৫৪. কচ্চাযনৰগ্গো
১. মহাকচ্চাযনত্থেরঅপদানৰণ্ণনা
চতুপঞ্ঞাসমৰগ্গে পঠমাপদানে পদুমুত্তরো নাম জিনোতিআদিকং আযস্মতো মহাকচ্চাযনত্থেরস্স অপদানং. অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযানি পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে গহপতিমহাসালকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰুদ্ধিপ্পত্তো একদিৰসং সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুণন্তো সত্থারা সংখিত্তেন ভাসিতস্স ৰিত্থারেন অত্থং ৰিভজন্তানং অগ্গট্ঠানে ঠপিযমানং একং ভিক্খুং দিস্ৰা সযম্পি তং ঠানন্তরং পত্থেন্তো পণিধানং কত্ৰা দানাদীনি পুঞ্ঞানি কত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো সুমেধস্স ভগৰতো কালে ৰিজ্জাধরো হুত্ৰা আকাসেন গচ্ছন্তো একস্মিং ৰনসণ্ডে নিসিন্নং ভগৰন্তং দিস্ৰা পসন্নমানসো কণিকারপুপ্ফেহি পূজং অকাসি.
সো তেন পুঞ্ঞেন অপরাপরং সুগতীসুযেৰ পরিৰত্তেন্তো কস্সপদসবলস্স কালে বারাণসিযং কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৰা পরিনিব্বুতে ভগৰতি সুৰণ্ণচেতিযকম্মট্ঠানে সতসহস্সগ্ঘনিকায সুৰণ্ণিট্ঠকায পূজং কত্ৰা ‘‘ইমস্স নিস্সন্দেন নিব্বত্তনিব্বত্তট্ঠানে সরীরং মে সুৰণ্ণৰণ্ণং হোতূ’’তি পত্থনং অকাসি. ততো যাৰজীৰং কুসলকম্মং কত্ৰা একং বুদ্ধন্তরং দেৰমনুস্সেসু সংসরিত্ৰা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে উজ্জেনিযং রঞ্ঞো চণ্ডপজ্জোতস্স পুরোহিতগেহে নিব্বত্তি, তস্স নামগ্গহণদিৰসে মাতা ‘‘ময্হং পুত্তো সুৰণ্ণৰণ্ণো, অত্তনো নামং গহেত্ৰা আগতো’’তি কঞ্চনমাণৰোত্ৰেৰ নামং অকাসি. সো ৰুদ্ধিমন্ৰায তযো ৰেদে উগ্গণ্হিত্ৰা পিতু অচ্চযেন পুরোহিতট্ঠানং লভি. সো গোত্তৰসেন কচ্চাযনোতি পঞ্ঞাযিত্থ. অথ রাজা চণ্ডপজ্জোতো বুদ্ধুপ্পাদং সুত্ৰা, ‘‘আচরিয, তুম্হে তত্থ গন্ত্ৰা সত্থারং ইধানেথা’’তি পেসেসি. সো অত্তট্ঠমো সত্থু সন্তিকং উপগতো তস্স সত্থা ধম্মং দেসেসি, দেসনাপরিযোসানে সত্তহি জনেহি সদ্ধিং সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তে পতিট্ঠাসি.
১. সো এৰং পত্তঅরহত্তফলো অত্তনো পুব্বকম্মং সরিত্ৰা সোমনস্সজাতো পুব্বচরিতাপদানং পকাসেন্তো পদুমুত্তরো নাম জিনোতিআদিমাহ. তং হেট্ঠা ৰুত্তত্থমেৰ. অথ সত্থা ‘‘এথ, ভিক্খৰো’’তি হত্থং পসারেসি. তে তাৰদেৰ দ্ৰঙ্গুলমত্তকেসমস্সুইদ্ধিমযপত্তচীৰরধরা ৰস্সসট্ঠিকত্থেরা ৰিয অহেসুং. এৰং থেরো সদত্থং নিপ্ফাদেত্ৰা, ‘‘ভন্তে, রাজা পজ্জোতো তুম্হাকং পাদে ৰন্দিতুং ধম্মঞ্চ সোতুং ইচ্ছতী’’তি আরোচেসি. সত্থা ‘‘ত্ৰংযেৰ, কচ্চান, তত্থ গচ্ছ, তযি গতে রাজা পসীদিস্সতী’’তি আহ. থেরো সত্থু আণায অত্তট্ঠমো তত্থ গন্ত্ৰা রাজানং পসাদেত্ৰা অৰন্তীসু সাসনং পতিট্ঠাপেত্ৰা পুন সত্থু সন্তিকমেৰ আগতো. অত্তনো পুব্বপত্থনাৰসেন কচ্চাযনপ্পকরণং মহানিরুত্তিপ্পকরণং নেত্তিপ্পকরণন্তি পকরণত্তযং সঙ্ঘমজ্ঝে ব্যাকাসি. অথ সন্তুট্ঠেন ভগৰতা ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং সংখিত্তেন ভাসিতস্স ৰিত্থারেন অত্থং ৰিভজন্তানং যদিদং মহাকচ্চানো’’তি (অ. নি. ১.১৮৮, ১৯৭) এতদগ্গট্ঠানে ঠপিতো অগ্গফলসুখেন ৰিহাসীতি.
মহাকচ্চাযনত্থেরঅপদানৰণ্ণনা সমত্তা.
২. ৰক্কলিত্থেরঅপদানৰণ্ণনা
দুতিযাপদানে ইতো সতসহস্সম্হীতিআদিকং আযস্মতো ৰক্কলিত্থেরস্স অপদানং. অযম্পি থেরো পুরিমজিনৰরেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযানি পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে হংসৰতীনগরে কুলগেহে নিব্বত্তো ৰিঞ্ঞুতং পত্তো সত্থু সন্তিকং গচ্ছন্তেহি উপাসকেহি সদ্ধিং ৰিহারং গন্ত্ৰা পরিসপরিযন্তে ঠিতো ধম্মং সুণন্তো সত্থারা একং ভিক্খুং সদ্ধাধিমুত্তানং অগ্গট্ঠানে ঠপিতং দিস্ৰা সযম্পি তং ঠানন্তরং পত্থেন্তো সত্তাহং বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স মহাদানং দত্ৰা পণিধানং অকাসি. সত্থা তস্স অনন্তরাযং দিস্ৰা ব্যাকরি.
সো যাৰজীৰং কুসলং কত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো অম্হাকং ভগৰতো কালে সাৰত্থিযং ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তি, তস্স ৰক্কলীতি নামং করিংসু. তত্থ কলীতি অপরাধতিলকাল়কাদিদোসস্স অধিৰচনং. নিদ্ধন্তসুৰণ্ণপিণ্ডসদিসতায অপগতো ব্যপগতো কলি দোসো অস্সাতি ৰ-কারাগমং কত্ৰা ৰক্কলীতি ৰুচ্চতি. সো ৰুদ্ধিপ্পত্তো তযো ৰেদে উগ্গণ্হিত্ৰা ব্রাহ্মণসিপ্পেসু নিপ্ফত্তিং গতো, সত্থারং দিস্ৰা রূপকাযসম্পত্তিদস্সনেন অতিত্তো সত্থারা সদ্ধিংযেৰ ৰিচরতি. ‘‘অগারমজ্ঝে ৰসন্তো নিচ্চকালং সত্থু দস্সনং ন লভিস্সামী’’তি সত্থু সন্তিকে পব্বজিত্ৰা ঠপেত্ৰা ভোজনকালং সরীরকিচ্চকালঞ্চ সেসকালে যত্থ ঠিতেন সক্কা দসবলং পস্সিতুং, তত্থ ঠিতো অঞ্ঞং কিচ্চং পহায ভগৰন্তং ওলোকেন্তোযেৰ ৰিহরতি. সত্থা তস্স ঞাণপরিপাকং আগমেন্তো বহুকালং তস্মিং রূপদস্সনেনেৰ ৰিচরন্তে কিঞ্চি অৰত্ৰা পুনেকদিৰসং – ‘‘কিং তে, ৰক্কলি, ইমিনা পূতিকাযেন দিট্ঠেন? যো খো, ৰক্কলি, ধম্মং পস্সতি, সো মং পস্সতি; যো মং পস্সতি, সো ধম্মং পস্সতি. ধম্মঞ্হি, ৰক্কলি, পস্সন্তো মং পস্সতী’’তি (সং. নি. ৩.৮৭) আহ. সত্থরি এৰং ৰদন্তেপি থেরো সত্থু দস্সনং পহায অঞ্ঞত্থ গন্তুং ন সক্কোতি. ততো সত্থা, ‘‘নাযং ভিক্খু সংৰেগং অলভিত্ৰা বুজ্ঝিস্সতী’’তি ৰস্সূপনাযিকদিৰসে – ‘‘অপেহি, ৰক্কলী’’তি থেরং পণামেসি. সো সত্থারা পণামিতো সত্থু সম্মুখে ঠাতুং অসক্কোন্তো – ‘‘কিং ময্হং জীৰিতেন, যোহং সত্থারং দট্ঠুং ন লভামী’’তি গিজ্ঝকূটে পব্বতে পপাতট্ঠানং অভিরুহি? সত্থা তস্স তং পৰত্তিং ঞত্ৰা – ‘‘অযং ভিক্খু মম সন্তিকা অস্সাসং অলভন্তো মগ্গফলানং উপনিস্সযং নাসেয্যা’’তি অত্তানং দস্সেত্ৰা ওভাসং ৰিস্সজ্জেন্তো –
‘‘পামোজ্জবহুলো ভিক্খু, পসন্নো বুদ্ধসাসনে;
অধিগচ্ছে পদং সন্তং, সঙ্খারূপসমং সুখ’’ন্তি. (ধ. প. ৩৮১) –
গাথং ৰত্ৰা ‘‘এহি, ৰক্কলী’’তি (ধ. প. অট্ঠ. ২.৩৮১) হত্থং পসারেসি. থেরো ‘‘দসবলো মে দিট্ঠো, ‘এহী’তি অৰ্হাযনম্পি লদ্ধ’’ন্তি বলৰপীতিসোমনস্সং উপ্পাদেত্ৰা ‘‘কুতো গচ্ছামী’’তি অত্তনো গমনভাৰং অজানিত্ৰাৰ সত্থু সম্মুখে আকাসে পক্খন্দিত্ৰা পঠমেন পাদেন পব্বতে ঠিতোযেৰ সত্থারা ৰুত্তগাথাযো আৰজ্জেন্তো আকাসেযেৰ পীতিং ৰিক্খম্ভেত্ৰা সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণীতি অঙ্গুত্তরট্ঠকথাযং (অ. নি. অট্ঠ. ১.১.২০৮) ধম্মপদৰণ্ণনাযঞ্চ (ধ. প. অট্ঠ. ২.৩৮১ ৰক্কলিত্থেরৰত্থু) আগতং.
ইধ পন এৰং ৰেদিতব্বং – ‘‘কিং তে, ৰক্কলী’’তিআদিনা সত্থারা ওৰদিতো গিজ্ঝকূটে ৰিহরন্তো ৰিপস্সনং পট্ঠপেসি, তস্স সদ্ধায বলৰভাৰতো এৰ ৰিপস্সনা ৰীথিং ন ওতরতি? ভগৰা তং ঞত্ৰা কম্মট্ঠানং সোধেত্ৰা অদাসি. সো পুন ৰিপস্সনং মত্থকং পাপেতুং নাসক্খিযেৰ. অথস্স আহারৰেকল্লেন ৰাতাবাধো উপ্পজ্জি, তং ৰাতাবাধেন পীল়িযমানং ঞত্ৰা ভগৰা তত্থ গন্ত্ৰা পুচ্ছন্তো –
‘‘ৰাতরোগাভিনীতো ত্ৰং, ৰিহরং কাননে ৰনে;
পৰিদ্ধগোচরে লূখে, কথং ভিক্খু করিস্সসী’’তি. (থেরগা. ৩৫০) –
আহ. তং সুত্ৰা থেরো –
‘‘পীতিসুখেন ৰিপুলেন, ফরমানো সমুস্সযং;
লূখম্পি অভিসম্ভোন্তো, ৰিহরিস্সামি কাননে.
‘‘ভাৰেন্তো সতিপট্ঠানে, ইন্দ্রিযানি বলানি চ;
বোজ্ঝঙ্গানি চ ভাৰেন্তো, ৰিহরিস্সামি কাননে.
‘‘আরদ্ধৰীরিযে পহিতত্তে, নিচ্চং দল়্হপরক্কমে;
সমগ্গে সহিতে দিস্ৰা, ৰিহরিস্সামি কাননে.
‘‘অনুস্সরন্তো সম্বুদ্ধং, অগ্গং দন্তং সমাহিতং;
অতন্দিতো রত্তিন্দিৰং, ৰিহরিস্সামি কাননে’’তি. (থেরগা. ৩৫১-৩৫৪) –
চতস্সো গাথাযো অভাসি. তাসং অত্থো থেরগাথাৰণ্ণনাযং (থেরগা. অট্ঠ. ২.৩৫১-৩৫৪) ৰুত্তোযেৰ. এৰং থেরো ৰিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৰা অরহত্তং পাপুণি.
২৮. সো অরহত্তং পত্ৰা অত্তনো পুব্বকম্মং সরিত্ৰা সোমনস্সজাতো পুব্বচরিতাপদানং পকাসেন্তো ইতো সতসহস্সম্হীতিআদিমাহ. তত্থ ইতোতি ককুসন্ধাদীনং উপ্পন্নভদ্দকপ্পতো হেট্ঠা কপ্পসতসহস্সমত্থকেতি অত্থো.
২৯. পদুমাকারৰদনোতি সুপুপ্ফিতপদুমসস্সিরীকমুখো. পদুমপত্তক্খোতি সেতপদুমপুপ্ফপণ্ণসদিসঅক্খীতি অত্থো.
৩০. পদুমুত্তরগন্ধোৰাতি পদুমগন্ধমুখোতি অত্থো.
৩১. অন্ধানং নযনূপমোতি চক্খুৰিরহিতানং সত্তানং নযনসদিসো, ধম্মদেসনায সব্বসত্তানং পঞ্ঞাচক্খাদিচক্খুদাযকোতি অত্থো. সন্তৰেসোতি সন্তসভাৰো সন্তইরিযাপথো. গুণনিধীতি গুণানং নিধি, সব্বগুণগণানং নিধানট্ঠানভূতোতি অত্থো. করুণামতিআকরোতি সাধূনং চিত্তকম্পনসঙ্খাতায করুণায চ অত্থানত্থমিননপরিচ্ছিন্নমতিযা চ আকরো আধারভূতো.
