদুমুত্তরস্স ভগৰতো সীলং অসঙ্খেয্যং.
‘‘নৰ কোটিসহস্সানি, অসীতিসতকোটিযো;
পঞ্ঞাসসতসহস্সানি, ছত্তিংসা চ পুনাপরে.
‘‘এতে সংৰরৰিনযা, সম্বুদ্ধেন পকাসিতা;
পেয্যালমুখেন নিদ্দিট্ঠা, সিক্খাৰিনযসংৰরে’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.২০; পটি. ম. অট্ঠ. ১.১.৩৭) –
এৰং ৰুত্তসিক্খাপদানি ভিক্খূনং সাৰকপঞ্ঞত্তিৰসেন ৰুত্তানি. ভগৰতো পন সীলং অসঙ্খেয্যমেৰ সংখাতুং গণেতুং অসক্কুণেয্যন্তি অত্থো. সমাধিৰজিরূপমো যথা ৰজিরং ইন্দনীলমণিৰেল়ুরিযমণিফলিকমসারগল্লাদীনি রতনানি ৰিজ্ঝতি ছিদ্দাৰছিদ্দং করোতি, এৰমেৰ পদুমুত্তরস্স ভগৰতো লোকুত্তরমগ্গসমাধি পটিপক্খপচ্চনীকধম্মে ৰিজ্ঝতি ভিন্দতি সমুচ্ছিন্দতীতি অত্থো. অসঙ্খেয্যং ঞাণৰরং তস্স বুদ্ধস্স চত্তারি সচ্চানি সত্ততিংসবোধিপক্খিযধম্মে সঙ্খতাসঙ্খতধম্মে চ জানিতুং পটিৰিজ্ঝিতুং সমত্থং সযম্ভূঞাণসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিঞাণসমূহং অসঙ্খেয্যং, অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নাদিভেদেন সংখাৰিরহিতন্তি অত্থো. ৰিমুত্তি চ অনোপমাতি সংকিলেসেহি ৰিমুত্তত্তা সোতাপত্তিফলাদিকা চতস্সো ৰিমুত্তিযো অনুপমা উপমারহিতা ‘‘ইমা ৰিয ভূতা’’তি উপমেতুং ন সক্কাতি অত্থো. সেসং উত্তানত্থমেৰাতি.
সীৰলিত্থেরঅপদানৰণ্ণনা সমত্তা.
৪. ৰঙ্গীসত্থেরঅপদানৰণ্ণনা
চতুত্থাপদানে পদুমুত্তরো নাম জিনোতিআদিকং আযস্মতো ৰঙ্গীসত্থেরস্স অপদানং. অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযানি পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে হংসৰতীনগরে মহাভোগকুলে নিব্বত্তো ৰুদ্ধিপ্পত্তো ধম্মং সোতুং গচ্ছন্তেহি নগরৰাসীহি সদ্ধিং ৰিহারং গন্ত্ৰা ধম্মং সুণন্তো সত্থারং একভিক্খুং পটিভানৰন্তানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৰা সত্থু অধিকারকম্মং কত্ৰা – ‘‘অহম্পি অনাগতে পটিভানৰন্তানং অগ্গো ভৰেয্য’’ন্তি পত্থনং কত্ৰা সত্থারা ব্যাকতো যাৰজীৰং কুসলং কত্ৰা দেৰমনুস্সেসু উভযসম্পত্তিযো অনুভৰিত্ৰা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৰত্থিযং ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৰা মাতু পরিব্বাজিকাভাৰেন অপরভাগে পরিব্বাজকোতি পাকটো ৰঙ্গীসোতি চ লদ্ধনামো তযো ৰেদে উগ্গণ্হিত্ৰা ততো আচরিযং আরাধেত্ৰা ছৰসীসজাননমন্তং নাম সিক্খিত্ৰা ছৰসীসং নখেন আকোটেত্ৰা – ‘‘অযং সত্তো অসুকযোনিযং নিব্বত্তো’’তি জানাতি.
