১. কুণ্ডধানত্থেরঅপদানৰণ্ণনা
সত্তাহং পটিসল্লীনন্তিআদিকং আযস্মতো কুণ্ডধানত্থেরস্স অপদানং. অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযানি পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো পদুমুত্তরস্স ভগৰতো কালে হংসৰতীনগরে কুলগেহে নিব্বত্তো ৰুত্তনযেন ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা ধম্মং সুণন্তো সত্থারং একং ভিক্খুং পঠমং সলাকং গণ্হন্তানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৰা তং ঠানন্তরং পত্থেত্ৰা তদনুরূপং পুঞ্ঞং করোন্তো ৰিচরি. সো একদিৰসং পদুমুত্তরস্স ভগৰতো নিরোধসমাপত্তিতো ৰুট্ঠায নিসিন্নস্স মনোসিলাচুণ্ণপিঞ্জরং মহন্তং কদলিফলকণ্ণিকং উপনেসি, তং ভগৰা পটিগ্গহেত্ৰা পরিভুঞ্জি. সো তেন পুঞ্ঞকম্মেন একাদসক্খত্তুং দেৰেসু দেৰরজ্জং কারেসি. চতুৰীসতিৰারে চ রাজা অহোসি চক্কৰত্তী.
সো এৰং অপরাপরং পুঞ্ঞানি কত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো কস্সপবুদ্ধকালে ভুম্মদেৰতা হুত্ৰা নিব্বত্তি. দীঘাযুকবুদ্ধানঞ্চ নাম ন অন্ৰদ্ধমাসিকো উপোসথো হোতি. তথা হি ৰিপস্সিস্স ভগৰতো ছব্বস্সন্তরে ছব্বস্সন্তরে উপোসথো অহোসি, কস্সপদসবলো পন ছট্ঠে ছট্ঠে মাসে পাতিমোক্খং ওসারেসি, তস্স পাতিমোক্খস্স ওসারণকালে দিসাৰাসিকা দ্ৰে সহাযকা ভিক্খূ ‘‘উপোসথং করিস্সামা’’তি গচ্ছন্তি. অযং ভুম্মদেৰতা চিন্তেসি – ‘‘ইমেসং দ্ৰিন্নং ভিক্খূনং মেত্তি অতিৰিয দল়্হা, কিং নু খো ভেদকে সতি ভিজ্জেয্য, ন ভিজ্জেয্যা’’তি. তেসং ওকাসং ওলোকযমানা তেসং অৰিদূরে গচ্ছতি.
অথেকো থেরো একস্স হত্থে পত্তচীৰরং দত্ৰা সরীরৰল়ঞ্জনত্থং উদকফাসুকট্ঠানং গন্ত্ৰা ধোতহত্থপাদো হুত্ৰা গুম্বসমীপতো নিক্খমতি. ভুম্মদেৰতা তস্স থেরস্স পচ্ছতো পচ্ছতো উত্তমরূপা ইত্থী হুত্ৰা কেসে ৰিধুনিত্ৰা সংৰিধায বন্ধন্তী ৰিয পিট্ঠিযং পংসুং পুঞ্ছমানা ৰিয সাটকং সংৰিধায নিৰাসযমানা ৰিয চ হুত্ৰা থেরস্স পদানুপদিকা হুত্ৰা গুম্বতো নিক্খন্তা. একমন্তে ঠিতো সহাযকত্থেরো তং কারণং দিস্ৰাৰ দোমনস্সজাতো ‘‘নট্ঠো দানি মে ইমিনা ভিক্খুনা সদ্ধিং দীঘরত্তানুগতো সিনেহো, সচাহং এৰংৰিধভাৰং জানেয্যং, এত্তকং কালং ইমিনা সদ্ধিং