৩২. ব্রহ্মাসুরসুরচ্চিতোতি ব্রহ্মেহি চ অসুরেহি চ দেৰেহি চ অচ্চিতো পূজিতোতি অত্থো.
৩৩. মধুরেন রুতেন চাতি করৰীকরুতমধুরেন সদ্দেন সকলং জনং রঞ্জযন্তীতি সম্বন্ধো. সন্থৰী সাৰকং সকন্তি অত্তনো সাৰকং মধুরধম্মদেসনায সন্থৰী, থুতিং অকাসীতি অত্থো.
৩৪. সদ্ধাধিমুত্তোতি সদ্দহনসদ্ধায সাসনে অধিমুত্তো পতিট্ঠিতোতি অত্থো. মম দস্সনলালসোতি ময্হং দস্সনে ব্যাৰটো তপ্পরো.
৩৫. তং ঠানমভিরোচযিন্তি তং সদ্ধাধিমুত্তট্ঠানন্তরং অভিরোচযিং, ইচ্ছিং পত্থেসিন্তি অত্থো.
৪০. পীতমট্ঠনিৰাসনন্তি সিলিট্ঠসুৰণ্ণৰণ্ণৰত্থে নিৰত্থন্তি অত্থো. হেমযঞ্ঞোপচিতঙ্গন্তি সুৰণ্ণপামঙ্গলগ্গিতগত্তন্তি অত্থো.
৪৭-৪৮. নোনীতসুখুমালং মন্তি নৰনীতমিৰ মুদুতলুণহত্থপাদং. জাতপল্লৰকোমলন্তি অসোকপল্লৰপত্তকোমলমিৰ মুদুকন্তি অত্থো. পিসাচীভযতজ্জিতাতি তদা এৰংভূতং কুমারং মং অঞ্ঞা পিসাচী একা রক্খসী ভযেন তজ্জেসি ভিংসাপেসীতি অত্থো. তদা মহেসিস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স পাদমূলে মং সাযেসুং নিপজ্জাপেসুং. দীনমানসা ভীতচিত্তা মম মাতাপিতরো ইমং দারকং তে দদাম, ইমস্স সরণং পতিট্ঠা হোতু নাথ নাযকাতি সম্বন্ধো.
৪৯. তদা পটিগ্গহি সো মন্তি সো ভগৰা তদা তস্মিং মম মাতুযা দিন্নকালে জালিনা জালযুত্তেন সঙ্খালকেন চক্কলক্খণাদীহি লক্খিতেন মুদুকোমলপাণিনা মুদুকেন ৰিসুদ্ধেন হত্থতলেন মং অগ্গহেসীতি অত্থো.
৫২. সব্বপারমিসম্ভূতন্তি সব্বেহি দানপারমিতাদীহি সম্ভূতং জাতং. নীলক্খিনযনং ৰরং পুঞ্ঞসম্ভারজং উত্তমনীলঅক্খিৰন্তং. সব্বসুভাকিণ্ণং সব্বেন সুভেন ৰণ্ণেন সণ্ঠানেন আকিণ্ণং গহনীভূতং রূপং ভগৰতো হত্থপাদসীসাদিরূপং দিস্ৰাতি অত্থো, তিত্তিং অপত্তো ৰিহরামি অহন্তি সম্বন্ধো.
৬১. তদা মং চরণন্তগোতি তস্মিং ময্হং অরহত্তং পত্তকালে সীলাদিপন্নরসন্নং চরণধম্মানং অন্তগো, পরিযোসানপ্পত্তো পরিপূরকারীতি অত্থো. ‘‘মরণন্তগো’’তিপি পাঠো. তস্স মরণস্স অন্তং নিব্বানং পত্তোতি অত্থো. সদ্ধাধিমুত্তানং অগ্গং পঞ্ঞপেসীতি সম্বন্ধো. অথ সত্থা ভিক্খুসঙ্ঘমজ্ঝে নিসিন্নো ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং সদ্ধাধিমুত্তানং যদিদং, ৰক্কলী’’তি (অ. নি. ১.১৯৮, ২০৮) মং এতদগ্গট্ঠানে ঠপেসীতি ৰুত্তং হোতি. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰাতি.
ৰক্কলিত্থেরঅপদানৰণ্ণনা সমত্তা.
৩. মহাকপ্পিনত্থেরঅপদানৰণ্ণনা
পদুমুত্তরো নাম জিনোতিআদিকং আযস্মতো কপ্পিনত্থেরস্স অপদানং. অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযানি পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে হংসৰতীনগরে কুলগেহে নিব্বত্তো ৰিঞ্ঞুতং পত্ৰা সত্থু সন্তিকে ধম্মদেসনং সুণন্তো সত্থারা একং ভিক্খুং ওৰাদকানং অগ্গট্ঠানে ঠপিতং দিস্ৰা অধিকারকম্মং কত্ৰা তং ঠানন্তরং পত্থেসি.
সো তত্থ যাৰজীৰং কুসলং কত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো বারাণসিতো অৰিদূরে একস্মিং পেসকারগামে জেট্ঠপেসকারগেহে নিব্বত্তো তদা সহস্সমত্তা পচ্চেকবুদ্ধা হিমৰন্তে অট্ঠ মাসে ৰসিত্ৰা ৰস্সিকে চত্তারো মাসে জনপদে ৰসন্তি. তে একৰারং বারাণসিযা অৰিদূরে ওতরিত্ৰা ‘‘সেনাসনং করণত্থায হত্থকম্মং যাচথা’’তি রঞ্ঞো সন্তিকং অট্ঠ পচ্চেকবুদ্ধে পহিণিংসু. তদা পন রঞ্ঞো ৰপ্পমঙ্গলং অহোসি. সো ‘‘পচ্চেকবুদ্ধা কির আগতা’’তি সুত্ৰা নিক্খমিত্ৰা আগতকারণং পুচ্ছিত্ৰা ‘‘অজ্জ, ভন্তে, ওকাসো নত্থি স্ৰে অম্হাকং ৰপ্পমঙ্গলং, ততিযদিৰসে করিস্সামা’’তি ৰত্ৰা পচ্চেকবুদ্ধে অনিমন্তেত্ৰাৰ পাৰিসি. পচ্চেকবুদ্ধা ‘‘অঞ্ঞং গামং পৰিসিস্সামা’’তি পক্কমিংসু.
তস্মিং সমযে জেট্ঠপেসকারস্স ভরিযা কেনচিদেৰ করণীযেন বারাণসিং গচ্ছন্তী তে পচ্চেকবুদ্ধে দিস্ৰা ৰন্দিত্ৰা, ‘‘কিং, ভন্তে, অৰেলায অয্যা আগতা’’তি পুচ্ছি. তে আদিতো পট্ঠায কথেসুং. তং সুত্ৰা সদ্ধাসম্পন্না বুদ্ধিসম্পন্না ইত্থী ‘‘স্ৰে, ভন্তে, অম্হাকং ভিক্খং গণ্হথা’’তি নিমন্তেসি. ‘‘বহুকা মযং, ভগিনী’’তি. ‘‘কিত্তকা, ভন্তে’’তি? ‘‘সহস্সমত্তা, ভগিনী’’তি. ‘‘ভন্তে, ইমস্মিং নো গামে সহস্সমত্তা ৰসিম্হা, একেকো একেকস্স ভিক্খং দস্সতি, ভিক্খং অধিৰাসেথ, অহমেৰ ৰো ৰসনট্ঠানং কারাপেস্সামী’’তি আহ. পচ্চেকবুদ্ধা অধিৰাসেসুং.
সা গামং পৰিসিত্ৰা উগ্ঘোসেসি – ‘‘অম্মতাতা, অহং সহস্সমত্তে পচ্চেকবুদ্ধে দিস্ৰা নিমন্তেসিং, অয্যানং নিসীদনট্ঠানং সংৰিদহথ, যাগুভত্তাদীনি সম্পাদেথা’’তি গামমজ্ঝে মণ্ডপং কারাপেত্ৰা আসনানি পঞ্ঞাপেত্ৰা পুনদিৰসে পচ্চেকবুদ্ধে নিসীদাপেত্ৰা পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন পরিৰিসিত্ৰা ভত্তকিচ্চপরিযোসানে তস্মিং গামে সব্বা ইত্থিযো আদায তাহি সদ্ধিং পচ্চেকবুদ্ধে ৰন্দিত্ৰা তেমাসং ৰসনত্থায পটিঞ্ঞং গণ্হিত্ৰা পুন গামে উগ্ঘোসেসি – ‘‘অম্মতাতা, একেককুলতো একেকপুরিসো ৰাসিফরসুআদীনি গহেত্ৰা অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা দব্বসম্ভারে আহরিত্ৰা অয্যানং ৰসনট্ঠানং করোতূ’’তি. গামৰাসিনো তস্সাযেৰ ৰচনং সুত্ৰা একেকো একেকং কত্ৰা সদ্ধিং রত্তিদিৰাট্ঠানেহি পণ্ণসালসহস্সং নিট্ঠাপেত্ৰা অত্তনো অত্তনো পণ্ণসালাযং উপগতং পচ্চেকবুদ্ধং ‘‘অহং সক্কচ্চং উপট্ঠহিস্সামি, অহং সক্কচ্চং উপট্ঠহিস্সামী’’তি ৰত্ৰা উপট্ঠহিংসু. সা ৰস্সংৰুট্ঠকালে ‘‘অত্তনো অত্তনো পণ্ণসালায ৰস্সংৰুট্ঠানং পচ্চেকবুদ্ধানং চীৰরসাটকে সজ্জেথা’’তি সমাদপেত্ৰা একেকস্স সহস্স সহস্সমূলং চীৰরং দাপেসি. পচ্চেকবুদ্ধা ৰুট্ঠৰস্সা অনুমোদনং কত্ৰা পক্কমিংসু. গামৰাসিনোপি ইদং পুঞ্ঞকম্মং কত্ৰা ততো চুতো তাৰতিংসদেৰলোকে নিব্বত্তিত্ৰা গণদেৰতা নাম অহেসুং.
তে তত্থ দিব্বসম্পত্তিং অনুভৰিত্ৰা কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালে কুটুম্বিকগেহেসু নিব্বত্তিংসু. পুব্বে জেট্ঠকপেসকারো জেট্ঠককুটুম্বিকস্স পুত্তো অহোসি. ভরিযাপিস্স একস্স জেট্ঠককুটুম্বিকস্স ধীতা অহোসি. সেসানং ভরিযাযো সেসকুটুম্বিকানং ধীতরো অহেসুং, তা সব্বাপি ৰযপ্পত্তা পরকুলং গচ্ছন্তিযো তেসং তেসংযেৰ গেহানি অগমংসু. অথেকদিৰসং ৰিহারে ধম্মস্সৰনে সঙ্ঘুট্ঠে ‘‘সত্থা ধম্মং দেসেস্সতী’’তি সুত্ৰা তে সব্বেপি কুটুম্বিকা ‘‘ধম্মং সোস্সামা’’তি ভরিযাহি সদ্ধিং ৰিহারং অগমংসু. তেসং ৰিহারমজ্ঝং পৰিট্ঠক্খণে ৰস্সং ৰস্সি. যেসং কুলূপকা ৰা ঞাতিসামণেরাদযো ৰা অত্থি, তে তেসং পরিৰেণাদীনি পৰিসিংসু. তে পন তথারূপানং নত্থিতায কত্থচি পৰিসিতুং অৰিসহন্তা ৰিহারমজ্ঝেযেৰ অট্ঠংসু. অথ নে জেট্ঠককুটুম্বিকো আহ – ‘‘পস্সথ, ভো, অম্হাকং ৰিপ্পকারং, কুলপুত্তেহি নাম এত্তকেন লজ্জিতুং যুত্ত’’ন্তি. ‘‘অয্য, কিং করোমা’’তি? ‘‘মযং ৰিস্সাসিকট্ঠানস্স অভাৰেন ইমং ৰিপ্পকারং পত্তা, সব্বে ধনং সংহরিত্ৰা পরিৰেণং করিস্সামা’’তি. ‘‘সাধু, অয্যা’’তি জেট্ঠকো সহস্সং অদাসি. সেসা পঞ্চ পঞ্চ সতানি. ইত্থিযো অড্ঢতেয্যানি অড্ঢতেয্যানি সতানি. তে তং ধনং আহরিত্ৰা সহস্সকূটাগারপরিৰারং সত্থু ৰসনত্থায মহাপরিৰেণং নাম কারাপেসুং. নৰকম্মস্স মহন্ততায ধনে অপ্পহোন্তে পুব্বে দিন্নধনতো পুন উপড্ঢূপড্ঢং অদংসু. নিট্ঠিতে পরিৰেণে ৰিহারমহং করোন্তা বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স সত্তাহং মহাদানং দত্ৰা ৰীসতিযা ভিক্খুসহস্সানং চীৰরানি সজ্জযিংসু.
জেট্ঠককুটুম্বিকস্স পন ভরিযা অত্তনো পঞ্ঞায ঠিতা অহং তেহি সমকং অকত্ৰা অতিরেকতরং কত্ৰা ‘‘সত্থারং পূজেস্সামী’’তি অনোজপুপ্ফৰণ্ণেন সহস্সমূলেন সাটকেন সদ্ধিং অনোজপুপ্ফচঙ্কোটকং গহেত্ৰা সত্থারং অনোজপুপ্ফেহি পূজেত্ৰা তং সাটকং সত্থু পাদমূলে ঠপেত্ৰা, ‘‘ভন্তে, নিব্বত্তনিব্বত্তট্ঠানে অনোজপুপ্ফৰণ্ণংযেৰ মে সরীরং হোতু, অনোজাত্ৰেৰ চ নামং হোতূ’’তি পত্থনং অকাসি. সত্থা ‘‘এৰং হোতূ’’তি অনুমোদনং অকাসি. তে সব্বেপি যাৰতাযুকং ঠত্ৰা ততো চুতা দেৰলোকে নিব্বত্তিংসু. তে ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে দেৰলোকা চৰিত্ৰা জেট্ঠকো কুক্কুটৰতীনগরে রাজকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো মহাকপ্পিনরাজা নাম অহোসি. সেসা অমচ্চকুলেসু নিব্বত্তিংসু. জেট্ঠকস্স ভরিযা মদ্দরট্ঠে সাকলনগরে রাজকুলে নিব্বত্তি অনোজপুপ্ফৰণ্ণমেৰস্সা সরীরং অহোসি, তেন অনোজাত্ৰেৰস্সা নামং অকংসু, সা ৰযপ্পত্তা মহাকপ্পিনরঞ্ঞো গেহং গন্ত্ৰা অনোজাদেৰীতি পাকটা অহোসি.