ব্রাহ্মণা ‘‘অযং অম্হাকং জিৰিকায মগ্গো’’তি ৰঙ্গীসং গহেত্ৰা গামনিগমরাজধানিযো ৰিচরিংসু. ৰঙ্গীসো তিৰস্সমত্থকে মতানম্পি সীসং আহরাপেত্ৰা নখেন আকোটেত্ৰা – ‘‘অযং সত্তো অসুকযোনিযং নিব্বত্তো’’তি ৰত্ৰা মহাজনস্স কঙ্খাচ্ছেদনত্থং তে তে জনে আৰাহেত্ৰা অত্তনো অত্তনো গতিং কথাপেতি. তেন তস্মিং মহাজনো অভিপ্পসীদতি. সো তং নিস্সায মহাজনস্স হত্থতো সতম্পি সহস্সম্পি লভতি. ব্রাহ্মণা ৰঙ্গীসং আদায যথারুচি ৰিচরিংসু. ৰঙ্গীসো সত্থু গুণে সুত্ৰা সত্থারং উপসঙ্কমিতুকামো অহোসি. ব্রাহ্মণা ‘‘সমণো গোতমো মাযায তং আৰট্টেস্সতী’’তি পটিক্খিপিংসু.
ৰঙ্গীসো তেসং ৰচনং অনাদিযিত্ৰা, সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা, পটিসন্থারং কত্ৰা, একমন্তং নিসীদি. সত্থা তং পুচ্ছি – ‘‘ৰঙ্গীস, কিঞ্চি সিপ্পং জানাতী’’তি? ‘‘আম, ভো গোতম, ছৰসীসমন্তং নামেকং জানামি, তেন তিৰস্সমত্থকে মতানম্পি সীসং নখেন আকোটেত্ৰা নিব্বত্তট্ঠানং জানামী’’তি. অথ সত্থা তস্স একং নিরযে নিব্বত্তস্স সীসং, একং মনুস্সেসু, একং দেৰেসু, একং পরিনিব্বুতস্স সীসং আহরাপেত্ৰা দস্সেসি. সো পঠমসীসং আকোটেত্ৰা, ‘‘ভো গোতম, অযং সত্তো নিরযে নিব্বত্তো’’তি আহ. সাধু ৰঙ্গীস, সুট্ঠু তযা দিট্ঠং, ‘‘অযং সত্তো কুহিং নিব্বত্তো’’তি পুচ্ছি. ‘‘মনুস্সলোকে’’তি. ‘‘অযং কুহি’’ন্তি? ‘‘দেৰলোকে’’তি. তিণ্ণন্নম্পি নিব্বত্তট্ঠানং কথেসি. পরিনিব্বুতস্স পন সীসং নখেন আকোটেন্তো নেৰ অন্তং ন কোটিং পস্সি. অথ নং সত্থা ‘‘ন সক্কোসি, ৰঙ্গীসা’’তি পুচ্ছি. ‘‘পস্সথ, ভো গোতম, উপপরিক্খামি তাৰাতি পুনপ্পুনং পরিৰত্তেত্ৰাপি বাহিরকমন্তেন খীণাসৰস্স সীসং জানিতুং ন সক্কোতি. অথস্স মত্থকতো সেদো মুচ্চি. সো লজ্জিত্ৰা তুণ্হী অহোসি’’. অথ নং সত্থা ‘‘কিলমসি, ৰঙ্গীসা’’তি আহ. ‘‘আম, ভো গোতম, ইমস্স নিব্বত্তট্ঠানং জানিতুং ন সক্কোমি. সচে তুম্হে জানাথ, কথেথা’’তি. ‘‘ৰঙ্গীস, অহং এতম্পি জানামি, ইতো উত্তরিপি জানামী’’তি ৰত্ৰা –
‘‘চুতিং যো ৰেদি সত্তানং, উপপত্তিঞ্চ সব্বসো;
অসত্তং সুগতং বুদ্ধং, তমহং ব্রূমি ব্রাহ্মণং.