ৰিস্সাসং ন করেয্য’’ন্তি চিন্তেত্ৰা আগচ্ছন্তংযেৰ নং ‘‘গণ্হাহাৰুসো, তুয্হং পত্তচীৰরং, তাদিসেন পাপেন সদ্ধিং একমগ্গেন ন গচ্ছামী’’তি আহ. তং কথং সুত্ৰা তস্স লজ্জিভিক্খুনো হদযং তিখিণসত্তিং গহেত্ৰা ৰিদ্ধং ৰিয অহোসি. ততো নং আহ – ‘‘আৰুসো, কিন্নামেতং ৰদসি, অহং এত্তকং কালং দুক্কটমত্তম্পি আপত্তিং ন জানামি, ত্ৰং পন মং অজ্জ ‘পাপো’তি ৰদসি, কিং তে দিট্ঠন্তি, কিং অঞ্ঞেন দিট্ঠেন, কিং ত্ৰং এৰংৰিধেন অলঙ্কতপটিযত্তেন মাতুগামেন সদ্ধিং একট্ঠানে হুত্ৰা নিক্খন্তো’’তি? ‘‘নত্থেতং, আৰুসো, ময্হং, নাহং এৰরূপং মাতুগামং পস্সামী’’তি তস্স যাৰততিযং কথেন্তস্সাপি ইতরো থেরো কথং অসদ্দহিত্ৰা অত্তনা দিট্ঠকারণংযেৰ ভূতত্তং কত্ৰা গণ্হন্তো তেন সদ্ধিং একমগ্গেন অগন্ত্ৰা অঞ্ঞেন মগ্গেন সত্থু সন্তিকং গতো. ইতরোপি ভিক্খু অঞ্ঞেন মগ্গেন সত্থু সন্তিকংযেৰ গতো.
ততো ভিক্খুসঙ্ঘস্স উপোসথাগারং পৰিসনৰেলায সো ভিক্খু তং ভিক্খুং উপোসথগ্গে দিস্ৰা সঞ্জানিত্ৰা ‘‘ইমস্মিং উপোসথগ্গে এৰরূপো নাম পাপভিক্খু অত্থি, নাহং তেন সদ্ধিং উপোসথং করিস্সামী’’তি নিক্খমিত্ৰা বহি অট্ঠাসি. অথ ভুম্মদেৰতা ‘‘ভারিযং মযা কম্মং কত’’ন্তি মহল্লকউপাসকৰণ্ণেন তস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা – ‘‘কস্মা, ভন্তে, অয্যো ইমস্মিং ঠানে ঠিতো’’তি আহ. ‘‘উপাসক, ইমং উপোসথগ্গং একো পাপভিক্খু পৰিট্ঠো, ‘অহং তেন সদ্ধিং উপোসথং ন করোমী’তি বহি ঠিতোম্হী’’তি. ‘‘ভন্তে, মা এৰং গণ্হথ, পরিসুদ্ধসীলো এস ভিক্খু, তুম্হেহি দিট্ঠমাতুগামো নাম অহং. মযা তুম্হাকং ৰীমংসনত্থায ‘দল়্হা নু খো ইমেসং থেরানং মেত্তি, নো দল়্হা’তি ভিজ্জনাভিজ্জনভাৰং ওলোকেন্তেন তং কম্মং কত’’ন্তি. ‘‘কো পন ত্ৰং, সপ্পুরিসা’’তি? ‘‘অহং একা ভুম্মদেৰতা, ভন্তে’’তি. দেৰপুত্তো কথেন্তোযেৰ দিব্বানুভাৰেন ঠত্ৰা থেরস্স পাদমূলে পতিত্ৰা ‘‘ময্হং, ভন্তে, খমথ, থেরস্স এসো দোসো নত্থি, উপোসথং করোথা’’তি থেরং যাচিত্ৰা উপোসথগ্গং পৰেসেসি. সো থেরো উপোসথং তাৰ একট্ঠানে অকাসি. মিত্তসন্থৰৰসেন পন পুন তেন সদ্ধিং ন একট্ঠানে ৰসি. ইমস্স থেরস্স দোসং ন কথেসি. অপরভাগে চুদিতকত্থেরো পন ৰিপস্সনায কম্মং করোন্তো অরহত্তং পাপুণি.