সেসিত্থিযোপি অমচ্চকুলেসু নিব্বত্তিত্ৰা ৰযপ্পত্তা তেসংযেৰ অমচ্চপুত্তানং গেহানি অগমংসু. তে সব্বেপি রঞ্ঞো সম্পত্তিসদিসং সম্পত্তিং অনুভৰিংসু. যদা হি রাজা অলঙ্কারপটিমণ্ডিতো হত্থিং অভিরুহিত্ৰা ৰিচরতি, তদাপি তে তথেৰ ৰিচরন্তি. তস্মিং অস্সেন ৰা রথেন ৰা ৰিচরন্তে তেপি তথেৰ ৰিচরন্তি. এৰং তে একতো হুত্ৰা কতানং পুঞ্ঞানং বলেন একতোৰ সম্পত্তিং অনুভৰিংসু. রঞ্ঞো পন ৰালো, ৰালৰাহনো, পুপ্ফো, পুপ্ফৰাহনো, সুপত্তোতি পঞ্চেৰ অস্সা হোন্তি. তেসু রাজা সুপত্তং অস্সং সযং আরোহতি, ইতরে চত্তারো অস্সে অস্সারোহানং সাসনাহরণত্থায অদাসি. রাজা তে পাতোৰ ভোজেত্ৰা ‘‘গচ্ছথ, ভণে, দ্ৰে ৰা তীণি ৰা যোজনানি আহিণ্ডিত্ৰা বুদ্ধস্স ৰা ধম্মস্স ৰা সঙ্ঘস্স ৰা উপ্পন্নভাৰং সুত্ৰা ময্হং সুখসাসনং আরোচেথা’’তি পেসেসি. তে চতূহি দ্ৰারেহি নিক্খমিত্ৰা দ্ৰে তীণি যোজনানি আহিণ্ডিত্ৰা কিঞ্চি সাসনং অলভিত্ৰাৰ পচ্চাগমিংসু.
অথেকদিৰসং রাজা সুপত্তং আরুহিত্ৰা অমচ্চসহস্সপরিৰুতো উয্যানং গচ্ছন্তো কিলন্তরূপে পঞ্চসতমত্তে ৰাণিজকে নগরং পৰিসন্তে দিস্ৰা ‘‘ইমে অদ্ধানকিলন্তা, অদ্ধো ইমেসং সন্তিকা একং ভদ্দকং সাসনং সোস্সামী’’তি তে পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘কুতো আগতত্থা’’তি পুচ্ছি. ‘‘অত্থি, দেৰ, ইতো ৰীসতিযোজনসতমত্থকে সাৰত্থি নাম নগরং, ততো আগতম্হা’’তি. ‘‘অত্থি পন ৰো দেসে কিঞ্চি সাসনং উপ্পন্ন’’ন্তি. ‘‘দেৰ, অঞ্ঞং কিঞ্চি নত্থি, সম্মাসম্বুদ্ধো উপ্পন্নো’’তি. রাজা তাৰদেৰ বলৰপীতিযা ফুট্ঠসরীরো কিঞ্চি সল্লক্খেতুং অসক্কোন্তো মুহুত্তং ৰীতিনামেত্ৰা পন, ‘‘তাতা, কিং ৰদেথা’’তি পুচ্ছি. ‘‘বুদ্ধো, দেৰ, উপ্পন্নো’’তি. রাজা দুতিযম্পি ততিযম্পি তথেৰ ৰীতিনামেত্ৰা চতুত্থৰারে ‘‘কিং ৰদেথ, তাতা’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘বুদ্ধো উপ্পন্নো’’তি ৰুত্তে, ‘‘তাতা, সুখসাসনসৰনায সতসহস্সং ৰো দম্মী’’তি ৰত্ৰা ‘‘অপরম্পি কিঞ্চি সাসনং অত্থি, তাতা’’তি পুচ্ছি. ‘‘অত্থি, দেৰ, ধম্মো উপ্পন্নো’’তি. রাজা তম্পি সুত্ৰা পুরিমনযেনেৰ তযো ৰারে ৰীতিনামেত্ৰা চতুত্থৰারে ‘‘ধম্মো উপ্পন্নো’’তি ৰুত্তে – ‘‘ইধাপি ৰো সতসহস্সং দম্মী’’তি ৰত্ৰা ‘‘অপরম্পি কিঞ্চি সাসনং অত্থি, তাতা’’তি পুচ্ছি. ‘‘অত্থি, দেৰ, সঙ্ঘো উপ্পন্নো’’তি. রাজা তম্পি সুত্ৰা তথেৰ তযো ৰারে ৰীতিনামেত্ৰা চতুত্থৰারে ‘‘সঙ্ঘো উপ্পন্নো’’তি ৰুত্তে – ‘‘ইধাপি ৰো সতসহস্সং দম্মী’’তি ৰত্ৰা অমচ্চসহস্সং ওলোকেত্ৰা, ‘‘তাতা, কিং করিস্সামা’’তি পুচ্ছি. ‘‘দেৰ, তুম্হে কিং করিস্সথা’’তি? ‘‘অহং, তাতা, ‘বুদ্ধো উপ্পন্নো ধম্মো উপ্পন্নো সঙ্ঘো উপ্পন্নো’তি সুত্ৰা ন পুন নিৰত্তিস্সামি, ভগৰন্তং উদ্দিস্স গন্ত্ৰা তস্স সন্তিকে পব্বজিস্সামী’’তি. ‘‘মযম্পি, দেৰ, তুম্হেহি সদ্ধিং পব্বজিস্সামা’’তি. রাজা সুৰণ্ণপট্টে অক্খরানি লিখাপেত্ৰা ৰাণিজকানং দত্ৰা ‘‘ইমং অনোজায নাম দেৰিযা দেথ, সা তুম্হাকং তীণি সতসহস্সানি দস্সতি, এৰঞ্চ পন নং ৰদেয্যাথ ‘রঞ্ঞা কির তে ইস্সরিযং ৰিস্সট্ঠং, যথাসুখং সম্পত্তিং পরিভুঞ্জাহী’তি, সচে পন ‘ৰো রাজা কহ’ন্তি পুচ্ছতি, ‘সত্থারং উদ্দিস্স পব্বজিস্সামী’তি ৰত্ৰা গতোতি আরোচেয্যাথা’’তি আহ. অমচ্চাপি অত্তনো অত্তনো ভরিযানং তথেৰ সাসনং পহিণিংসু. রাজা ৰাণিজকে উয্যোজেত্ৰা অস্সং অভিরুয্হ অমচ্চসহস্সপরিৰুতো তংখণঞ্ঞেৰ নিক্খমি.
সত্থাপি তংদিৰসং পচ্চূসকালে লোকং ৰোলোকেন্তো মহাকপ্পিনরাজানং সপরিৰারং দিস্ৰা ‘‘অযং মহাকপ্পিনো ৰাণিজকানং সন্তিকা তিণ্ণং রতনানং উপ্পন্নভাৰং সুত্ৰা তেসং ৰচনং তীহি সতসহস্সেহি পূজেত্ৰা রজ্জং পহায অমচ্চসহস্সপরিৰুতো মং উদ্দিস্স পব্বজিতুকামো স্ৰে নিক্খমিস্সতি, সো সপরিৰারো সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণিস্সতি, পচ্চুগ্গমনং করিস্সামী’’তি পুনদিৰসে চক্কৰত্তী ৰিয খুদ্দকগামভোজকং রাজানং পচ্চুগ্গচ্ছন্তো সযমেৰ পত্তচীৰরমাদায ৰীসযোজনসতং মগ্গং পচ্চুগ্গন্ত্ৰা চন্দভাগায নদিযা তীরে নিগ্রোধরুক্খমূলে ছব্বণ্ণবুদ্ধরস্মিযো ৰিস্সজ্জেত্ৰা নিসীদি. রাজাপি আগচ্ছন্তো একং নদিং পত্ৰা ‘‘কা নামায’’ন্তি পুচ্ছি. ‘‘অপরচ্ছা নাম, দেৰা’’তি. ‘‘কিমস্সা পরিমাণং, তাতা’’তি? ‘‘গম্ভীরতো গাৰুতং, পুথুলতো দ্ৰে গাৰুতানি, দেৰা’’তি. ‘‘অত্থি পনেত্থ নাৰা ৰা উল়ুম্পো ৰা’’তি? ‘‘নত্থি, দেৰা’’তি. ‘‘নাৰাদীনি ওলোকেন্তে অম্হে জাতি জরং উপনেতি, জরা মরণং. অহং নিব্বেমতিকো হুত্ৰা তীণি রতনানি উদ্দিস্স নিক্খন্তো, তেসং মে আনুভাৰেন ‘ইদং উদকং উদকং ৰিয মা হোতূ’তি রতনত্তযস্স গুণং আৰজ্জেত্ৰা ‘ইতিপি সো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’’তি বুদ্ধগুণং অনুস্সরন্তো সপরিৰারো অস্সসহস্সেন উদকপিট্ঠে পক্খন্দি. সিন্ধৰা পিট্ঠিপাসাণে ৰিয পক্খন্দিংসু. খুরানং অগ্গট্ঠানেৰ তেমিংসু.
সো তং উত্তরিত্ৰা পুরতো গচ্ছন্তো অপরম্পি নদিং দিস্ৰা ‘‘অযং কা নামা’’তি পুচ্ছি. ‘‘নীলৰাহা নাম, দেৰা’’তি. ‘‘কিমস্সা পরিমাণ’’ন্তি? ‘‘গম্ভীরতোপি পুথুলতোপি অড্ঢযোজনং, দেৰা’’তি. সেসং পুরিমসদিসমেৰ. তং পন নদিং দিস্ৰা ‘‘স্ৰাক্খাতো ভগৰতা ধম্মো’’তি ধম্মানুস্সতিং অনুস্সরন্তো পক্খন্দি. তম্পি অতিক্কমিত্ৰা গচ্ছন্তো অপরম্পি নদিং দিস্ৰা ‘‘অযং কা নামা’’তি পুচ্ছি. ‘‘চন্দভাগা নাম, দেৰা’’তি. ‘‘কিমস্সা পরিমাণ’’ন্তি? ‘‘গম্ভীরতোপি পুথুলতোপি যোজনং, দেৰা’’তি. সেসং পুরিমসদিসমেৰ. তং পন নদিং দিস্ৰা ‘‘সুপ্পটিপন্নো ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘো’’তি সঙ্ঘানুস্সতিং অনুস্সরন্তো পক্খন্দি. তম্পি নদিং অতিক্কমিত্ৰা গচ্ছন্তো সত্থু সরীরতো নিক্খন্তা ছব্বণ্ণবুদ্ধরস্মিযো নিগ্রোধরুক্খস্স সাখাৰিটপপলাসানি ওভাসযমানা দিস্ৰা চিন্তেসি – ‘‘অযং ওভাসো নেৰ চন্দস্স, ন সূরিযস্স, ন দেৰমারব্রাহ্মণসুপণ্ণনাগানং অঞ্ঞতরস্স, অদ্ধা অহং সত্থারং উদ্দিস্স আগচ্ছন্তো সম্মাসম্বুদ্ধেন দিট্ঠো ভৰিস্সামী’’তি. সো তাৰদেৰ অস্সপিট্ঠিতো ওতরিত্ৰা ওনতসরীরো রস্মিযানুসারেন সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা মনোসিলারসে নিমুজ্জন্তো ৰিয বুদ্ধরস্মীনং অন্তো পাৰিসি. সো সত্থারং ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসীদি সদ্ধিং অমচ্চসহস্সেন. সত্থা তেসং অনুপুব্বিং কথং কথেসি. দেসনাপরিযোসানে সপরিৰারো রাজা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি.
অথ সব্বে উট্ঠহিত্ৰা পব্বজ্জং যাচিংসু. সত্থা ‘‘আগমিস্সতি নু খো ইমেসং কুলপুত্তানং ইদ্ধিমযপত্তচীৰর’’ন্তি উপধারেন্তো ‘‘ইমে কুলপুত্তা পচ্চেকবুদ্ধসহস্সানং চীৰরসহস্সং অদংসু, কস্সপবুদ্ধকালে ৰীসতিযা ভিক্খুসহস্সানং ৰীসতিচীৰরসহস্সানিপি অদংসু, অনচ্ছরিযং ইমেসং কুলপুত্তানং ইদ্ধিমযপত্তচীৰরাগমন’’ন্তি ঞত্ৰা দক্খিণহত্থং পসারেত্ৰা ‘‘এথ, ভিক্খৰো, চরথ ব্রহ্মচরিযং সম্মা দুক্খস্স অন্তকিরিযাযা’’তি আহ. তে তাৰদেৰ অট্ঠপরিক্খারধরা ৰস্সসট্ঠিকত্থেরা ৰিয হুত্ৰা ৰেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা পচ্চোরোহিত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু.
