৫৬. যসৰগ্গো

১. যসত্থেরঅপদানৰণ্ণনা

ছপ্পঞ্ঞাসমে ৰগ্গে পঠমাপদানে মহাসমুদ্দং ওগ্গয্হাতিআদিকং আযস্মতো যসত্থেরস্স অপদানং. অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযানি পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো সুমেধস্স ভগৰতো কালে মহানুভাৰো নাগরাজা হুত্ৰা বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং অত্তনো ভৰনং নেত্ৰা মহাদানং পৰত্তেসি, ভগৰন্তং মহগ্ঘেন তিচীৰরেন অচ্ছাদেসি, একেকঞ্চ ভিক্খুং মহগ্ঘেনেৰ পচ্চেকদুস্সযুগেন সব্বেন চ সমণপরিক্খারেন. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো সিদ্ধত্থস্স ভগৰতো কালে সেট্ঠিপুত্তো হুত্ৰা মহাবোধিমণ্ডলং সত্তহি রতনেহি পূজেসি. কস্সপস্স ভগৰতো কালে সাসনে পব্বজিত্ৰা সমণধম্মং অকাসি. এৰং সো সুগতীসুযেৰ সংসরন্তো অম্হাকং ভগৰতো কালে বারাণসিযং মহাৰিভৰস্স সেট্ঠিনো পুত্তো হুত্ৰা সুজাতায ভগৰতো খীরপাযাসং দিন্নায সেট্ঠিধীতায কুচ্ছিম্হি নিব্বত্তি, যসো নাম নামেন পরমসুখুমালো. তস্স তযো পাসাদা হোন্তি – একো হেমন্তিকো, একো গিম্হিকো, একো ৰস্সিকোতি. সো ৰস্সিকে পাসাদে ৰস্সিকে চত্তারো মাসে নিপ্পুরিসেহি তূরিযেহি পরিচারযমানো ৰসতি, হেট্ঠাপাসাদং ন ওতরতি. হেমন্তিকে পাসাদে চত্তারো মাসে সুফুসিতৰাতপানকৰাটে তত্থেৰ পটিৰসতি. গিম্হিকে পাসাদে বহুকৰাটৰাতপানজালাহি সম্পন্নে তত্থেৰ ৰসতি. হত্থপাদানং সুখুমালতায ভূমিযং নিসজ্জাদিকিচ্চং নত্থি. সিম্বলিতুলাদিপুণ্ণসভাৰে অত্থরিত্ৰা তত্থ উপধানানি কিচ্চানি করোতি. এৰং দেৰলোকে দেৰকুমারো ৰিয পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতস্স সমঙ্গীভূতস্স পরিচারযমানস্স পটিকচ্চেৰ নিদ্দা ওক্কমি, পরিজনস্সাপি নিদ্দা ওক্কমি, সব্বরত্তিযো চ তেলপদীপো ঝাযতি. অথ খো যসো কুলপুত্তো পটিকচ্চেৰ পবুজ্ঝিত্ৰা অদ্দস সকং পরিজনং সুপন্তং অঞ্ঞিস্সা কচ্ছে ৰীণং, অঞ্ঞিস্সা কণ্ঠে মুদিঙ্গং, অঞ্ঞিস্সা কচ্ছে আল়ম্বরং, অঞ্ঞং ৰিকেসিকং, ৰিক্খেল়িকং, অঞ্ঞা ৰিপ্পলপন্তিযো হত্থপত্তং সুসানং মঞ্ঞে, দিস্ৰানস্স আদীনৰো পাতুরহোসি, নিব্বিদায চিত্তং সণ্ঠাসি. অথ খো যসো কুলপুত্তো উদানং উদানেসি – ‘‘উপদ্দুতং ৰত ভো, উপস্সট্ঠং ৰত ভো’’তি.

অথ খো যসো কুলপুত্তো সুৰণ্ণপাদুকাযো আরোহিত্ৰা যেন নিৰেসনদ্ৰারং তেনুপসঙ্কমি, অমনুস্সা দ্ৰারং ৰিৰরিংসু – ‘‘মা যসস্স কুলপুত্তস্স কোচি অন্তরাযমকাসি অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জাযা’’তি. অথ খো যসো কুলপুত্তো যেন নগরদ্ৰারং তেনুপসঙ্কমি, অমনুস্সা দ্ৰারং ৰিৰরিংসু – ‘‘মা যসস্স কুলপুত্তস্স কোচি অন্তরাযমকাসি অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জাযা’’তি. অথ খো যসো কুলপুত্তো যেন ইসিপতনং মিগদাযো তেনুপসঙ্কমি.

তেন খো পন সমযেন ভগৰা রত্তিযা পচ্চূসসমযং পচ্চুট্ঠায অজ্ঝোকাসে চঙ্কমতি, অদ্দসা খো ভগৰা যসং কুলপুত্তং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং, দিস্ৰান চঙ্কমা ওরোহিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. অথ খো যসো কুলপুত্তো ভগৰতো অৰিদূরে উদানং উদানেসি – ‘‘উপদ্দুতং ৰত ভো, উপস্সট্ঠং ৰত ভো’’তি. অথ খো ভগৰা যসং কুলপুত্তং এতদৰোচ – ‘‘ইদং খো, যস, অনুপদ্দুতং, ইদং অনুপস্সট্ঠং, এহি, যস, নিসীদ, ধম্মং তে দেসেস্সামী’’তি. অথ খো যসো কুলপুত্তো, ‘‘ইদং কির অনুপদ্দুতং, ইদং অনুপস্সট্ঠ’’ন্তি হট্ঠো উদগ্গো সুৰণ্ণপাদুকাহি ওরোহিত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি, একমন্তং নিসিন্নস্স খো যসস্স কুলপুত্তস্স ভগৰা অনুপুব্বিং কথং কথেসি, সেয্যথিদং, দানকথং সীলকথং সগ্গকথং কামানং আদীনৰং ওকারং সংকিলেসং নেক্খম্মে আনিসংসং পকাসেসি. যদা ভগৰা অঞ্ঞাসি যসং কুলপুত্তং কল্লচিত্তং মুদুচিত্তং ৰিনীৰরণচিত্তং উদগ্গচিত্তং পসন্নচিত্তং, অথ যা বুদ্ধানং সামুক্কংসিকা ধম্মদেসনা, তং পকাসেসি দুক্খং সমুদযং নিরোধং মগ্গং. সেয্যথাপি নাম সুদ্ধং ৰত্থং অপগতকাল়কং সম্মদেৰ রজনং পটিগ্গণ্হেয্য, এৰমেৰ যসস্স কুলপুত্তস্স তস্মিংযেৰ আসনে ৰিরজং ৰীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদি – ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিরোধধম্ম’’ন্তি.

অথ খো যসস্স কুলপুত্তস্স মাতা পাসাদং অভিরুহিত্ৰা যসং কুলপুত্তং অপস্সন্তী যেন সেট্ঠি গহপতি তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা সেট্ঠিং গহপতিং এতদৰোচ – ‘‘পুত্তো তে গহপতি যসো ন দিস্সতী’’তি. অথ খো, সেট্ঠি গহপতি, চতুদ্দিসা অস্সদূতে উয্যোজেত্ৰা সামংযেৰ যেন ইসিপতনং মিগদাযো তেনুপসঙ্কমি. অদ্দসা খো, সেট্ঠি গহপতি, সুৰণ্ণপাদুকানং নিক্খেপং, দিস্ৰান তংযেৰ অনুগমাসি. অদ্দসা খো ভগৰা সেট্ঠিং গহপতিং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং, দিস্ৰান ভগৰতো এতদহোসি – ‘‘যংনূনাহং তথারূপং ইদ্ধাভিসঙ্খারং অভিসঙ্খরেয্যং, যথা সেট্ঠি গহপতি ইধ নিসিন্নো ইধ নিসিন্নং যসং কুলপুত্তং ন পস্সেয্যা’’তি. অথ খো ভগৰা তথারূপং ইদ্ধাভিসঙ্খারং অভিসঙ্খরেসি. অথ খো সেট্ঠি গহপতি যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অপি, ভন্তে, ভগৰা যসং কুলপুত্তং পস্সেয্যা’’তি. তেন হি গহপতি নিসীদ, অপ্পেৰ নাম ইধ নিসিন্নো ইধ নিসিন্নং যসং কুলপুত্তং পস্সেয্যাসীতি. অথ খো সেট্ঠি গহপতি ‘‘ইধেৰ কিরাহং নিসিন্নো ইধ নিসিন্নং যসং কুলপুত্তং পস্সিস্সামী’’তি হট্ঠো উদগ্গো ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি, একমন্তং নিসিন্নস্স খো সেট্ঠিস্স গহপতিস্স ভগৰা অনুপুব্বিং কথং কথেসি…পে… অপরপ্পচ্চযো অত্থু সাসনে ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অভিক্কন্তং ভন্তে, অভিক্কন্তং ভন্তে, সেয্যথাপি, ভন্তে, নিক্কুজ্জিতং ৰা উক্কুজ্জেয্য, পটিচ্ছন্নং ৰা ৰিৰরেয্য মূল়্হস্স ৰা মগ্গং আচিক্খেয্য, অন্ধকারে ৰা তেলপজ্জোতং ধারেয্য ‘চক্খুমন্তো রূপানি দক্খন্তী’তি, এৰমেৰং ভগৰতা অনেকপরিযাযেন ধম্মো পকাসিতো. এসাহং, ভন্তে, ভগৰন্তং সরণং গচ্ছামি ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ, উপাসকং মং ভগৰা ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি. সোৰ লোকে পঠমং উপাসকো অহোসি তেৰাচিকো.

অথ খো যসস্স কুলপুত্তস্স পিতুনো ধম্মে দেসিযমানে যথাদিট্ঠং যথাৰিদিতং ভূমিং পচ্চৰেক্খন্তস্স অনুপাদায আযৰেহি চিত্তং ৰিমুচ্চি. অথ খো ভগৰতো এতদহোসি – ‘‘যসস্স খো কুলপুত্তস্স পিতুনো ধম্মে দেসিযমানে যথাদিট্ঠং যথাৰিদিতং ভূমিং পচ্চৰেক্খন্তস্স অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুত্তং, অভব্বো খো যসো কুলপুত্তো হীনাযাৰত্তিত্ৰা কামে পরিভুঞ্জিতুং, সেয্যথাপি পুব্বে অগারিকভূতো, যংনূনাহং তং ইদ্ধাভিসঙ্খারং পটিপ্পস্সম্ভেয্য’’ন্তি. অথ খো ভগৰা তং ইদ্ধাভিসঙ্খারং পটিপ্পস্সম্ভেসি. অদ্দসা খো সেট্ঠি গহপতি যসং কুলপুত্তং নিসিন্নং, দিস্ৰান যসং কুলপুত্তং এতদৰোচ – ‘‘মাতা তে তাত, যস, পরিদেৰসোকসমাপন্না, দেহি মাতুযা জীৰিত’’ন্তি. অথ খো যসো কুলপুত্তো ভগৰন্তং উল্লোকেসি. অথ খো ভগৰা সেট্ঠিং গহপতিং এতদৰোচ – ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, গহপতি, যস্স সেক্খেন ঞাণেন সেক্খেন দস্সনেন ধম্মো দিট্ঠো ৰিদিতো সেয্যথাপি তযা, তস্স যথাদিট্ঠং যথাৰিদিতং ভূমিং পচ্চৰেক্খন্তস্স অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুত্তং, ভব্বো নু খো সো, গহপতি, হীনাযাৰত্তিত্ৰা কামে পরিভুঞ্জিতুং সেয্যথাপি পুব্বে অগারিকভূতো’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘যসস্স খো, গহপতি, কুলপুত্তস্স সেক্খেন ঞাণেন সেক্খেন দস্সনেন ধম্মো দিট্ঠো ৰিদিতো সেয্যথাপি তযা, তস্স যথাদিট্ঠং যথাৰিদিতং ভূমিং পচ্চৰেক্খন্তস্স অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুত্তং, অভব্বো খো, গহপতি, যসো কুলপুত্তো হীনাযাৰত্তিত্ৰা কামে পরিভুঞ্জিতুং সেয্যথাপি পুব্বে অগারিকভূতো’’তি. ‘‘লাভা, ভন্তে, যসস্স কুলপুত্তস্স, সুলদ্ধং, ভন্তে, যসস্স কুলপুত্তস্স, যথা যসস্স কুলপুত্তস্স অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুত্তং, অধিৰাসেতু মে, ভন্তে ভগৰা, অজ্জতনায ভত্তং যসেন কুলপুত্তেন পচ্ছাসমণেনা’’তি. ‘‘অধিৰাসেসি ভগৰা তুণ্হীভাৰেন’’. অথ খো সেট্ঠি গহপতি, ভগৰতো অধিৰাসনং ৰিদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা পক্কামি. অথ খো যসো কুলপুত্তো অচিরপক্কন্তে সেট্ঠিম্হি গহপতিম্হি ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘লভেয্যাহং, ভন্তে, ভগৰতো সন্তিকে পব্বজ্জং, লভেয্যং উপসম্পদ’’ন্তি. ‘‘এহি ভিক্খূ’’তি ভগৰা অৰোচ – ‘‘স্ৰাক্খাতো ধম্মো, চর ব্রহ্মচরিযং সম্মা দুক্খস্স অন্তকিরিযাযা’’তি, সাৰ তস্স আযস্মতো উপসম্পদা অহোসি.