‘‘যস্স গতিং ন জানন্তি, দেৰা গন্ধব্বমানুসা;
খীণাসৰং অরহন্তং, তমহং ব্রূমি ব্রাহ্মণ’’ন্তি. (ধ. প. ৪১৯-৪২০; সু. নি. ৬৪৮-৬৪৯) –
ইমা দ্ৰে গাথাযো অভাসি. সো তেন হি, ভো গোতম, তং ৰিজ্জং মে দেথাতি অপচিতিং দস্সেত্ৰা সত্থু সন্তিকে নিসীদি. সত্থা ‘‘অম্হেহি সমানলিঙ্গস্স দেমা’’তি আহ. ৰঙ্গীসো ‘‘যং কিঞ্চি কত্ৰা মযা ইমং মন্তং গহেতুং ৰট্টতী’’তি ব্রাহ্মণে উপগন্ত্ৰা আহ – ‘‘তুম্হে মযি পব্বজন্তে মা চিন্তযিত্থ, অহং মন্তং উগ্গণ্হিত্ৰা সকলজম্বুদীপে জেট্ঠকো ভৰিস্সামি, তুম্হাকম্পি তেন ভদ্দমেৰ ভৰিস্সতী’’তি সো মন্তত্থায সত্থু সন্তিকং উপসঙ্কমিত্ৰা পব্বজ্জং যাচি. তদা চ থেরো নিগ্রোধকপ্পো ভগৰতো সন্তিকে ঠিতো হোতি, তং ভগৰা আণাপেসি – ‘‘নিগ্রোধকপ্প, ইমং পব্বাজেহী’’তি. থেরো সত্থু আণায তং পব্বাজেত্ৰা ‘‘মন্তপরিৰারং তাৰ উগ্গণ্হাহী’’তি দ্ৰত্তিংসাকারকম্মট্ঠানং ৰিপস্সনাকম্মট্ঠানঞ্চ আচিক্খি. সো দ্ৰত্তিংসাকারকম্মট্ঠানং সজ্ঝাযন্তোৰ ৰিপস্সনায কম্মট্ঠানং পট্ঠপেসি. ব্রাহ্মণা তং উপসঙ্কমিত্ৰা – ‘‘কিং, ভো ৰঙ্গীস, সমণস্স গোতমস্স সন্তিকে সিপ্পং উগ্গহিত’’ন্তি পুচ্ছিংসু. ‘‘আম সিক্খিতং’’. ‘‘তেন হি এহি গমিস্সামা’’তি. ‘‘কিং সিপ্পসিক্খনেন, গচ্ছথ তুম্হে ন ময্হং তুম্হেহি কত্তব্বকিচ্চ’’ন্তি. ব্রাহ্মণা ‘‘ত্ৰম্পি দানি সমণস্স গোতমস্স ৰসং আপন্নো, মাযায আৰট্টিতো, কিং মযং তৰ সন্তিকে করিস্সামা’’তি আগতমগ্গেনেৰ পক্কমিংসু. ৰঙ্গীসো ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তং সচ্ছাকাসি.
৯৬. এৰং থেরো অরহত্তং পত্ৰা অত্তনো পুব্বকম্মং সরিত্ৰা সোমনস্সজাতো পুব্বচরিতাপদানং পকাসেন্তো পদুমুত্তরো নাম জিনোতিআদিমাহ. অনুত্তানত্থমেৰ ৰণ্ণযিস্সাম.
৯৯. পভাহি অনুরঞ্জন্তোতি সো পদুমুত্তরো ভগৰা নীলপীতাদিছব্বণ্ণপভাহি রংসীহি অনুরঞ্জন্তো জলন্তো সোভযমানো ৰিজ্জোতমানোতি অত্থো. ৰেনেয্যপদুমানি সোতি পদুমুত্তরসূরিযো অত্তনো ৰচনসঙ্খাতেন সূরিযরংসিযা ৰেনেয্যজনসঙ্খাতপদুমানি ৰিসেসেন বোধেন্তো পবোধেন্তো অরহত্তমগ্গাধিগমেন ফুল্লিতানি করোতীতি অত্থো.