তে পন ৰাণিজকা রাজগেহং গন্ত্ৰা দেৰিযা রঞ্ঞা পহিতসাসনং আরোচেত্ৰা দেৰিযা ‘‘আগচ্ছন্তূ’’তি ৰুত্তে পৰিসিত্ৰা একমন্তং অট্ঠংসু. অথ নে দেৰী পুচ্ছি – ‘‘তাতা, কিংকারণা আগতত্থা’’তি? ‘‘মযং রঞ্ঞা তুম্হাকং সন্তিকং পেসিতা, তীণি কির নো সতসহস্সানি দেথা’’তি. ‘‘বহুং, ভণে, ভণথ, কিং তুম্হেহি রঞ্ঞো সন্তিকে কতং, কিস্মিং ৰো রাজা পসন্নো এত্তকং ধনং দাপেতী’’তি? ‘‘দেৰি, ন অঞ্ঞং কিঞ্চি কতং, একং পন সাসনং আরোচযিম্হা’’তি. ‘‘সক্কা পন, তাতা, ময্হম্পি তং আরোচেতু’’ন্তি. ‘‘সক্কা, দেৰী’’তি সুৰণ্ণভিঙ্গারেন মুখং ৰিক্খালেত্ৰা ‘‘দেৰি, বুদ্ধো লোকে উপ্পন্নো’’তি. সাপি তং সুত্ৰা পীতিযা ফুট্ঠসরীরা তিক্খত্তুং কিঞ্চি অসল্লক্খেত্ৰা চতুত্থৰারে ‘‘বুদ্ধো উপ্পন্নো’’তি সুত্ৰা ‘‘কিং, তাতা, ইমস্মিং পদে রঞ্ঞা দিন্ন’’ন্তি? ‘‘সতসহস্সং, দেৰী’’তি. ‘‘তাতা, অননুচ্ছৰিকং রঞ্ঞা কতং এৰরূপং সাসনং সুত্ৰা তুম্হাকং সতসহস্সদদমানেন, অহং ৰো মম দুগ্গতপণ্ণাকারে তীণি সতসহস্সানি দম্মি. অপরং কিঞ্চি তুম্হেহি আরোচিত’’ন্তি? তে ইদঞ্চ ইদঞ্চাতি ইতরানিপি দ্ৰে সাসনানি আরোচেসুং. দেৰী পুরিমনযেনেৰ তযো তযো ৰারে অসল্লক্খেত্ৰা চতুত্থচতুত্থৰারে তীণি তীণি সতসহস্সানি অদাসি. এৰং তে সব্বানি দ্ৰাদসসতসহস্সানি লভিংসু.
অথ নে দেৰী পুচ্ছি – ‘‘রাজা কহং, তাতা’’তি? ‘‘দেৰি, রাজা ‘সত্থারং উদ্দিস্স পব্বজিস্সামী’তি ৰত্ৰা গতো’’তি. ‘‘ময্হং তেন কিং সাসনং দিন্ন’’ন্তি? ‘‘সব্বং কির ইস্সরিযং তুম্হাকং ৰিস্সট্ঠং, ‘তুম্হে কির যথাসুখং সম্পত্তিং অনুভৰথা’’’তি. ‘‘অমচ্চা পন কুহিং, তাতা’’তি? ‘‘তেপি রঞ্ঞা সদ্ধিং ‘পব্বজিস্সামা’তি গতা, দেৰী’’তি. সা তেসং ভরিযাযো পক্কোসাপেত্ৰা, ‘‘অম্মা, তুম্হাকং সামিকা রঞ্ঞা সদ্ধিং ‘পব্বজিস্সামা’তি গতা, তুম্হে কিং করিস্সথা’’তি? ‘‘কিং পন তেহি অম্হাকং সাসনং পহিতং, দেৰী’’তি? ‘‘তেহি কির অত্তনো সম্পত্তি তুম্হাকং ৰিস্সট্ঠা ‘তুম্হে কির সম্পত্তিং যথাসুখং পরিভুঞ্জথা’’’তি. ‘‘তুম্হে পন, দেৰি, কিং করিস্সথা’’তি? ‘‘অম্হাকং সো তাৰ রাজা মগ্গে ঠিতো তীহি সতসহস্সেহি তীণি রতনানি পূজেত্ৰা খেল়পিণ্ডং ৰিয সম্পত্তিং পহায ‘পব্বজিস্সামী’তি নিক্খন্তো, মযাপি তিণ্ণং রতনানং সাসনং সুত্ৰা তানি নৰহি সতসহস্সেহি পূজিতানি, ন খো পনেসা সম্পত্তি নাম রঞ্ঞোযেৰ দুক্খা, ময্হম্পি দুক্খা এৰ. কো রঞ্ঞা ছড্ডিতখেল়পিণ্ডং জণ্ণুকেহি ভূমিযং পতিট্ঠহিত্ৰা মুখেন গণ্হিস্সতি, ন ময্হং সম্পত্তিযা অত্থো, সত্থারং উদ্দিস্স পব্বজিস্সামী’’তি. ‘‘দেৰি, মযম্পি তুম্হেহি সদ্ধিং পব্বজিস্সামা’’তি. ‘‘সচে সক্কোথ, সাধূ’’তি. ‘‘সক্কোম, দেৰী’’তি. তেন হি ‘‘এথা’’তি রথসহস্সং যোজাপেত্ৰা রথং আরুয্হ তাহি সদ্ধিং নিক্খমিত্ৰা অন্তরামগ্গে পঠমং নদিং দিস্ৰা যথা রঞ্ঞা পঠমং পুচ্ছিতা, তথেৰ পুচ্ছিত্ৰা সব্বং পৰত্তিং সুত্ৰা ‘‘রঞ্ঞা গতমগ্গং ওলোকেথা’’তি ৰত্ৰা ‘‘সিন্ধৰানং পদৰলঞ্জং ন পস্সামা’’তি ৰুত্তে রাজা ‘‘তীণি রতনানি উদ্দিস্স নিক্খন্তোস্মী’’তি সচ্চকিরিযং করিত্ৰা তিণ্ণং রতনানং গুণে অনুস্সরিত্ৰা গতো ভৰিস্সতি, অহম্পি তীণি রতনানি উদ্দিস্স নিক্খন্তা, তেসং মে আনুভাৰেন ‘‘ইদং উদকং উদকং ৰিয মা হোতূ’’তি তিণ্ণং রতনানং গুণে অনুস্সরন্তী রথসহস্সং পেসেসি. উদকং পিট্ঠিপাসাণসদিসং অহোসি, চক্কানং অগ্গট্ঠানেৰ তেমিংসু. এতেনেৰ উপাযেন ইতরা দ্ৰেপি নদিযো উত্তরিংসু.
সত্থা তাসং আগতভাৰং ঞত্ৰা যথা তা অত্তনো সন্তিকে নিসিন্নে সামিকে ভিক্খূ ন পস্সন্তি, তথা অধিট্ঠাসি. দেৰীপি আগচ্ছন্তী সত্থু সরীরতো নিক্খন্তা রস্মিযো দিস্ৰা তথেৰ চিন্তেত্ৰা সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা, ৰন্দিত্ৰা একমন্তং ঠিতা পুচ্ছি – ‘‘ভন্তে, মহাকপ্পিনো রাজা তুম্হে উদ্দিস্স নিক্খমিত্ৰা গতো, কহং নু খো সো, অম্হাকং তং দস্সেথা’’তি. ‘‘নিসীদথ তাৰ, ইধেৰ নং পস্সিস্সথা’’তি. তা সব্বাপি হট্ঠতুট্ঠা ‘‘ইধেৰ কির নিসিন্না সামিকে নো পস্সিস্সামা’’তি নিসীদিংসু. সত্থা অনুপুব্বিং কথং কথেসি. অনোজাদেৰী দেসনাপরিযোসানে তাহি সদ্ধিং সোতাপত্তিফলং পাপুণি. মহাকপ্পিনো থেরো তাসং দেসিযমানং ধম্মদেসনং সুত্ৰা সপরিৰারো সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণি. তস্মিং খণে সত্থা তাসং তে ভিক্খূ দস্সেসি. তাসঞ্হি আগতক্খণেযেৰ অত্তনো সামিকে কাসাৰধরে মুণ্ডসীসে দিস্ৰা চিত্তং একগ্গং ন ভৰেয্য, মগ্গফলং নিব্বত্তেতুং সক্কা ন ভৰেয্য. তস্মা অচলসদ্ধায পতিট্ঠিতকালতো পট্ঠায তাসং তে ভিক্খূ অরহত্তপ্পত্তে দস্সেসি. তাপি তে দিস্ৰা পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, তুম্হাকং পব্বজিতকিচ্চং মত্থকপ্পত্ত’’ন্তি ৰত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা একমন্তং ঠত্ৰা পব্বজ্জং যাচিংসু.
এৰং ৰুত্তে সত্থা উপ্পলৰণ্ণায থেরিযা আগমনং চিন্তেসি. সা সত্থু চিন্তিতক্খণেযেৰ আকাসেনাগন্ত্ৰা তা সব্বা ইত্থিযো গহেত্ৰা আকাসেন ভিক্খুনুপস্সযং নেত্ৰা পব্বাজেসি. তা সব্বা নচিরস্সেৰ অরহত্তং পাপুণিংসু. সত্থা ভিক্খুসহস্সং আদায আকাসেন জেতৰনং অগমাসি. তত্র সুদং আযস্মা মহাকপ্পিনো রত্তিট্ঠানাদীসু ‘‘অহো সুখং, অহো সুখ’’ন্তি উদানং উদানেন্তো ৰিচরতি. ভিক্খূ ভগৰতো আরোচেসুং – ‘‘ভন্তে, মহাকপ্পিনো ‘অহো সুখং, অহো সুখ’ন্তি উদানং উদানেন্তো ৰিচরতি, অত্তনো রজ্জসুখং আরব্ভ উদানেতি মঞ্ঞে’’তি. সত্থা তং পক্কোসাপেত্ৰা – ‘‘সচ্চং কির ত্ৰং, কপ্পিন, কামসুখং আরব্ভ উদানং উদানেসী’’তি? ‘‘ভগৰা মে, ভন্তে, তং আরব্ভ উদানভাৰং ৰা অঞ্ঞং আরব্ভ উদানভাৰং ৰা জানাতী’’তি. অথ সত্থা – ‘‘ন, ভিক্খৰে, মম পুত্তো কামসুখং রজ্জসুখং আরব্ভ উদানং উদানেতি, পুত্তস্স পন মে ধম্মং চরতো ধম্মপীতি নাম উপ্পজ্জতি, সো অমতমহানিব্বানং আরব্ভ এৰং উদানং উদানেসী’’তি অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –
‘‘ধম্মপীতি সুখং সেতি, ৰিপ্পসন্নেন চেতসা;
অরিযপ্পৰেদিতে ধম্মে, সদা রমতি পণ্ডিতো’’তি. (ধ. প. ৭৯);
অথেকদিৰসং সত্থা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘কচ্চি, ভিক্খৰে, কপ্পিনো ভিক্খূনং ধম্মং দেসেতী’’তি? ‘‘অপ্পোস্সুক্কো, ভন্তে, দিট্ঠধম্মসুখৰিহারং অনুযুত্তো ৰিহরতি, ওৰাদমত্তম্পি ন দেতী’’তি. সত্থা থেরং পক্কোসাপেত্ৰা – ‘‘সচ্চং কির ত্ৰং, কপ্পিন, অন্তেৰাসিকানং ওৰাদমত্তম্পি ন দেসী’’তি? ‘‘সচ্চং, ভগৰা’’তি. ‘‘ব্রাহ্মণ, মা এৰং অকাসি, অজ্জ পট্ঠায উপগতানং ভিক্খূনং ধম্মং দেসেহী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি থেরো ভগৰতো ৰচনং সিরসা সম্পটিচ্ছিত্ৰা একোৰাদেনেৰ সমণসহস্সং অরহত্তে পতিট্ঠাপেসি. তেন নং সত্থা পটিপাটিযা অত্তনো সাৰকে ঠানন্তরে ঠপেন্তো ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খুওৰাদকানং যদিদং মহাকপ্পিনো’’তি (অ. নি. ১.২১৯, ২৩১) এতদগ্গে ঠপেসি.
৬৬. এৰং থেরো পত্তঅরহত্তফলো অত্তনো পুব্বকম্মং সরিত্ৰা সোমনস্সজাতো পুব্বচরিতাপদানং পকাসেন্তো পদুমুত্তরো নাম জিনোতিআদিমাহ. উদিতো অজটাকাসেতি সকলাকাসে উদিতো উট্ঠিতো পাকটভূতো. সরদম্বরে সরদকালে আকাসে রৰীৰ সূরিযো ইৰাতি অত্থো.
৭০. অক্খদস্সো তদা আসিন্তি তস্মিং পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে সারদস্সী হিতদস্সী আচরিযো পাকটো অহোসিন্তি অত্থো.
৭১. সাৰকস্স কতাৰিনোতি তস্স ভগৰতো মে মনং মম চিত্তং, তপ্পযন্তস্স তোসযন্তস্স সাৰকস্স ওৰাদকস্স গুণং পকাসযতো অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তস্স কতাৰিনো সাতচ্চকিচ্চযুত্তস্স ৰচনং সুত্ৰাতি সম্বন্ধো.
৭৩. হংসসমভাগোতি হংসসদিসগামি. হংসদুন্দুভিনিস্সনোতি হংসরৰো দুন্দুভিভেরিসদ্দসদিসৰচনো ‘‘এতং মহামত্তং পস্সথ, ভিক্খৰো’’তি আহাতি সম্বন্ধো.
৭৪. সমুগ্গততনূরুহন্তি সুট্ঠু উগ্গতলোমং উদ্ধগ্গলোমং, উদগ্যমনং ৰা. জীমূতৰণ্ণন্তি মুত্তফলসমানৰণ্ণং সুন্দরসরীরপভন্তি অত্থো. পীণংসন্তি পরিপুণ্ণং অংসং. পসন্ননযনাননন্তি পসন্নঅক্খিপসন্নমুখন্তি অত্থো.
৭৫. কতাৰিনোতি কতাধিকারস্স এতদগ্গে ঠিতস্স ভিক্খুনো ঠানং সো এসো মুদিতায পহট্ঠচিত্ততায পত্থেতীতি সম্বন্ধো.
৮১. সতসো অনুসাসিযাতি ধম্মেন সমেন ৰচনেন কারণৰসেন অনুসাসিত্ৰাতি অত্থো. বারাণসিযমাসন্নেতি বারাণসিযা সমীপে পেসকারগামে. জাতো কেনিযজাতিযন্তি তন্তৰাযজাতিযা পেসকারকুলে জাতোতি অত্থো. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰাতি.
মহাকপ্পিনত্থেরঅপদানৰণ্ণনা সমত্তা.