ভুম্মদেৰতা তস্স কম্মস্স নিস্সন্দেন একং বুদ্ধন্তরং অপাযতো ন মুচ্চিত্থ. সচে পন কালেন কালং মনুস্সত্তং আগচ্ছতি, অঞ্ঞেন যেন কেনচি কতো দোসো তস্সেৰ উপরি পততি. সো অম্হাকং ভগৰতো উপ্পন্নকালে সাৰত্থিযং ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তি, ধানমাণৰোতিস্স নামং অকংসু. সো ৰযপ্পত্তো তযো ৰেদে উগ্গণ্হিত্ৰা মহল্লককালে সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো সাসনে পব্বজি. তস্স উপসম্পন্নদিৰসতো পট্ঠায একা অলঙ্কতপটিযত্তা ইত্থী তস্মিং গামং পৰিসন্তে সদ্ধিংযেৰ পৰিসতি, নিক্খমন্তে নিক্খমতি, ৰিহারং পৰিসন্তেপি সদ্ধিং পৰিসতি, তিট্ঠন্তেপি তিট্ঠতীতি এৰং নিচ্চানুবন্ধা পঞ্ঞাযতি. থেরো তং ন পস্সতি. তস্স পন পুরিমকম্মস্স নিস্সন্দেন সা অঞ্ঞেসং উপট্ঠাসি.
গামে যাগুভিক্খং দদমানা ইত্থিযো, ‘‘ভন্তে, অযং একো যাগুউল়ুঙ্কো তুম্হাকং, একো ইমিস্সা অম্হাকং সহাযিকাযা’’তি পরিহাসং করোন্তি. থেরস্স মহতী ৰিহেসা হোতি. ৰিহারগতম্পি নং সামণেরা চেৰ দহরভিক্খূ চ পরিৰারেত্ৰা ‘‘ধানো কোণ্ডো জাতো’’তি পরিহাসং করোন্তি. অথস্স তেনেৰ কারণেন কুণ্ডধানো থেরোতি নামং জাতং. সো উট্ঠায সমুট্ঠায তেহি করিযমানং কেল়িং সহিতুং অসক্কোন্তো উম্মাদং গহেত্ৰা ‘‘তুম্হে কোণ্ডা, তুম্হাকং উপজ্ঝাযো কোণ্ডো, আচরিযো কোণ্ডো’’তি ৰদতি. অথ নং সত্থু আরোচেসুং – ‘‘কুণ্ডধানো, ভন্তে, দহরসামণেরেহি সদ্ধিং এৰং ফরুসৰাচং ৰদতী’’তি. সত্থা তং পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘সচ্চং কির ত্ৰং, ধান, দহরসামণেরেহি সদ্ধিং ফরুসৰাচং ৰদসী’’তি পুচ্ছি. তেন ‘‘সচ্চং ভগৰা’’তি ৰুত্তে – ‘‘কস্মা এৰং ৰদসী’’তি আহ. ‘‘ভন্তে, নিবদ্ধং ৰিহেসং সহিতুং অসক্কোন্তো এৰং কথেমী’’তি. ‘‘ত্ৰং পুব্বে কতকম্মং যাৰজ্জদিৰসা জীরাপেতুং ন সক্কোসি, পুন এৰং ফরুসৰাচং মা ৰদ ভিক্খূ’’তি ৰত্ৰা আহ –
‘‘মাৰোচ ফরুসং কঞ্চি, ৰুত্তা পটিৰদেয্যু তং;
দুক্খা হি সারম্ভকথা, পটিদণ্ডা ফুসেয্যু তং.