১০০. ৰেসারজ্জেহি সম্পন্নোতি –
‘‘অন্তরাযে চ নিয্যানে, বুদ্ধত্তে আসৰক্খযে;
এতেসু চতুট্ঠানেসু, বুদ্ধো সুট্ঠু ৰিসারদো’’তি. –
এৰং ৰুত্তচতুৰেসারজ্জঞাণেহি সম্পন্নো সমঙ্গীভূতো সমন্নাগতোতি অত্থো.
১০৫. ৰাগীসো ৰাদিসূদনোতি ৰাদীনং পণ্ডিতজনানং ঈসো পধানো ‘‘ৰাদীসো’’তি ৰত্তব্বে দ-কারস্স গ-কারং কত্ৰা এৰং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. সকত্থপরত্থৰাদং সূদতি পগ্ঘরাপেতি পাকটং করোতীতি ৰাদিসূদনো.
১১০. মারমসনাতি খন্ধমারাদযো পঞ্চমারে মসতি পরামসতি ৰিদ্ধংসেতীতি মারমসনো. দিট্ঠিসূদনাতি ৰোহারপরমত্থসঙ্খাতং দিট্ঠিদস্সনং সূদতি পগ্ঘরং দীপেতীতি দিট্ঠিসূদনো.
১১১. ৰিস্সামভূমি সন্তানন্তি সকলসংসারসাগরে সন্তানং কিলমন্তানং সোতাপত্তিমগ্গাদিঅধিগমাপনেন ৰিস্সমভূমি ৰিস্সমট্ঠানং ৰূপসমনট্ঠানন্তি অত্থো.
১৩২. ততোহং ৰিহতারম্ভোতি ততো পচ্চেকবুদ্ধস্স সরীরদস্সনেন অহং ৰিহতারম্ভো ৰিনট্ঠসারম্ভো, ৰিনট্ঠমানো নিম্মদো হুত্ৰা পব্বজ্জং সং সুট্ঠু যাচিং সংযাচিং আরোচেসিন্তি অত্থো. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰাতি.
ৰঙ্গীসত্থেরঅপদানৰণ্ণনা সমত্তা.
৫. নন্দকত্থেরঅপদানৰণ্ণনা
পঞ্চমাপদানে পদুমুত্তরো নাম জিনোতিআদিকং আযস্মতো নন্দকত্থেরস্স অপদানং. অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারোতিআদি সব্বং পাঠানুসারেন সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰাতি.
নন্দকত্থেরঅপদানৰণ্ণনা সমত্তা.
৬. কাল়ুদাযিত্থেরঅপদানৰণ্ণনা
ছট্ঠাপদানে পদুমুত্তরো নাম জিনোতিআদিকং আযস্মতো কাল়ুদাযিত্থেরস্স অপদানং. অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযানি পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে হংসৰতীনগরে কুলগেহে নিব্বত্তো ৰিঞ্ঞুতং পত্তো সত্থু ধম্মদেসনং সুণন্তো সত্থারং একং ভিক্খুং কুলপ্পসাদকানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৰা তজ্জং অভিনীহারকম্মং কত্ৰা তং ঠানন্তরং পত্থেসি. সত্থাপি ব্যাকাসি. সো যাৰজীৰং কুসলং কত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো অম্হাকং বোধিসত্তস্স মাতুকুচ্ছিযং পটিসন্ধিগ্গহণদিৰসে দেৰলোকতো চৰিত্ৰা কপিলৰত্থুস্মিংযেৰ অমচ্চকুলে পটিসন্ধিং গণ্হি. বোধিসত্তেন সহ একদিৰসেযেৰ জাতো, তংদিৰসংযেৰ নং দুকূলচুম্বটকেন নিপজ্জাপেত্ৰা বোধিসত্তস্স উপট্ঠানং নযিংসু. বোধিসত্তেন হি সদ্ধিং বোধিরুক্খো, রাহুলমাতা, চত্তারো নিধী, আরোহনিযহত্থী, কণ্ডকো, ছন্নো, কাল়ুদাযীতি ইমে সত্ত একদিৰসে জাতত্তা সহজাতা নাম অহেসুং. অথস্স নামগ্গহণদিৰসে সকলনগরস্স উদগ্গচিত্তদিৰসে জাতত্তা উদাযীত্ৰেৰ নামং করিংসু. থোকং কাল়ধাতুকত্তা পন কাল়ুদাযীতি পঞ্ঞাযিত্থ. সো বোধিসত্তেন সদ্ধিং কুমারকীল়ং কীল়ন্তো ৰুদ্ধিং অগমাসি.