৪. দব্বমল্লপুত্তত্থেরঅপদানৰণ্ণনা
চতুত্থাপদানে পদুমুত্তরো নাম জিনোতিআদিকং আযস্মতো দব্বমল্লপুত্তত্থেরস্স অপদানং. অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযানি পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে হংসৰতীনগরে সেট্ঠিপুত্তো হুত্ৰা জাতো ৰিভৰসম্পন্নো অহোসি, সত্থরি পসন্নো সত্থু ধম্মদেসনং সুণন্তো সত্থারং একং ভিক্খুং সেনাসনপঞ্ঞাপকানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৰা পসন্নমানসো বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং নিমন্তেত্ৰা সত্তাহং মহাদানং দত্ৰা সত্তাহচ্চযেন ভগৰতো পাদমূলে নিপতিত্ৰা তং ঠানং পত্থেসি. ভগৰাপিস্স সমিজ্ঝনভাৰং ঞত্ৰা ব্যাকাসি. সো যাৰজীৰং কুসলং কত্ৰা ততো চুতো তুসিতাদীসু দেৰেসু দিব্বসম্পত্তিং অনুভৰিত্ৰা ততো চুতো ৰিপস্সিস্স ভগৰতো কালে একস্মিং কুলে নিব্বত্তো অসপ্পুরিসসংসগ্গেন তস্স সাৰকং ভিক্খুং অরহাতি জানন্তোপি অব্ভূতেন অব্ভাচিক্খি. তস্সেৰ সাৰকানং খীরসলাকভত্তং অদাসি. সো যাৰতাযুকং পুঞ্ঞানি কত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো উভযসম্পত্তিযো অনুভৰিত্ৰা কস্সপদসবলস্স কালে কুলগেহে নিব্বত্তো ওসানকালে সাসনে পব্বজিতো পরিনিব্বুতে ভগৰতি সকললোকে কোলাহলে জাতে সত্ত ভিক্খৰো পব্বজিতো পচ্চন্তজনপদে ৰনমজ্ঝে একং পব্বতং অভিরুহিত্ৰা ‘‘জীৰিতাসা ওরোহন্তু নিরালযা নিসীদন্তূ’’তি নিস্সেণিং পাতেসুং. তেসং ওৰাদদাযকো জেট্ঠকত্থেরো সত্থাহব্ভন্তরে অরহা অহোসি. তদনন্তরত্থেরো অনাগামী, ইতরে পঞ্চ পরিসুদ্ধসীলা ততো চুতা দেৰলোকে নিব্বত্তা. তত্থ একং বুদ্ধন্তরং দিব্বসুখং অনুভৰিত্ৰা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে পুক্কুসাতি (ম. নি. ৩.৩৪২), সভিযো (সু. নি. সভিযসুত্ত), বাহিযো (উদা. ১০), কুমারকস্সপোতি (ম. নি. ১.২৪৯) ইমে চত্তারো তত্থ তত্থ নিব্বত্তিংসু. অযং পন মল্লরট্ঠে অনুপিযনগরে নিব্বত্তি. তস্মিং মাতুকুচ্ছিতো অনিক্খন্তেযেৰ মাতা কালমকাসি, অথেকো তস্সা সরীরং ঝাপনত্থায চিতকস্মিং আরোপেত্ৰা কুমারং দব্বন্তরে পতিতং গহেত্ৰা জগ্গাপেসি. দব্বে পতিতত্তা দব্বো মল্লপুত্তোতি পাকটো অহোসি. অপরভাগে পুব্বসম্ভারৰসেন পব্বজি, সো কম্মট্ঠানমনুযুত্তো নচিরস্সেৰ সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণি.
অথ নং সত্থা মজ্ঝত্তভাৰেন আনুভাৰসম্পন্নভাৰেন চ ভিক্খূনং সেনাসনং পঞ্ঞাপনে ভত্তুদ্দেসনে চ নিযোজেসি. সব্বো চ ভিক্খুসঙ্ঘো তং সমন্নেসি. তং ৰিনযখন্ধকে (চূল়ৰ. ১৮৯-১৯০) আগতমেৰ. অপরভাগে থেরো একস্স ৰরসলাকদাযকস্স সলাকভত্তং মেত্তিযভূমজকানং ভিক্খূনং উদ্দিসি. তে হট্ঠতুট্ঠা ‘‘স্ৰে ময্হং মুগ্গঘতমধুমিস্সকভত্তং ভুঞ্জিস্সামা’’তি উস্সাহজাতা অহেসুং. সো পন উপাসকো তেসং ৰারপ্পত্তভাৰং সুত্ৰা দাসিং আণাপেসি – ‘‘যে, জে, ভিক্খূ স্ৰে ইধ আগমিস্সন্তি, তে কণাজকেন বিলঙ্গদুতিযেন পরিৰিসাহী’’তি. সাপি তথেৰ তে ভিক্খূ আগতে কোট্ঠকপমুখে নিসীদাপেত্ৰা ভোজেসি. তে ভিক্খূ অনত্তমনা কোপেন তটতটাযন্তা থেরে আঘাতং বন্ধিত্ৰা ‘‘মধুরভত্তদাযকং অম্হাকং অমধুরভত্তং দাপেতুং এসোৰ নিযোজেসী’’তি দুক্খী দুম্মনা নিসীদিংসু. অথ তে মেত্তিযা নাম ভিক্খুনী ‘‘কিং, ভন্তে, দুম্মনা’’তি পুচ্ছি. তে, ‘‘ভগিনি, কিং অম্হে দব্বেন মল্লপুত্তেন ৰিহেঠিযমানে অজ্ঝুপেক্খসী’’তি আহংসু. ‘‘কিং, ভন্তে, মযা সক্কা কাতু’’ন্তি? ‘‘তস্স দোসং আরোপেহী’’তি. সা তত্থ তত্থ থেরস্স অভূতারোপনং অকাসি. তং সুত্ৰা ভিক্খূ ভগৰতো আরোচেসুং. অথ ভগৰা দব্বং মল্লপুত্তং পক্কোসাপেত্ৰা – ‘‘সচ্চং কির ত্ৰং, দব্ব, মেত্তিযায ভিক্খুনিযা ৰিপ্পকারমকাসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘যথা মং, ভন্তে, ভগৰা জানাতী’’তি. ‘‘ন খো, দব্ব, দব্বা এৰং নিব্বেঠেন্তি, কারকভাৰং ৰা অকারকভাৰং ৰা ৰদেহী’’তি. ‘‘অকারকো অহং, ভন্তে’’তি. ভগৰা – ‘‘মেত্তিযং ভিক্খুনিং নাসেত্ৰা তে ভিক্খূ অনুযুঞ্জথা’’তি আহ. উপালিত্থেরপ্পমুখা ভিক্খূ তং ভিক্খুনিং উপ্পব্বাজেত্ৰা মেত্তিযভূমজকে ভিক্খূ অনুযুঞ্জিত্ৰা তেহি ‘‘অম্হেহি নিযোজিতা সা ভিক্খুনী’’তি ৰুত্তে ভগৰতো একমত্থং আরোচেসুং. ভগৰা মেত্তিযভূমজকানং ভিক্খূনং অমূলকসঙ্ঘাদিসেসং পঞ্ঞপেসি.
তেন চ সমযেন দব্বত্থেরো ভিক্খূনং সেনাসনং পঞ্ঞাপেন্তো ৰেল়ুৰনৰিহারস্স সামন্তা অট্ঠারসমহাৰিহারে সভাগে ভিক্খূ পেসেন্তো রত্তিভাগে অন্ধকারে অঙ্গুলিযা পদীপং জালেত্ৰা তেনেৰালোকেন অনিদ্ধিমন্তে ভিক্খূ পেসেসি. এৰং থেরস্স সেনাসনপঞ্ঞাপনভত্তুদ্দেসনকিচ্চে পাকটে জাতে সত্থা অরিযগণমজ্ঝে দব্বত্থেরং ঠানন্তরে ঠপেন্তো ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং সেনাসনপঞ্ঞাপকানং যদিদং দব্বো মল্লপুত্তো’’তি (অ. নি. ১.২০৯, ২১৪) এতদগ্গে ঠপেসি.
১০৮. থেরো অত্তনো পুব্বকম্মং সরিত্ৰা সোমনস্সজাতো পুব্বচরিতাপদানং পকাসেন্তো পদুমুত্তরো নাম জিনোতিআদিমাহ. তং সব্বং হেট্ঠা ৰুত্তত্থমেৰ. ইতো একনৰুতে কপ্পে ৰিপস্সী নাম নাযকো লোকে উপ্পজ্জীতি সম্বন্ধো.
১২৫. দুট্ঠচিত্তোতি দূসিতচিত্তো অসাধুসঙ্গমেন অপসন্নচিত্তোতি অত্থো. উপৰদিং সাৰকং তস্সাতি তস্স ভগৰতো খীণাসৰং সাৰকং উপৰদিং, উপরি অভূতং ৰচনং আরোপেসিং, অব্ভক্খানং অকাসিন্তি অত্থো.
১৩২. দুন্দুভিযোতি দুন্দুং ইতি সদ্দাযনতো দুন্দুভিসঙ্খাতা ভেরিযো. নাদযিংসূতি সদ্দং করিংসু. সমন্ততো অসনিযোতি সব্বদিসাভাগতো অসনে ৰিনাসনে নিযুত্তোতি অসনিযো, দেৰদণ্ডা ভযাৰহা ফলিংসূতি সম্বন্ধো.
১৩৩. উক্কা পতিংসু নভসাতি আকাসতো অগ্গিক্খন্ধা চ পতিংসূতি অত্থো. ধূমকেতু চ দিস্সতীতি ধূমরাজিসহিতো অগ্গিক্খন্ধো চ দিস্সতি পঞ্ঞাযতীতি অত্থো. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰাতি.
দব্বমল্লপুত্তত্থেরঅপদানৰণ্ণনা সমত্তা.
৫. কুমারকস্সপত্থেরঅপদানৰণ্ণনা
পঞ্চমাপদানে ইতো সতসহস্সম্হীতিআদিকং আযস্মতো কুমারকস্সপত্থেরস্স অপদানং. অযং কির পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তো ৰিঞ্ঞুতং পত্ৰা একদিৰসং সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুণন্তো সত্থারং একং ভিক্খুং চিত্তকথিকানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৰা সযম্পি তং ঠানন্তরং পত্থেন্তো পণিধানং কত্ৰা তদনুরূপানি পুঞ্ঞানি করোন্তো যাৰতাযুকং ঠত্ৰা ততো চুতো দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো উভযসম্পত্তিযো অনুভৰিত্ৰা কস্সপস্স ভগৰতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তো তস্স ভগৰতো সাসনে পব্বজিত্ৰা সমণধম্মং কত্ৰা সুগতীসুযেৰ সংসরন্তো দিব্বসুখং মানুসসুখঞ্চ অনুভৰিত্ৰা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে রাজগহে একিস্সা সেট্ঠিধীতায কুচ্ছিম্হি নিব্বত্তো. সা কির কুমারিকাকালেযেৰ পব্বজিতুকামা মাতাপিতরো যাচিত্ৰা পব্বজ্জং অলভমানা পতিকুলং গন্ত্ৰা গব্ভং গণ্হিত্ৰা তং অজানিত্ৰা ‘‘সামিকং আরাধেত্ৰা পব্বজ্জং অনুজানাপেস্সামী’’তি চিন্তেসি. সা সামিকং আরাধেন্তী, অয্যপুত্ত –
‘‘সচে ইমস্স কাযস্স, অন্তো বাহিরকো সিযা;
দণ্ডং নূন গহেত্ৰান, কাকে সোণে নিৰারযে’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.১২২) –
আদিনা সরীরস্স দোসং দস্সেন্তী তং আরাধেসি.
সা সামিকেন অনুঞ্ঞাতা গব্ভিনিভাৰং অজানন্তী দেৰদত্তপক্খিযাসু ভিক্খুনীসু পব্বজি. তস্সা গব্ভিনিভাৰং দিস্ৰা ভিক্খুনিযো দেৰদত্তং পুচ্ছিংসু. সো ‘‘অস্সমণী’’তি আহ. সা ‘‘নাহং দেৰদত্তং উদ্দিস্স পব্বজিতা, ভগৰন্তং উদ্দিস্স পব্বজিতা’’তি ভগৰতো সন্তিকং গন্ত্ৰা দসবলং পুচ্ছি. সত্থা উপালিত্থেরং পটিচ্ছাপেসি. থেরো সাৰত্থিনগরৰাসীনি কুলানি ৰিসাখঞ্চ উপাসিকং পক্কোসাপেত্ৰা সরাজিকায পরিসায তং ৰিনিচ্ছিনন্তো ‘‘পুরে লদ্ধো গব্ভো, অরোগা পব্বজ্জা’’তি আহ. তং সুত্ৰা সত্থা ‘‘সাধু সুৰিনিচ্ছিতং উপালিনা অধিকরণ’’ন্তি থেরস্স সাধুকারং অদাসি.
সা ভিক্খুনী সুৰণ্ণবিম্বসদিসং পুত্তং ৰিজাযি. তং রাজা পসেনদি কোসলো ‘‘দারকপরিহরণং ভিক্খুনীনং পলিবোধো’’তি ধাতীনং দাপেত্ৰা পোসাপেসি, কস্সপোতিস্স নামং করিংসু. অপরভাগে অলঙ্করিত্ৰা সত্থু সন্তিকং নেত্ৰা পব্বাজেসি. কুমারকালে পব্বজিতত্তা পন ভগৰতা ‘‘কস্সপং পক্কোসথ, ইদং ফলং ৰা খাদনীযং ৰা কস্সপস্স দেথা’’তি ৰুত্তে ‘‘কতরকস্সপস্সা’’তি ‘‘কুমারকস্সপস্সা’’তি এৰং গহিতনামত্তা রঞ্ঞা পোসাৰনীযপুত্তত্তা চ ৰুদ্ধকালেপি কুমারকস্সপোত্ৰেৰ পঞ্ঞাযিত্থ.
সো পব্বজিতকালতো পট্ঠায ৰিপস্সনায কম্মং করোতি, বুদ্ধৰচনঞ্চ উগ্গণ্হাতি. অথ তেন সদ্ধিং পব্বতমত্থকে সমণধম্মং কত্ৰা অনাগামী হুত্ৰা সুদ্ধাৰাসে নিব্বত্তমহাব্রহ্মা ‘‘ৰিপস্সনায মুখং দস্সেত্ৰা মগ্গফলুপ্পত্তিযা উপাযং করিস্সামী’’তি পঞ্চদসপঞ্হে অভিসঙ্খরিত্ৰা অন্ধৰনে ৰসন্তস্স থেরস্স ‘‘ইমে পঞ্হে সত্থারং পুচ্ছেয্যাসী’’তি আচিক্খি. ততো সো তে পঞ্হে ভগৰন্তং পুচ্ছি. ভগৰাপিস্স ৰিস্সজ্জেসি. থেরো ভগৰতা কথিতনিযামেনেৰ তে উগ্গণ্হিত্ৰা ৰিপস্সনং গব্ভং গাহাপেত্ৰা অরহত্তং পাপুণি.