১. অরহা পন হুত্ৰা সোমনস্সজাতো অত্তনো পুব্বচরিতাপদানং পকাসেন্তো মহাসমুদ্দং ওগ্গয্হাতিআদিমাহ. তত্থ সমুদ্দন্তি অঙ্গুলিমুদ্দায সং সুট্ঠু দস্সেতব্বতো সমুদ্দো, অথ ৰা সং সুট্ঠু উদিযতি খোভিযতি পসোধিযতি ঘোসনং করোন্তো আলুল়িযতীতি সমুদ্দো, মহন্তো চ সো সমুদ্দো চাতি মহাসমুদ্দো, তং মহাসমুদ্দং. ওগ্গয্হাতি অজ্ঝোগাহেত্ৰা অব্ভন্তরং পৰিসিত্ৰা তস্স মহাসমুদ্দস্স অন্তো পৰিসিত্ৰা, সাম্যত্থে চেতং উপযোগৰচনন্তি দট্ঠব্বং. ভৰনং মে সুমাপিতন্তি এত্থ ভৰন্তি নিব্বত্তন্তি নিৰসন্তি চতূহি ইরিযাপথেহি ৰাসং কপ্পেন্তি এত্থাতি ভৰনং, ময্হং তং ভৰনং তং ৰিমানং তং পাসাদং পঞ্চপাকারকূটাগারেহি সং সুট্ঠু মাপিতং নগরং, অত্তনো বলেন সুট্ঠু নিম্মিতন্তি অত্থো. সুনিম্মিতা পোক্খরণীতি সুমহন্তা হুত্ৰা ভূতা ইতা গতা পৰত্তা খণিতা কতাতি পোক্খরণী, মচ্ছকচ্ছপপুপ্ফপুলিনতিত্থমধুরোদকাদীহি সুট্ঠু নিব্বত্তা নিম্মিতাতি অত্থো. চক্কৰাকূপকূজিতাতি চক্কৰাককুক্কুটহংসাদীহি কূজিতা ঘোসিতা নাদিতা সা পোক্খরণীতি সম্বন্ধো. ইতো পরং নদীৰনদ্ৰিপদচতুপ্পদপাদপপক্খীনং ৰণ্ণঞ্চ সুমেধস্স ভগৰতো দস্সনঞ্চ নিমন্তেত্ৰা সুমেধস্স ভগৰতো দানক্কমঞ্চ সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

লোকাহুতিপটিগ্গহন্তি এত্থ লোকে আহুতি লোকাহুতি, কামরূপারূপসঙ্খাতস্স লোকস্স আহুতিং পূজাসক্কারং পটিগ্গণ্হাতীতি লোকাহুতিপটিগ্গহং, সুমেধং ভগৰন্তন্তি অত্থো. সেসং ব্যাকরণদানঞ্চ অরহত্তপ্পত্তফলঞ্চ সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰাতি.

যসত্থেরঅপদানৰণ্ণনা সমত্তা.

২. নদীকস্সপত্থেরঅপদানৰণ্ণনা

দুতিযাপদানে পদুমুত্তরস্স ভগৰতোতিআদিকং আযস্মতো নদীকস্সপত্থেরস্স অপদানং. অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযানি পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো একদিৰসং সত্থারং পিণ্ডায চরন্তং দিস্ৰা পসন্নমানসো অত্তনা রোপিতস্স অম্বরুক্খস্স পঠমুপ্পন্নং মনোসিলাৰণ্ণং একং অম্বফলং অদাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে মগধরট্ঠে ব্রাহ্মণকুলে উরুৰেলকস্সপস্স ভাতা হুত্ৰা নিব্বত্তো ৰযপ্পত্তো নিস্সরণজ্ঝাসযতায ঘরাৰাসং অনিচ্ছন্তো তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা তীহি তাপসসতেহি সদ্ধিং নেরঞ্জরায নদিযা তীরে অস্সমং মাপেত্ৰা ৰিহরতি. নদীতীরে ৰসনতো কস্সপগোত্ততায চ নদীকস্সপোতি সমঞ্ঞা অহোসি. তস্স ভগৰা সপরিসস্স এহিভিক্খুভাৰেন উপসম্পদং অদাসি. সো ভগৰতো গযাসীসে আদিত্তপরিযায দেসনায (মহাৰ. ৫৪; সং. নি. ৪.২৮) অরহত্তে পতিট্ঠাসি.

তত্রাযং অনুপুব্বিকথা – সত্থা যসং কুলপুত্তং পব্বাজেত্ৰা উরুৰেলাযং তযো ভাতিকজটিলে দমেতুং যেন উরুৰেলা তদৰসরি. তেন খো পন সমযেন উরুৰেলাযং তযো জটিলা পটিৰসন্তি উরুৰেলকস্সপো নদীকস্সপো গযাকস্সপোতি, তেসু উরুৰেলকস্সপো জটিলো পঞ্চন্নং জটিলসতানং নাযকো হোতি ৰিনাযকো অগ্গো পমুখো পামোক্খো, নদীকস্সপো জটিলো তিণ্ণং জটিলসতানং নাযকো হোতি ৰিনাযকো অগ্গো পমুখো পামোক্খো, গযাকস্সপো জটিলো দ্ৰিন্নং জটিলসতানং নাযকো হোতি ৰিনাযকো অগ্গো পমুখো পামোক্খো. অথ খো ভগৰা যেন উরুৰেলকস্সপস্স জটিলস্স অস্সমো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা উরুৰেলকস্সপং জটিলং এতদৰোচ – ‘‘সচে তে, কস্সপ, অগরু, ৰসেয্যাম একরত্তং অগ্যাগারে’’তি. ন খো মে, মহাসমণ, গরু, চণ্ডেত্থ নাগরাজা ইদ্ধিমা আসিৰিসো ঘোরৰিসো, সো তং মা ৰিহেঠেসীতি. দুতিযম্পি খো ভগৰা উরুৰেলকস্সপং জটিলং এতদৰোচ…পে… ততিযম্পি…পে… সো তং মা ৰিহেঠেসীতি. অপ্পেৰ মং ন ৰিহেঠেয্য, ইঙ্ঘ ত্ৰং, কস্সপ, অনুজানাহি অগ্যাগারন্তি. ৰিহর, মহাসমণ, যথাসুখন্তি. অথ খো ভগৰা অগ্যাগারং পৰিসিত্ৰা তিণসন্থারকং পঞ্ঞপেত্ৰা নিসীদি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা উজুং কাযং পণিধায পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰা.

অদ্দসা খো সো নাগো ভগৰন্তং পৰিট্ঠং, দিস্ৰা দুম্মনো পধূপাযি. অথ খো ভগৰতো এতদহোসি – ‘‘যংনূনাহং ইমস্স নাগস্স অনুপহচ্চ ছৰিঞ্চ চম্মঞ্চ মংসঞ্চ ন্হারুঞ্চ অট্ঠিঞ্চ অট্ঠিমিঞ্জঞ্চ তেজসা তেজং পরিযাদিযেয্য’’ন্তি. অথ খো ভগৰা তথারূপং ইদ্ধাভিসঙ্খারং অভিসঙ্খরিত্ৰা পধূপাযি. অথ খো সো নাগো মক্খং অসহমানো পজ্জলি. ভগৰাপি তেজোধাতুং সমাপজ্জিত্ৰা পজ্জলি. উভিন্নং সজোতিভূতানং অগ্যাগারং আদিত্তং ৰিয হোতি সম্পজ্জলিতং সজোতিভূতং. অথ খো তে জটিলা অগ্যাগারং পরিৰারেত্ৰা এৰমাহংসু – ‘‘অভিরূপো ৰত, ভো, মহাসমণো নাগেন ৰিহেঠিযতী’’তি. অথ খো ভগৰা তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন তস্স নাগস্স অনুপহচ্চ ছৰিঞ্চ চম্মঞ্চ মংসঞ্চ ন্হারুঞ্চ অট্ঠিঞ্চ অট্ঠিমিঞ্জঞ্চ তেজসা তেজং পরিযাদিযিত্ৰা পত্তে পক্খিপিত্ৰা উরুৰেলকস্সপস্স জটিলস্স দস্সেসি – ‘‘অযং তে, কস্সপ, নাগো পরিযাদিন্নো অস্স তেজসা তেজো’’তি. অথ খো উরুৰেলকস্সপস্স জটিলস্স এতদহোসি – ‘‘মহিদ্ধিকো খো মহাসমণো মহানুভাৰো, যত্র হি নাম চণ্ডস্স নাগরাজস্স ইদ্ধিমতো আসিৰিসস্স ঘোরৰিসস্স তেজসা তেজং পরিযাদিযিস্সতি, ন ত্ৰেৰ খো অরহা যথা অহ’’ন্তি.

‘‘নেরঞ্জরাযং ভগৰা, উরুৰেলকস্সপং জটিলং অৰোচ;

সচে তে কস্সপ অগরু, ৰিহরেমু অজ্জণ্হো অগ্গিসালম্হী’’তি.

‘‘ন খো মে মহাসমণ গরু, ফাসুকামোৰ তং নিৰারেমি;

চণ্ডেত্থ নাগরাজা, ইদ্ধিমা আসিৰিসো ঘোরৰিসো;

সো তং মা ৰিহেঠেসী’’তি.

‘‘অপ্পেৰ মং ন ৰিহেঠেয্য, ইঙ্ঘ ত্ৰং কস্সপ অনুজানাহি অগ্যাগারন্তি;

দিন্নন্তি নং ৰিদিত্ৰা, অভীতো পাৰিসি ভযমতীতো.

‘‘দিস্ৰা ইসিং পৰিট্ঠং, অহিনাগো দুম্মনো পধূপাযি;

সুমনমনসো অধিমনো, মনুস্সনাগোপি তত্থ পধূপাযি.

‘‘মক্খঞ্চ অসহমানো, অহিনাগো পাৰকোৰ পজ্জলি;

তেজোধাতুসুকুসলো, মনুস্সনাগোপি তত্থ পজ্জলি.

‘‘উভিন্নং সজোতিভূতানং,

অগ্যাগারং আদিত্তং হোতি সম্পজ্জলিতং সজোতিভূতং;

উদিচ্ছরে জটিলা, অভিরূপো ৰত ভো মহাসমণো;

নাগেন ৰিহেঠিযতীতি ভণন্তি.

‘‘অথ তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন, হতা নাগস্স অচ্চিযো হোন্তি;

ইদ্ধিমতো পন ঠিতা, অনেকৰণ্ণা অচ্চিযো হোন্তি.

‘‘নীলা অথ লোহিতিকা, মঞ্জিট্ঠা পীতকা ফলিকৰণ্ণাযো;

অঙ্গীরসস্স কাযে, অনেকৰণ্ণা অচ্চিযো হোন্তি.

‘‘পত্তম্হি ওদহিত্ৰা, অহিনাগং ব্রাহ্মণস্স দস্সেসি;

অযং তে কস্সপ নাগো, পরিযাদিন্নো অস্স তেজসা তেজো’’তি.

অথ খো উরুৰেলকস্সপো জটিলো ভগৰতো ইমিনা ইদ্ধিপাটিহারিযেন অভিপ্পসন্নো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘ইধেৰ, মহাসমণ, ৰিহর, অহং তে ধুৰভত্তেনা’’তি.

পঠমং পাটিহারিযং.

অথ খো ভগৰা উরুৰেলকস্সপস্স জটিলস্স অস্সমস্স অৰিদূরে অঞ্ঞতরস্মিং ৰনসণ্ডে ৰিহাসি. অথ খো চত্তারো মহারাজানো অভিক্কন্তায রত্তিযা অভিক্কন্তৰণ্ণা কেৰলকপ্পং ৰনসণ্ডং ওভাসেত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা চতুদ্দিসা অট্ঠংসু সেয্যথাপি মহন্তা অগ্গিক্খন্ধা. অথ খো উরুৰেলকস্সপো জটিলো তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘কালো, মহাসমণ, নিট্ঠিতং ভত্তং, তে নু খো তে, মহাসমণ, অভিক্কন্তায রত্তিযা অভিক্কন্তৰণ্ণা কেৰলকপ্পং ৰনসণ্ডং ওভাসেত্ৰা যেন ত্ৰং তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা তং অভিৰাদেত্ৰা চতুদ্দিসা অট্ঠংসু সেয্যথাপি মহন্তা অগ্গিক্খন্ধা’’তি. এতে খো, কস্সপ, চত্তারো মহারাজানো যেনাহং তেনুপসঙ্কমিংসু ধম্মস্সৰনাযাতি. অথ খো উরুৰেলকস্সপস্স জটিলস্স এতদহোসি – ‘‘মহিদ্ধিকো খো মহাসমণো মহানুভাৰো, যত্র হি নাম চত্তারোপি মহারাজানো উপসঙ্কমিস্সন্তি ধম্মস্সৰনায, ন ত্ৰেৰ চ খো অরহা যথা অহ’’ন্তি. অথ খো ভগৰা উরুৰেলকস্সপস্স জটিলস্স ভত্তং ভুঞ্জিত্ৰা তস্মিংযেৰ ৰনসণ্ডে ৰিহাসি.

দুতিযং পাটিহারিযং.