অপরভাগে লোকনাথে মহাভিনিক্খমনং নিক্খমিত্ৰা অনুক্কমেন সব্বঞ্ঞুতং পত্ৰা পৰত্তিতৰরধম্মচক্কে রাজগহং উপনিস্সায ৰেল়ুৰনে ৰিহরন্তে সুদ্ধোদনমহারাজা তং পৰত্তিং সুত্ৰা পুরিসসহস্সপরিৰারং একং অমচ্চং ‘‘পুত্তং মে ইধানেহী’’তি পেসেসি. সো সত্থু ধম্মদেসনাৰেলাযং সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা পরিসপরিযন্তে ঠিতো ধম্মং সুত্ৰা সপরিৰারো অরহত্তং পাপুণি. অথ নে সত্থা ‘‘এথ, ভিক্খৰো’’তি হত্থং পসারেসি. সব্বে তংখণংযেৰ ইদ্ধিমযপত্তচীৰরধরা ৰস্সসট্ঠিকত্থেরা ৰিয অহেসুং. অরহত্তপ্পত্ততো পট্ঠায অরিযা নাম মজ্ঝত্তাৰ হোন্তি, তস্মা রঞ্ঞা পেসিতসাসনং দসবলস্স নারোচেসি. রাজা নেৰ গতো আগচ্ছতি, ন সাসনং সুয্যতীতি অপরম্পি অমচ্চং পুরিসসহস্সপরিৰারং পেসেসি. তস্মিম্পি তথা পটিপন্নে অপরম্পীতি এতেন নযেন নৰপুরিসসহস্সপরিৰারে নৰ অমচ্চে পেসেসি. সব্বে গন্ত্ৰা অরহত্তং পত্ৰা তুণ্হীভূতা অহেসুং.
অথ রাজা চিন্তেসি – ‘‘এত্তকা জনা মযি সিনেহাভাৰেন দসবলস্স ইধাগমনত্থায ন কিঞ্চি কথযিংসু, অযং খো পন উদাযী দসবলেন সমৰযো সহপংসুকীল়িকো, মযি চ সিনেহৰা, ইমং পেসেস্সামী’’তি. অথ তং পক্কোসাপেত্ৰা, ‘‘তাত, ত্ৰং পুরিসসহস্সপরিৰারো গন্ত্ৰা দসবলং ইধানেহী’’তি ৰত্ৰা পেসেসি. সো পন গচ্ছন্তো ‘‘সচাহং, দেৰ, পব্বজিতুং লভিস্সামি, এৰাহং ভগৰন্তং ইধানেস্সামী’’তি ৰত্ৰা রঞ্ঞা ‘‘পব্বজিতোপি মম পুত্তং দস্সেহী’’তি ৰুত্তো রাজগহং গন্ত্ৰা সত্থু ধম্মদেসনাৰেলায পরিসপরিযন্তে ঠিতো ধম্মং সুত্ৰা সপরিৰারো অরহত্তং পত্ৰা এহিভিক্খুভাৰে পতিট্ঠাসি. সো অরহত্তং পত্ৰা – ‘‘ন তাৰাযং দসবলস্স কুলনগরং গন্তুং কালো, ৰস্সন্তে পন উপগতে পব্বতেসু ৰনসণ্ডেসু হরিততিণসঞ্ছন্নায ভূমিযা গমনকালো ভৰিস্সতী’’তি গমনকালং আগমেন্তো ৰস্সন্তে সম্পত্তে সত্থু কুলনগরং গন্তুং গমনৰণ্ণং সংৰণ্ণেসি. ৰুত্তঞ্চেতং থেরগাথায (থেরগা. ৫২৭-৫৩০) –
‘‘অঙ্গারিনো দানি দুমা ভদন্তে, ফলেসিনো ছদনং ৰিপ্পহায;
তে অচ্চিমন্তোৰ পভাসযন্তি, সমযো মহাৰীর ভাগী রসানং.