১৫০. সো অরহত্তং পত্ৰা অত্তনো পুব্বকম্মং সরিত্ৰা সোমনস্সজাতো পুব্বচরিতাপদানং পকাসেন্তো ইতো সতসহস্সম্হীতিআদিমাহ. তত্থ যং হেট্ঠা ৰুত্তনযঞ্চ উত্তানত্থঞ্চ, তং সব্বং ন ৰণ্ণযিস্সাম. অনুত্তানপদমেৰ ৰণ্ণযিস্সাম.
১৬৯. আপন্নসত্তা মে মাতাতি ময্হং মাতা গরুগব্ভা গব্ভিনী পসুতাসন্নগব্ভাতি অত্থো.
১৭৩. ৰম্মিকসদিসং কাযন্তি সরীরং নাম ৰম্মিকসদিসং যথা ৰম্মিকো ইতো চিতো চ ছিদ্দাৰছিদ্দো ঘরগোল়িকউপচিকাদীনং আসযো, এৰমেৰ অযং কাযো নৰছিদ্দো ধুৰস্সৰোতি বুদ্ধেন ভগৰতা দেসিতং পকাসিতং তং সুত্ৰা মে চিত্তং আসৰে অগ্গহেত্ৰা অসেসেত্ৰা কিলেসতো ৰিমুচ্চি, অরহত্তে পতিট্ঠাসীতি অত্থো. অপরভাগে তত্থ তত্থ ভিক্খূনং ৰিচিত্তধম্মকথিকভাৰং সুত্ৰা সত্থা ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং চিত্তকথিকানং যদিদং কুমারকস্সপো’’তি (অ. নি. ১.২০৯, ২১৭) এতদগ্গে ঠপেসীতি.
কুমারকস্সপত্থেরঅপদানৰণ্ণনা সমত্তা.
৬. বাহিযত্থেরঅপদানৰণ্ণনা
ছট্ঠাপদানে ইতো সতসহস্সম্হীতিআদিকং আযস্মতো বাহিযস্স দারুচীরিযত্থেরস্স অপদানং. অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযানি পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তো ব্রাহ্মণসিপ্পেসু নিপ্ফত্তিং গন্ত্ৰা ৰেদঙ্গেসু অনৰযো একদিৰসং সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা ধম্মং সুণন্তো পসন্নমানসো সত্থারং একং ভিক্খুং খিপ্পাভিঞ্ঞানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৰা তং ঠানং পত্তুকামো সত্তাহং বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স মহাদানং দত্ৰা সত্তাহস্স অচ্চযেন ভগৰতো পাদমূলে নিপন্নো ‘‘ভগৰা, ভন্তে, ইতো সত্তমে দিৰসে যং ভিক্খুং খিপ্পাভিঞ্ঞানং অগ্গট্ঠানে ঠপেসি, সো ৰিয অহম্পি অনাগতে একস্স বুদ্ধস্স সাসনে খিপ্পাভিঞ্ঞানং অগ্গো ভৰেয্য’’ন্তি পত্থনং অকাসি. ভগৰা অনাগতংসঞাণেন ওলোকেত্ৰা সমিজ্ঝনভাৰং ঞত্ৰা ‘‘অনাগতে গোতমস্স ভগৰতো সাসনে পব্বজিত্ৰা খিপ্পাভিঞ্ঞানং অগ্গো ভৰিস্সতী’’তি ব্যাকাসি. সো যাৰতাযুকং পুঞ্ঞানি কত্ৰা ততো চুতো দেৰলোকে নিব্বত্তো তত্থ ছ কামাৰচরসম্পত্তিযো অনুভৰিত্ৰা পুন মনুস্সেসু চক্কৰত্তিআদিসম্পত্তিযো অনেককপ্পকোটিসতেসু অনুভৰিত্ৰা কস্সপস্স ভগৰতো কালে একস্মিং কুলে নিব্বত্তো, ভগৰতি পরিনিব্বুতে পব্বজিতো যদা সাসনে ওসক্কমানে সত্ত ভিক্খূ চতুন্নং পরিসানং অজ্ঝাচারং দিস্ৰা সংৰেগপ্পত্তা অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা ‘‘যাৰ সাসনস্স অন্তরধানং ন হোতি, তাৰ অত্তনো পতিট্ঠং করিস্সামা’’তি সুৰণ্ণচেতিযং ৰন্দিত্ৰা তত্থ অরঞ্ঞে একং পব্বতং দিস্ৰা ‘‘জীৰিতসালযা নিৰত্তন্তু, নিরালযা ইমং পব্বতং অভিরুহন্তূ’’তি নিস্সেণিং বন্ধিত্ৰা সব্বে তং পব্বতং অভিরুয্হ নিস্সেণিং পাতেত্ৰা সমণধম্মং করিংসু. তেসু সঙ্ঘত্থেরো একরত্তাতিক্কমেন অরহত্তং পাপুণি. সো অনোতত্তদহে নাগলতাদন্তকট্ঠং খাদিত্ৰা মুখং ধোৰিত্ৰা উত্তরকুরুতো পিণ্ডপাতং আহরিত্ৰা তে ভিক্খূ আহ – ‘‘আৰুসো, ইমং পিণ্ডপাতং ভুঞ্জথা’’তি. তে আহংসু – ‘‘কিং, ভন্তে, অম্হেহি এৰং কতিকা কতা ‘যো পঠমং অরহত্তং পাপুণাতি, তেনাভতং পিণ্ডপাতং অৰসেসা পরিভুঞ্জন্তূ’’’তি? ‘‘নো হেতং, আৰুসো’’তি. ‘‘তেন হি সচে মযম্পি তুম্হে ৰিয ৰিসেসং নিব্বত্তেস্সাম, সযং আহরিত্ৰা ভুঞ্জিস্সামা’’তি ন ইচ্ছিংসু.
দুতিযদিৰসে দুতিযত্থেরো অনাগামী হুত্ৰা তথেৰ পিণ্ডপাতং আহরিত্ৰা ইতরে নিমন্তেসি. তে এৰমাহংসু – ‘‘কিং পনাৰুসো, কতিকা কতা, ‘মহাথেরেন আভতং পিণ্ডপাতং অভুঞ্জিত্ৰা অনুথেরেন আভতং ভুঞ্জিস্সামা’’’তি? ‘‘নো হেতং, আৰুসো’’তি. ‘‘এৰং সন্তে তুম্হে ৰিয মযম্পি ৰিসেসং নিব্বত্তেত্ৰা অত্তনো অত্তনো পুরিসকারেন ভুঞ্জিতুং সক্কোন্তা ভুঞ্জিস্সামা’’তি ন ইচ্ছিংসু. তেসু অরহত্তপ্পত্তত্থেরো পরিনিব্বাযি, দুতিযো অনাগামী ব্রহ্মলোকে নিব্বত্তি, ইতরে পঞ্চ ৰিসেসং নিব্বত্তেতুং অসক্কোন্তা সুস্সিত্ৰা সত্তমে দিৰসে কালং কত্ৰা দেৰলোকে নিব্বত্তিংসু. তত্থ দিব্বসুখং অনুভৰিত্ৰা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ততো চৰিত্ৰা মনুস্সেসু নিব্বত্তিংসু. তেসু একো পুক্কুসাতি রাজা অহোসি, একো গন্ধাররট্ঠে তক্কসিলাযং কুমারকস্সপো, একো বাহিযো দারুচীরিযো, একো দব্বো মল্লপুত্তো, একো সভিযো পরিব্বাজকোতি. তেসু অযং বাহিযো দারুচীরিযো সুপ্পারকপট্টনে ৰাণিজকুলে নিব্বত্তো ৰাণিজকম্মে নিপ্ফত্তিং গতো মহদ্ধনো মহাভোগো, সো সুৰণ্ণভূমিং গচ্ছন্তেহি ৰাণিজেহি সদ্ধিং নাৰমারুয্হ ৰিদেসং গচ্ছন্তো কতিপাহং গন্ত্ৰা ভিন্নায নাৰায সেসেসু মচ্ছকচ্ছপভক্খেসু জাতেসু একোযেৰ অৰসিট্ঠো একং ফলকং গহেত্ৰা ৰাযমন্তো সত্তমে দিৰসে সুপ্পারকপট্টনতীরং ওক্কমি. তস্স নিৰাসনপারুপনং নত্থি, সো অঞ্ঞং কিঞ্চি অপস্সন্তো সুক্খকট্ঠদণ্ডকে ৰাকেহি পলিৰেঠেত্ৰা নিৰাসেত্ৰা পারুপিত্ৰা চ দেৰকুলতো কপালং গহেত্ৰা সুপ্পারকপট্টনং অগমাসি. মনুস্সা তং দিস্ৰা যাগুভত্তাদীনি দত্ৰা ‘‘অযং একো অরহা’’তি সম্ভাৰেসুং. সো ৰত্থেসু উপনীতেসু ‘‘সচাহং নিৰাসেমি, পারুপামি ৰা, লাভসক্কারো মে পরিহাযিস্সতী’’তি তানি পটিক্খিপিত্ৰা দারুচীরানেৰ পরিহরি.
অথস্স ‘‘অরহা, অরহা’’তি বহূহি সম্ভাৰিযমানস্স এৰং চেতসো পরিৰিতক্কো উদপাদি ‘‘যে কেচি লোকে অরহন্তো ৰা অরহত্তমগ্গং ৰা সমাপন্না, অহং তেসং অঞ্ঞতরো’’তি সো তেন নিযামেন কুহনকম্মেন জীৰিকং কপ্পেতি.
কস্সপদসবলস্স সাসনে সত্তসু জনেসু পব্বতং আরুয্হ সমণধম্মং করোন্তেসু একো অনাগামী হুত্ৰা সুদ্ধাৰাসব্রহ্মলোকে নিব্বত্তিত্ৰা অত্তনো ব্রহ্মসম্পত্তিং ওলোকেন্তো আগতট্ঠানং আৰজ্জেন্তো পব্বতমারুয্হ সমণধম্মং করণট্ঠানং দিস্ৰা সেসানং নিব্বত্তনট্ঠানং আৰজ্জেন্তো একস্স পরিনিব্বুতভাৰং ইতরেসঞ্চ পঞ্চন্নং কামাৰচরদেৰলোকে নিব্বত্তভাৰং ঞত্ৰা তে কালানুকালং আৰজ্জেসি ‘‘ইমস্মিং পন কালে কহং নু খো তে’’তি আৰজ্জেন্তো দারুচীরিযং সুপ্পারকপট্টনং নিস্সায কুহনকম্মেন জীৰিতং কপ্পেন্তং দিস্ৰা ‘‘নট্ঠো ৰতাযং বালো, পুব্বে সমণধম্মং করোন্তো অতিউক্কট্ঠভাৰেন অরহতাপি আভতং পিণ্ডপাতং অপরিভুঞ্জিত্ৰা ইদানি উদরহেতু অনারহাৰ সমানো অরহত্তং পটিজানিত্ৰা লোকং ৰঞ্চেন্তো ৰিচরতি, দসবলস্স উপ্পন্নভাৰং ন জানাতি, গচ্ছামি নং সংৰেজেত্ৰা বুদ্ধুপ্পাদং জানাপেস্সামী’’তি খণেনেৰ ব্রহ্মলোকতো ওতরিত্ৰা সুপ্পারকপট্টনে রত্তিভাগসমনন্তরে দারুচীরিযস্স সম্মুখে পাতুরহোসি. সো অত্তনো ৰসনট্ঠানে ওভাসং দিস্ৰা বহি নিক্খমিত্ৰা মহাব্রহ্মানং দিস্ৰা অঞ্জলিং পগ্গয্হ ‘‘কে তুম্হে’’তি পুচ্ছি. ‘‘অহং তুম্হাকং পোরাণকসহাযো অনাগামিফলং পত্ৰা ব্রহ্মলোকে নিব্বত্তো, অম্হাকং সব্বজেট্ঠকো অরহা হুত্ৰা পরিনিব্বুতো, তুম্হে পন পঞ্চজনা দেৰলোকে নিব্বত্তা. স্ৰাহং দানি তং ইমস্মিং ঠানে কুহনকম্মেন জীৰিকং কপ্পেন্তং দিস্ৰা দমিতুং আগতো’’তি ৰত্ৰা ইদং কারণং আহ – ‘‘নেৰ খো ত্ৰং, বাহিয, অরহা নাপি অরহত্তমগ্গং ৰা সমাপন্নো, সাপি তে পটিপদা নত্থি, যায ত্ৰং অরহা ৰা অস্স অরহত্তমগ্গং ৰা সমাপন্নো’’তি. অথস্স সত্থু উপ্পন্নভাৰং সাৰত্থিযং ৰসনভাৰঞ্চ আচিক্খিত্ৰা ‘‘সত্থু সন্তিকং গচ্ছা’’তি তং উয্যোজেত্ৰা ব্রহ্মলোকমেৰ অগমাসি.