অথ খো সক্কো দেৰানমিন্দো অভিক্কন্তায রত্তিযা অভিক্কন্তৰণ্ণো কেৰলকপ্পং ৰনসণ্ডং ওভাসেত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি সেয্যথাপি মহাঅগ্গিক্খন্ধো পুরিমাহি ৰণ্ণনিভাহি অভিক্কন্ততরো চ পণীততরো চ. অথ খো উরুৰেলকস্সপো জটিলো তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘কালো, মহাসমণ, নিট্ঠিতং ভত্তং, কো নু খো সো, মহাসমণ, অভিক্কন্তায রত্তিযা অভিক্কন্তৰণ্ণো কেৰলকপ্পং ৰনসণ্ডং ওভাসেত্ৰা যেন ত্ৰং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি সেয্যথাপি মহাঅগ্গিক্খন্ধো পুরিমাহি ৰণ্ণনিভাহি অভিক্কন্ততরো চ পণীততরো চা’’তি. এসো খো, কস্সপ, সক্কো দেৰানমিন্দো যেনাহং তেনুপসঙ্কমি ধম্মস্সৰনাযাতি. অথ খো উরুৰেলকস্সপস্স জটিলস্স এতদহোসি – ‘‘মহিদ্ধিকো খো মহাসমণো মহানুভাৰো, যত্র হি নাম সক্কোপি দেৰানমিন্দো উপসঙ্কমিস্সতি ধম্মস্সৰনায, ন ত্ৰেৰ চ খো অরহা যথা অহ’’ন্তি. অথ খো ভগৰা উরুৰেলকস্সপস্স জটিলস্স ভত্তং ভুঞ্জিত্ৰা তস্মিংযেৰ ৰনসণ্ডে ৰিহাসি.

ততিযং পাটিহারিযং.

অথ খো ব্রহ্মা সহম্পতি অভিক্কন্তায রত্তিযা অভিক্কন্তৰণ্ণো কেৰলকপ্পং ৰনসণ্ডং ওভাসেত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি সেয্যথাপি মহাঅগ্গিক্খন্ধো পুরিমাহি ৰণ্ণনিভাহি অভিক্কন্ততরো চ পণীততরো চ. অথ খো উরুৰেলকস্সপো জটিলো তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘কালো, মহাসমণ, নিট্ঠিতং ভত্তং, কো নু খো সো, মহাসমণ, অভিক্কন্তায রত্তিযা অভিক্কন্তৰণ্ণো কেৰলকপ্পং ৰনসণ্ডং ওভাসেত্ৰা যেন ত্ৰং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি সেয্যথাপি মহাঅগ্গিক্খন্ধো পুরিমাহি ৰণ্ণনিভাহি অভিক্কন্ততরো চ পণীততরো চা’’তি. এসো খো, কস্সপ, ব্রহ্মা সহম্পতি যেনাহং তেনুপসঙ্কমি ধম্মস্সৰনাযাতি. অথ খো উরুৰেলকস্সপস্স জটিলস্স এতদহোসি – ‘‘মহিদ্ধিকো খো মহাসমণো মহানুভাৰো, যত্র হি নাম ব্রহ্মাপি সহম্পতি উপসঙ্কমিস্সতি ধম্মস্সৰনায, ন ত্ৰেৰ চ খো অরহা যথা অহ’’ন্তি. অথ খো ভগৰা উরুৰেলকস্সপস্স জটিলস্স ভত্তং ভুঞ্জিত্ৰা তস্মিংযেৰ ৰনসণ্ডে ৰিহাসি.

চতুত্থং পাটিহারিযং.

তেন খো পন সমযেন উরুৰেলকস্সপস্স জটিলস্স মহাযঞ্ঞো পচ্চুপট্ঠিতো হোতি, কেৰলকপ্পা চ অঙ্গমগধা পহূতং খাদনীযং ভোজনীযং আদায অভিক্কমিতুকামা হোন্তি. অথ খো উরুৰেলকস্সপস্স জটিলস্স এতদহোসি – ‘‘এতরহি খো মে মহাযঞ্ঞো পচ্চুপট্ঠিতো, কেৰলকপ্পা চ অঙ্গমগধা পহূতং খাদনীযং ভোজনীযং আদায অভিক্কমিস্সন্তি, সচে মহাসমণো মহাজনকাযে ইদ্ধিপাটিহারিযং করিস্সতি, মহাসমণস্স লাভসক্কারো অভিৰড্ঢিস্সতি, মম লাভসক্কারো পরিহাযিস্সতি, অহো নূন মহাসমণো স্ৰাতনায নাগচ্ছেয্যা’’তি. অথ খো ভগৰা উরুৰেলকস্সপস্স জটিলস্স চেতসা চেতোপরিৰিতক্কমঞ্ঞায উত্তরকুরুং গন্ত্ৰা ততো পিণ্ডপাতং আহরিত্ৰা অনোতত্তদহে পরিভুঞ্জিত্ৰা তত্থেৰ দিৰাৰিহারং অকাসি. অথ খো উরুৰেলকস্সপো জটিলো তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘কালো, মহাসমণ, নিট্ঠিতং ভত্তং, কিং নু খো, মহাসমণ, হিয্যো নাগমাসি, অপিচ মযং তং সরাম, ‘কিং নু খো মহাসমণো নাগচ্ছতী’তি, খাদনীযস্স চ ভোজনীযস্স চ তে পটিৰীসো ঠপিতো’’তি. ননু তে, কস্সপ, এতদহোসি – ‘‘এতরহি খো মে মহাযঞ্ঞো পচ্চুপট্ঠিতো কেৰলকপ্পা চ অঙ্গমগধা পহূতং খাদনীযং ভোজনীযং আদায অভিক্কমিস্সন্তি, সচে মহাসমণো মহাজনকাযে ইদ্ধিপাটিহারিযং করিস্সতি, মহাসমণস্স লাভসক্কারো অভিৰড্ঢিস্সতি, মম লাভসক্কারো পরিহাযিস্সতি, অহো নূন মহাসমণো স্ৰাতনায নাগচ্ছেয্যা’’তি, সো খো অহং, কস্সপ, তৰ চেতসা চেতোপরিৰিতক্কমঞ্ঞায উত্তরকুরুং গন্ত্ৰা ততো পিণ্ডপাতং আহরিত্ৰা অনোতত্তদহে পরিভুঞ্জিত্ৰা তত্থেৰ দিৰাৰিহারং অকাসিন্তি. অথ খো উরুৰেলকস্সপস্স জটিলস্স এতদহোসি – ‘‘মহিদ্ধিকো খো মহাসমণো মহানুভাৰো, যত্র হি নাম চেতসাপি চিত্তং পজানিস্সতি, ন ত্ৰেৰ চ খো অরহা যথা অহ’’ন্তি. অথ খো ভগৰা উরুৰেলকস্সপস্স জটিলস্স ভত্তং ভুঞ্জিত্ৰা তস্মিংযেৰ ৰনসণ্ডে ৰিহাসি.

পঞ্চমং পাটিহারিযং.

তেন খো পন সমযেন ভগৰতো পংসুকূলং উপ্পন্নং হোতি. অথ খো ভগৰতো এতদহোসি – ‘‘কত্থ নু খো অহং পংসুকূলং ধোৰেয্য’’ন্তি? অথ খো সক্কো দেৰানমিন্দো ভগৰতো চেতসা চেতোপরিৰিতক্কমঞ্ঞায পাণিনা পোক্খরণিং খণিত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘ইধ, ভন্তে ভগৰা, পংসুকূলং ধোৰতূ’’তি. অথ খো ভগৰতো এতদহোসি – ‘‘কিম্হি নু খো অহং পংসুকূলং পরিমদ্দেয্য’’ন্তি? অথ খো সক্কো দেৰানমিন্দো ভগৰতো চেতসা চেতোপরিৰিতক্কমঞ্ঞায মহতিং সিলং উপনিক্খিপি – ‘‘ইধ, ভন্তে ভগৰা, পংসুকূলং পরিমদ্দতূ’’তি. অথ খো ভগৰতো এতদহোসি – ‘‘কিম্হি নু খো অহং আলম্বিত্ৰা উত্তরেয্য’’ন্তি? অথ খো ককুধে অধিৰত্থা দেৰতা ভগৰতো চেতসা চেতোপরিৰিতক্কমঞ্ঞায সাখং ওনামেসি – ‘‘ইধ, ভন্তে ভগৰা, আলম্বিত্ৰা উত্তরতূ’’তি. অথ খো ভগৰতো এতদহোসি – ‘‘কিম্হি নু খো অহং পংসুকূলং ৰিস্সজ্জেয্য’’ন্তি? অথ খো সক্কো দেৰানমিন্দো ভগৰতো চেতসা চেতোপরিৰিতক্কমঞ্ঞায মহতিং সিলং উপনিক্খিপি – ‘‘ইধ, ভন্তে ভগৰা, পংসুকূলং ৰিস্সজ্জেতূ’’তি. অথ খো উরুৰেলকস্সপো জটিলো তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘কালো, মহাসমণ, নিট্ঠিতং ভত্তং, কিং নু খো, মহাসমণ, নাযং পুব্বে ইধ পোক্খরণী সাযং ইধ পোক্খরণী, নযিমা সিলা পুব্বে উপনিক্খিত্তা, কেনিমা সিলা উপনিক্খিত্তা, নযিমস্স ককুধস্স পুব্বে সাখা ওনতা, সাযং সাখা ওনতা’’তি? ইধ মে, কস্সপ, পংসুকূলং উপ্পন্নং অহোসি, তস্স ময্হং, কস্সপ, এতদহোসি – ‘‘কত্থ নু খো অহং পংসুকূলং ধোৰেয্য’’ন্তি? অথ খো, কস্সপ, সক্কো দেৰানমিন্দো মম চেতসা চেতোপরিৰিতক্কমঞ্ঞায পাণিনা পোক্খরণিং খণিত্ৰা মং এতদৰোচ – ‘‘ইধ, ভন্তে ভগৰা, পংসুকূলং ধোৰতূ’’তি. সাযং, কস্সপ, অমনুস্সেন পাণিনা খণিতা পোক্খরণী. তস্স ময্হং, কস্সপ, এতদহোসি – ‘‘কিম্হি নু খো অহং পংসুকূলং পরিমদ্দেয্য’’ন্তি? অথ খো, কস্সপ, সক্কো দেৰানমিন্দো মম চেতসা চেতোপরিৰিতক্কমঞ্ঞায মহতিং সিলং উপনিক্খিপি – ‘‘ইধ, ভন্তে ভগৰা, পংসুকূলং পরিমদ্দতূ’’তি? সাযং, কস্সপ, অমনুস্সেন উপনিক্খিত্তা সিলা. তস্স ময্হং, কস্সপ, এতদহোসি – ‘‘কিম্হি নু খো অহং আলম্বিত্ৰা উত্তরেয্য’’ন্তি? অথ খো, কস্সপ, ককুধে অধিৰত্থা দেৰতা মম চেতসা চেতোপরিৰিতক্কমঞ্ঞায সাখং ওনামেসি – ‘‘ইধ, ভন্তে ভগৰা, আলম্বিত্ৰা উত্তরতূ’’তি? স্ৰাযং আহরহত্থো ককুধো. তস্স ময্হং, কস্সপ, এতদহোসি – ‘‘কিম্হি নু খো অহং পংসুকূলং ৰিস্সজ্জেয্য’’ন্তি? অথ খো, কস্সপ, সক্কো দেৰানমিন্দো মম চেতসা চেতোপরিৰিতক্কমঞ্ঞায মহতিং সিলং উপনিক্খিপি – ‘‘ইধ, ভন্তে ভগৰা, পংসুকূলং ৰিস্সজ্জেতূ’’তি? সাযং, কস্সপ, অমনুস্সেন উপনিক্খিত্তা সিলাতি. অথ খো উরুৰেলকস্সপস্স এতদহোসি – ‘‘মহিদ্ধিকো মহাসমণো মহানুভাৰো, যত্র হি নাম সক্কোপি দেৰানমিন্দো ৰেয্যাৰচ্চং করিস্সতি, ন ত্ৰেৰ চ খো অরহা যথা অহ’’ন্তি. অথ খো ভগৰা উরুৰেলকস্সপস্স জটিলস্স ভত্তং ভুঞ্জিত্ৰা তস্মিংযেৰ ৰনসণ্ডে ৰিহাসি.

অথ খো উরুৰেলকস্সপো জটিলো তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতো কালং আরোচেসি – ‘‘কালো, মহাসমণ, নিট্ঠিতং ভত্ত’’ন্তি. ‘‘গচ্ছ ত্ৰং, কস্সপ, আযামহ’’ন্তি উরুৰেলকস্সপং জটিলং উয্যোজেত্ৰা যায জম্বুযা জম্বুদীপো পঞ্ঞাযতি, ততো ফলং গহেত্ৰা পঠমতরং আগন্ত্ৰা অগ্যাগারে নিসীদি. অদ্দসা খো উরুৰেলকস্সপো জটিলো ভগৰন্তং অগ্যাগারে নিসিন্নং, দিস্ৰান ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘কতমেন ত্ৰং, মহাসমণ, মগ্গেন আগতো, অহং তযা পঠমতরং পক্কন্তো, সো ত্ৰং পঠমতরং আগন্ত্ৰা অগ্যাগারে নিসিন্নো’’তি? ‘‘ইধাহং, কস্সপ, তং উয্যোজেত্ৰা যায জম্বুযা জম্বুদীপো পঞ্ঞাযতি, ততো ফলং গহেত্ৰা পঠমতরং আগন্ত্ৰা অগ্যাগারে নিসিন্নো. ইদং খো, কস্সপ, জম্বুফলং ৰণ্ণসম্পন্নং গন্ধসম্পন্নং রসসম্পন্নং, সচে আকঙ্খসি পরিভুঞ্জা’’তি. ‘‘অলং, মহাসমণ, ত্ৰংযেৰ তং অরহসি, ত্ৰংযেৰ তং পরিভুঞ্জা’’তি. অথ খো উরুৰেলকস্সপস্স জটিলস্স এতদহোসি – ‘‘মহিদ্ধিকো খো মহাসমণো মহানুভাৰো, যত্র হি নাম মং পঠমতরং উয্যোজেত্ৰা যায জম্বুযা জম্বুদীপো পঞ্ঞাযতি, ততো ফলং গহেত্ৰা পঠমতরং আগন্ত্ৰা অগ্যাগারে নিসীদিস্সতি, ন ত্ৰেৰ চ খো অরহা যথা অহ’’ন্তি. অথ খো ভগৰা উরুৰেলকস্সপস্স জটিলস্স ভত্তং ভুঞ্জিত্ৰা তস্মিংযেৰ ৰনসণ্ডে ৰিহাসি.