‘‘সচে নেরেসি অত্তানং, কংসো উপহতো যথা;
এস পত্তোসি নিব্বানং, সারম্ভো তে ন ৰিজ্জতী’’তি. (ধ. প. ১৩৩-১৩৪) –
ইমঞ্চ পন তস্স থেরস্স মাতুগামেন সদ্ধিং ৰিচরণভাৰং কোসলরঞ্ঞোপি কথযিংসু. রাজা ‘‘গচ্ছথ, ভণে, নং ৰীমংসথা’’তি পেসেত্ৰা সযম্পি মন্দেনেৰ পরিৰারেন সদ্ধিং থেরস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা একমন্তে ওলোকেন্তো অট্ঠাসি. তস্মিং খণে থেরো সূচিকম্মং করোন্তো নিসিন্নো হোতি. সাপি ইত্থী অৰিদূরে ঠানে ঠিতা ৰিয পঞ্ঞাযতি.
রাজা তং দিস্ৰা ‘‘অত্থি তং কারণ’’ন্তি তস্সা ঠিতট্ঠানং অগমাসি. সা তস্মিং আগচ্ছন্তে থেরস্স ৰসনপণ্ণসালং পৰিট্ঠা ৰিয অহোসি. রাজাপি তায সদ্ধিং এৰ পণ্ণসালাযং পৰিসিত্ৰা সব্বত্থ ওলোকেন্তো অদিস্ৰা ‘‘নাযং মাতুগামো, থেরস্স একো কম্মৰিপাকো’’তি সঞ্ঞং কত্ৰা পঠমং থেরস্স সমীপেন গচ্ছন্তোপি থেরং অৰন্দিত্ৰা তস্স কারণস্স অভূতভাৰং ঞত্ৰা পণ্ণসালতো নিক্খমিত্ৰা থেরং ৰন্দিত্ৰা একমন্তে নিসিন্নো ‘‘কচ্চি, ভন্তে, পিণ্ডকেন ন কিলমথা’’তি পুচ্ছি. থেরো ‘‘ৰট্টতি, মহারাজা’’তি আহ. ‘‘জানামহং, ভন্তে, অয্যস্স কথং, এৰরূপেনুপক্কিলেসেন সদ্ধিং চরন্তানং তুম্হাকং কে নাম পসীদিস্সন্তি, ইতো পট্ঠায ৰো কত্থচি গমনকিচ্চং নত্থি. অহং চতূহি পচ্চযেহি উপট্ঠহিস্সামি, তুম্হে যোনিসোমনসিকারে মা পমজ্জিত্থা’’তি ৰত্ৰা নিবদ্ধভিক্খং পট্ঠপেসি. থেরো রাজানং উপত্থম্ভকং লভিত্ৰা ভোজনসপ্পাযেন একগ্গচিত্তো হুত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তং পাপুণি. ততো পট্ঠায সা ইত্থী অন্তরধাযি.