‘‘দুমানি ফুল্লানি মনোরমানি, সমন্ততো সব্বদিসা পৰন্তি;
পত্তং পহায ফলমাসসানা, কালো ইতো পক্কমনায ৰীর.
‘‘নেৰাতিসীতং ন পনাতিউণ্হং, সুখা উতু অদ্ধনিযা ভদন্তে;
পস্সন্তু তং সাকিযা কোল়িযা চ, পচ্ছামুখং রোহিনিযং তরন্তং.
‘‘আসায কসতে খেত্তং, বীজং আসায ৰপ্পতি;
আসায ৰাণিজা যন্তি, সমুদ্দং ধনহারকা;
যায আসায তিট্ঠামি, সা মে আসা সমিজ্ঝতু.
‘‘নাতিসীতং নাতিউণ্হং, নাতিদুব্ভিক্খছাতকং;
সদ্দলা হরিতা ভূমি, এস কালো মহামুনি. (অ. নি. অট্ঠ. ১.১.২২৫);
‘‘পুনপ্পুনঞ্চেৰ ৰপন্তি বীজং, পুনপ্পুনং ৰস্সতি দেৰরাজা;
পুনপ্পুনং খেত্তং কসন্তি কস্সকা, পুনপ্পুনং ধঞ্ঞমুপেতি রট্ঠং.
‘‘পুনপ্পুনং যাচনকা চরন্তি, পুনপ্পুনং দানপতী দদন্তি;
পুনপ্পুনং দানপতী দদিত্ৰা, পুনপ্পুনং সগ্গমুপেন্তি ঠানং.
‘‘ৰীরো হৰে সত্তযুগং পুনেতি; যস্মিং কুলে জাযতি ভূরিপঞ্ঞো;
মঞ্ঞামহং সক্কতি দেৰদেৰো, তযা হি জাতো মুনি সচ্চনামো.
‘‘সুদ্ধোদনো নাম পিতা মহেসিনো, বুদ্ধস্স মাতা পন মাযনামা;
যা বোধিসত্তং পরিহরিয কুচ্ছিনা, কাযস্স ভেদা তিদিৰম্হি মোদতি.
‘‘সা গোতমী কালকতা ইতো চুতা, দিব্বেহি কামেহি সমঙ্গিভূতা;
সা মোদতি কামগুণেহি পঞ্চহি, পরিৰারিতা দেৰগণেহি তেহি.
‘‘বুদ্ধস্স পুত্তোম্হি অসয্হসাহিনো, অঙ্গীরসস্সপ্পটিমস্স তাদিনো;
পিতুপিতা ময্হং তুৰংসি সক্ক, ধম্মেন মে গোতম অয্যকোসী’’তি. (থেরগা. ৫৩১-৫৩৬);
‘‘অম্বা পনসা কপিট্ঠা চ, পুপ্ফপল্লৰলঙ্কতা;
ধুৰপ্ফলানি সৰন্তি, খুদ্দামধুককূপমা;
সেৰমানো উভো পস্সে, গন্তুকালো মহাযস্স.
‘‘জম্বূ সুমধুরা নীপা, মধুগণ্ডিদিৰপ্ফলা;
তা উভোসু পজ্জোতন্তি, গন্তুকালো মহাযস.
‘‘তিণ্ডুকানি পিযালানি, সোণ্ণৰণ্ণা মনোরমা;
খুদ্দকপ্পফলা নিচ্চং, গন্তুকালো মহাযস.
‘‘কদলী পঞ্চমোচ্চি চ, সুপক্কফলভূসিতা;
উভোপস্সেসু লম্বন্তি, গন্তুকালো মহাযস.
‘‘মধুপ্ফলধরা নিচ্চং, মোররুক্খা মনোরমা;
খুদ্দকপ্পফলা নিচ্চং, গন্তুকালো মহাযস.