অথ খো উরুৰেলকস্সপো জটিলো তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতো কালং আরোচেসি – ‘‘কালো, মহাসমণ, নিট্ঠিতং ভত্ত’’ন্তি. ‘‘গচ্ছ ত্ৰং, কস্সপ, আযামহ’’ন্তি উরুৰেলকস্সপং জটিলং উয্যোজেত্ৰা যায জম্বুযা জম্বুদীপো পঞ্ঞাযতি, তস্সা অৰিদূরে অম্বো…পে… তস্সা অৰিদূরে আমলকী…পে… তস্সা অৰিদূরে হরীতকী…পে… তাৰতিংসং গন্ত্ৰা পারিচ্ছত্তকপুপ্ফং গহেত্ৰা পঠমতরং আগন্ত্ৰা অগ্যাগারে নিসীদি. অদ্দসা খো উরুৰেলকস্সপো জটিলো ভগৰন্তং অগ্যাগারে নিসিন্নং, দিস্ৰান ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘কতমেন ত্ৰং, মহাসমণ, মগ্গেন আগতো, অহং তযা পঠমতরং পক্কন্তো, সো ত্ৰং পঠমতরং আগন্ত্ৰা অগ্যাগারে নিসিন্নো’’তি? ‘‘ইধাহং, কস্সপ, তং উয্যোজেত্ৰা তাৰতিংসং গন্ত্ৰা পারিচ্ছত্তকপুপ্ফং গহেত্ৰা পঠমতরং আগন্ত্ৰা অগ্যাগারে নিসিন্নো. ইদং খো, কস্সপ, পারিচ্ছত্তকপুপ্ফং ৰণ্ণসম্পন্নং গন্ধসম্পন্নং, সচে আকঙ্খসি গণ্হা’’তি. ‘‘অলং, মহাসমণ, ত্ৰংযেৰ তং অরহসি, ত্ৰংযেৰ তং গণ্হা’’তি. অথ খো উরুৰেলকস্সপস্স জটিলস্স এতদহোসি – ‘‘মহিদ্ধিকো খো মহাসমণো মহানুভাৰো, যত্র হি নাম মং পঠমতরং উয্যোজেত্ৰা তাৰতিংসং গন্ত্ৰা পারিচ্ছত্তকপুপ্ফং গহেত্ৰা পঠমতরং আগন্ত্ৰা অগ্যাগারে নিসীদিস্সতি, ন ত্ৰেৰ চ খো অরহা যথা অহ’’ন্তি.

তেন খো পন সমযেন তে জটিলা অগ্গিং পরিচরিতুকামা ন সক্কোন্তি কট্ঠানি ফালেতুং. অথ খো তেসং জটিলানং এতদহোসি – ‘‘নিস্সংসযং খো মহাসমণস্স ইদ্ধানুভাৰো যথা মযং ন সক্কোম কট্ঠানি ফালেতু’’ন্তি. অথ খো ভগৰা উরুৰেলকস্সপং জটিলং এতদৰোচ – ‘‘ফালিযন্তু, কস্সপ, কট্ঠানী’’তি. ‘‘ফালিযন্তু, মহাসমণা’’তি. সকিদেৰ পঞ্চ কট্ঠসতানি ফালিযিংসু. অথ খো উরুৰেলকস্সপস্স জটিলস্স এতদহোসি – ‘‘মহিদ্ধিকো খো মহাসমণো মহানুভাৰো, যত্র হি নাম কট্ঠানিপি ফালিযিস্সন্তি, ন ত্ৰেৰ চ খো অরহা যথা অহ’’ন্তি.

তেন খো পন সমযেন তে জটিলা অগ্গিং পরিচরিতুকামা ন সক্কোন্তি অগ্গিং উজ্জলেতুং. অথ খো তেসং জটিলানং এতদহোসি – ‘‘নিস্সংসযং খো মহাসমণস্স ইদ্ধানুভাৰো যথা মযং ন সক্কোম অগ্গিং উজ্জলেতু’’ন্তি. অথ খো ভগৰা উরুৰেলকস্সপং জটিলং এতদৰোচ – ‘‘উজ্জলিযন্তু, কস্সপ, অগ্গী’’তি. ‘‘উজ্জলিযন্তু, মহাসমণা’’তি. সকিদেৰ পঞ্চ অগ্গিসতানি উজ্জলিযিংসু. অথ খো উরুৰেলকস্সপস্স জটিলস্স এতদহোসি – ‘‘মহিদ্ধিকো খো মহাসমণো মহানুভাৰো, যত্র হি নাম অগ্গীপি উজ্জলিযিস্সন্তি, ন ত্ৰেৰ চ খো অরহা যথা অহ’’ন্তি.

তেন খো পন সমযেন তে জটিলা অগ্গিং পরিচরিত্ৰা ন সক্কোন্তি অগ্গিং ৰিজ্ঝাপেতুং. অথ খো তেসং জটিলানং এতদহোসি – ‘‘নিস্সংসযং খো মহাসমণস্স ইদ্ধানুভাৰো যথা মযং ন সক্কোম অগ্গিং ৰিজ্ঝাপেতু’’ন্তি. অথ খো ভগৰা উরুৰেলকস্সপং জটিলং এতদৰোচ – ‘‘ৰিজ্ঝাযন্তু, কস্সপ, অগ্গী’’তি. ‘‘ৰিজ্ঝাযন্তু, মহাসমণা’’তি. সকিদেৰ পঞ্চ অগ্গিসতানি ৰিজ্ঝাযিংসু. অথ খো উরুৰেলকস্সপস্স জটিলস্স এতদহোসি – ‘‘মহিদ্ধিকো খো মহাসমণো মহানুভাৰো, যত্র হি নাম অগ্গীপি ৰিজ্ঝাযিস্সন্তি, ন ত্ৰেৰ চ খো অরহা যথা অহ’’ন্তি.

তেন খো পন সমযেন তে জটিলা সীতাসু হেমন্তিকাসু রত্তীসু অন্তরট্ঠকাসু হিমপাতসমযে নজ্জা নেরঞ্জরায উম্মুজ্জন্তিপি নিমুজ্জন্তিপি উম্মুজ্জননিমুজ্জনম্পি করোন্তি. অথ খো ভগৰা পঞ্চমত্তানি মন্দামুখিসতানি অভিনিম্মিনি যত্থ তে জটিলা উত্তরিত্ৰা ৰিসিব্বেসুং. অথ খো তেসং জটিলানং এতদহোসি – ‘‘নিস্সংসযং খো মহাসমণস্স ইদ্ধানুভাৰো যথযিমা মন্দামুখিযো নিম্মিতা’’তি. অথ খো উরুৰেলকস্সপস্স জটিলস্স এতদহোসি – ‘‘মহিদ্ধিকো খো মহাসমণো মহানুভাৰো, যত্র হি নাম তাৰ বহূ মন্দামুখিযোপি অভিনিম্মিনিস্সতি, ন ত্ৰেৰ চ খো অরহা যথা অহ’’ন্তি.

তেন খো পন সমযেন মহা অকালমেঘো পাৰস্সি, মহা উদকৰাহকো সঞ্জাযি, যস্মিং পদেসে ভগৰা ৰিহরতি সো পদেসো উদকেন ন ওত্থটো হোতি. অথ খো ভগৰতো এতদহোসি – ‘‘যংনূনাহং সমন্তা উদকং উস্সারেত্ৰা মজ্ঝে রেণুহতায ভূমিযা চঙ্কমেয্য’’ন্তি. অথ খো ভগৰা সমন্তা উদকং উস্সারেত্ৰা মজ্ঝে রেণুহতায ভূমিযা চঙ্কমি. অথ খো উরুৰেলকস্সপো জটিলো ‘‘মাহেৰ খো মহাসমণো উদকেন ৰূল়্হো অহোসী’’তি নাৰায সম্বহুলেহি জটিলেহি সদ্ধিং যস্মিং পদেসে ভগৰা ৰিহরতি, তং পদেসং অগমাসি. অদ্দসা খো উরুৰেলকস্সপো জটিলো ভগৰন্তং সমন্তা উদকং উস্সারেত্ৰা মজ্ঝে রেণুহতায ভূমিযা চঙ্কমন্তং, দিস্ৰান ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘ইদং নু ত্ৰং, মহাসমণা’’তি. ‘‘অযমহমস্মি, কস্সপা’’তি ভগৰা ৰেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা নাৰায পচ্চুট্ঠাসি. অথ খো উরুৰেলকস্সপস্স জটিলস্স এতদহোসি – ‘‘মহিদ্ধিকো খো মহাসমণো মহানুভাৰো, যত্র হি নাম উদকম্পি ন পৰাহিস্সতি, ন ত্ৰেৰ চ খো অরহা যথা অহ’’ন্তি.

অথ খো ভগৰতো এতদহোসি – ‘‘চিরম্পি খো ইমস্স মোঘপুরিসস্স এৰং ভৰিস্সতি ‘মহিদ্ধিকো খো মহাসমণো মহানুভাৰো, ন ত্ৰেৰ চ খো অরহা যথা অহ’ন্তি, যংনূনাহং ইমং জটিলং সংৰেজেয্য’’ন্তি. অথ খো ভগৰা উরুৰেলকস্সপং জটিলং এতদৰোচ – ‘‘নেৰ চ খো ত্ৰং, কস্সপ, অরহা, নাপি অরহত্তমগ্গসমাপন্নো, সাপি তে পটিপদা নত্থি, যায ত্ৰং অরহা ৰা অস্সসি অরহত্তমগ্গং ৰা সমাপন্নো’’তি. অথ খো উরুৰেলকস্সপো জটিলো ভগৰতো পাদেসু সিরসা নিপতিত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘লভেয্যাহং, ভন্তে, ভগৰতো সন্তিকে পব্বজ্জং, লভেয্যং উপসম্পদ’’ন্তি. ‘‘ত্ৰং খোসি, কস্সপ, পঞ্চন্নং জটিলসতানং নাযকো ৰিনাযকো অগ্গো পমুখো পামোক্খো, তেপি তাৰ অপলোকেহি, যথা তে মঞ্ঞিস্সন্তি, তথা তে করিস্সন্তী’’তি. অথ খো উরুৰেলকস্সপো জটিলো যেন তে জটিলা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা তে জটিলে এতদৰোচ – ‘‘ইচ্ছামহং, ভো, মহাসমণে ব্রহ্মচরিযং চরিতুং, যথা ভৰন্তো মঞ্ঞন্তি তথা করোন্তূ’’তি. ‘‘চিরপটিকা মযং, ভো, মহাসমণে অভিপ্পসন্না, সচে ভৰং মহাসমণে ব্রহ্মচরিযং চরিস্সতি, সব্বেৰ মযং মহাসমণে ব্রহ্মচরিযং চরিস্সামা’’তি. অথ খো তে জটিলা কেসমিস্সং জটামিস্সং খারিকাজমিস্সং অগ্গিহুতমিস্সং উদকে পৰাহেত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতো পাদেসু সিরসা নিপতিত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘লভেয্যাম মযং, ভন্তে, ভগৰতো সন্তিকে পব্বজ্জং, লভেয্যাম উপসম্পদ’’ন্তি. ‘‘এথ, ভিক্খৰো’’তি ভগৰা অৰোচ – ‘‘স্ৰাক্খাতো ধম্মো, চরথ ব্রহ্মচরিযং সম্মা দুক্খস্স অন্তকিরিযাযা’’তি. সাৰ তেসং আযস্মন্তানং উপসম্পদা অহোসি.

অদ্দসা খো নদীকস্সপো জটিলো কেসমিস্সং জটামিস্সং খারিকাজমিস্সং অগ্গিহুতমিস্সং উদকে ৰুয্হমানে, দিস্ৰানস্স এতদহোসি – ‘‘মাহেৰ মে ভাতুনো উপসগ্গো অহোসী’’তি, জটিলে পাহেসি – ‘‘গচ্ছথ মে ভাতরং জানাথা’’তি, সামঞ্চ তীহি জটিলসতেহি সদ্ধিং যেনাযস্মা উরুৰেলকস্সপো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং উরুৰেলকস্সপং এতদৰোচ – ‘‘ইদং নু খো, কস্সপ, সেয্যো’’তি? ‘‘আমাৰুসো, ইদং সেয্যো’’তি. অথ খো তে জটিলা কেসমিস্সং জটামিস্সং খারিকাজমিস্সং অগ্গিহুতমিস্সং উদকে পৰাহেত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতো পাদেসু সিরসা নিপতিত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘লভেয্যাম মযং, ভন্তে, ভগৰতো সন্তিকে পব্বজ্জং, লভেয্যাম উপসম্পদ’’ন্তি. ‘‘এথ, ভিক্খৰো’’তি ভগৰা অৰোচ – ‘‘স্ৰাক্খাতো ধম্মো, চরথ ব্রহ্মচরিযং সম্মা দুক্খস্স অন্তকিরিযাযা’’তি. সাৰ তেসং আযস্মন্তানং উপসম্পদা অহোসি.