তদা মহাসুভদ্দা উগ্গনগরে মিচ্ছাদিট্ঠিকুলে ৰসমানা ‘‘সত্থা মং অনুকম্পতূ’’তি উপোসথঙ্গং অধিট্ঠায নিরামগন্ধা হুত্ৰা উপরিপাসাদতলে ঠিতা ‘‘ইমানি পুপ্ফানি অন্তরে অট্ঠত্ৰা দসবলস্স মত্থকে ৰিতানং হুত্ৰা তিট্ঠন্তু, দসবলো ইমায সঞ্ঞায স্ৰে পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং ময্হং ভিক্খং গণ্হতূ’’তি সচ্চকিরিযং কত্ৰা অট্ঠ সুমনপুপ্ফমুট্ঠিযো ৰিস্সজ্জেসি. পুপ্ফানি গন্ত্ৰা ধম্মদেসনাৰেলায সত্থু মত্থকে ৰিতানং হুত্ৰা অট্ঠংসু. সত্থা তং সুমনপুপ্ফৰিতানং দিস্ৰা চিত্তেনেৰ সুভদ্দায ভিক্খং অধিৰাসেত্ৰা পুনদিৰসে অরুণে উট্ঠিতে আনন্দত্থেরং আহ – ‘‘আনন্দ, মযং অজ্জ দূরং ভিক্খাচারং গমিস্সাম, পুথুজ্জনানং অদত্ৰা অরিযানংযেৰ সলাকং দেহী’’তি. থেরো ভিক্খূনং আরোচেসি – ‘‘আৰুসো, সত্থা অজ্জ দূরং ভিক্খাচারং গমিস্সতি. পুথুজ্জনা মা গণ্হন্তু, অরিযাৰ সলাকং গণ্হন্তূ’’তি. কুণ্ডধানত্থেরো – ‘‘আহরাৰুসো, সলাক’’ন্তি পঠমংযেৰ হত্থং পসারেসি. আনন্দো ‘‘সত্থা তাদিসানং ভিক্খূনং সলাকং ন দাপেতি, অরিযানংযেৰ দাপেতী’’তি ৰিতক্কং উপ্পাদেত্ৰা গন্ত্ৰা সত্থু আরোচেসি. সত্থা ‘‘আহরাপেন্তস্স সলাকং দেহী’’তি আহ. থেরো চিন্তেসি – ‘‘সচে কুণ্ডধানস্স সলাকা দাতুং ন যুত্তা, অথ সত্থা পটিবাহেয্য, ভৰিস্সতি এত্থ কারণ’’ন্তি ‘‘কুণ্ডধানস্স সলাকং দস্সামী’’তি গমনং অভিনীহরি. কুণ্ডধানো তস্স পুরাগমনা এৰ অভিঞ্ঞাপাদকং চতুত্থজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ইদ্ধিযা আকাসে ঠত্ৰা ‘‘আহরাৰুসো আনন্দ, সত্থা মং জানাতি, মাদিসং ভিক্খুং পঠমং সলাকং গণ্হন্তং ন সত্থা ৰারেতী’’তি হত্থং পসারেত্ৰা সলাকং গণ্হি. সত্থা তং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৰা থেরং ইমস্মিং সাসনে পঠমং সলাকং গণ্হন্তানং অগ্গট্ঠানে ঠপেসি. যস্মা অযং থেরো রাজানং উপত্থম্ভং লভিত্ৰা সপ্পাযাহারপটিলাভেন সমাহিতচিত্তো ৰিপস্সনায কম্মং করোন্তো উপনিস্সযসম্পন্নতায ছল়ভিঞ্ঞো অহোসি. এৰংভূতস্সাপি ইমস্স থেরস্স গুণে অজানন্তা যে পুথুজ্জনা ভিক্খূ ‘‘অযং পঠমং সলাকং গণ্হতি, কিং নু খো এত’’ন্তি ৰিমতিং উপ্পাদেন্তি. তেসং তং ৰিমতিৰিধমনত্থং থেরো আকাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা ইদ্ধিপাটিহারিযং দস্সেত্ৰা অঞ্ঞাপদেসেন অঞ্ঞং ব্যাকরোন্তো ‘‘পঞ্চ ছিন্দে’’তি গাথং অভাসি.
১. এৰং সো পূরিতপুঞ্ঞসম্ভারানুরূপেন অরহা হুত্ৰা পত্তএতদগ্গট্ঠানো অত্তনো পুব্বকম্মং সরিত্ৰা সোমনস্সৰসেন পুব্বচরিতাপদানং পকাসেন্তো সত্তাহং পটিসল্লীনন্তিআদিমাহ. তত্থ সত্থাহং সত্তদিৰসং নিরোধসমাপত্তিৰিহারেন পটিসল্লীনং ৰিৰেকভূতন্তি অত্থো. সেসং উত্তানত্থমেৰাতি.
কুণ্ডধানত্থেরঅপদানৰণ্ণনা সমত্তা.