বাহিযো পন আকাসে ঠত্ৰা কথেন্তং মহাব্রহ্মানং ওলোকেত্ৰা চিন্তেসি – ‘‘অহো ভারিযং কম্মং মযা কতং, অনরহং অরহা অহন্তি চিন্তেসিং, অযঞ্চ মং ‘ন ত্ৰং অরহা, নাপি অরহত্তমগ্গং ৰা সমাপন্নাসী’তি ৰদতি, অত্থি নু খো লোকে অঞ্ঞো অরহা’’তি. অথ নং পুচ্ছি – ‘‘অথ কে চরহি সদেৰকে লোকে অরহন্তো ৰা অরহত্তমগ্গং ৰা সমাপন্না’’তি. অথস্স দেৰতা আচিক্খি – ‘‘অত্থি, বাহিয, উত্তরেসু জনপদেসু সাৰত্থি নাম নগরং, তত্থ সো ভগৰা এতরহি ৰিহরতি অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো. সো হি, বাহিয, ভগৰা অরহা চেৰ অরহত্তায চ ধম্মং দেসেসী’’তি. বাহিযো রত্তিভাগে দেৰতায কথং সুত্ৰা সংৰিগ্গমানসো তংখণংযেৰ সুপ্পারকা নিক্খমিত্ৰা একরত্তিৰাসেন সাৰত্থিং অগমাসি, গচ্ছন্তো চ পন দেৰতানুভাৰেন বুদ্ধানুভাৰেন চ ৰীসযোজনসতিকং মগ্গং অতিক্কমিত্ৰা সাৰত্থিং অনুপ্পত্তো, তস্মিং খণে সত্থা সাৰত্থিযং পিণ্ডায পৰিট্ঠো হোতি. সো জেতৰনং পৰিসিত্ৰা অব্ভোকাসে চঙ্কমন্তে সম্বহুলে ভিক্খূ পুচ্ছি – ‘‘কুহিং এতরহি সত্থা’’তি? ভিক্খূ ‘‘সাৰত্থিযং পিণ্ডায পৰিট্ঠো’’তি ৰত্ৰা ‘‘ত্ৰং পন কুতো আগতোসী’’তি পুচ্ছিংসু. ‘‘সুপ্পারকা আগতোম্হী’’তি. ‘‘কদা নিক্খন্তোসী’’তি? ‘‘হিয্যো সাযন্হসমযে নিক্খন্তোম্হী’’তি. ‘‘দূরতোপি আগতো, নিসীদ তাৰ পাদে ধোৰিত্ৰা তেলেন মক্খেত্ৰা থোকং ৰিস্সমাহি, আগতকালে সত্থারং দক্খিস্সতী’’তি আহংসু. ‘‘অহং, ভন্তে, সত্থু ৰা অত্তনো ৰা জীৰিতন্তরাযং ন জানামি, কত্থচি অট্ঠত্ৰা অনিসীদিত্ৰা একরত্তেনেৰ ৰীসযোজনসতিকং মগ্গং আগতো, সত্থারং পস্সিত্ৰাৰ ৰিস্সমিস্সামী’’তি আহ. সো এৰং ৰত্ৰা তরমানরূপো সাৰত্থিং পৰিসিত্ৰা ভগৰন্তং অনোপমায বুদ্ধসিরিযা চরন্তং দিস্ৰা ‘‘চিরস্সং ৰত মে গোতমো সম্মাসম্বুদ্ধো দিট্ঠো’’তি দিট্ঠট্ঠানতো পট্ঠায ওনতসরীরো গন্ত্ৰা অন্তরৰীথিযং পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দিত্ৰা গোপ্ফকেসু দল়্হং গহেত্ৰা এৰমাহ – ‘‘দেসেতু, ভন্তে ভগৰা, ধম্মং, দেসেতু সুগতো ধম্মং, যং মমস্স দীঘরত্তং হিতায সুখাযা’’তি. অথ নং সত্থা ‘‘অকালো খো তাৰ, বাহিয, অন্তরঘরং পৰিট্ঠম্হা পিণ্ডাযা’’তি পটিক্খিপি.
তং সুত্ৰা বাহিযো, ‘‘ভন্তে, সংসারে সংসরন্তেন কবল়ীকারাহারো ন অলদ্ধপুব্বো, তুম্হাকং ৰা ময্হং ৰা জীৰিতন্তরাযং ন জানামি, দেসেতু মে, ভন্তে ভগৰা, ধম্মং, দেসেতু সুগতো ধম্ম’’ন্তি পুন যাচি. সত্থা দুতিযম্পি তথেৰ পটিক্খিপি. এৰং কিরস্স অহোসি – ‘‘ইমস্স দিট্ঠকালতো পট্ঠায সকলসরীরং পীতিযা নিরন্তরং অজ্ঝোত্থটং হোতি, বলৰপীতিৰেগো ধম্মং সুত্ৰাপি ন সক্খিস্সতি পটিৰিজ্ঝিতুং, মজ্ঝত্তুপেক্খায তাৰ তিট্ঠতু, একরত্তেনেৰ ৰীসযোজনসতিকং মগ্গং আগতস্সপি চস্স দরথো বলৰা সোপি তাৰ পটিপ্পস্সম্ভতূ’’তি. তস্মা দ্ৰিক্খত্তুং পটিক্খিপিত্ৰা ততিযং যাচিতো অন্তরৰীথিযং ঠিতোৰ ‘‘তস্মাতিহ তে, বাহিয, এৰং সিক্খিতব্বং, দিট্ঠে দিট্ঠমত্তং ভৰিস্সতী’’তিআদিনা (উদা. ১০) নযেন অনেকপরিযাযেন ধম্মং দেসেসি. সো সত্থু ধম্মং সুণন্তোযেৰ সব্বাসৰে খেপেত্ৰা সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণি.
১৭৮. সো অরহত্তং পত্তক্খণেযেৰ পুব্বকম্মং সরিত্ৰা সঞ্জাতসোমনস্সো পুব্বচরিতাপদানং পকাসেন্তো ইতো সতসহস্সম্হীতিআদিমাহ. তং হেট্ঠা ৰুত্তনযত্তা উত্তানত্থমেৰ. অনুত্তানপদৰণ্ণনমেৰ করিস্সাম.
১৮১. হসনং পচ্চৰেক্খণন্তি পরিপুণ্ণসোমনস্সজাতং পচ্চৰেক্খণং, কোমারৰণ্ণং অতিকোমলন্তি অত্থো.
১৮২. হেমযঞ্ঞোপচিতঙ্গন্তি সুৰণ্ণসুত্তযঞ্ঞোপচিতসুত্তঅৰযৰং সরীরং দেহন্তি অত্থো. পলম্ববিম্বতম্বোট্ঠন্তি ওলম্বিতবিম্বফলসদিসং রত্তৰণ্ণং ওট্ঠদ্ৰযসমন্নাগতন্তি অত্থো. সেততিণ্হসমং দিজন্তি সুনিসিততিখিণঅযলোহঘংসনেন ঘংসিত্ৰা সমং কতং ৰিয সমদন্তন্তি অত্থো.
১৮৩. পীতিসম্ফুল্লিতাননন্তি পীতিযা সুট্ঠু ফুল্লিতং ৰিকসিতং আননং মুখং আদাসতলসদিসমুখৰন্তন্তি অত্থো.
১৮৪. খিপ্পাভিঞ্ঞস্স ভিক্খুনোতি খিপ্পং দেসনায সমুগ্ঘাটিতক্খণেযেৰ অভিৰিসেসেন ঞাতুং সমত্থস্স ভিক্খুনোতি অত্থো.
১৮৬. সগ্গং অগং সভৰনং যথাতি অত্তনো গেহং ৰিয সগ্গং লোকং অগমাসিন্তি অত্থো.
১৯৬. ন ত্ৰং উপাযমগ্গঞ্ঞূতি ত্ৰং নিব্বানাধিগমূপাযভূতমগ্গঞ্ঞূ ন অহোসীতি অত্থো.
২০০. সত্থুনো সদা জিনন্তি সদা সব্বকালং জিনং জিনন্তো পরাজিতকোপো সত্থুনো সম্মাসম্বুদ্ধস্স ৰিমলাননং আদাসতলসদিসমুখং পস্সিস্সামি পস্সিতুং নিক্খমামীতি যোজনা. দিজে অপুচ্ছিং কুহিং লোকনন্দনোতি কুহিং ঠানে লোকপসাদকরো সত্থাতি দিজে ব্রাহ্মণে অহং ভিক্খূ অপুচ্ছিন্তি অত্থো.
২০১. সসোৰ খিপ্পং মুনিদস্সনুস্সুকোতি মুনিদস্সনে তথাগতদস্সনে উস্সুকো উস্সাহজাতো সসো ইৰ খিপ্পং পাপুণাতীতি অত্থো.
২০২. তুৰটং গন্ত্ৰাতি সীঘং গন্ত্ৰা. পিণ্ডত্থং অপিহাগিধন্তি পিণ্ডপাতং পটিচ্চ অপিহং অপগতপিহং অগিধং নিত্তণ্হং.
২০৩. অলোলক্খন্তি ইতো চিতো চ অনোলোকযমানং উত্তমে সাৰত্থিনগরে পিণ্ডায ৰিচরন্তং অদক্খিন্তি সম্বন্ধো. সিরীনিলযসঙ্কাসন্তি সিরিযা লক্খণানুব্যঞ্জনসোভায নিলযং সঙ্কাসং জলমানতোরণসদিসং. রৰিদিত্তিহরাননন্তি ৰিজ্জোতমানসূরিযমণ্ডলং ৰিয ৰিজ্জোতমানমুখমণ্ডলং.
২০৪. কুপথে ৰিপ্পনট্ঠস্সাতি কুচ্ছিতপথে সোপদ্দৰমগ্গে মূল়্হস্স মিচ্ছাপটিপন্নস্স মে সরণং হোহি পতিট্ঠা হোহি. গোতমাতি ভগৰন্তং গোত্তেন আলপতি.
২১৮. ন তত্থ সুক্কা জোতন্তীতি সুক্কপভাসম্পন্না জোতমানওসধিতারকাদযো ন জোতন্তি নপ্পভাসন্তি. সেসং উত্তানত্থমেৰ. সো এৰং পুব্বচরিতাপদানং পকাসেত্ৰা তাৰদেৰ চ ভগৰন্তং পব্বজ্জং যাচি. ‘‘পরিপুণ্ণং তে পত্তচীৰর’’ন্তি চ পুট্ঠো ‘‘ন পরিপুণ্ণ’’ন্তি আহ. অথ নং সত্থা ‘‘তেন হি পত্তচীৰরং পরিযেসাহী’’তি ৰত্ৰা পক্কামি. সো কির ৰীসতিৰস্সসহস্সানি সমণধম্মং করোন্তো ‘‘ভিক্খুনা নাম অত্তনা পচ্চযে লভিত্ৰা অঞ্ঞং অনোলোকেত্ৰা সযমেৰ পরিভুঞ্জিতুং ৰট্টতী’’তি ৰত্ৰা একভিক্খুস্সাপি পত্তেন ৰা চীৰরেন ৰা সঙ্গহং নাকাসি, ‘‘ন তেনস্স ইদ্ধিমযং পত্তচীৰরং উপ্পজ্জিস্সতী’’তি ঞত্ৰা ভগৰা এহিভিক্খুভাৰেন পব্বজ্জং নাদাসি. তম্পি পত্তচীৰরং পরিযেসমানমেৰ সঙ্কারট্ঠানতো চোল়ক্খণ্ডানি সংকড্ঢেন্তং পুব্বৰেরিকো অমনুস্সো একিস্সা তরুণৰচ্ছায গাৰিযা সরীরে অধিমুচ্চিত্ৰা ৰামঊরুম্হি পহরিত্ৰা জীৰিতক্খযং পাপেসি. সত্থা পিণ্ডায চরিত্ৰা কতভত্তকিচ্চো সম্বহুলেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং নিক্খমন্তো বাহিযস্স সরীরং সঙ্কারট্ঠানে পতিতং দিস্ৰা ‘‘গণ্হথ, ভিক্খৰে, এতং বাহিযং দারুচীরিযন্তি একস্মিং গেহদ্ৰারে ঠত্ৰা মঞ্চকং আহরাপেত্ৰা ইমং সরীরং নগরদ্ৰারতো নীহরিত্ৰা ঝাপেত্ৰা ধাতুযো গহেত্ৰা থূপং করোথা’’তি ভিক্খূ আণাপেসি.
তে ভিক্খূ ধাতুং মহাপথে থূপং কারেত্ৰা সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা অত্তনো কতকম্মং আরোচেসুং. ততো সঙ্ঘমজ্ঝে কথা উদপাদি – ‘‘তথাগতো ভিক্খুসঙ্ঘেন সরীরঝাপনকিচ্চং কারেসি, ধাতুযো চ গাহাপেত্ৰা চেতিযং কারাপেসি, কতরমগ্গো নু খো তেন সমধিগতো, সামণেরো নু খো সো, ভিক্খু নু খো’’তি. সত্থা তং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৰা ‘‘পতিট্ঠিতো, ভিক্খৰে, বাহিযো দারুচীরিযো অরহত্তো’’তি উপরি ধম্মদেসনং ৰড্ঢেতি. তস্স পরিনিব্বুতভাৰঞ্চ আচিক্খিত্ৰা ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং খিপ্পাভিঞ্ঞানং যদিদং বাহিযো দারুচীরিযো’’তি (অ. নি. ১.২০৯, ২১৬) এতদগ্গে ঠপেসি.
অথ নং ভিক্খূ পুচ্ছিংসু – ‘‘তুম্হে, ভন্তে, ‘বাহিযো দারুচীরিযো অরহত্তং পত্তো’তি ৰদেথ, কদা সো অরহত্তং পত্তো’’তি? ‘‘মম ধম্মং সুতকালে, ভিক্খৰে’’তি. ‘‘কদা পনস্স, ভন্তে, তুম্হেহি ধম্মো কথিতো’’তি? ‘‘ভিক্খায চরন্তেন অন্তরৰীথিযং ঠিতেনা’’তি. ‘‘অপ্পমত্তকো, ভন্তে, তুম্হেহি অন্তরৰীথিযং ঠত্ৰা কথিতধম্মো; কথং সো তাৰত্তকেন ৰিসেসং নিব্বত্তেসী’’তি? অথ নে সত্থা, ‘‘ভিক্খৰে, মম ধম্মং ‘অপ্পং’ ৰা ‘বহুং ৰা’তি মা চিন্তযিত্থ. অনেকানিপি হি অনত্থপদসংহিতানি গাথাসহস্সানি ন সেয্যো, অত্থনিস্সিতং পন একম্পি গাথাপদং সেয্যো’’তি ৰত্ৰা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৰা ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –
‘‘সহস্সমপি চে গাথা, অনত্থপদসংহিতা;
একং গাথাপদং সেয্যো, যং সুত্ৰা উপসম্মতী’’তি. (ধ. প. ১০১) –
দেসনাপরিযোসানে চতুরাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো অহোসীতি.
বাহিযত্থেরঅপদানৰণ্ণনা সমত্তা.