অদ্দসা খো গযাকস্সপো জটিলো কেসমিস্সং জটামিস্সং খারিকাজমিস্সং অগ্গিহুতমিস্সং উদকে ৰুয্হমানে, দিস্ৰানস্স এতদহোসি – ‘‘মাহেৰ মে ভাতূনং উপসগ্গো অহোসী’’তি, জটিলে পাহেসি – ‘‘গচ্ছথ মে ভাতরো জানাথা’’তি, সামঞ্চ দ্ৰীহি জটিলসতেহি সদ্ধিং যেনাযস্মা উরুৰেলকস্সপো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং উরুৰেলকস্সপং এতদৰোচ – ‘‘ইদং নু খো, কস্সপ, সেয্যো’’তি? ‘‘আমাৰুসো, ইদং সেয্যো’’তি. অথ খো তে জটিলা কেসমিস্সং জটামিস্সং খারিকাজমিস্সং অগ্গিহুতমিস্সং উদকে পৰাহেত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতো পাদেসু সিরসা নিপতিত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘লভেয্যাম মযং, ভন্তে, ভগৰতো সন্তিকে পব্বজ্জং, লভেয্যাম উপসম্পদ’’ন্তি. ‘‘এথ, ভিক্খৰো’’তি, ভগৰা অৰোচ – ‘‘স্ৰাক্খাতো ধম্মো, চরথ ব্রহ্মচরিযং সম্মা দুক্খস্স অন্তকিরিযাযা’’তি. সাৰ তেসং আযস্মন্তানং উপসম্পদা অহোসি.

‘‘ভগৰতো অধিট্ঠানেন পঞ্চ কট্ঠসতানি ন ফালিযিংসু, ফালিযিংসু, অগ্গী ন উজ্জলিযিংসু, উজ্জলিযিংসু, ন ৰিজ্ঝাযিংসু, ৰিজ্ঝাযিংসু, পঞ্চ মন্দামুখিসতানি অভিনিম্মিনি, এতেন নযেন অড্ঢুড্ঢপাটিহারিযসহস্সানি হোন্তি.

‘‘অথ খো ভগৰা উরুৰেলাযং যথাভিরন্তং ৰিহরিত্ৰা যেন গযাসীসং তেন চারিকং পক্কামি মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং সহস্সেন সব্বেহেৰ পুরাণজটিলেহি. তত্র সুদং ভগৰা গযাযং ৰিহরতি গযাসীসে সদ্ধিং ভিক্খুসহস্সেন. তত্র খো ভগৰা ভিক্খু আমন্তেসি (সং. নি. ৪.২৮) – ‘সব্বং, ভিক্খৰে, আদিত্তং, কিঞ্চ, ভিক্খৰে, সব্বং আদিত্তং, চক্খু, ভিক্খৰে, আদিত্তং, রূপা আদিত্তা, চক্খুৰিঞ্ঞাণং আদিত্তং, চক্খুসম্ফস্সো আদিত্তো, যমিদং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি আদিত্তং. কেন আদিত্তং, রাগগ্গিনা দোসগ্গিনা মোহগ্গিনা আদিত্তং, জাতিযা জরায মরণেন সোকেহি পরিদেৰেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি আদিত্তন্তি ৰদামি? সোতং আদিত্তং, সদ্দা আদিত্তা…পে… ঘানং আদিত্তং, গন্ধা আদিত্তা…পে… জিৰ্হা আদিত্তা, রসা আদিত্তা…পে… কাযো আদিত্তো, ফোট্ঠব্বা আদিত্তা…পে… মনো আদিত্তো, ধম্মা আদিত্তা, মনোৰিঞ্ঞাণং আদিত্তং, মনোসম্ফস্সো আদিত্তো, যমিদং মনোসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি আদিত্তং. কেন আদিত্তং, রাগগ্গিনা দোসগ্গিনা মোহগ্গিনা আদিত্তং, জাতিযা জরায মরণেন সোকেহি পরিদেৰেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি আদিত্ত’’’ন্তি ৰদামি.

‘‘এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো চক্খুস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, রূপেসুপি নিব্বিন্দতি, চক্খুৰিঞ্ঞাণেপি নিব্বিন্দতি, চক্খুসম্ফস্সেপি নিব্বিন্দতি, যমিদং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. সোতস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, সদ্দেসুপি নিব্বিন্দতি…পে… ঘানস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, গন্ধেসুপি নিব্বিন্দতি…পে… জিৰ্হাযপি নিব্বিন্দতি, রসেসুপি নিব্বিন্দতি…পে… কাযস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, ফোট্ঠব্বেসুপি নিব্বিন্দতি…পে… মনস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, ধম্মেসুপি নিব্বিন্দতি, মনোৰিঞ্ঞাণেপি নিব্বিন্দতি, মনোসম্ফস্সেপি নিব্বিন্দতি, যমিদং মনোসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. নিব্বিন্দং ৰিরজ্জতি, ৰিরাগা ৰিমুচ্চতি, ৰিমুত্তস্মিং ৰিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি, ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতী’’তি.

ইমস্মিঞ্চ পন ৰেয্যাকরণস্মিং ভঞ্ঞমানে তস্স ভিক্খুসহস্সস্স অনুপাদায আসৰেহি চিত্তানি ৰিমুচ্চিংসু.

২৯. এৰং আদিত্তপরিযাযদেসনং সুত্ৰা সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং সম্পত্তো নদীকস্সপো থেরো সোমনস্সজাতো অত্তনো পুব্বচরিতাপদানং পকাসেন্তো পদুমুত্তরস্স ভগৰতোতিআদিমাহ. তত্থ অগ্গফলন্তি উত্তমফলং, অত্তনা রোপিতঅম্বরুক্খস্স আদিম্হি গহিতফলং ৰা. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰাতি.

নদীকস্সপত্থেরঅপদানৰণ্ণনা সমত্তা.

৩. গযাকস্সপত্থেরঅপদানৰণ্ণনা

ততিযাপদানে অজিনচম্মৰত্থোহন্তিআদিকং আযস্মতো গযাকস্সপত্থেরস্স অপদানং. অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনন্তো ইতো একতিংসকপ্পে সিখিস্স ভগৰতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তো ৰিঞ্ঞুতং পত্তো নিস্সরণজ্ঝাসযতায ঘরাৰাসং পহায তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা অরঞ্ঞাযতনে অস্সমং মাপেত্ৰা ৰনমূলফলাহারো ৰসতি. তেন চ সমযেন ভগৰা একো অদুতিযো তস্স অস্সমসমীপেনাগচ্ছি, সো ভগৰন্তং দিস্ৰা পসন্নমানসো উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা একমন্তং ঠিতো ৰেলং ওলোকেন্তো মনোহরানি কোলফলানি সত্থু উপনেসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তো নিস্সরণজ্ঝাসযতায ঘরাৰাসং পহায তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা দ্ৰীহি তাপসসতেহি সদ্ধিং গযায ৰিহরতি. গযায ৰসনতো হিস্স কস্সপগোত্ততায চ গযাকস্সপোতি সমঞ্ঞা অহোসি. সো ভগৰতো সদ্ধিং পরিসায এহিভিক্খূপসম্পদং দত্ৰা নদীকস্সপস্স ৰুত্তনযেন আদিত্তপরিযায দেসনায ওৰদিযমানো অরহত্তে পতিট্ঠাসি.

৩৫. সো অরহত্তং পত্ৰা সোমনস্সজাতো অত্তনো পুব্বচরিতাপদানং পকাসেন্তো অজিনচম্মৰত্থোহন্তিআদিমাহ. তত্থ অজিনচম্মৰত্থোতি তাপসপব্বজিতত্তা অজিনচম্মনিৰাসনপাৰুরণোতি অত্থো. খারিভারধরোতি তাপসকালে তাপসপরিক্খারপরিপুণ্ণকাজধরোতি অত্থো. খারিকতাপসপরিক্খারে পূরেত্ৰা. কোলং অহাসি অস্সমন্তি কোলফলং অস্সমে পূরেত্ৰা অস্সমে নিসিন্নোতি অত্থো. অগোপযিন্তি পাঠে কোলফলং পরিযেসিত্ৰা অস্সমং গোপেসিং রক্খিন্তি অত্থো. সেসং সব্বং উত্তানত্থমেৰাতি.

গযাকস্সপত্থেরঅপদানৰণ্ণনা সমত্তা.

৪. কিমিলত্থেরঅপদানৰণ্ণনা

চতুত্থাপদানে নিব্বুতে ককুসন্ধম্হীতিআদিকং আযস্মতো কিমিলত্থেরস্স অপদানং. অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযানি পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো ককুসন্ধস্স ভগৰতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো পরিনিব্বুতে সত্থরি তস্স ধাতুযো উদ্দিস্স সললমালাহি মণ্ডপং কারেত্ৰা পূজং অকাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন তাৰতিংসেসু উপ্পজ্জিত্ৰা অপরাপরং দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে কপিলৰত্থুনগরে সক্যরাজকুলে নিব্বত্তিত্ৰা কিমিলোতি তস্স নামং অকাসি. সো ৰযপ্পত্তো ভোগসম্পত্তিযা পমত্তো ৰিহরতি. তস্স ঞাণপরিপাকং ঞত্ৰা সংৰেগজননত্থং অনুপিযাযং ৰিহরন্তো সত্থা পঠমযোব্বনে ঠিতং রমণীযং ইত্থিরূপং অভিনিম্মিনিত্ৰা পুরতো দস্সেত্ৰা পুন অনুক্কমেন যথা জরারোগৰিপত্তীহি অভিভূতা দিস্সতি, তথা অকাসি. তং দিস্ৰা কিমিলকুমারো অতিৰিয সংৰেগজাতো অত্তনো সংৰেগং পকাসেন্তো ভগৰতো পাকটং কত্ৰা লদ্ধানুসাসনো অরহত্তং পাপুণি.

৪২. সো অরহত্তং পত্ৰা সোমনস্সজাতো অত্তনো পুব্বচরিতাপদানং পকাসেন্তো নিব্বুতে ককুসন্ধম্হীতিআদিমাহ. ব্রাহ্মণম্হি ৰুসীমতীতি পঞ্চহি ৰসিতাহি ৰসিপ্পত্তম্হি ভগৰতি. ব্রাহ্মণস্স সব্বগুণগণেহি মণ্ডিতত্তা অভিৰূল়্হীতত্তা ব্রাহ্মণম্হি ককুসন্ধে ভগৰতি পরিনিব্বুতেতি অত্থো. সেসং সব্বং উত্তানমেৰাতি.

কিমিলত্থেরঅপদানৰণ্ণনা সমত্তা.

৫. ৰজ্জিপুত্তত্থেরঅপদানৰণ্ণনা

সহস্সরংসী ভগৰাতিআদিকং আযস্মতো ৰজ্জিপুত্তত্থেরস্স অপদানং. অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযং পুঞ্ঞং উপচিনন্তো ইতো চতুনৰুতিকপ্পে একং পচ্চেকবুদ্ধং ভিক্খায গচ্ছন্তং দিস্ৰা পসন্নমানসো কদলিফলানি অদাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ৰেসালিযং লিচ্ছৰিরাজকুমারো হুত্ৰা নিব্বত্তি, ৰজ্জিরাজপুত্তত্তা ৰজ্জিপুত্তোত্ৰেৰস্স সমঞ্ঞা. সো দহরো হুত্ৰা হত্থিসিপ্পাদিসিক্খনকালেপি হেতুসম্পন্নতায নিস্সরণজ্ঝাসযোৰ হুত্ৰা ৰিচরন্তো সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো সত্থু সন্তিকে পব্বজিত্ৰা ৰিপস্সনায কম্মং কত্ৰা নচিরস্সেৰ ছল়ভিঞ্ঞো অহোসি. ছল়ভিঞ্ঞো পন হুত্ৰা অপরভাগে অচিরপরিনিব্বুতে সত্থরি ধম্মং সঙ্গাযিতুং সঙ্কেতং কত্ৰা মহাথেরেসু তত্থ তত্থ ৰিহরন্তেসু একদিৰসং আযস্মন্তং আনন্দং সেখংযেৰ সমানং মহতিযা পরিসায পরিৰুতং ধম্মং দেসেন্তং দিস্ৰা তস্স উপরিমগ্গাধিগমায উস্সাহং জনেন্তো –

‘‘রুক্খমূলগহনং পসক্কিয, নিব্বানং হদযস্মিং ওপিয;

ঝায গোতম মা চ পমাদো, কিং তে বিল়িবিল়িকা করিস্সতী’’তি. (থেরগা. ১১৯) – গাথং অভাসি;

তত্থ রুক্খমূলগহনন্তি রুক্খমূলভূতং গহনং, গহনঞ্হি অত্থি, ন রুক্খমূলং, রুক্খমূলঞ্চ অত্থি, ন গহনং, তেসু রুক্খমূলগ্গহণেন ঠানস্স ছাযায সম্পন্নতায ৰাতাতপপরিস্সযাভাৰং দীপেতি, গহনগ্গহণেন নিৰাতভাৰেন ৰাতপরিস্সযাভাৰং জনসম্বাধাভাৰঞ্চ দস্সেতি, তদুভযেন চ ভাৰনাযোগ্যতং. পসক্কিযাতি উপগন্ত্ৰা. নিব্বানং হদযস্মিং ওপিযাতি ‘‘এৰং মযা পটিপজ্জিত্ৰা নিব্বানং অধিগন্তব্ব’’ন্তি নিব্বুতিং হদযে ঠপেত্ৰা চিত্তে কত্ৰা. ঝাযাতি তিলক্খণূপনিজ্ঝানেন ঝায, ৰিপস্সনাভাৰনাসহিতং মগ্গভাৰনং ভাৰেহি. গোতমাতি ধম্মভণ্ডাগারিকং গোত্তেনালপতি. মা চ পমাদোতি অধিকুসলেসু ধম্মেসু মা পমাদং আপজ্জি. ইদানি যাদিসো থেরস্স পমাদো, তং পটিক্খেপৰসেন দস্সেন্তো ‘‘কিং তে বিল়িবিল়িকা করিস্সতী’’তি আহ. তত্থ বিল়িবিল়িকাতি বিল়িবিল়িকিরিযা, বিল়িবিল়িতিসদ্দপৰত্তি যথা নিরত্থকা, এৰং বিল়িবিল়িকাসদিসা জনপঞ্ঞত্তি. কিং তে করিস্সতীতি কীদিসং অত্থং তুয্হং সাধেস্সতি, তস্মা জনপঞ্ঞত্তিং পহায সদত্থপসুতো হোহীতি ওৰাদং অদাসি.