‘‘হিন্তালতালপন্তী চ, রজতক্খন্ধোৰ জোতরে;
সুপক্কফলসঞ্ছন্না, খুদ্দকপ্পা মধুস্সৰা;
ফলানি তানি খাদন্তে, গন্তুকালো মহাযস.
‘‘উদুম্বরারুণাৰণ্ণা, সদাসুমধুরপ্ফলা;
উভোপস্সেসু লম্বন্তি, গন্তুকালো মহাযস.
‘‘ইত্থম্ভূতা অনেকা তে, নানাফলধরা দুমা;
উভোপস্সেসু লম্বন্তি, গন্তুকালো মহাযস.
‘‘চম্পকা সলল়া নাগা, সুগন্ধা মালুতেরিতা;
সুপুপ্ফিতগ্গা জোতন্তি, সুগন্ধেনাভিপূজযুং;
সাদরা ৰিনতানেৰ, গন্তুকালো মহাযস.
‘‘পুন্নাগা গিরিপুন্নাগা, পুপ্ফিতা ধরণীরুহা;
সুপুপ্ফিতগ্গা জোতন্তি, সুগন্ধেনাভিপূজযুং;
সাদরা ৰিনতুগ্গগ্গা, গন্তুকালো মহাযস.
‘‘অসোকা কোৰিল়ারা চ, সোমনস্সকরা ৰরা;
সুগন্ধা কণ্ণিকা বন্ধা, রত্তৰণ্ণেহি ভূসিতা;
সাদরা ৰিনতুগ্গগ্গা, সমযো তে মহাযস.
‘‘কণ্ণিকারা ফুল্লিতা নিচ্চং, সোৰণ্ণরংসিজোতকা;
দিব্বগন্ধা পৰাযন্তি, দিসা সব্বানি সোভযং;
সাদরা ৰিনতানেৰ, সমযো তে মহাযস.
‘‘সুপত্তা গন্ধসম্পন্না, কেতকী ধনুকেতকী;
সুগন্ধা সম্পৰাযন্তি, দিসা সব্বাভিগন্ধিনো;
সাদরা পূজযন্তাৰ, সমযো তে মহাযস.
‘‘মল্লিকা জাতিসুমনা, সুগন্ধা খুদ্দমল্লিকা;
দিসা সব্বা পৰাযন্তি, উভো মগ্গে পসোভযং;
সাদরা তে পলম্বন্তি, সমযো তে মহাযস.
‘‘সিন্ধুৰারা সীতগন্ধা, সুগন্ধা মালুতেরিতা;
দিসা সব্বাভিপূজেন্তা, উভো মগ্গে পসোভযং;
সাদরা ৰিনতুগ্গগ্গা, সমযো তে মহাযস.
‘‘সীহা কেসরসীহা চ, চতুপ্পদনিসেৰিতা;
অচ্ছম্ভীতা সুরাপানে, মিগরাজা পতাপিনো.
‘‘সীহনাদেন পূজেন্তি, সাদরা তে মিগাভিভূ;
মগ্গম্হি উভতো ৰূল়্হা, সমযো তে মহাযস.
‘‘ব্যগ্ঘা সিন্ধৰা নকুলা, সাধুরূপা ভযানকা;
আকাসে সম্পতন্তাৰ, নিব্ভীতা যেন কেনচি;
তেহি তে সাদরা নতা, সমযো তে মহাযস.
‘‘তিধা পভিন্না ছদ্দন্তা, সুরূপা সুস্সরা সুভা;
সত্তপ্পতিট্ঠিতঙ্গা তে, উভো মগ্গেসু কূজিনো;
সাদরা হাসমানাৰ, সমযো তে মহাযস.
‘‘মিগা ৰরাহা পসদা, চিত্রাসাৰযৰা সুভা;
আরোহপরিণাহেন, সুরূপা অঙ্গসংযুতা;
উভো মগ্গে গাযমানাৰ, সমযো তে মহাযস.
‘‘গোকণ্ণা সরভা রুরূ, আরোহপরিণাহিনো;
সুরূপা অঙ্গসম্পন্না, সেৰমানাৰ অচ্ছরুং;
সেৰমানা তেহি তদা, সমযো তে মহাযস.