৭. মহাকোট্ঠিকত্থেরঅপদানৰণ্ণনা
সত্তমাপদানে পদুমুত্তরো নাম জিনোতিআদিকং আযস্মতো মহাকোট্ঠিকত্থেরস্স অপদানং. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযানি পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে হংসৰতীনগরে মহাভোগকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো মাতাপিতূনং অচ্চযেন কুটুম্বং সণ্ঠপেত্ৰা ঘরাৰাসং ৰসন্তো একদিৰসং পদুমুত্তরস্স ভগৰতো ধম্মদেসনাকালে হংসৰতীনগরৰাসিনো গন্ধমালাদিহত্থে যেন বুদ্ধো যেন ধম্মো যেন সঙ্ঘো, তন্নিন্নে তপ্পোণে তপ্পব্ভারে গচ্ছন্তে দিস্ৰা তেহি সদ্ধিং ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা, সত্থারং একং ভিক্খুং পটিসম্ভিদাপ্পত্তানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৰা ‘‘অযং ইমস্মিং সাসনে পটিসম্ভিদাপ্পত্তানং অগ্গো, যংনূনাহম্পি একস্স বুদ্ধস্স সাসনে অযং ৰিয পটিসম্ভিদাপ্পত্তানং অগ্গো ভৰেয্য’’ন্তি চিন্তেত্ৰা সত্থু দেসনাপরিযোসানে ৰুট্ঠিতায পরিসায ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, স্ৰে ময্হং গেহে ভিক্খং গণ্হথা’’তি নিমন্তেসি. সত্থা অধিৰাসেসি. সো ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা সকনিৰেসনং গন্ত্ৰা সব্বরত্তিং বুদ্ধস্স চ ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ নিসজ্জট্ঠানং গন্ধমালাদীহি অলঙ্করিত্ৰা খাদনীযভোজনীযং পটিযাদাপেত্ৰা তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন সকনিৰেসনে ভিক্খুসতসহস্সপরিৰারং সত্থারং ৰিৰিধযাগুখজ্জকপরিৰারং সসূপব্যঞ্জনং গন্ধসালিভোজনং ভোজাপেত্ৰা ভত্তকিচ্চপরিযোসানে চিন্তেসি – ‘‘মহন্তং খো অহং ঠানন্তরং পত্থেমি, ন পন যুত্তং মযা একদিৰসমেৰ দানং দত্ৰা তং ঠানন্তরং পত্থেতুং, অনুপটিপাটিযা সত্তাহং দানং দত্ৰা পত্থেস্সামী’’তি. সো তেনেৰ নিযামেন সত্তাহং মহাদানং দত্ৰা ভত্তকিচ্চপরিযোসানে দুস্সকোট্ঠাগারং ৰিৰরাপেত্ৰা উত্তমং তিচীৰরপ্পহোনকং সুখুমৰত্থং বুদ্ধস্স পাদমূলে ঠপেত্ৰা ভিক্খুসতসহস্সস্স চ তিচীৰরং দত্ৰা তথাগতং উপসঙ্কমিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, যো সো ভিক্খু তুম্হেহি ইতো সত্তমে দিৰসমত্থকে পটিসম্ভিদাপ্পত্তানং অগ্গট্ঠানে ঠপিতো, অহম্পি সো ভিক্খু ৰিয অনাগতে উপ্পজ্জনকস্স বুদ্ধস্স সাসনে পব্বজিত্ৰা পটিসম্ভিদাপ্পত্তানং অগ্গো ভৰেয্য’’ন্তি সত্থু পাদমূলে নিপজ্জিত্ৰা পত্থনং অকাসি. সত্থা তস্স সমিজ্ঝনভাৰং ঞত্ৰা ‘‘অনাগতে ইতো কপ্পসতসহস্সমত্থকে গোতমো নাম বুদ্ধো লোকে উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স সাসনে তৰ পত্থনা সমিজ্ঝিস্সতী’’তি ব্যাকাসি. সো তত্থ যাৰতাযুকং পুঞ্ঞানি কত্ৰা ততো চুতো দেৰসম্পত্তিং অনুভৰিত্ৰা অপরাপরং দেৰমনুস্সেসু পরিব্ভমি.
এৰং সো দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো তত্থ তত্থ ভৰে পুঞ্ঞঞাণসম্ভারে সম্ভরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৰত্থিযং ব্রাহ্মণমহাসালকুলে নিব্বত্তি, কোট্ঠিকোতিস্স নামং অকংসু. কস্মা মাতুযা ৰা অয্যকপয্যকাদীনং ৰা নামং অগ্গহেত্ৰা এৰং নামং করিংসূতি চে? অত্তনো পঞ্ঞৰন্ততায ৰেদঙ্গেসু সতক্কপরতক্কেসু সনিঘণ্ডুকেটুভেসু সাক্খরপ্পভেদেসু সকলব্যাকরণেসু চ ছেকভাৰেন চ দিট্ঠদিট্ঠে জনে মুখসত্তীহি কোট্ঠেন্তো পক্কোট্ঠেন্তো ৰিতুদন্তো ৰিচরতীতি অন্ৰত্থনামং করিংসূতি ৰেদিতব্বং. সো ৰযপ্পত্তো তযো ৰেদে উগ্গহেত্ৰা ব্রাহ্মণসিপ্পে নিপ্ফত্তিং পত্তো একদিৰসং সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা ধম্মং সুত্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৰা উপসম্পন্নকালতো পট্ঠায ৰিপস্সনায কম্মং করোন্তো সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পত্ৰা পটিসম্ভিদাসু চিণ্ণৰসী হুত্ৰা অভীতো মহাথেরে উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্হং পুচ্ছন্তোপি দসবলং উপসঙ্কমিত্ৰা পটিসম্ভিদাসুযেৰ পঞ্হং পুচ্ছি. এৰমযং থেরো তত্থ কতাধিকারতায তত্থ চিণ্ণৰসীভাৰেন চ পটিসম্ভিদাপ্পত্তানং অগ্গো জাতো. অথ নং সত্থা মহাৰেদল্লসুত্তং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৰা পটিসম্ভিদাপ্পত্তানং অগ্গট্ঠানে ঠপেসি, ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং পটিসম্ভিদাপ্পত্তানং যদিদং মহাকোট্ঠিকো’’তি (অ. নি. ১.২০৯, ২১৮).
২২১. সো অপরেন সমযেন ৰিমুত্তিসুখং পটিসংৰেদেন্তো সোমনস্সজাতো অত্তনো পুব্বচরিতাপদানং পকাসেন্তো পদুমুত্তরো নাম জিনোতিআদিমাহ. তং সব্বং হেট্ঠা ৰুত্তনযত্তা উত্তানত্থমেৰ.
ইত্থং সুদমাযস্মা মহাকোট্ঠিকোতি এত্থ সুদন্তি নিদস্সনে নিপাতো. আযস্মাতি গারৰাধিৰচনং, যথা তং আযস্মা মহামোগ্গল্লানোতি.
মহাকোট্ঠিকত্থেরঅপদানৰণ্ণনা সমত্তা.
৮. উরুৰেলকস্সপত্থেরঅপদানৰণ্ণনা
অট্ঠমাপদানে পদুমুত্তরো নাম জিনোতিআদিকং আযস্মতো উরুৰেলকস্সপত্থেরস্স অপদানং. অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযানি পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তো ৰযপ্পত্তো সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুত্ৰা সত্থারং একং ভিক্খুং মহাপরিৰারানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৰা সযম্পি তং ঠানন্তরং পত্থেন্তো মহাদানং দত্ৰা পণিধানং অকাসি. ভগৰা চস্স অনন্তরাযতং দিস্ৰা ‘‘অনাগতে গোতমবুদ্ধস্স সাসনে মহাপরিৰারানং অগ্গো ভৰিস্সতী’’তি ব্যাকাসি. সো তত্থ যাৰতাযুকং পুঞ্ঞানি কত্ৰা ততো চৰিত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইতো দ্ৰেনৰুতিকপ্পমত্থকে ফুস্সস্স ভগৰতো ৰেমাতিককনিট্ঠভাতা হুত্ৰা নিব্বত্তো, অঞ্ঞেপিস্স দ্ৰে কনিট্ঠভাতরো অহেসুং. তে তযো বুদ্ধপ্পমুখভিক্খুসঙ্ঘং নিমন্তেত্ৰা পরমায পূজায পূজেত্ৰা যাৰজীৰং কুসলং কত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো অম্হাকং ভগৰতো উপ্পত্তিতো পুরেতরমেৰ বারাণসিযং ব্রাহ্মণকুলে তযো ভাতরো হুত্ৰা নিব্বত্তা গোত্তৰসেন তযোপি কস্সপাতি এৰং নামকা অহেসুং. তে তযো ৰযপ্পত্তা তযো ৰেদে উগ্গণ্হিংসু. তেসং জেট্ঠভাতিকস্স পঞ্চমাণৰকসতানি পরিৰারা, মজ্ঝিমস্স তীণি, কনিট্ঠস্স দ্ৰে, তে অত্তনো গন্থেসু সারং ওলোকেন্তা দিট্ঠধম্মিকমেৰ অত্থং দিস্ৰা পব্বজ্জং রোচেসুং. তেসু জেট্ঠভাতা অত্তনো পরিৰারেন সদ্ধিং উরুৰেলং গন্ত্ৰা ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা উরুৰেলকস্সপো নাম জাতো, মজ্ঝিমো গঙ্গানদীৰঙ্কে পব্বজিতো নদীকস্সপো নাম জাতো, কনিট্ঠো গযাসীসে পব্বজিতো গযাকস্সপো নাম জাতো. এৰং তেসু ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা তত্থ তত্থ ৰসন্তেসু বহূনং দিৰসানং অচ্চযেন অম্হাকং বোধিসত্তো মহাভিনিক্খমনং নিক্খমিত্ৰা পটিৰিদ্ধসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণো অনুক্কমেন ধম্মচক্কং পৰত্তেত্ৰা পঞ্চৰগ্গিযত্থেরে অরহত্তে পতিট্ঠাপেত্ৰা যসকুলপুত্তপ্পমুখে পঞ্চপঞ্ঞাসজনে সহাযকে ৰিনেত্ৰা সট্ঠি অরহন্তে ‘‘চরথ, ভিক্খৰে, চারিক’’ন্তি (মহাৰ. ৩২) ৰিস্সজ্জেত্ৰা তিংসভদ্দৰগ্গিযে ৰিনেত্ৰা উরুৰেলকস্সপস্স ৰসনট্ঠানং গন্ত্ৰা ৰসনত্থায অগ্যাগারং পৰিসিত্ৰা তত্থ গতনাগদমনাদীহি অড্ঢুড্ঢসহস্সেহি পাটিহারিযেহি উরুৰেলকস্সপং সপরিৰারং ৰিনেত্ৰা পব্বাজেসি. তস্স পব্বজ্জাৰিধানঞ্চ ইদ্ধিপাটিহারিযকরণঞ্চ সব্বং নদীকস্সপস্স অপদানট্ঠকথাযং আৰি ভৰিস্সতি. তস্স পব্বজিতভাৰং সুত্ৰা ইতরেপি দ্ৰে ভাতরো সপরিসা আগন্ত্ৰা সত্থু সন্তিকে পব্বজিংসু. সব্বেৰ তে ইদ্ধিমযপত্তচীৰরধরা এহিভিক্খুকা অহেসুং. সত্থা তং সমণসহস্সং আদায গযাসীসং গন্ত্ৰা পিট্ঠিপাসাণে নিসিন্নো আদিত্তপরিযাযদেসনায (মহাৰ. ৫৪) তে সব্বে অরহত্তে পতিট্ঠাপেসি.
২৫১. সো এৰং অরহত্তং পত্ৰা সোমনস্সজাতো অত্তনো পুব্বচরিতাপদানং পকাসেন্তো পদুমুত্তরো নাম জিনোতিআদিমাহ. অনুত্তানপদমেৰ ৰণ্ণযিস্সাম.
২৬৮. সো চ সব্বং তমং হন্ত্ৰাতি সো ফুস্সো ভগৰা রাগদোসমোহাদিকিলেসন্ধকারং ৰিদ্ধংসেত্ৰা. ৰিজটেত্ৰা মহাজটন্তি তণ্হামানাদীহি দিযড্ঢসহস্সেহি কিলেসগণেহি মহাব্যাকুলং জটং ৰিজটেত্ৰা পদালেত্ৰা ফালেত্ৰাতি অত্থো. সদেৰকং দেৰলোকসহিতং সকলং লোকসন্নিৰাসংতপ্পযন্তো সন্তপ্পযন্তো পীণেন্তো অমতং ৰুট্ঠিং মহানিব্বানৰুট্ঠিধারং ৰস্সতে পগ্ঘরাপেতীতি যোজনা.
২৬৯. তদা হি বারাণসিযন্তি ‘‘বারস মনুস্সা’’তিআদীসু ৰিয বারস দ্ৰাদসরাসী হুত্ৰা পুরা, হিমৰন্ততো ইসযো চ পচ্চেকমুনিসঙ্খাতা ইসযো চ গন্ধমাদনতো আকাসেনাগন্ত্ৰা এত্থ গচ্ছন্তি ওতরন্তি পৰিসন্তীতি বারাণসী, অথ ৰা সম্মাসম্বুদ্ধসঙ্খাতানং অনেকসতসহস্সানং ধম্মচক্কপৰত্তনত্থায ওতরট্ঠানং নগরং লিঙ্গৰিপল্লাসং কত্ৰা ইত্থিলিঙ্গৰসেন বারাণসীতি ৰুচ্চতি, তিস্সং বারাণসিযং.
২৭৩. নিক্খিত্তসত্থং পচ্চন্তন্তি ছড্ডিতসত্থং পাতিতআৰুধং পচ্চন্তজনপদং নিব্বিসেৰনং কত্ৰা পুনরুপচ্চতন্তি পুনরপি তং নগরং উপেচ্চ উপগম্ম সম্পত্তাতি অত্থো. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰাতি.
উরুৰেলকস্সপত্থেরঅপদানৰণ্ণনা সমত্তা.
৯. রাধত্থেরঅপদানৰণ্ণনা
২৯৬. নৰমাপদানে পদুমুত্তরো নাম জিনোতিআদিকং আযস্মতো রাধত্থেরস্স অপদানং. তং সব্বং পাঠানুসারেন নযানুচিন্তনেন ৰিঞ্ঞূহি সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. কেৰলং পুঞ্ঞনানত্তমেৰাতি.
রাধত্থেরঅপদানৰণ্ণনা সমত্তা.
দসমং মোঘরাজত্থেরঅপদানং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰাতি.
চতুপঞ্ঞাসমৰগ্গৰণ্ণনা সমত্তা.