তং সুত্ৰা অঞ্ঞেহি ৰুত্তেন ৰিস্সগন্ধৰাযনৰচনেন সংৰেগজাতো বহুদেৰ রত্তিং চঙ্কমেন ৰীতিনামেন্তো ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা সেনাসনং পৰিসিত্ৰা মঞ্চকে নিসিন্নমত্তোৰ ‘‘কিঞ্চি সযামী’’তি সীসং বিম্বোহনমসম্পত্তং পাদং ভূমিতো উগ্গতং সরীরস্স আকাসগতক্খণেযেৰ অরহত্তং পাপুণি.

৪৯. ৰজ্জিপুত্তত্থেরো অপরভাগে সোমনস্সজাতো অত্তনো পুব্বচরিতাপদানং পকাসেন্তো সহস্সরংসী ভগৰাতিআদিমাহ. তত্থ সহস্সরংসীতি এত্থ ‘‘অনেকসতসহস্সরংসী’’তি ৰত্তব্বে গাথাবন্ধসুখত্থং ‘‘সহস্সরংসী’’তি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰাতি.

ৰজ্জিপুত্তত্থেরঅপদানৰণ্ণনা সমত্তা.

৬. উত্তরত্থেরঅপদানৰণ্ণনা

ছট্ঠাপদানে সুমেধো নাম সম্বুদ্ধোতিআদিকং আযস্মতো উত্তরসামণেরস্স অপদানং. অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযানি পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো সুমেধস্স ভগৰতো কালে ৰিজ্জাধরো হুত্ৰা আকাসেন ৰিচরতি. তেন চ সমযেন সত্থা তস্সেৰ অনুগ্গণ্হনত্থং ৰনন্তরে অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে নিসীদি ছব্বণ্ণবুদ্ধরংসিযো ৰিস্সজ্জেন্তো. সো অন্তলিক্খেন গচ্ছন্তো ভগৰন্তং দিস্ৰা পসন্নমানসো আকাসতো ওরুয্হ সুৰিসুদ্ধেহি ৰিপুলেহি কণিকারপুপ্ফেহি ভগৰন্তং পূজেসি, পুপ্ফানি বুদ্ধানুভাৰেন সত্থু উপরি ছত্তাকারেন অট্ঠংসু, সো তেন ভিয্যোসোমত্তায পসন্নচিত্তো হুত্ৰা অপরভাগে কালং কত্ৰা তাৰতিংসেসু নিব্বত্তিত্ৰা দিব্বসম্পত্তিং অনুভৰন্তো যাৰতাযুকং তত্থ ঠত্ৰা ততো চুতো দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে রাজগহে ব্রাহ্মণমহাসালস্স পুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তি, উত্তরোতিস্স নামং অহোসি. সো ৰিঞ্ঞুতং পত্তো ব্রাহ্মণৰিজ্জাসু নিপ্ফত্তিং গন্ত্ৰা জাতিযা রূপেন ৰিজ্জায ৰযেন সীলাচারেন চ লোকস্স সম্ভাৰনীযো জাতো.

তস্স তং সম্পত্তিং দিস্ৰা ৰস্সকারো মগধমহামত্তো অত্তনো ধীতরং দাতুকামো হুত্ৰা অত্তনো অধিপ্পাযং পৰেদেসি. সো নিস্সরণজ্ঝাসযতায তং পটিক্খিপিত্ৰা কালেন কালং ধম্মসেনাপতিং পযিরুপাসন্তো তস্স সন্তিকে ধম্মং সুত্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৰা ৰত্তসম্পন্নো হুত্ৰা থেরং উপট্ঠহতি.

তেন চ সমযেন থেরস্স অঞ্ঞতরো আবাধো উপ্পন্নো, তস্স ভেসজ্জত্থায উত্তরো সামণেরো পাতোৰ পত্তচীৰরমাদায ৰিহারতো নিক্খন্তো অন্তরামগ্গে তল়াকস্স সমীপে পত্তং ঠপেত্ৰা উদকসমীপং গন্ত্ৰা মুখং ধোৰতি. অথ অঞ্ঞতরো উমঙ্গচোরো কতকম্মো আরক্খপুরিসেহি অনুবদ্ধো অগ্গমগ্গেন নগরতো নিক্খমিত্ৰা পলাযন্তো অত্তনা গহিতং রতনভণ্ডিতং সামণেরস্স পত্তে পক্খিপিত্ৰা পলাযি. সামণেরোপি পত্তসমীপং উপগতো. চোরং অনুবন্ধন্তা রাজপুরিসা সামণেরস্স পত্তে ভণ্ডিকং দিস্ৰা ‘‘অযং চোরো, ইমিনা চোরিযং কত’’ন্তি সামণেরং পচ্ছাবাহং বন্ধিত্ৰা ৰস্সকারস্স ব্রাহ্মণস্স দস্সেসুং. ৰস্সকারো চ তদা রঞ্ঞো ৰিনিচ্ছযে নিযুত্তো হুত্ৰা ছেজ্জভেজ্জং অনুসাসতি, সো ‘‘পুব্বে মম ৰচনং নাদিযি, সুদ্ধপাসণ্ডিযেসু পব্বজী’’তি (থেরগা. অট্ঠ. ১.উত্তরত্থেরগাথাৰণ্ণনা) কম্মং অসোধেত্ৰা ঘাতুকামত্তাৰ জীৰন্তমেৰ তং সূলে উত্তাসেসি.

অথস্স ভগৰা ঞাণপরিপাকং ওলোকেত্ৰা তং ঠানং গন্ত্ৰা ৰিপ্ফুরন্তহত্থনখমণিমযূখসম্ভিন্নসিতাভতায পগ্ঘরন্তজাতিহিঙ্গুলকসুৰণ্ণরসধারং ৰিয জালাগুণ্ঠিতমুদুতলুনদীঘঙ্গুলিহত্থং উত্তরস্স সীসে ঠপেত্ৰা ‘‘উত্তর, ইদং তে পুরিমকম্মস্স ফলং উপ্পন্নং, তত্থ তযা পচ্চৰেক্খণবলেন অধিৰাসনা কাতব্বা’’তি ৰত্ৰা অজ্ঝাসযানুরূপং ধম্মং দেসেসি. উত্তরো অমতাভিসেকসদিসেন সত্থু হত্থসম্ফস্সেন সঞ্জাতপ্পসাদসোমনস্সতায উল়ারপীতিপামোজ্জং পটিলভিত্ৰা যথাপরিচিতং ৰিপস্সনামগ্গং সমারূল়্হো ঞাণস্স পরিপাকং গতত্তা সত্থু চ দেসনাৰিলাসেন তাৰদেৰ মগ্গপটিপাটিযা সব্বে কিলেসে খেপেত্ৰা ছল়ভিঞ্ঞো অহোসি. ছল়ভিঞ্ঞো পন হুত্ৰা সূলতো উট্ঠহিত্ৰা পরানুদ্দযায আকাসে ঠত্ৰা পাটিহারিযং দস্সেসি. মহাজনো অচ্ছরিযব্ভুতচিত্তজাতো অহোসি. তাৰদেৰস্স ৰণো সংরূল়্হি, সো ভিক্খূহি, ‘‘আৰুসো, তাদিসদুক্খং অনুভৰন্তো কথং ত্ৰং ৰিপস্সনং অনুযুঞ্জিতুং অসক্খী’’তি পুট্ঠো, ‘‘পগেৰ মে, আৰুসো, সংসারে আদীনৰো, সঙ্খারানঞ্চ সভাৰো সুদিট্ঠো, এৰাহং তাদিসং দুক্খং অনুভৰন্তোপি অসক্খিং ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা ৰিসেসং অধিগন্তু’’ন্তি আহ. ‘‘পুব্বজাতিযা দহরকালে মক্খিকং গহেত্ৰা নিম্বসূলকং গহেত্ৰা সূলারোপনকীল়ং পটিচ্চ এৰং অনেকজাতিসতেসু সূলারোপনদুক্খমনুভৰিত্ৰা ইমায পরিযোসানজাতিযা এৰরূপং দুক্খমনুভূত’’ন্তি আহ.

৫৫. অথ অপরভাগে পুব্বকম্মং সরিত্ৰা সোমনস্সজাতো পুব্বচরিতাপদানং পকাসেন্তো সুমেধো নাম সম্বুদ্ধোতিআদিমাহ. তত্থ অনুত্তানপদৰণ্ণনমেৰ করিস্সাম.

৫৭. ৰিজ্জাধরো তদা আসিন্তি বাহিরকমন্তাদিৰিজ্জাসিদ্ধিযা আকাসগামিসমত্থো হুত্ৰা চরণৰসেন তং ৰিজ্জং রক্খিত্ৰা অৰিনাসেত্ৰা পরিহরণৰসেন ৰিজ্জাধরযোনি আসিং অহোসিন্তি অত্থো. অন্তলিক্খচরো অহন্তি অন্তং পরিযোসানং কোটিং লিখতে সংকরিস্সতীতি অন্তলিক্খং. অথ ৰা অন্তং পরিযোসানং লিখ্যতে ওলোকিযতে এতেনাতি অন্তলিক্খং, তস্মিং অন্তলিক্খে, আকাসে চরণসীলো অহন্তি অত্থো. তিসূলং সুকতং গয্হাতি তিখিণং সূলং, অগ্গং আৰুধং. তিসূলং সুন্দরং কতং, কোট্টনঘংসনমদ্দনপহরণৰসেন সুট্ঠু কতং সূলাৰুধং গয্হ গহেত্ৰা অম্বরতো গচ্ছামীতি অত্থো. সেসং সব্বং হেট্ঠা ৰুত্তনযত্তাৰ নযানুযোগেন সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰাতি.

উত্তরত্থেরঅপদানৰণ্ণনা সমত্তা.

৭. অপরউত্তরত্থেরঅপদানৰণ্ণনা

সত্তমাপদানে নিব্বুতে লোকনাথম্হীতিআদিকং আযস্মতো অপরস্স উত্তরত্থেরস্স অপদানং. অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযানি পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো ইতো চতুন্নৰুতিকপ্পে সিদ্ধত্থস্স ভগৰতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তো ৰিঞ্ঞুতং পত্ৰা সাসনে লদ্ধপ্পসাদো হুত্ৰা উপাসকত্তং নিৰেদেসি. সো সত্থরি পরিনিব্বুতে অত্তনো ঞাতকে সন্নিপাতেত্ৰা বহুপূজাসক্কারং সংহরিত্ৰা ধাতুপূজং অকাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাকেতে ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৰা উত্তরোতি লদ্ধনামো ৰযপ্পত্তো কেনচিদেৰ করণীযেন সাৰত্থিং গতো কণ্ডম্বমূলে কতং যমকপাটিহারিযং দিস্ৰা পসীদিত্ৰা পুন কাল়কারামসুত্তদেসনায অভিৰড্ঢমানসদ্ধো পব্বজিত্ৰা সত্থারা সদ্ধিং রাজগহং গন্ত্ৰা উপসম্পদং লভিত্ৰা তথেৰ চরন্তো ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা নচিরস্সেৰ ছল়ভিঞ্ঞো অহোসি. ছল়ভিঞ্ঞো পন হুত্ৰা সত্থরি সাৰত্থিযং ৰিহরন্তে বুদ্ধুপট্ঠানত্থং রাজগহতো সাৰত্থিং উপগতো ভিক্খূহি – ‘‘কিং, আৰুসো, পব্বজ্জাকিচ্চং তযা মত্থকং পাপিত’’ন্তি পুট্ঠো অঞ্ঞং ব্যাকাসি.

৯৩. অরহত্তং পন পত্ৰা সোমনস্সজাতো অত্তনো পুব্বচরিতাপদানং পকাসেন্তো নিব্বুতে লোকনাথম্হীতিআদিমাহ. তং সব্বং হেট্ঠা ৰুত্তনযত্তা উত্তানত্থমেৰাতি.

অপরউত্তরত্থেরঅপদানৰণ্ণনা সমত্তা.

৮. ভদ্দজিত্থেরঅপদানৰণ্ণনা

অট্ঠমাপদানে ওগয্হাহং পোক্খরণিন্তিআদিকং আযস্মতো ভদ্দজিত্থেরস্স অপদানং. অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযানি পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো ব্রাহ্মণানং ৰিজ্জাসিপ্পেসু পারং গন্ত্ৰা কামে পহায তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা অরঞ্ঞাযতনে অস্সমং কারেত্ৰা ৰসন্তো একদিৰসং সত্থারং আকাসেন গচ্ছন্তং দিস্ৰা পসন্নমানসো অঞ্জলিং পগ্গয্হ অট্ঠাসি. সত্থা তস্স অজ্ঝাসযং দিস্ৰা আকাসতো ওতরি. ওতিণ্ণস্স পন ভগৰতো মধুঞ্চ ভিসমুল়ালঞ্চ সপ্পিখীরঞ্চ উপনামেসি, তস্স তং ভগৰা অনুকম্মং উপাদায পটিগ্গহেত্ৰা অনুমোদনং কত্ৰা পক্কামি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন তুসিতেসু নিব্বত্তো তত্থ যাৰতাযুকং ঠত্ৰা ততো চুতো অপরাপরং সুগতীসুযেৰ সংসরন্তো ৰিপস্সিস্স ভগৰতো কালে মহদ্ধনো সেট্ঠি হুত্ৰা অট্ঠসট্ঠিভিক্খুসতসহস্সং ভোজেত্ৰা তিচীৰরেন অচ্ছাদেসি.

এৰং বহুং কুসলং কত্ৰা দেৰলোকে নিব্বত্তি. তত্থ যাৰতাযুকং ঠত্ৰা ততো চৰিত্ৰা মনুস্সলোকেসু উপ্পন্নো বুদ্ধসুঞ্ঞে লোকে পঞ্চ পচ্চেকবুদ্ধসতানি চতূহি পচ্চযেহি উপট্ঠহিত্ৰা ততো চুতো রাজকুলে নিব্বত্তিত্ৰা রজ্জং অনুসাসন্তো অত্তনো পুত্তং পচ্চেকবোধিং অধিগন্ত্ৰা ঠিতং উপট্ঠহিত্ৰা তস্স পরিনিব্বুতস্স ধাতুযো গহেত্ৰা চেতিযং কত্ৰা পূজেসি. এৰং তত্থ তত্থ তানি তানি পুঞ্ঞানি কত্ৰা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ভদ্দিযনগরে অসীতিকোটিৰিভৰস্স ভদ্দিযসেট্ঠিস্স একপুত্তকো হুত্ৰা নিব্বত্তি, ভদ্দজীতিস্স নামং অহোসি. তস্স কির ইস্সরিযভোগপরিৰারসম্পত্তি চরিমভৰে বোধিসত্তস্স ৰিয অহোসি.

তদা সত্থা সাৰত্থিযং ৰসিত্ৰা ভদ্দজিকুমারং সঙ্গণ্হনত্থায মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং ভদ্দিযনগরং গন্ত্ৰা জাতিযাৰনে ৰসি তস্স ঞাণপরিপাকং আগমযমানো. সোপি উপরিপাসাদে নিসিন্নো সীহপঞ্জরং ৰিৰরিত্ৰা ওলোকেন্তো ভগৰতো সন্তিকে ধম্মং সোতুং গচ্ছন্তং মহাজনং দিস্ৰা, ‘‘কত্থাযং মহাজনো গচ্ছতী’’তি পুচ্ছিত্ৰা তং কারণং সুত্ৰা সযম্পি মহতা পরিৰারেন সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা ধম্মং সুণন্তো সব্বাভরণপটিমণ্ডিতোৰ সব্বকিলেসে খেপেত্ৰা অরহত্তং পাপুণি. অরহত্তে পন তেন অধিগতে সত্থা ভদ্দিযসেট্ঠিং আমন্তেসি – ‘‘তৰ পুত্তো অলঙ্কতপটিযত্তো ধম্মং সুণন্তো অরহত্তে পতিট্ঠাসি, তেনস্স ইদানেৰ পব্বজিতুং যুত্তং, নো চে পব্বজিস্সতি, পরিনিব্বাযিস্সতী’’তি. সেট্ঠি ‘‘ন ময্হং পুত্তস্স দহরস্সেৰ সতো পরিনিব্বানেন কিচ্চং অত্থি, পব্বাজেথ ন’’ন্তি আহ. তং সত্থা পব্বাজেত্ৰা উপসম্পাদেত্ৰা তত্থ সত্তাহং ৰসিত্ৰা কোটিগামং পাপুণি, সো চ গামো গঙ্গাতীরে অহোসি. কোটিগামৰাসিনো চ বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স মহাদানং পৰত্তেসুং. ভদ্দজিত্থেরো সত্থারা অনুমোদনায আরদ্ধমত্তায বহিগামং গন্ত্ৰা ‘‘গঙ্গাতীরে মগ্গসমীপে সত্থু আগতকালে ৰুট্ঠহিস্সামী’’তি কালপরিচ্ছেদং কত্ৰা অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে সমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৰা নিসীদি. মহাথেরেসু আগচ্ছন্তেসুপি অৰুট্ঠহিত্ৰা সত্থু আগতকালেযেৰ ৰুট্ঠাসি. পুথুজ্জনা ভিক্খূ – ‘‘অযং অধুনা পব্বজিতো, মহাথেরেসু আগচ্ছন্তেসু মানথদ্ধো হুত্ৰা ন ৰুট্ঠাসী’’তি উজ্ঝাযিংসু.

কোটিগামৰাসিনো সত্থু ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ বহূ নাৰাসঙ্ঘাটে বন্ধিংসু. সত্থা ‘‘ভদ্দজিস্সানুভাৰং পকাসেমী’’তি নাৰায ঠত্ৰা ‘‘কহং ভদ্দজী’’তি পুচ্ছি. ভদ্দজিত্থেরো – ‘‘সোহং, ভন্তে’’তি সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা অঞ্জলিং কত্ৰা অট্ঠাসি. সত্থা ‘‘এহি, ভদ্দজি, অম্হেহি সদ্ধিং একনাৰং অভিরুহা’’তি. সো উপ্পতিত্ৰা সত্থু ঠিতনাৰাযং অট্ঠাসি. সত্থা গঙ্গায মজ্ঝে গতকালে, ‘‘ভদ্দজি, তযা মহাপনাদকালে অজ্ঝাৰুট্ঠরতনপাসাদো কহ’’ন্তি আহ. ‘‘ইমস্মিং ঠানে নিমুগ্গো, ভন্তে’’তি. ‘‘তেন হি, ভদ্দজি, সব্রহ্মচারীনং কঙ্খং ছিন্দা’’তি. তস্মিং খণে থেরো সত্থারং ৰন্দিত্ৰা ইদ্ধিবলেন গন্ত্ৰা পাসাদথূপিকং পাদঙ্গুলন্তরেন সন্নিরুজ্ঝিত্ৰা পঞ্চৰীসতিযোজনং পাসাদং গহেত্ৰা আকাসে উপ্পতি, উপ্পতন্তো চ পঞ্ঞাসযোজনানি উক্খিপি. অথস্স পুরিমভৰে ঞাতকা পাসাদগতেন লোভেন মচ্ছকচ্ছপমণ্ডূকা হুত্ৰা নিব্বত্তা তস্মিং পাসাদে উট্ঠহন্তে পরিৰত্তিত্ৰা পতিংসু. সত্থা তে সম্পতন্তে দিস্ৰা ‘‘ঞাতকা তে, ভদ্দজি, কিলমন্তী’’তি আহ. থেরো সত্থু ৰচনেন পাসাদং ৰিস্সজ্জেসি. পাসাদো যথাঠানেযেৰ পতিট্ঠহি. সত্থা পারঙ্গতো ভিক্খূহি – ‘‘কদা, ভন্তে, ভদ্দজিত্থেরেন অযং পাসাদো অজ্ঝাৰুট্ঠো’’তি পুট্ঠো মহাপনাদজাতকং (জা. ১.৩.৪০ আদযো) কথেত্ৰা বহুজনং ধম্মামতং পাযেসি.

৯৮. থেরো পন অরহত্তং পত্তো পুব্বসম্ভারং সরিত্ৰা সোমনস্সজাতো পুব্বচরিতাপদানং পকাসেতুং ওগয্হাহং পোক্খরণিন্তিআদিমাহ. তত্থ ওগয্হাহং পোক্খরণিন্তি পুথুনানাঅনেকমহোঘেহি খণিতত্তা ‘‘পোক্খরণী’’তি লদ্ধনামং জলাসযং ওগয্হ ওগহেত্ৰা পৰিসিত্ৰা অজ্ঝোগাহেত্ৰা ঘাসহেতুখাদনত্থায তত্থ পোক্খরণিযং পৰিসিত্ৰা ভিসং পদুমপুণ্ডরীকমূলং উদ্ধরামীতি অত্থো. সেসং হেট্ঠা ৰুত্তনযত্তা উত্তানপদত্থত্তা চ নযানুসারেন সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰাতি.

ভদ্দজিত্থেরঅপদানৰণ্ণনা সমত্তা.

৯. সিৰকত্থেরঅপদানৰণ্ণনা

নৰমাপদানে এসনায চরন্তস্সাতিআদিকং আযস্মতো সিৰকত্থেরস্স অপদানং. অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযানি পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো ৰিপস্সিস্স ভগৰতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো একদিৰসং ভগৰন্তং পিণ্ডায চরন্তং দিস্ৰা পসন্নমানসো পত্তং আদায কুম্মাসস্স পূরেত্ৰা অদাসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে রাজগহে ব্রাহ্মণকুলগেহে নিব্বত্তিত্ৰা সিৰকোতিস্স নামং অহোসি. সো ৰযপ্পত্তো ৰিজ্জাসিপ্পেসু নিপ্ফত্তিং গতো নেক্খম্মজ্ঝাসযতায কামে পহায তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা ৰিচরন্তো সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা ধম্মং সুত্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৰা ৰিপস্সনায কম্মং করোন্তো নচিরস্সেৰ অরহত্তং পাপুণি.

১১৭. অরহত্তং পত্ৰা সোমনস্সজাতো অত্তনো পুব্বচরিতাপদানং পকাসেন্তো এসনায চরন্তস্সাতিআদিমাহ. তং সব্বং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰাতি.

সিৰকত্থেরঅপদানৰণ্ণনা সমত্তা.

১০. উপৰানত্থেরঅপদানৰণ্ণনা

দসমাপদানে পদুমুত্তরো নাম জিনোতিআদিকং আযস্মতো উপৰানত্থেরস্স অপদানং. অযং কির পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযানি পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো কেনচি কম্মচ্ছিদ্দেন পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে দল্লিদ্দকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো ভগৰতি পরিনিব্বুতে তস্স ধাতুং গহেত্ৰা মনুস্সদেৰনাগগরুল়যক্খকুম্ভণ্ডগন্ধব্বেহি সত্তরতনমযে সত্তযোজনিকে থূপে কতে তত্থ সুধোতং অত্তনো উত্তরাসঙ্গং ৰেল়গ্গে আবন্ধিত্ৰা ধজং কত্ৰা পূজং অকাসি. তং গহেত্ৰা অভিসম্মতকো নাম যক্খসেনাপতি দেৰেহি চেতিযপূজারক্খণত্থং ঠপিতো অদিস্সমানকাযো আকাসে ধারেন্তো চেতিযং তিক্খত্তুং পদক্খিণং অকাসি. তং দিস্ৰা ভিয্যোসোমত্তায পসন্নমানসো অহোসি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৰত্থিযং ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৰা উপৰানোতি লদ্ধনামো ৰযপ্পত্তো জেতৰনপটিগ্গহণে বুদ্ধানুভাৰং দিস্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৰা ৰিপস্সনায কম্মং করোন্তো ছল়ভিঞ্ঞো অহোসি. অথাযস্মা উপৰানো ভগৰতো উপট্ঠাকো অহোসি. তেন চ সমযেন ভগৰতো ৰাতাবাধো উপ্পজ্জি. থেরস্স গিহিসহাযো দেৰহিতো নাম ব্রাহ্মণো সাৰত্থিযং পটিৰসতি. সো থেরং চতূহি পচ্চযেহি পৰারেসি. অথাযস্মা উপৰানো নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরং গহেত্ৰা তস্স ব্রাহ্মণস্স নিৰেসনং উপগঞ্ছি. ব্রাহ্মণো ‘‘কেনচি মঞ্ঞে পযোজনেন থেরো আগতো ভৰিস্সতী’’তি ঞত্ৰা ‘‘ৰদেয্যাথ, ভন্তে, কেনত্থো’’তি আহ. থেরো তস্স ব্রাহ্মণস্স পযোজনং আচিক্খন্তো –

‘‘অরহং সুগতো লোকে, ৰাতেহাবাধিকো মুনি;

সচে উণ্হোদকং অত্থি, মুনিনো দেহি ব্রাহ্মণ.

‘‘পূজিতো পূজনেয্যানং, সক্করেয্যান সক্কতো;

অপচিতোপচেয্যানং, তস্স ইচ্ছামি হাতৰে’’তি. (থেরগা. ১৮৫-১৮৬) –

গাথাদ্ৰযং অভাসি.

তস্সত্থো – যো ইমস্মিং লোকে পূজনেয্যানং পূজেতব্বেহি সক্কাদীহি দেৰেহি মহাব্রহ্মাদীহি চ ব্রহ্মেহি পূজিতো, সক্করেয্যানং সক্কাতব্বেহি বিম্বিসারকোসলরাজাদীহি সক্কতো, অপচেয্যানং অপচাযিতব্বেহি মহেসীহি খীণাসৰেহি অপচিতো, কিলেসেহি আরকত্তাদিনা অরহং, সোভনগমনাদিনা সুগতো সব্বঞ্ঞূ মুনি ময্হং সত্থা দেৰদেৰো সক্কানং অতিসক্কো ব্রহ্মানং অতিব্রহ্মা, সো দানি ৰাতেহি ৰাতহেতু ৰাতক্খোভনিমিত্তং আবাধিকো জাতো. সচে, ব্রাহ্মণ, উণ্হোদকং অত্থি, তস্স ৰাতাবাধৰূপসমনত্থং তং হাতৰে উপনেতুং ইচ্ছামীতি.

তং সুত্ৰা ব্রাহ্মণো উণ্হোদকং তদনুরূপং ৰাতহরঞ্চ ভেসজ্জং ভগৰতো উপনামেসি. তেন চ সত্থু রোগো ৰূপসমি. তস্স ভগৰা অনুমোদনং অকাসি.

১২২. অথাযস্মা উপৰানো অপরভাগে অত্তনো পুব্বকম্মং সরিত্ৰা সোমনস্সজাতো পুব্বচরিতাপদানং পকাসেন্তো পদুমুত্তরো নাম জিনোতিআদিমাহ. তত্থ পদুমুত্তরোতিআদীনি পুব্বে ৰুত্তত্থানেৰ.

১২৩. মহাজনা সমাগম্মাতি সকলজম্বুদীপৰাসিনো রাসিভূতাতি অত্থো. চিতকং কত্ৰাতি যোজনুব্বেধং চন্দনরাসিচিতকং কত্ৰা ভগৰতো সরীরং তত্থ অভিরোপযিংসূতি সম্বন্ধো.

১২৪. সরীরকিচ্চং কত্ৰানাতি আদহনাতি অগ্গিনা দহনকিচ্চং কত্ৰাতি অত্থো.

১২৭-২৮. জঙ্ঘা মণিমযা আসীতি মনুস্সেহি কতথূপে জঙ্ঘা পুপ্ফৰাহত্থং চরিতট্ঠানং মণিমযা ইন্দনীলমণিনা কতাতি অত্থো. মযম্পীতি সব্বে দেৰা থূপং করিস্সামাতি অত্থো.

১২৯. ধাতু আৰেণিকা নত্থীতি দেৰমনুস্সেহি ৰিসুং ৰিসুং চেতিযং কাতুং আৰেণিকা ৰিসুং ধাতু নত্থি, তং দস্সেন্তো সরীরং একপিণ্ডিতন্তি আহ. অধিট্ঠানবলেন সকলসরীরধাতু একঘনসিলামযপটিমা ৰিয একমেৰ অহোসীতি অত্থো. ইমম্হি বুদ্ধথূপম্হীতি সকলজম্বুদীপৰাসীহি কতম্হি ইমম্হি সুৰণ্ণথূপম্হি মযং সব্বে সমাগন্ত্ৰা কঞ্চুকথূপং করিস্সামাতি অত্থো.

১৩৩. ইন্দনীলং মহানীলন্তি ইন্দীৰরপুপ্ফৰণ্ণাভং মণি ইন্দনীলমণি. ততো অধিকৰণ্ণতা মহামণি ইন্দনীলমণযো চ মহানীলমণযো চ জোতিরসমণিজাতিরঙ্গমণযো চ একতো সন্নিপাতেত্ৰা রাসী কত্ৰা সুৰণ্ণথূপে কঞ্চুকথূপং কত্ৰা অছাদযুন্তি সম্বন্ধো.

১৪৪. পচ্চেকং বুদ্ধসেট্ঠস্সাতি বুদ্ধুত্তমস্স পতি একং ৰিসুং উপরিছদনেন থূপং অকংসূতি অত্থো.

১৪৭. কুম্ভণ্ডা গুয্হকা তথাতি কুম্ভমত্তানি অণ্ডানি যেসং দেৰানং তে কুম্ভণ্ডা, পটিচ্ছাদেত্ৰা নিগুহিত্ৰা পটিচ্ছাদনতো গরুল়া গুয্হকা নাম জাতা, তে কুম্ভণ্ডা গুয্হকাপি থূপং অকংসূতি অত্থো.

১৫১. অতিভোন্তি ন তস্সাভাতি তস্স চেতিযস্স পভং চন্দসূরিযতারকানং পভা ন অতিভোন্তি, ন অজ্ঝোত্থরন্তীতি অত্থো.

১৫৮. অহম্পি কারং কস্সামীতি তাদিনো লোকনাথস্স থূপস্মিং অহম্পি কারং পুঞ্ঞকিরিযং কুসলকম্মং ধজপটাকপূজং করিস্সামীতি অত্থো.

উপৰানত্থেরঅপদানৰণ্ণনা সমত্তা.

১১. রট্ঠপালত্থেরঅপদানৰণ্ণনা

একাদসমাপদানে পদুমুত্তরস্স ভগৰতোতিআদিকং আযস্মতো রট্ঠপালত্থেরস্স অপদানং. অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযানি পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে তস্স উপ্পত্তিতো পুরেতরমেৰ হংসৰতীনগরে গহপতিমহাসালকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তো পিতু অচ্চযেন ঘরাৰাসে পতিট্ঠিতো রতনকোট্ঠাগারকম্মিকেন দস্সিতং অপরিমাণং কুলৰংসানুগতং ধনং দিস্ৰা ‘‘ইমং এত্তকং ধনরাসিং ময্হং অয্যকপয্যকাদযো অত্তনা সদ্ধিং গহেত্ৰা গন্তুং নাসক্খিংসু, মযা পন গহেত্ৰা গন্তুং ৰট্টতী’’তি চিন্তেত্ৰা কপণদ্ধিকাদীনং মহাদানং দেতি. সো অভিঞ্ঞালাভিং একং তাপসং উপট্ঠহন্তো তেন দেৰলোকাধিপচ্চে উয্যোজিতো যাৰজীৰং পুঞ্ঞানি কত্ৰা ততো চুতো দেৰো হুত্ৰা নিব্বত্তি. সো তত্থ দেৰলোকে দেৰরজ্জং করোন্তো যাৰতাযুকং ঠত্ৰা ততো চুতো মনুস্সলোকে ভিন্নং রট্ঠং সন্ধারেতুং সমত্থস্স কুলস্স একপুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তি. তেন চ সমযেন পদুমুত্তরো নাম ভগৰা লোকে উপ্পজ্জিত্ৰা পৰত্তিতৰরধম্মচক্কো ৰেনেয্যসত্তং নিব্বানমহানগরসঙ্খাতখেমন্তভূমিং সম্পাপেসি. অথ সো কুলপুত্তো অনুক্কমেন ৰিঞ্ঞুতং পত্তো একদিৰসং উপাসকেহি সদ্ধিং ৰিহারং গতো সত্থারং ধম্মং দেসেন্তং দিস্ৰা পসন্নচিত্তো পরিসপরিযন্তে নিসীদি.

তেন চ সমযেন সত্থা একং ভিক্খুং সদ্ধাপব্বজিতানং অগ্গট্ঠানে ঠপেসি, তং দিস্ৰা পসন্নমানসো তদত্থায চিত্তং ঠপেত্ৰা সতসহস্সভিক্খুপরিৰারস্স ভগৰতো মহতা সক্কারেন সত্তাহং মহাদানং পৰত্তেত্ৰা পণিধানং অকাসি. সত্থা তস্স অনন্তরাযেন ইজ্ঝনভাৰং দিস্ৰা ‘‘অনাগতে গোতমস্স নাম সম্মাসম্বুদ্ধস্স সাসনে সদ্ধাপব্বজিতানং অগ্গো ভৰিস্সতী’’তি ব্যাকাসি. সো সত্থারং ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ ৰন্দিত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কামি. সো তত্থ যাৰতাযুকং পুঞ্ঞানি কত্ৰা ততো চৰিত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইতো দ্ৰানৰুতিকপ্পে ফুস্সস্স ভগৰতো কালে সত্থু ৰেমাতিকভাতিকেসু তীসু রাজপুত্তেসু সত্থারং উপট্ঠহন্তেসু তেসং পুঞ্ঞকিরিযায সহাযকিচ্চং অকাসি. এৰং তত্থ তত্থ ভৰে তং তং বহুং কুসলং উপচিনিত্ৰা সুগতীসুযেৰ সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে কুরুরট্ঠে থুল্লকোট্ঠিকনিগমে রট্ঠপালসেট্ঠিগেহে নিব্বত্তি, তস্স ভিন্নং রট্ঠং সন্ধারেতুং সমত্থে কুলে নিব্বত্তত্তা রট্ঠপালোতি ৰংসানুগতমেৰ নামং অহোসি. সো মহতা পরিৰারেন ৰড্ঢন্তো অনুক্কমেন যোব্বনং পত্তো মাতাপিতূহি পতিরূপেন দারেন সংযোজেত্ৰা মহন্তে চ যসে পতিট্ঠাপিতো দিব্বসম্পত্তিসদিসং সম্পত্তিং পচ্চনুভোতি. অথ ভগৰা কুরুরট্ঠে জনপদচারিকং চরন্তো থুল্লকোট্ঠিকং অনুপাপুণি. তং সুত্ৰা রট্ঠপালো কুলপুত্তো সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুত্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো সত্তৰারে ভত্তচ্ছেদে কত্ৰা কিচ্ছেন কসিরেন মাতাপিতরো অনুজানাপেত্ৰা সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা পব্বজ্জং যাচিত্ৰা সত্থু আণত্তিযা অঞ্ঞতরস্স থেরস্স সন্তিকে পব্বজিত্ৰা যোনিসোমনসিকারেন কম্মং করোন্তো ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তং পাপুণি.

১৭৯-১৮০. অথাযস্মা অপরভাগে অত্তনো পুব্বকম্মং সরিত্ৰা সোমনস্সজাতো পুব্বচরিতাপদানং পকাসেন্তো পদুমুত্তরস্স ভগৰতোতিআদিমাহ. সুনাগো সো মযা দিন্নোতি তদা মহাধনসেট্ঠি হুত্ৰা সব্বং সাপতেয্যং দানমুখে ৰিস্সজ্জনসমযে সত্তপ্পতিট্ঠো সুন্দরো নাগো হত্থিরাজা মযা দিন্নো অহোসি. তং দস্সেন্তো ঈসাদন্তোতিআদিমাহ. ঈসাদন্তো রথঈসপ্পমাণদন্তো, সো মযা দিন্নো হত্থিনাগো. উরূল়্হৰাতি রাজাৰহনযোগ্গসমত্থো, রাজারহো ৰা. সেতচ্ছত্তোতি অলঙ্কারত্থায উপট্ঠহনসেতচ্ছত্তসহিতোতি অত্থো. পসোভিতোতি আরোহপরিণাহৰা রূপসোভাহি সম্পন্নোতি অত্থো. সকপ্পনো সহত্থিপোতি হত্থিঅলঙ্কারসহিতো হত্থিগোপকসহিতোতি অত্থো. ইত্থম্ভূতো হত্থিনাগো পদুমুত্তরস্স ভগৰতো মযা দিন্নোতি অত্থো.

১৮১. মযা ভত্তং কারেত্ৰানাতি মযা কারাপিতৰিহারে ৰসন্তানং কোটিসঙ্খানং ভিক্খূনং নিচ্চভত্তং পট্ঠপেত্ৰা মহেসিনো নিয্যাদেসিন্তি সম্বন্ধো.

১৮৩. জলজুত্তমনামকোতি জলতো জাতো জলজো, কিং তং? পদুমং, পদুমেন সমাননামত্তা উত্তমত্তা চ পদুমুত্তরো নাম ভগৰাতি অত্থো. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৰাতি.

রট্ঠপালত্থেরঅপদানৰণ্ণনা সমত্তা.

ছপ্পঞ্ঞাসমমহাৰগ্গৰণ্ণনা সমত্তা.

ইতি ৰিসুদ্ধজনৰিলাসিনিযা অপদান-অট্ঠকথায

এত্তাৰতা বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৰকত্থেরাপদান-অট্ঠকথা সমত্তা.

নিগমনকথা

সীহল়দীপকে অপ্পিচ্ছতাদিগুণৰন্তানং থেরৰংসপ্পদীপানং আনন্দত্থেরাদীনং সব্বসত্তানং তণ্হামানদিট্ঠাদযো ছেদননিগ্গহৰিৰেচনাদ্যত্থং সত্তহি মাসেহি অতিৰিয আরাধনেন লদ্ধকোসল্লেন বোধিসম্ভারং গৰেসন্তেন সতিধিতিগতিৰীরিযপরক্কমন্তেন মহাসমন্তগুণসোভনেন তিপিটকধরেন পণ্ডিতেন আভতং ইমং অপদান-অট্ঠকথং সব্বো সদেৰলোকো জানাতূতি.

অনেন লোভাদিমলা পজানং, চক্খাদিরোগা ৰিৰিধা চ দুক্খা;

কলহাদিভযা দুক্খিতা জাতা, চোরাদযোনত্থকরা চ লোকে.

নস্সন্তু মে পঞ্চ ৰেরা চ পাপা, নস্সন্তু গিম্হে যথা ৰুট্ঠিৰাতা;

অট্ঠঙ্গিকমগ্গৰরেন পত্ৰা, নিব্বানপুরং পটিপাদযামি.

সব্বদিট্ঠিঞ্চ মদ্দন্তো, রাগদোসাদিপাপকে;

সংসারৰট্টং ছিন্দিত্ৰা, উপেমি সগ্গমোক্খকে.

আণাখেত্তম্হি সব্বত্থ, অৰীচিম্হি ভৰগ্গতো;

সব্বে ধম্মানুযাযন্তু, তযো লোকা উতুপি চাতি.

অপদান-অট্ঠকথা সমত্তা.